Каки Куҳзод
Мирий

Навоийни руҳидин ўлса мадад,
Яна қилмаса лутф Фирдавсий рад„

Солай кишвари қиссаға рустахез,
Қалам найзаси бирла сўзға ситез»

Ҳикоят майидин қилай элни маст,
Қилай базм элин ўйлаким майлараст:

Карам қилса Фирдавсий «Шоҳнома»син,
Ки туттурса шафқат била хомасин.

Чу Фирдавс боғига солсам хурўш,
Ки Фирдавсийдин олса комим улуш.

Бу майдонни азмиға айлаб сутуҳ,
Қалам найзаси бирла Рустам шукуҳ,.

Буким назм размин тутуб бедарак,
Забун айлайин сўзни андоқки Как.

Фалак золи топса ишимдан хабару
Дегай:— Офарин!— ўйлаким Золи зар.

Бу тарих учун кимсаким чекти жон,.
Ки гулзори маъниғадур боғбон.

Бу янглиғда бўлмиш тараннумсаройр
Ки Фирдавсий руҳиға фирдавс жой.

Ватан Золға Зобилистон эди,
Атодин ато шоҳи достон эди.

Яқин анга уч кунчилик буъди роҳ
Улуғ тоғ эди, бас бийик боргоҳ.

Улуғ дашт ул тоғни ёнида,
Бисоти фалак вусъати сонида.

Ки афғону лочину хайли булуж,
Ватан тутмиш эрди қўюб анда кўч.

На бир тоғ эрди фалак иртифў,
Этиб кўкға боши малак истимў.

Этиб кунгури чархи мийноғача,
Каманд ушлатиб сақфи болоғача.

Бийикликда пасти бўлуб осмон,
Анга йўл ясаб осмон каҳкашон.

Ҳамул тоғни устида бир ҳасин,
Туман халқ ўлуб анда маъво гузин.

Қўюб қалъа отини Мирбод лум,
Тутуб маскан анда ҳама хайли шум

Ажаб бандаре эрди дарбанди сахт,
На бир қўрғон ўйлаким қўҳи лахт.

На душмандин эрди аларға зарар,
На лашкардин эрди аларға ҳазар.

Анга киргали эрди дарвоза бир,
Магар маҳкам этмиш тўкуб анга қир,

Қуш ул қалъа азмида қилмай даранг,
Булут шўриш этмай, қочар бош яланг.

Бўлуб хайли афғонға ул ҳисн жой,
Бари тийрандозу жанг озмой.

Ҳисоб ичра минг, барчаси роҳзан,
Урушда бири мингға йиртиб кафан.

Тутуб тоғ бағрин саропардаси,
Каки кўҳзод анда саркардаси.

Ўзи кўҳзоду оти эрди Как,
Ажаб бадраг эрди у (боҳайбат саг).

Бўлуб пайкари филу қомат баланд,
Буким тоғдек жисми хоро писанд.

Уруш чоғи гардунға тортиб хурўш,
Бало ёлқунидек солиб оғзи жўш.

Солиб наъраси шер жисмиға тоб.
Шукуҳидин аждарға минг изтироб.

Узуб зўр этарда камар тоғдин,
Олиб ҳуш девона йўқ соғдин.

Қавий ҳайкалу кўҳ пайкор эди,
Сипаҳдору пурзўру солор эди.

Урушда олурди алам марддин,
Ки гурзида Албурз этиб гарддин…

Ўтуб умри бунёди бедод этиб,
Ҳама умри бедод бунёд этиб.

Наримонға андин етиб гўшмол,
Қутулмай ани размидин Сому Зол.

Тушуб бийми Гаршасп жониға ҳам,
Бўлуб хираси Золи зар дам-baDam.

Неча Сом размиға боғлаб камар,
Қилиб зўри бозуси зеру забар.

Бўлуб Сому Зол анга пархошжўй,
На бир размидин бўлдилар комжўй.

Мадоро тилаб, тутти билъахир
Тарийқи итоат, тутуб ногузир.

Берурга анга йилда ўн жирм гов,
Муқаррар зару сийм учун божн сов,

Олур эрди Как ҳар йили Золдин,
Яна ҳадялар Золи кўполдин.

Бу маънидаким, Зобилистонға йўл
Очилғай фароғатда корвонға йўл.

Тижорат элин тор-мор этмагай,
Сафар аҳлиға йўлни тор этмагай.

Тилаб халқ осойишин Золи зор,
Зар ул шум учун айламиш ихтиёр.

Бу ғам Золи зарни қилиб нотавон,
Қаронғу эди кўзга Зобилситон.

Хирадманд улдур балият чоғи,
Дуруст этса иш фарру ҳиммат чоғи.

Чу душман қавий бўлса, тадбири хўб,
Ки тадбир асар ишни таъсири хўб.

Шарар оздурур, сув била барҳам эт,
Улуғ бўлса, туфроғ сепиб, ўт кам эт,

Ул эрдики, Золи зари кийнакор
Забун этти зар бирла ул нобакор.

Чу аъдо қавийдур мадоро керак,
Бале, дўсту душман мувосо керак.

Таҳамтанки, Зол ангга эрди ато,
Қелиб зўри бозу атодин ато.

Ўгўруб Зол Рустамға бу китфу ёл,
Хулистониға истар эрди камол.

Кўз ичра тутуб гўиё мардумак,
Ҳадис этмай оллиға кўҳзоди Как.

Тушуб бийм Какдин замириди ажўш,
Деди хайлига Зол тортиб хурўш:

Бу фарзандким, бас эрур аржуманд,
Жавонмарду ҳушёри дониш писанд.

Шижоатда, қувватда ҳамтоси йўқ,
Кўдакдур, адувға мадороси йўқ.

Топиб мавсуми умри ўн икки ёш,
Қилур гард аччиғланиб тутса тош.

Қавий ҳайкал, аммо кичик ёши бор,
Неча паҳлавонлиғда кенгоши бор.

Ани кўнглида шердин йўқ ситам,
Қачан пилдин хотири ичра ғам.

Ғурури йигитликни ғавғоси кўп,
Ҳамиятда майли тақозоси кўп.

Мабодоки кўҳзод ишидин хабар,
Қулоғига ул паҳлавонни етар.

Кичик ёшида қилса разми ирик,
Улуб ул, буким қолмагаймен тирик.

Бало тийриға ўзни айлаб ҳадаф,
Замони тараб бермасун бартараф.

Карам тангридин бўлса, бир-икки йил
Ўтуб, топса қувват, топиб зўри филь.

Умидим будурки, туман кўҳзод
Ҳаётига андин қилур хайрбод.

Ани қуллиғини тилаб шум Как,
Мисоли ул итдурки, тишлар кесак.

Буким ҳолиё тифлдур нарра шер,
Бўлунг воқиф андин сағиру кабир,—

Дебон қилди таъйин ики паҳлавон,
Жавон ҳушу паҳлў қавий навжавон.

Туну кун рафиқ этти Рустам била,
Таҳамтан ҳамул икки ҳамдам била.

Насаб бирла Рустамға эрди яқин,
Ҳасаб ичра ондоқки, соҳиб нигин.

Бириға лақаб эрди Кашводшоҳ,
Яна бири Милоди заррин кулоҳ.

Хирадманд эди икки дониш пажуҳ,
Алардин фалак шери топмиш шукуҳ.

Ул иккисиға Зол айтиб:— Зинҳор
Ки Как ишларин айламанг ошкор.

Ани олдиға Какдин айтманг паём,
Мабодо менга қўймангиз нангу ном.

Деманг Рустам оллиға Какдин ҳадис,
Дарак қилманг ул бедаракдин ҳадис.

Эшитгач мабодо, солиб кўнгли шўр,
Йигитлик думоғиға айлаб ғурур,

Яна қилмагай азм майдониға,
Ситамдур манга, зулм ани жониға.

Чақиртиб маҳаллоту бозор ҳам,
Бу сирдин қилиб элни ҳушёр ҳам.

Буким, қилмасун ҳеч киши Какни йод,
Башар ё пари деб Каки кўҳзод.

Сўзидин биров гар қилса ошкор,
Талов молу жонин қилур тору мор.

Ки чун топти бу нав’ фармони Зол,
Эл оғзида йўқ бўлди андин мақол.

Аёғчи, йигитлик шаробини тут,
Ғурури йигитликда бир дам овут

Ҳавас жоми хушдур йигитлик чоғи,
Замони хўришдир йигитлик чоғи.

Бу тарихға улким Рустам шукуҳ,
Ки «Шоҳнома» роқим, Таҳамтан пажуҳ.

Бу янглиғ тузар сўзни майданини,
Ки фирдавс қилсун шабистонини.

Тутуб расми мардоналиғ филтан,
Кичик ёш, улуғ ҳиммати филфан.

Амуде олиб илкига говсар,
Камоне тутуб, новаки жонгузар.

Қилич белда, филь бошини тенг ёриб,
Ўқидин фалак фили бош қайториб.

Ани размидин каркидон нотавон,
Бўлуб шер майдонидин нимжон.

Кулоҳ бошида Сомдин ёдгор,
Сипаҳ Золи андин бўлуб номдор.

Бу ҳашмат аро Рустами доругир,
Магар чиқти бозор аро ул далер.

Улус кўргач. ул нахли зебосини,
Кичик ёшда бозуи болосини,

Шукуҳи солиб ерни бағриға чок,
Лаби соғаридин бўлуб маст ток.

Тушуб духтари разға кайфияти,
Лабин ўпмакиға тилаб нияти.

Қади сарв, бозуси аммо қавий,
Фалак паҳлавонин қилур мултавий.

Тани тоғ, тоғ узра тоғ бош анга,
Агар тутса туфроғ ўлуб тош анга.

Боқиб халқ бир-бирга ҳайрат қарин,
Дер эрди:— Бу қаддингға минг офарин!

Бу аснода икки пиёда магар,
Таҳамтан била бўл»дилар ҳамсафар.

Хабарсиз магар Зол эъломидин,
Сўз айтмиш магар Какни пайғомидин.

Кўруб бўйла бозуи пайвастини,
Шукуҳи қавий, қомату бастини,

Дуосида тилни санохон этиб,
Тамошо ҳамул сунъи яздон этиб.

Дебон:— Офарин, қадду бастинг учун,
Амуди гарону зўр дастинг учун.

Мусаллам йигитлик камолингга ҳам,
Сафобахш файзи жамолингга ҳам.

Қачан тўрт ано топти сендек ўғул,
Ки етти атодур эшикингда қул.

Бу суратда бермас жаҳон золи йод,
Десанг, йўқ ажабким, Каки кўҳзод.

Шижоатда, суратдадур анга тенг,
Йигитликда ортуқ эмас, тенг денг.

Шижоатда тенг гарчи қўҳзодға,
Эмас тенг(у) бу сарви озодға.

Агарчи тануманду пурзўр эрур,
У бир шуми бадраг, бу бир ҳур эрур.

Бу янглиғ жаҳон золидин Золи зар
Фароғатға етмиш олиб баҳру бар.

Чу Рустам алардин топиб бу сурўш,
Думоғи топиб жўшу тортиб хурўш.

Уруб шуълаи ғайрати тунду тез,
Ул икки пиёдаға айлаб ситез:

— Не сўздур, бу кимдур Каки кўҳзод?!
Башарму, малакдинму ул девзод?

Начук пил пайкар, тануманд эрур?!
Не пайванд ила манга монанд эрур?!

Ки ҳамто менга Сому Зол айтмайин,
Наримон киби қийлу қол айтмайин.

Чу Гаршаспу Утрутға қилмай мисол,
Недин Как била бердингиз гўшмол?!

Демай ҳамсарим шери нар ё паланг,
Ва ё аждаре, ё диловар наҳанг?

Ватан анга сувдурму ё тоғдур,
Билолмонки, қайси қурумсоғдур.

Уёлмай деюрсиз мени Как киби,
Қачан гурз эрур элға калтак киби?Ғ

Агар тоғ эрур йўқса туфроғдин,
Недур асли, барҳам берай боғдин!’

Нечук зот эрур ул Каки кўҳзод,
Менинг бирла айларсиз ул телба yodR

Мени тенгу тушим эмас ҳар хасис,
Малак бирла хушдур Масиҳо анис!

Ики раҳвар англаб Таҳамтан сўзин,
Жавонмард Рустамға боғлаб кўзин.

Учуб ранг рухсоридин, чекти ғам,
Қуруб оғзи-ю, ҳалқидин кетти нам.

Пушаймон бўлуб ул ики раҳнавард,
Бўлуб музтариб, оғзида оҳи сард.

На фикри такаллум, на ҳушу жавоб,
Тушуб узв-узвиға минг изтироб.

Таҳайюрда қолғач, бўлуб гунгу лол,
Аларни кўруб бу сифат пури Зол,

Карам илкини асру айлаб аён,
Аларға зар этти карам ул замон.

Чу Рустам овутғач зару сиймдин,
Қутулмиш ул икки қатиғ биймдин..

Деди паҳлавон:— Рост денг ҳар нима,
Ёри гургдин фориғ ўлсун рама.

Дедиларким:—Эй паҳлавон номвар,
Равонингга ҳақ лутфи берсун зафар.

Бу аснода бор бир ажаб кўҳна гург,
Ажаб кўҳна гурге, ишидур сутург.

Ажаб бадраге, бадниҳодедур ул,
Лақаб Қак, магар кўҳзодедур ул.

Наҳангедурур шўри дарё ситез,
Наҳанг новакидин тополмас гурез.

Нажод анга афғону навкар булуж,
Сипаҳ ёнида барча лашкар булуж.

Қуруб йўлни устиға хиргоҳлар,
Ҳарос ичра андин гадо, шоҳлар.

Бўлуб ўғрилиғ фикри ул хайли шум,
Ҳазар қилғай андин бари марзу бум.

— Source: ҳттпс://wikisource.орг/wiki/Каки_Куҳзод. Downloaded from uzbekai.com.