Нега Тошкент ва бошқа шаҳарларда куз ва қишда ҳаво ифлосланади
Ҳар йили куз ва қишда Тошкент ва Ўзбекистоннинг бошқа кўплаб шаҳарларида ҳаво цезиларли даражада ифлосланади. Бу айниқса кечқурун, тунда ва эрта тонгда сезилади. Шамолсиз кунларда Тошкентда US АҚИ кўрсаткичи кўп соатлар давомида 150–250 атрофида бўлиши мумкин. Бу «зарарли» ёки «жуда зарарли» даражадир. Ифлосланишга об-ҳаво ҳамда тутун ва чанг манбалари биргаликда сабаб бўлади.
Асосий омил ҳарорат инверсиясидир. Одатда ер юзасидаги ҳаво иссиқроқ бўлади, юқорига кўтарилади ва ифлослантирувчи моддаларни ҳам олиб кетади. Совуқ мавсумда эса ерга яқин совуқ ҳаво устида кўпинча илиқроқ ҳаво қатлами туради ва қопқоқ вазифасини бажаради. Шамол кучсиз бўлса, ёмғир ёки қор ёғмаса, тутун ва чанг шаҳар устида пастда қолиб кетади. Ўзгидромет ифлосланиш даражасини об-ҳавонинг моддаларни қанчалик тарқатиши билан изоҳлайди. Ҳавони шамол ва ёғингарчилик тозалайди. Совуқ антисиклон очиқ, шамолсиз ва совуқ ҳаво олиб келади ва инверсияни кучайтириши мумкин.
Ифлосланиш манбалари: иситиш мавсумида кўмир ёқадиган иссиқхоналар ва қозонхоналар, автомобилларнинг чиқинди газлари, қурылысҳ майдонлари ва йўллардан кўтариладиган чанг. Усти ёпилмаган юк ташийдиган юк машиналари ҳам чанг манбаи ҳисобланади. Ғарбий ҳудудларда, айниқса Нукус ва Урганчда, Ўзгидромет бюллетени чангнинг суткалик меъёрдан ошганини тез-тез қайд этади. Қуруқ ҳудудлардан келадиган чанг бўронлари ҳам бунга қўшилиши мумкин.
Расмийлар нима қилмоқда. Экология қўмитаси мунтазам текширувлар ўтказади. 2025-йил ноябрдаги бир ҳафта ичида 1 449 та иссиқхона текширилди. Улардан 67 тасининг фаолияти тўхтатилди, 403 киши жаримага тортилди. Тошкентда 235 та қурылысҳ майдони текширилиб, 34 тасининг иши тўхтатилди. Усти ёпилмаган юк ташиётган 837 та юк машинаси аниқланди. Чиқинди газлар меъёрдан ошгани учун 206 нафар ҳайдовчи жаримага тортилди. Вазирлар Маҳкамасининг 586-сон қарорига кўра, қаттиқ ёқилғида ишлайдиган иссиқхоналар 2026-йил 1-декабргача бошқа иситиш турига ўтиши керак. Харажатнинг 50 фоизигача қисмини давлат қоплайди.
Рақамларни қандай тушуниш керак. Иловалар АҚШ EPA тизимидаги АҚИ индексини кўрсатади: 0–50 яхши, 51–100 ўртача, 101–150 сезгир гуруҳлар учун зарарли, 151–200 зарарли, 201–300 жуда зарарли. Ўзгидромет бюллетенидаги AII эса бошқа, ўзбек индекси бўлиб, станцияларда ўлчанадиган бир неча модда асосида ҳисобланади. Унинг шкаласи: 5 дан паст — паст, 5–7 — баланд, 7–14 — юқори, 14 ва ундан юқори — жуда юқори. Шунинг учун бу икки рақамни бевосита солиштириб бўлмайди: бир куннинг ўзида AII паст, АҚИ эса юқори бўлиши мумкин.
Ким эҳтиёт бўлиши керак ва нима қилиш керак
Болалар, кексалар, ҳомиладорлар ҳамда астма, юрак ёки ўпка касалликлари бор одамлар ҳаво ифлосланишига энг сезгир бўлади.
- Ташқарига чиқишдан олдин АҚИ кўрсаткичини текширинг. У 150 дан ошса, ташқарида N95/FFP2 ниқоб тақинг. Оддий мато ниқоб деярли фойда бермайди.
- Югуриш ва спортни ёпиқ жойга кўчиринг. Гавжум йўллардан узоқроқда юринг.
- Кечқурун, тунда ва эрта тонгда деразаларни ёпиқ тутинг. Хоналарни ҳаво одатда тозароқ бўладиган кундузи шамоллатинг. HEPA фильтрли ҳаво тозалагич ҳам фойда беради.
- Сайёҳлар очиқ ҳаводаги сайрларни кундузга, музей ва ёпиқ жойларга боришни эса кечга режалаштиргани маъқул.
- Ҳаво одатда шамол, ёмғир ёки қордан кейин тозаланади, шунинг учун об-ҳаво прогнозини кузатиб боринг.
Кўкракда оғриқ ёки нафас олишда қийинчилик сезсангиз, шифокорга мурожаат қилинг.
Манбалар
- Uzhydromet: Ecological Bulletin
- Ecology Committee: inspections 24–28 November 2025
- Ecology Committee: raid 23–24 October 2026, greenhouse heating
- MET Norway Locationforecast (CC BY 4.0)
Бу мақолани uzbekai.com сунъий интеллект ёрдамида ўз ўлчовларимиз, прогноз ва расмий манбалар асосида ёзди. Хато кўрсангиз, Ёрдам саҳифаси орқали ёзинг.