Кўлагада қолғанлар тўғрисида
Абдулҳамид Чўлпон

Бизнинг адабиёт соҳасида, таассуфга қарши, кўлагада қолиб кетган – тўғриси кўлагада қолдирилиб келган! – бир тоифа бор. Бир чекаси ўзим ҳам шу тоифага мансуб бўлганимдан шу тоифанинг аҳволини кўпчиликка билдириб ўтай дедим. Йўқса, у тоифа аллакимлар томонидан – атайлабми, ё бепарволик натижасидами? – ҳалигача кўлагада қолдирилиб келади. У “аллаким”ларнинг бу ғалати қилмишлари бир системага айланиб бораётир. Шу учун ҳам товуш чиқариб “қоровул” деб қўйиш лозим, зарур!

Мен – шўрлик таржимонлар, адабий таржимонлар, саҳна таржимонлари тўғрисида гапирмакчиман. Агар адабий таржима иши ўша аллакимларнинг ўйлаганидай, осон ва енгил бўлсайди, индамасак ҳам бўларди. Фақат, яқинда бир дарслик учун баъзи нарсалар таржима қилишға тўғри келди. Ўшанда қандай қийналғанимни ўзим биламан, ҳам ўша таржима қилинған материал билади! Бизнинг бу гўзал ва буюк ватанимизда 17 йилдан бери шундай бир қонун ҳукум сурадики, ҳар ким ишига яраша, меҳнатига, урунишига лойиқ мукофот олади, тақдир қозонади. Аммо, ҳалиги кўлагада қолған шўрликлар шу неъматдан, одам болалари тарихидаги энг буюк ва ҳақли инқилобнинг меваларидан тўла фойдаланиб келадиларми? – Йўқ! Шу “йўқ” сабабидан мен бу сатрларни қоралаб ўлтурибман. “Қуруқ гап қулоққа ёқмайди”, десангиз, мана фактлар, ўжар ва қайсар фактлар.

Кечагина севимли Академик театримизнинг режиссёри ўртоқ Виттнинг “Ревизор” қўюлиши тўғрисида мусоҳабасини ўқидингиз. Бошидан-оёқ диққат билан ўқуб чиқсангиз сизда шундай бир таъсир ҳосил бўладики, бу буюк ўлмас асарни улуғ Гогол ўзбек тилида ёзган-да ўртоқ Витт тайёр пиесани саҳнага қўяётир! Фақат, ҳақиқат ундай эмас-ку. Уни Гогол рус тилида ёзган. Рус тилидан украина тилига (бир-бирига яқин бир тилга) ағдарилған вақтда ҳам (“таржима” деб аталиб) таржимоннинг номи ҳар ерда кўрсатилади. Айниқса шундай асарни қўючи катта киши санъаткор мусоҳаба берган вақтида таржима тўғрисида сўз бўлмаслиги мумкин эмас. Фақат бизнинг театрларда бизнинг ҳурматли санъаткорларимиз шу тўғрида, нечикдир, “паст хотир, унутучан” бўладилар. Аксари либосчига қадар унутмасдан реклам қилғанлари ҳолда шу қадар бой ва ишланган тиллардан анча камбағал ва ҳали ишланиб етмаган тилларга таржима қилғанларни дарров унута қоладилар. Буларнинг бу унутишлари эски мадраса мударрисларининг “лашай” (ҳеч нарса)ларини эслатади… Газеталаримизни батартиб ўқуб борганлар бу унутқоқлиқ “одати”нинг кўп-кўп саҳна асарлари, кўп-кўп режиссур ва қўючиларда бор бир касал бўлганини яхши биладилар.

Мен шу “Ревизор” таржимаси тўғрисида бир кун ўртоқ Витт билан бир-икки оғиз гаплашиб эдим (таржима Санжар ўртоқники). Таржиманинг баъзи жойларидан норози бўлиб гапиради. Демак, таржима тўғрисида (ёлғиз камчилигини олиб бўлса ҳамки) гапириш учун асос бор эди. Буни ўртоқ Витт билмас эди десак, албатта хато бўлади. Асарнинг тилидан ҳеч нарса билмаган одам уни саҳнага қўя оладими? Йўқ! Шу ҳолда ўртоқ Виттни унутқоқлиқдан бошқа нарсада айблаб бўлмайди. Мен демак истайманки, бу ҳам кичик айб эмас. Театр афишасида (эълони) бошқа масала. Майли, унда фақат қўючи билан администратор ва ғайри-ғайрилар кўрина берсин (гарчанд бу ҳам қонуний эмас!) Лекин жиддий асарнинг жиддий қўйилиши тўғрисида жиддий санъаткор томонидан жиддий сўз кетаётганда охирга қадар жиддий бўлиш керак!

Ҳанри Барбюсни билмаган ким бор? Социалистик инқилобнинг ва социалистик ватанимизнинг бу оламшумул буюк мудофаачиси “Ўт” (олов) номли бир роман ёзган. Уни бизнинг давлат нашриётимиз бостириб чиқарди. Аслида французча ёзилиб русча орқали ўзбекчага таржима этилган бу асарнинг ўзбекчасидан таржимон исмини ахтарсангиз анча овора бўласиз. Умидсизланмасдан варақлай берсангиз асарнинг тиражи ва заказ нўмери ёзилган жойда жуда кичик (ажинадай!) ҳарф билан қаторасиға уч унвон ўқийсиз: масъул муҳаррир, техника муҳаррири, сўнгра… таржимон. Шу ерга етганда сиз биласизки, асарнинг таржимони BUYUK ўртоқ экан. Балки BUYUKнинг таржимасида кўп камчиликлар бордир. Шундай бўлгани тақдирда ҳам уни бир бурчакка беркитиб ўтуш лозимми? Нега ёзувчининг ёни-берига жойлаштириб, сўнгра шунга яраша у танқид қилинмасин? Бу “дардни яшириш” эмасми?

Мирзакалон ўртоқ Толстойнинг катта бир асарини таржима қилиб чиқди. Асар босилди, сотилди. Мирзакалоннинг яна бошқа катта таржималари бор. Нима учун ўша таржималар, уларнинг тили, услублари тўғрисида яхши текширишлар, танқидлар, тақризлар йўқ? Шекспирнинг “Ҳамлет”ини айтиб ҳам ўлтурмайлик…

Хуллас, нашриётларда ўлтурган аллакимлар ёзувчи билан техника муҳаррирларини; театрларда ўлтурган аллакимлар ёзувчини, ўзларини, администратор ва либосчини биладилар. Иккиси ҳам ўйлайдики, ўз ишларида шундан бошқа аралашучи йўқ. Бу агар фақат унутучанлик натижаси эса, демак, унутучанлик бир касалга айланиб боради. Совет адабиёти ва саҳнаси турли касаллар билан курашиб ва енгиб келган, буни ҳам енгиб ташлашга гумонимиз йўқ.

— Source: ҳттпс://wikisource.орг/wiki/Ко%E2%80%98lagada_қолг%E2%80%98anlar_то%E2%80%98g%E2%80%98risida. Downloaded from uzbekai.com.