«Қамоқхонами, жиннихона?»
Абдулҳамид Чўлпон

“Улутлук” (шуунот) ном англиз журнали ёзадир:

“Агарда жаҳон уруши вақтида Германия зўр келса эди, Оврупо бир қамоқхонадан иборат бўлур эди. Лекин, ул қамоқхонада ҳар нима бўлса ҳам бир озроқ тартиб, интизом бўлур эди.

Жаҳон урушида Германия зўр келмасдан биз зўр келдик. Яхши, Оврўпо энди қандай ҳолдадур? Бу саволга жавоб бериб деймизким, “Бу кунги Оврупо бир жиннихонадан иборатдур.”

Бу англиз журналининг аччиғини келтирган нарса шудир: Англия ҳукумати илгарироқ ҳадеб Германияни ҳовлуқтирар эдиким: “Франция сени талаб кетаётубдур, дод де, фарёд қил!” деб энди бўлса Англия бош вазири Пуанқара билан зиёфат еб ўлтуруб: “Рурдаги ўлжалардан бизга ҳам ҳисса чиқсун!” деб талашадур.

Мазкур журналнинг сўзига қарағанда, ҳозир Лондонда Франция яна қарз бермак маслаҳати бўлуб турған эмас. Франция унингсиз ҳам Англиядан жуда катта қарздор. У қарзларидан ҳали бир чақа бермай туруб яна нимага унга қарз бермакчилар? Бу нимага? Бу шунинг учунким, Франция Англиядан қанча қарздор бўлса, шунча мулозиматлик бўладур. Ўзбекча қилиб айтсак: “Гаҳ!” деганда қўлға қўнатурған бўладур. Бу кейинги хабар ҳали тасдиқ қилинған бўлмаса ҳам. Лондон газетчиларининг оғзида бор.

“Нью истесман” деган бошқа бир англиз журнали ҳатто “Болдуиннинг иши тугалди, яна ўша ўзимизнинг Ллойд Жорж дуруст экан” деб, Ллойд Жоржнинг иш бошиға келишини талаб қиладур.

“Нишенан” газетаси ёзадурким, ҳали ишнинг каттаси мундан сўнг бошланса керак. Нимага десангиз, Пуанқаранинг Рурдаги “ўлжалари” эндигина бўлинишга келди.

“Испектатор” газетаси бўлса, Франциянинг муваффақиятини бекор, хом хаёл деб атайдур. Нимага десангиз, туб мужмал (ҳадаф)га етадурган, яъни қарзларни ундира олатурған ҳеч бир иш қилинғани йўқ.

Франция билан Англия орасидағи муносабатнинг ўнг тарафи шу. Энди унинг чап тарафига келсак иш яна ҳам ёмон. Машҳур англиз газетаси “Таймс” 9 нчи ноябрда чиққан сонида, Францияга қарши аччиғ бир мақола ёзадур. “Таймс”нинг аччиғини келтурган нарса, Франция томонидан майда давлатларга ҳадеб улгурчи-улгурчи қарз берилишидур. “Таймс” берилган қарзларнинг рўйхатини ҳам босуб чиқарди. Рўйхатдан кўруладирким, ўтган февраль ойининг 15 нчисида Польшага 400 милён франк, 29 нчи майда Румонияга 100 милён франк, 20 нчи июлда Жанубий Иславияга (бурунғи Сербия)га 300 милён франк қарз берилган.

Мунинг ҳам “яна”си бор. Франциянинг молия вакили Беронза деган киши Франция сенатига бир маъруза топшириб, ул маърузада Франция тарафидан кичкина Анталия давлатларига яна ярим милярд франк қарз бериш лозимлиғини билдирадур. Лекин, бу қарз пул билан эмас, ўқ-дори, яроғ-аслаҳа билан…

Мана шу холларни кўргандан кейин, қанча совуққонлиқ, оғир одам бўлса ҳам “Таймс” муҳаррирининг жони чиқадир. Жаҳли келгандан кейин албатта, аччиғ мақолаларни ёзадур. “Франция шундай катта сарфларни қилғунча, бизга бературған қарзини берса бўлмайдурми? Ана у яроғ-аслаҳа билан бературған пулини берганда ҳам қарзларидан 3 фоизи қўлланган бўлур эди” дейдур.

Ҳурматлик англиз рост айтадур. Сизнинг ҳаққингизни бермасдан бировлар учун катта-катта харжлаган одам яхши одам бўладурми? Чинакам ҳам қийин. Қарзини ундуролмаған Англия билан Амриқоға ҳам қийин. Ит-кучукларига пул еткизолмаған Францияга ҳам қийин. Англиз хазинасини тўйғазолмаған ҳиндиларга, Франция тамаъини қондиролмаған Жазоир-Тунисликларга ҳам қийин. Иш қилиб ҳаммага баб-баравар қийин. Оврупонинг аҳволи ҳозир мана шу. Хоҳ қамоқхона денг, хоҳ жиннихона…

— Source: ҳттпс://wikisource.орг/wiki/%C2%АБҚамоқхонами%2C_жиннихона%3F%C2%BB. Downloaded from uzbekai.com.