Адабиёт кечаси
Абдулҳамид Чўлпон

10-декабрь, шанба куни, “Етимхона” саҳнасида Шарқ чолғу (мусиқий) мактаби тарафидан бир адабиёт кечаси қурилди. Кечанинг ўзида мен ул кишилардан англадимким, томошачиларнинг кўплигига, шубҳасиз, яхши сезгилар берган. Бу кеча тўғрисида баъзилар: “Бу Бухорода биринчи қатла кўрилатурган бир кечадир”, – дедилар. Баъзилар: “Бухорода адабиёт ва, умуман, санъатга қарши қурилган совуқлик билан кураш йўлида биринчи қадам”, – дедилар. Баъзилар эса: “Бу ҳеч нарса эмас, ёлғиз Шарқ чолғу мактабининг 3-4 ойлик кичкина бир ҳисоботи”, – дедилар. Бу ўйларнинг қайси бири тўғридир? Мен кўп текшириб ўлтирмайман. Мен кечанинг мақсади тўғрисида сўнгги ўйга қўшила бераман. Зотан, кечанинг руҳи бўлган улуғ адиб ва шоиримиз Фитрат парда очилмасдан бурун сўйлаган қисқа сўзида шу фикрни қистириб, аралаштириб кетди. Ҳамда тўғриси-да шу эди.

Парда очилиши билан биз Шарқ чолғу мактабининг ўттиз қадар талабаларини қатор-қатор тизилиб ўтирганини кўрдикким, олдинги қаторда буткул танбур, орадагилар эса ғижжак, рубоб, най аралаш эди. Кичкина-кичкина чолғулар бир тартиб, бир йўл билан икки-уч машҳур, оғир куйларни чалиб чиқдилар. Нотасиз, ёзувсиз, ёлғиз эс билангина чолған бу кичкиналарнинг чолғуси бизга яқин, сезиларли янглишлар бўлмади. Туркистон маркази Тошкентдан тортиб йироқ Францияға қадар бузуқ ва ясама бир чолғу тушган. Машхур ўзбек куйи – “Эшбой” бу кичкиналар чолғуларида буткул бошқа бир таъсир берди.

Ҳаракат ва товуш ўйнашлари истарлик бўлмаган хитобига кўп кўз солмаслик, иккинчи пардада ўйналған Фитратнинг шеър ва қўшиқлари билан ёзилган “Ўғизхон” томошаси томошачиларга яхши, ҳатто ортиқ даражада чуқур сезги бағишлади.

Бош рўлда – Бобой – Фитрат, Ўғиз рўлида яна ўзбекнинг янги адабиёт оламида зўр ҳиссаси бўлған V.М.* ўртоқ эди. Дунёга кўп шодлик билан келиб-кетишда бўлган бир киши “Ўғиз”дан сўнг менга: “Умримда мен бунча йиғламаған эдим”, – деди. Асарнинг томошабинларга бўлган таъсирини мен шу ўлчак билан ўлчасам янглишмасам керак.

Бобой рўлида Фитратнинг секин қимирлаши, қарашлари ва сўз вақтида кўрсатган ҳаяжонлари тўғри ва тузук эди. Ўғизнинг товуши кўп ҳайбатли чиқса-да, шу ҳайбатли товушга келишмайтурган ҳаракатсизлиги бир тан ва бир кишида қизиқ бир қаршилик чиқарар эди. “Зотлик шундоқ бўлур”, – дедилар, лекин бу “ўлик-тирикка ўлик, ўзининг кучини сарф этиб турган, юртининг буткул харобалиғини кўриб турган бир ўликдир”. Шунинг учун шунга ярашар ҳаракат таъминланиши керак эди.

Чолғу кўп бузуқ ва қийин чалинди, болалар қўшиғи ҳам сезиларлик равишда чала бўлмаса, яна яхши эди демакка журъат қиламан.

“Ўғиз”нинг умумий таъсири кўп чуқур бўлди, буни қайтариб айтмакка лозим бор.

“Ўғиз”дан сўнг чолғу мактаби қўшиқ бўлаги талабаларидан кичкина-кичкина уч бола энг оғир қўшиқларни айтдилар. Икки ёнларида Бухоронинг машҳур қўшиқчилари – бири … (ўқиб бўлмади), иккинчиси собиқ амир саройи қўшиқчиси муҳтарам Мирбобо танбур чертдилар. Бизнинг қулоқларимиз Домла Абдуҳалим билан ака L. (Левича ҳофиз бўлса керак)дан эшитиб ўрганган катта ва оғир машқларни кичкина-кичкина болалар оғзидан бутун оғирлик, енгиллик илан эшитгач, билсангиз эди, қанча шодмонлик! Бу кичкина товушда устозларига қанча ўхшатмалар қилишда, ҳаракатда ҳам улардан қолишмас эди. Уларда фақат шу икки машхур ҳофизда кўрилатурған қилиқларни кўргач мен ҳеч ўзимни тўхтата олмас эдим.

Сўнгра бир хитобидан сўнг чолғу мактаби ҳайъат таълимаси тарафидан икки-уч машҳур куй ўйналиб, кечанинг биткани билдирилди.

Парда орқасида биродар Ҳошим Шойиқ адабиёт ва санъат тўғрисида илмий ва фанний бир сўз сўзлади.

Киши кўп, ҳукумат аъзоларининг ҳаммаси деярлик ҳозир эди.

Шундоғ кечалар, албатта, мундан сўнгра-да ясалмоғи керак. Мундан сўнггиларида уч нарсага диққат қилинса яхши бўлур эди:

Биринчиси – куйлар ва қўшиқлар ортиқ бўлмасин.

Иккинчиси – саҳнада ва золда электрик чироғи ёруғ бўлсин.

Учинчиси – жойлар сонли (номерли) бўлсин-да, ортиқча одамларга киришга йўл берилмасин.

— Source: ҳттпс://wikisource.орг/wiki/Адабиёт_кечаси. Downloaded from uzbekai.com.