4,5 трилиён
Абдулҳамид Чўлпон

Кўча-кўйда хотиржамроқ юруш ҳам мумкин бўлмай қолди. Нимага десангиз, ҳар бурчак ва ҳар муюлушда тубжой халқнинг ёш ўспиринлари тўдаланишиб чиқиб келадирлар-да, маориф ишларига озроқ алоқангиз борлиғини билсалар сизни тўқтатиб олиб:

Биз фалон ердан атайлаб ўқуғали келдик. Мактаблар тўлған, бизни бирар жойға жойланг. Пулимиз ҳам, бошқамиз ҳам йўқ… дейдирлар.

Сиз у деб – бу деб, алдаб-сулдаб зўрға қутуласиз. Бир оз юрганингиздан кейин нариги муюлушда яна шул аҳвол.

Бу ҳол – кўб яхши фолдир. Бу юртнинг порлоқ келгусидан хабар берадир.

Ҳалиги ёш ўспурунларни ўлкамиздаги мактабларга жойлаш қанча қийин бўлса, бошқа мамлакатларга юбориш учун пул топиш ундан ҳам қийин. Шу тўғрида қаерға бош урсангиз: “Пул йўқ!” жавоби келадир. Ҳукумат қўлидан келганини қилиб, бирар мингча ўқуғучиларни ҳам томонға юборди.

Қуллуқ.

Бизнинг маориф комиссарлигимиз бўлса бундай аҳволларга “кўзни кўр, қулоқни кар” қилиб олишдан бошқа чора топа олмади.

Нимага? – Пул йўқ, пул!

Фарғона музофот маориф нозири билан жойлардағи маориф идоралари орасида жанжал. Нимага десангиз: пул йўқ!”

Андижон шаҳарида босмачилардан тозаланған қишлоқларға муаллим етиштирмак мақсади билан 4 ойлиқ деб очилған таълим-тарбия қурси икки ой давом эткандан сўнг ёпилишқа мажбур бўлуб қолди. Ул қурсларни буюруб очтурған, таъмин қилмоқни бўйнига олған маориф комиссарлиги – қурснинг на очилишидан ва на ёпилишидан хабар олғани йўқ. Ул тўғрида келишмак учун келган кишини маориф комиссарлигида “5 минутга” зўрға қабул этканлар.

Ғараз, бу ишларнинг ҳаммаси пулсизлиқ орқасида бўлди.

Бутун Туркистонда бир ўзбак тиётр тўдаси яшай олмади. Нимага десангиз, пул йўқ. Бир тиётр биносини марказ бўлған Тошкант шаҳари сололмади, унга ҳам пул йўқ. Биз ҳам “пул йўқ” экан деб тамом хотиржам, бемалол ишимизга кетдик.

Ўткан йил қиш ойларида “Колизей” деган тиётрни бир ширкат идора эткан экан. Кўрган кишиларнинг ривоятига қарағанда, ул вақтда мазкур тиётрнинг 100 дан ортиқ хизматчиси бўлған. Ўзи маориф комиссарлиги олдидағи сиёсий маориф идораси томонидан – махсус аҳднома билан ширкатга берилган. Ҳукуматнинг шундай катта бир жойи “ўзини ўзи таъмин қилатурған” усулга қўюлған.

Қиш ўтган, ёз келган.

Ширкат синған.

Хизматчиларга пул тўлашга бир чақа пул йўқ. Иш судга тушган. Натижада суд 4,5 трилён пулни маориф комиссарлигининг бўйнига юклаган. Комиссарлик эса бошини қашлай-қашлай ул пулни бўлиб-бўлиб тўламакдадир…

“Колизей” улуғ санъат уйи. Темирйўлдан, ишчилар маҳалласидан йироқ. Шунинг учун уни NEPчилар, чиновникнамо кишилар кўб яхши кўралар.

— Source: ҳттпс://wikisource.орг/wiki/4%2C5_трилиён. Downloaded from uzbekai.com.