Маъдан сувларидаги курортлар
Абдулҳамид Чўлпон

Табиат бу ўлкага алланечик бўлакчи бир сахийлик кўрсатган, ер тагидаги соғлиқ хазиналарининг кўп эшикларини шу ўлкага очиб берган. “Маъдан сувлари” (Минералний води) стансаси билан Кисловодск стансаси орасидаги масофани поезд роса икки соатда босиб ўтади. Поезднинг юрушини жуда тез қилиб олганда ҳам юз чақиримнинг ёни-берида бўлади. Дунёнинг кенглигига нисбатан бир ҳовучдеккина келатурған шу жойда, қаторасиға деярлик, тўртта курорт шаҳари жойланган: Железноводск, Пятигорск, (унга яқин бир жойда “Бештов” тоғлари бор, бунинг номи шундан олинган), Есентуки, Кисловодск. Булардан бошқа майдароқ шифо жойларини айтиб ҳам ўлтурмаймиз, бу ерда саналганлар бутун ер юзига донг чиқарган курортлар. Бу курортларнинг ҳар бирида бошқа-бошқа маъдан сувлари, хосияти бири-бириникидан бошқа булоқлар бор; ҳаттоки, айрим курортларда (чунончи Есентукида) бир эмас, бир неча булоқ бўлиб, ҳар бирининг суви шифо бўлуш жиҳатидан бири-биридан фарқ қилади.

Бу шифо булоқларининг илгари кимларга ва энди кимларга хизмат этганини статистик рақамлар жуда маънолик қилиб кўрсатади. 1907 нчи йилнинг статистикасини олсак, касалларнинг туб гуруҳлари, ижтимоий состав эътибори билан қуйидагича бўлган:

Катта ер эгалари, дворянлар, савдогар (“купас”)лар – 41,9 просент.

Ўрта буржуазия, деҳқонлар, қулоқлар, казаклар – 23,8 просент.

Офисерлар – 10,5 просент.

Тўралар (ҳукумат хизматчилари) – 11,9 просент.

Ўқутувчилар, ўқувчилар, билимдонлар, доқторлар ва медисина арбоби – 10,5 просент.

Руҳонийлар – 1,2 просент.

Паст рутбадаги кишилар – 0,2 просент.

Энди Советлар идораси даврини олайлик:

оила аъзолари

Бу ерда яна бир нарсани айтиб ўтиш керак: рус буржуазияси зотан ўз ватанидаги курортларга унча аҳамият бермас эди. Қўлида бир оз давлати бор ҳар бир рус бойи ёз ойларида, истироҳат учун чет элларга боришни эп кўрар, ўз юртида чет элларникидан қолишмайтурған шифолик сувларнинг борлигини эсига ҳам келтирмасди. Инқилобдан бурун Кавказ курортларининг тараққийси тошбақа қадамлари билан борарди. Ўша вақтларда “Старая Русса” курортларини идора қилған жавобгар бир киши ўша замоннинг курортларини мана бундай тавсифлайди:

“Курортда тиббий ташкилот йўқ, касалларга ихтиёрий тажрибада бўлунувчи доқторлар қарайди, курортларнинг маъмурияти, бошлича маъмурият – хўжалик ва санитария вазифаларинигина бажарадилар”.

Яна бир мисол: 1898 нчи йилда курортларга оид бир қонун лойиҳаси тузулади, орадан ўн бир йил ўтгандан кейин у лойиҳа қонун ҳолига келади, қонун ҳолига келгандан эътиборан яна беш йил ўтгач Давлат думасига киритилиб, яна бир йилдан сўнг тасдиқ қилинади.

Курортларга келувчи касаллар ададининг инқилобдан илгари қандай секин ўсганини мана бу жадвал яхши кўрсатади:

Инқилобдан кейин курортдан фойдаланувчилар адади ва курортларга харжланган маблағлар суммаси жуда тез ўсади.

Чунончи, ҳамма курортларга борган касаллар:

Курортларга харжланган маблағлар (бинокорлик ва ҳам тоғ-техника ишларига):

Маъдан сувларидаги курортларнинг орасида бутун дунёга донғи кетган нарзон сувлари билан ҳамда ўзининг тоза ва соф билан танилгани Кисловодск курортидир. У ерда Ўзбекистоннинг ўзига хос санаторияси бор. Ўртоқ Икромов номига бўлган бу санатория хусусида алоҳида тўхталиш керак.

— Source: ҳттпс://wikisource.орг/wiki/Ма%E2%80%99дан_сувларидаги_курортлар. Downloaded from uzbekai.com.