Чимкант хатлари Абдулҳамид Чўлпон I Билмадим, нимагадир, “тасодиф” (случай) деган сўз, менга кўб оз, кўб хира, кўп тор бир маънони англатадур; балки, кенграк нарсаларни олған вақтимда “тасодиф”нинг ранги бутун ўчиб, юзи кўрунмай, унинг борлиғи билан йўқлиғи орасида фарқ қолмайдур… “Тасодиф” мен истаган маънони бера олмағандан кейин “насиб” (судьба) сўзини қўлланишқа эҳтиёж сезиладур. Шундоқ қилиб, насиб бизни Чимкантга келтириб ташлади. Улуғ Қитой йўли устида, тарихий жиҳатдан аҳамиятли бўлған асарлари билан бирга булоқларнинг сарин қучоғиға ўрунлашқан бу дарё, бутун дунё доирасида бир шуҳратка ҳам эга бўлса керак. Нимага десангиз, шу эски шаҳарнинг ниҳоятида, Еттисув темирйўлининг ёнида баланд мўриси билан кўрунуб ётқан дармана (сантонин) зовуди, биздан кўра кўпрак ғарб ўлкаларига маълумдур. Қора уй(ўтов)ларининг олдиға ғарам-ғарам қилиб дармана кўкатини тўплаб қўйған бир кўчма қозоқ, кичкина дўконининг қайси бир қутусиға бир неча сиқим “дармана” деган нарсани ташлаб қўйған бир сарт, унинг оламшумул аҳамиятини тушунадур, дейсизми? Туркистонға ва унинг қийматли маъданларига доир ёзилған китобларни ўқуған бўлсам, дармананинг оламшумул аҳамиятидан кўброқ гапирган бўлур эдим. Лекин, таассуфка қарши, илмий асарлар мендан кўб ёмон қочадурлар. Шунинг учун ўз сўзларига ўзлари ишонған кишиларнинг ривоятига қараб, дарманани, Амриқодан бошқа, дунёнинг ҳеч бир жойида йўқ деб, юрубман. Истайманким, шу ишончим тўғри чиқсунда, дармана етишдирадурған ёввойи саҳролар тез вақтда жаннатка айлансунлар! Чимкантнинг ўзи ҳақиқатан жаннатдак бир жой. Саҳролар диёриға махсус такаллуфсизгина темирйўл истансасидан шаҳарга қараб тушуб келаётуб, Ўш-Ўзгант орасидағи “Ўтуз адир”да кетаётқандак бўласиз. Адирларнинг орасида чуқурлиқлар, уларнинг кўксида тўла кўмкўк дарахтларни кўргач бирдан баҳрангиз очиладир. Шу чоқда қулоғингиз тагида Чимкантнинг бир хил юмшоқ шамоли тўқтамасдан “салом”ини такрорлайдир. Йироқдан, адирнинг тепасида бир бутхона кўрунадур. Қандоқ муҳташам нарса, бу? – деб берган саволимга аравакаш: Бурун вақтда жуда катта бутхона эди, ҳозир қулуб қилдилар – деб жавоб берди. “Қулуб”ни арабча айтсак “қалб”нинг жамъи бўлар эди шекилли. Фақат илгариги қалблар билан ҳозирги қалблар орасида қандоқ зўр фарқ бор! Индамай орқа-олдимизға, ўнг-сўлимизға қараб томошаға бериламиз. Чимкантнинг масъул ишчиларидан бири билан уяз ижроқўми (ўзича айтганда “отқару” (“оқартув” бўлса керак – I.М.) қўмитати”)га кирдим. “Тубжой халқ тилида газеталар борми, берсангизчи!” деди рафиқам. Ижроқўмнинг шундоқ ишлари билан шуғулланатурған бир мусулмон хотуни: “бизда “Оқ жўл”ғина бор, қозоқ бўлуслари учун ёздириладур, ўзбакча газеталарни тубда олмаймиз!” деди. Чиқдиқ. Зотан, мунда ўзбаклар камчилик ташкил қиладурлар экан, бу тўғрида жуда ғалати ҳангамалар эшитишка тўғри келадур. Ойниқса, мана бу миллий жумҳуриятлар масъаласи чиққандан бери бир ота – бир онанинг болалари кўб “эҳтирос”ға берилганга ўхшайдурлар. “Бирлашингиз, бутун дунё йўқсуллари!” қандоқ маъноли жумла!.. Тубжойлашдириш ишлари хусусидаги марказ ижроқўм буйруғи, ўлканинг ҳеч қаю ерида, Чимкантдагидак “муваффақиятли” ўтказилган эмас! Уяз ижроқўмида юқорида айтиб ўтилган бир мусулмон хотун бор, саркотибнинг унвони (фамилияси) ҳам тубжой халқникига яқинлашуброқ эшитилди. Шўъба мудирлари орасида тубжойлар бор. Қолғанларнинг ҳаммаси ҳам оврупали ўртоқларимиз! Бу ерда ҳатто, тубжой халқ тилида ёзилған аризаларни қабул қилмаслар эмиш, деган гапни эшитдим. Лекин, шўролар ҳукуматининг 7 нчи йил давомида мундоқ латифа (анекдот)ларга ишонадурған аҳмақ йўқдур деб ўйлайман! Маориф ишларига ҳам бир оз тўқталуб ўтайик. Келгуси хатларимда ҳам яна, эҳтимол, тўқталурман. Нимага десангиз, тубжойлашдириш масъаласидаги ҳалиги мўжиза – кароматнинг калиди шу маориф эшонининг, шу билим пирининг қўлидаку! Катта кўча (Шўро кўчаси)дан ўтуб борамен. Яхшигина бир биноға кўзим тушадур. “Белинский номиға очилған ўрта мактаб”. Очиқ теразаларидан: виқор ва диққат билан дарс бериб ётқан муаллимларни бутун-бутун эътибор ва диққатға айланиб дарс тинглаб ётқан оврупали болаларни кўрамен. Пўчта кўчаси (Полторатский кўчаси)га бурулғач, унда оврупали қизлар ўтурадурлар. (“Луначарский номиға очилған биринчи босқич мактаб”) Шунда: эски шаҳарда, мен ўтурған маҳалладаги мактабдан ҳар кун эрталабдан қулоғимға киратурған “Апаламза ал” довушларини эшиткандак бўламен. “Апаламза ал”, ҳали ҳам шу “Апаламза ал”! NEP (Янги иқтисодий сиёсати)дан бурун шаҳарда эр ва қизлар учун 15, уязда 5 мактаб бўлған. НЕПбой келгандан кейин мактабларни халқ елкасига оғдариш бошланған. Бунинг натижаси ҳозир шу: шаҳарда эрлар учун 4, қизлар учун 1, жамъи 5 мактаб қолған. “Шунга ҳам шукр” дейди, бир муаллим. Бу – фақат, ўзбаклар орасидағи маориф. Қозоқ қариндошларимизнинг кўчмачилик ҳаёти мактабларни кўб-кўб очишқа йўл бермайдур шекилли. Йўқ эса, ишлайдурған кишилари, ойниқса, ўз элига жон куйдируб, ҳатто таассуб даражасида берилиб хизмат қиладурған маърифатли йигитлари кўб. Сирдарё музофотининг қозоқ таълим-тарбия техникуми ҳам Чимкантда, Тошкантдан бу ерга кўчирганлар. Оврупалиларнинг интернатини кўрдим. Болаларнинг кийим-кечак важҳидан аҳволлари жуда хароб. Уларнинг оврупали болалари эканига ишонғум келмади. Шу чоққача, биз овруполиларнинг мактаб ва интернатини ҳамма вақт бошқа хилда кўруб келган ва шунга ўрганиб қилған эканмиз. Тўғриси, мен ҳайрон бўлдим ва одамлиқ туйғум билан улар учун астайдил ачиндим… Чимкантнинг ҳозир мавсуми ўтди. Лекин, шундоқ бўлса ҳам қимизхўрлар жуда кўб келиб турадурлар. Кетаётқанлар ҳам кўб. Кечагина Тошкантдаги маориф ва матбуот ишчиларидан бир нечталари мунда эдилар, Самарқанд маориф ходимлари ҳам бор. Қисқаси: Чимкант, ҳали, одамни ўзига тортишда давом этадур. Эрта-индин, куз шарпалари кела бошлағач шаҳар ҳам, равнақи кета бошлаб, қуруған қирлари билан дардлашиб қолур, дейдилар… — Source: ҳттпс://wikisource.орг/wiki/Чимкант_хатлари. Downloaded from uzbekai.com.