Театр – томоша
Абдулҳамид Чўлпон

Шанба куни – декабрнинг 3-нчисида “Етимхона” саҳнасида машҳур бошқирд қўшиқчиси Азиз ал-Ҳамид (Ал-Маҳмуд) билан тотор чолғувчиси Сайдашевнинг концертларини томоша қилдик.

Азиз ал-Ҳамиднинг концертларини биринчиси эмас, бир нечанчи мартаба кўрамиз. Шунинг учун сўзнинг тўғриси, бу концертнинг бизга кўп совуқ таъсир этганини айтмакка мажбурмиз. Негаким, Азиз ўртоқ бу йўли саҳнага истар-истамас чиққон каби эди. Унинг тотор ва бошқирд томошачиларининг кўнгилларида чуқур из қолдиратурғон узун ва чўзилувчи бошқирд кўйлари бу йўли бундан ортуқ бўлмади. Уни эшиттирган яна бир узун куйида шарқ қайғуси, шарқ тушкунлиги сира йўқ. Аллақандай ёт бир нусха…

Хайр, буларни қолдирайлик.

Бу концертда янги бир “ижод”, янги бир усул кўрилди. Ул-да эса бошқирд-тотор қўшиқчиси Азиз ал Ҳамид (Ал-Маҳмуд) тарафидан эски ўзбек куйларининг бузилмоғидур.

Бу бобда энт бошда ўқилғон машҳур (қашқарча) куйи нақадар бузуқ, нақадар ғайритабиий, овруполаштирилғон ва қўпол эди! (Бошқирдча) куй эски ўзбак куйидир; илгари эл орасида кўп тарқалғон бўлса-да, сўнгги чоқларда йўқ бўлиб кетаёзган эди. Бирдан оралиқда Фарғонанинг машҳур Муҳиддин қориси чиқди ва шунинг саҳнага чиқиши билан бу куй яна таралди. Ана ингичкалик, истаган кўнгилларни завқлантирди. Бу куйни биз Ал-Маҳмуд ўртоқдан эшиттач, яна қўл кўтариб дуо қилдикким, бу бечора куйнинг таралганидан ўлгани яхши экан деб. Бундан сўнг айтилган ва Ҳамза Ҳакимзода ижодидан бўлғон (“Ғайратсиз Туркистоним”) куйи оз зафар билан ўтди.

Энг сўнг айтилган Ғулом Зафарийнинг “Эрк болалари” операсидан олинғон машҳур “Ёр-ёр” куйи эса қашқарчанинг қаторига чизилди. Майда тафсилотларга киришмайман, улар жуда кўпдир. Йолғиз шунисини айтаманким, кечадан на тотор, на бошқирд, на ўзбек мамнун бўлди. Бу кечада Ал-Маҳмуд ўртоқ нақадар руҳсиз кўринган бўлса, рус ва оврупо куйлари билан тотор куйларини бирга қўшиб, иккаласидан “атала” пиширган Сайдашев ўртоқ яна ундан-да руҳсиз кўринди.

Бир оғиз сўз учун ўринсиз ерда турли “кулги” ҳаракат ясалғон артистчиликнинг қилиқларидан гапирмак ҳам ортиқчадир.

— Source: ҳттпс://wikisource.орг/wiki/Театр_%E2%80%93_томоша. Downloaded from uzbekai.com.