📅 2016-yil 27-dekabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2016-yil 27-dekabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2016 йил 27 декабрь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 27 декабря 2016 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 27 December 2016 · Other documents · Oliy sudi plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди пленумининг
Қарори
Жиноят натижасида етказилган мулкий зиённи қоплашга оид қонунчиликни қўллаш бўйича суд амалиёти тўғрисида
Амалдаги қонунчиликка ўзгартириш ва қўшимчалар киритилганлиги, суд амалиётида жиноят натижасида етказилган мулкий зиённи қоплашга оид қонунчиликни қўллаш юзасидан масалалар келиб чиқаётганлиги муносабати билан, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 17-моддасига асосан, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:
1. Жиноят натижасида етказилган мулкий зиённи қоплаш фуқаролар, корхона, муассаса, ташкилотлар, тадбиркорлик субъектлари, шунингдек, давлатнинг мулкий ҳуқуқ ва манфаатлари ҳимоясини таъминлашда муҳим аҳамият касб этади.
Шу муносабат билан суриштирув, дастлабки тергов органлари ва судларнинг эътибори жиноят натижасида етказилган мулкий зиённи қоплаш асослари ва тартибига оид қонунчиликка аниқ ва оғишмай риоя этишлари зарурлигига қаратилсин.
2. Шуни назарда тутиш лозимки, шахснинг унга етказилган зарарни (яъни мулкий зиённи) қоплашга бўлган ҳуқуқи, шунингдек, зиён учун моддий жавобгарликнинг умумий асослари Фуқаролик кодексида ( 14-моддаси , 57-боби ) белгиланган.
Чунончи, ФК 14-моддасига кўра, зарар деганда, қуйидагилар тушунилади:
ҳуқуқи бузилган шахс ўзининг бузилган ҳуқуқини тиклаш учун қилган ёки қилиши лозим бўлган харажатлари, унинг мол-мулки йўқолиши ёки шикастланиши (ҳақиқий зарар);
шахс ўз ҳуқуқлари бузилмаганида одатдаги фуқаролик муомаласи шароитида олиши мумкин бўлган, лекин ололмай қолган даромадлари (бой берилган фойда).
Шу муносабат билан жиноят натижасида, айниқса, иқтисодиёт соҳасидаги жиноятларга, хусусан, тадбиркорлик фаолиятига тўсқинлик қилиш, қонунга хилоф равишда аралашиш ҳамда хўжалик юритувчи субъектларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига тажовуз қиладиган бошқа жиноятларга оид ишлар бўйича (ЖК 192 1 — 192 8 -моддалари ) етказилган мулкий зиённи қоплаш масалаларини ҳал этиш чоғида судлар нафақат жиноят процессуал қонунчилиги (ЖПК бешинчи бўлими ), балки фуқаролик, меҳнат ва бошқа қонунчилик нормаларига ҳам (ЖПК 281-моддаси ) амал қилишлари лозим.
3. Жиноят-процессуал кодексининг 82-моддасига мувофиқ суриштирув, дастлабки тергов олиб бориш чоғида аниқланиши лозим бўлган ҳолатлардан бири жиноят натижасида етказилган зарар хусусияти ва миқдори ҳисобланади, чунки етказилган зарар тури ва миқдорини аниқлаш нафақат уни қоплаш масаласини ҳал этиш, балки жиноятни квалификация қилиш учун ҳам аҳамиятлидир.
Жиноят ёки ақли норасо шахснинг ижтимоий хавфли қилмиши натижасида шахсга (шу жумладан, жабрланувчи деб топилган шахсга), корхона, муассаса, ташкилотга мулкий зиён етказилганлигига оид далиллар мавжуд бўлганда, улар суриштирувчи, терговчи, прокурор, суднинг қарори (ажрими) билан фуқаровий даъвогар деб (ЖПК 56-моддаси биринчи қисми ) эътироф этилишлари лозим.
Вояга етмаганнинг, шунингдек, муомалага лаёқатсиз деб топилган шахснинг манфаатларини ҳимоя қилиш учун уларнинг қонуний вакили, мулкий зиён етказилган шахс вафот этганда эса, унинг меросхўри фуқаровий даъвогар деб эътироф этилади.
Шахсни (шу жумладан, жабрланувчини) фуқаровий даъвогар деб эътироф этиш тўғрисидаги қарор (ажрим)да суриштирувчи, терговчи, прокурор, суд унга фуқаровий даъвони тақдим этиш ҳуқуқи, тартиби ва шаклини ҳамда ЖПК 57-моддасида назарда тутилган бошқа ҳуқуқларини тушунтириши шарт.
4. Қонунга кўра, мулкий зиён учун жавобгарлик айбланувчи, судланувчига эмас, балки бошқа шахсга юклатилган ҳолларда, суриштирувчи, терговчи, прокурор, суд тегишли жисмоний ёки юридик шахсни фуқаровий жавобгар сифатида ишда иштирок этишга жалб этиш тўғрисида қарор (ажрим) чиқаради ва унга ЖПК 59-моддасида назарда тутилган ҳуқуқ ва мажбуриятларини тушунтиради.
Мулкий зиён ўн тўрт ёшга тўлмаган вояга етмаган шахснинг жиноий ҳаракатлари натижасида етказилган ҳолларда фуқаровий жавобгар сифатида ишга унинг ота ёки онаси (фарзандликка олувчиси), васийси ёхуд унинг васийси ҳисобланадиган тарбиялаш, даволаш ёки бошқа муассаса жалб этилиши лозим (ФК 993-моддаси ).
5. Суриштирув, дастлабки тергов органларининг эътибори шунга қаратилсинки, жиноят натижасида етказилган мулкий зиён қопланишини таъминлашнинг муҳим ҳуқуқий механизми гумон қилинувчи, айбланувчи, фуқаровий жавобгарнинг мол-мулкини ЖПК 290-моддасига мувофиқ тезкорлик билан хатлаш ҳисобланади.
ЖПК 290-моддаси мазмунига кўра, гумонланувчи ва айбланувчига тегишли, учинчи шахсларда бўлган мол-мулкка ҳам, башарти иш бўйича иш юритиш давомида ушбу мулк амалда гумонланувчи ёки айбланувчига тегишли деб ҳисоблашга етарли асослар бўлса, тақиқ солиниши мумкин.
Бунда ҳар бир муайян ҳолда хатланаётган мол-мулк ЖПК 293-моддаси талабларига риоя этилган тарзда мутахассис ёки баҳоловчи ташкилот жалб этилган ҳолда баҳоланиши ва баённома билан расмийлаштирилиши лозим.
Ҳукмнинг мулкий зиённи қоплашга оид қисми ижроси самарадорлигини ошириш мақсадида суриштирув, дастлабки тергов органлари, шунингдек, ЖПК 280-моддасига риоя этган ҳолда гумон қилинувчи, айбланувчи, фуқаровий жавобгарнинг муайян ҳаракатларни амалга оширишини тақиқлаш каби ФПК 106-моддасида назарда тутилган чораларни қўллашни амалиётга киритишлари лозим.
6. Жиноят ишини кўриш учун тайинлашда суд жиноят натижасида етказилган зарарни қоплаш чоралари кўрилганлиги, фуқаровий даъво киритилганлигини аниқлаши лозим. Агарда суриштирув, дастлабки тергов органи, прокурор томонидан бундай чоралар кўрилмаган бўлса, судья ЖПК 290 , 396-моддаларига асосан, ўз ташаббуси билан бундай чораларни кўради, бироқ суд бундай чораларни бевосита кўриш имкониятига эга бўлмаса, суриштирувчи ёки терговчига зарур чораларни кўриш мажбуриятини юклаш бўйича ажрим чиқаради (ЖПК 398-моддаси ).
Бунда суриштирув, тергов органлари, прокурор томонидан фуқаровий даъвони таъминлаш чоралари кўрилмаган ёки ўз вақтида кўрилмаган ҳар бир ҳолатга судлар хусусий ажрим чиқариш йўли билан муносабат билдиришлари лозим.
7. Мулкий зиён судланувчи ва жиноят иши қисми алоҳида юритувга ажратилган бошқа шахснинг биргаликдаги ҳаракатлари натижасида етказилган ҳолларда суд мулкий зиённи тўла ҳажмда қоплаш мажбуриятини судланувчи зиммасига юклайди. Иши алоҳида юритувга ажратилган шахсга нисбатан кейинчалик айблов ҳукми чиқарилаётганда суд унга мулкий зиённи муқаддам судланган маҳкум билан солидар қоплаш мажбуриятини юклашга ҳақли (ФК 1000-моддаси ).
Агар мулкий зиён судланувчи ва жиноят иши ЖПК 84-моддасига мувофиқ тугатилган бошқа шахс билан биргаликда етказилган бўлса, суд мулкий зиённи тўла ҳажмда қоплаш мажбуриятини судланувчига юклайди ва фуқаровий даъвогарга иши тугатилган шахсга нисбатан мулкий зиённи маҳкум билан солидар қоплаш тўғрисида фуқаровий суд ишларини юритиш тартибида даъво қўзғатиш ҳуқуқини тушунтиради.
Суд ҳукмида биргаликдаги ҳаракатлар натижасида етказилган зарарнинг судланувчидан жиноят иши тугатилган ёки алоҳида юритувга ажратилган шахслар билан солидар тартибда ундирилиши тўғрисида кўрсатма берилишига йўл қўйилмайди.
8. Жиноий ҳодиса юз бермаганлиги ёки шахснинг жиноятга дахли бўлмаганлиги, шунингдек, шахс томонидан ҳаракат зарурий мудофаа чегарасидан чиқмаган ҳолда содир этилганлиги муносабати билан оқлов ҳукми чиқарилаётганда, суд ЖПК 283-моддаси иккинчи қисми ва Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Суд ҳукми тўғрисида»ги 2014 йил 23 майдаги 7-сонли қарори 10-банди тўртинчи хатбошисига биноан оқланган шахсга нисбатан фуқаровий даъвони ЖПК 283 — 285 моддалари қоидаларига мувофиқ ҳал этади.
Шахсга нисбатан жиноят иши ЖПК 84-моддаси биринчи қисмининг 1 — 8-бандлари , бешинчи қисмининг 1 , 3-бандларига мувофиқ тугатилган ҳолда унга нисбатан фуқаровий даъво кўрмай қолдирилади ва манфаатдор шахсларга уларнинг фуқаровий суд ишларини юритиш тартибида даъво қўзғатиш ҳуқуқи тушунтирилади.
Жиноят иши апелляция, кассация ва тафтиш тартибида юқорида кўрсатилган асосларга биноан тугатилганда ҳам фуқаровий даъвога нисбатан шундай оқибатлар юзага келади.
Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, ФК 163-моддасига мувофиқ, жиноят натижасида етказилган мулкий зиённи талаб қилишда даъво муддати қўлланилмайди.
9. Мулкий зиён етказилган ҳар бир жиноят иши бўйича ҳукм чиқарилаётганда, суд фуқаровий даъвони ҳал этиши, даъво қўзғатилмаган бўлса, мулкий зиённи қоплаш масаласини ўз ташаббуси билан муҳокама қилиши лозим. Бунда иш материалларида хатланган мол-мулкнинг йўқлиги мулкий зиённи қоплаш тўғрисидаги масалани кўрмасдан қолдириш учун асос бўла олмайди, чунки бундай мол-мулк ҳукм ижроси жараёнида ҳам аниқланиши мумкин.
Фуқаровий даъвога оид масаласини ҳал этишда суд ЖПК 467-моддасига мувофиқ айблов ҳукмининг тавсиф қисмида даъвони тўла ёки қисман қаноатлантириш ёхуд рад этиш асосларини, жиноят натижасида етказилган мулкий зиён хусусияти ва миқдорини кўрсатиши, шунингдек, мулкий зиён миқдорига тегишли ҳисоблаш якунларини келтириши ҳамда фуқаровий даъвони ҳал қилиш учун асос қилиб олинган қонун нормасини қайд этиши лозим.
Жиноят процессида қўзғатилган фуқаровий даъвонинг рад этилиши даъвогарни ўша шахсга нисбатан ва айнан ўша асослар бўйича фуқаровий суд ишларини юритиш тартибида даъво қўзғатиш ҳуқуқидан маҳрум этади.
Агар фуқаровий даъвогарнинг даъводан воз кечиши қонунга хилоф бўлса ёки давлат ёхуд бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузса, суд даъводан воз кечишни қабул қилмайди (ФПК 40-моддаси бешинчи қисми ).
Жиноят процессида фуқаровий даъво қўзғатмаган шахс, шунингдек даъвоси кўрмасдан қолдирилган шахс уни фуқаровий суд ишларини юритиш тартибида қўзғатиш ҳуқуқига эга.
10. Жиноят объекти бўлган мол-мулк қийматини аниқлашда унинг мулкдор томонидан орттирилиши (сотиб олиниши) ҳолатларига қараб, жиноят содир этилган пайтдаги шартномавий, улгуржи, чакана, биржа ёки бозор нархидан келиб чиқиш лозим. Мол-мулкнинг нархи мавжуд бўлмаганда унинг қиймати эксперт хулосасига кўра белгиланади.
Жиноят натижасида етказилган моддий зарарни ундириш масаласини ҳал этишда мол-мулкнинг ҳукм чиқарилган кундаги қийматидан келиб чиқиш лозим. Бунда валюта қимматликлари қиймати Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан ҳукм чиқарилган кунда белгиланган курс бўйича аниқланади.
Мулкий зиён юридик шахсга унинг ходими томонидан етказилган ҳолларда, зиён миқдори бухгалтерия ҳисоботи маълумотларига асосан ҳақиқий йўқотилиш бўйича, зиён асосий фондларга (воситаларга) етказилганда эса, моддий қийматликларнинг эскирганлиги белгиланган норма бўйича чегириб ташланган ҳолда, баланс қийматидан (таннархидан) келиб чиқиб аниқланади (Меҳнат кодексининг 205-моддаси биринчи ва иккинчи қисмлари ).
Иш берувчининг асосий воситаларга тааллуқли мол-мулки талон-торож қилинган, камомади аниқланган, қасддан йўқ қилинган ёки қасддан бузилган тақдирда, шунингдек, асосий воситаларга мулкий зиён етказилган бошқа ҳолларда, зиён миқдори бозор нархлари бўйича ҳисобланади. Қонун ҳужжатларида мулкий зиённинг ҳақиқий миқдори унинг номинал миқдоридан ошиб кетган ҳолларда зиён миқдорини, шу жумладан, карралаш йўли билан аниқлашнинг алоҳида тартиби белгиланиши мумкин (Меҳнат кодексининг 345-моддаси учинчи ва тўртинчи қисмлари).
11. Жиноят-процессуал кодексининг 187-моддасига мувофиқ эксперт хулосаси суриштирувчи, терговчи, суд томонидан иш бўйича тўпланган бошқа далиллар билан биргаликда унинг илмий асосланганлиги ва экспертиза ўтказиш учун қонунчиликда белгиланган барча процессуал қоидалар, услуб ва тартибларга риоя этилганлиги нуқтаи-назаридан баҳоланади.
Жумладан, жиноят объекти бўлган мол-мулкнинг бозор баҳосини аниқлашда эксперт «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни , шунингдек, унга мувофиқ ишлаб чиқилган Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2023 йил 28 декабрда 3487-сон билан рўйхатдан ўтказилган, Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш Агентлиги директорининг 2023 йил 25 октябрдаги 01/11-14/29-сон буйруғи билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартига риоя этиши лозим.
Судлар ҳар бир ҳолда эксперт томонидан қандай сабабга кўра, бозор баҳосини аниқлашнинг у ёки бу услуби қўлланилмаганлигини аниқлашлари ва зарур ҳолларда экспертни сўроқ қилиш йўли билан юзага келган шубҳаларни бартараф этишлари, шунингдек, қўшимча ва қайта суд экспертизасини тайинлашлари лозим.
12. Суд мулкий зиённи қоплаш мажбурияти юклатилган шахснинг талабига биноан мулкий зиённи қоплаш миқдорини фақат ФК 1012-моддасининг тўртинчи қисмида назарда тутилган ҳолларда камайтириши мумкин.
13. Биргаликдаги жиноий ҳаракатлар натижасида етказилган мулкий зиён қопланиши юзасидан зарарни етказган барча шахслар солидар жавобгар бўладилар. Бунда судлар қуйидагиларни назарда тутишлари лозим:
жиноятлар бир неча шахслар томонидан содир этилганда, улар биргаликдаги иштироки аниқланган эпизодлар бўйича етказилган мулкий зиённи қоплашда солидар жавобгар бўладилар;
бир жиноят иши бўйича судлансаларда, лекин умумий мақсад билан боғлиқ бўлмаган мустақил жиноятлар учун судланган, шунингдек, айримлари қасддан (масалан, талон-торож учун), бошқалари эса, эҳтиётсизлик оқибатида содир этилган жиноятлар учун судланган шахсларга нисбатан солидар жавобгарлик юклатилмайди;
корхона, муассаса, ташкилотга унинг бир неча ёки бир ходими ҳамда мазкур корхона, муассаса, ташкилот билан меҳнат муносабатларида бўлмаган бошқа шахслар айби билан мулкий зиён етказилганда, агар зиён уларнинг қасддан биргаликдаги ҳаракатлари натижасида етказилганлиги аниқланган бўлса, суд барча судланувчиларга солидар жавобгарлик юклашга ҳақли;
қонунга кўра, маҳкумнинг ҳаракатлари учун моддий жавобгар бўладиган фуқаро ёки корхона, муассаса, ташкилотлар жиноят натижасида етказилган мулкий зиённи қоплашда солидар эмас, балки ҳиссали жавобгар бўладилар.
Фуқаролик кодексининг 1000-моддасига мувофиқ жабрланувчининг (фуқаролик даъвогарининг) аризасига кўра, суд биргаликда мулкий зиён етказган шахсларга солидар эмас, балки ҳиссали жавобгарлик юклашга ҳақли, башарти бундай тартиб даъвогарнинг манфаатларига мос бўлиб, мулкий зиён қопланишини таъминласа.
Бир неча шахслар томонидан етказилган мулкий зиённи қоплаш ҳақида қарор чиқариш чоғида суд ҳукмнинг қарор қисмида судланувчилардан қайси бирига солидар ва қайси бирига ҳиссали жавобгарлик юкланишини, шунингдек, мулкий зиённи қоплаш учун қанча миқдорда ва кимнинг фойдасига сумма ундирилишини кўрсатиши шарт.
14. Тушунтирилсинки, жиноят натижасида етказилган маънавий зарарни қоплаш масалалари бўйича судлар Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Маънавий зарарни қоплаш ҳақидаги қонунларни қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги 2000 йил 28 апрелдаги 7-сонли қарорида берилган тушунтиришларга амал қилишлари лозим.
15. Бошқа маҳкумлар билан солидар жавобгар бўлган шахсга нисбатан ҳукм бекор қилиниб, иш янгитдан судда кўриш учун юборилганда, умумий мулкий зиённи қоплаш ҳукми ўзгаришсиз қолдирилган маҳкумлар зиммасига юклатилади. Агар ишнинг шу қисмини янгитдан кўришда айблов ҳукми чиқарилса, мулкий зиённи мазкур иш бўйича муқаддам судланганлар билан солидар қоплаш мажбурияти судланувчи зиммасига, фақат у ўша маҳкумлар билан иштирокчиликда содир этган жиноят эпизодлари бўйича юклатилиши мумкин.
16. Иқтисодиёт соҳасидаги жиноятлар натижасида етказилган мулкий зиённи қоплаш ҳақидаги даъволарни ҳал этишда, судлар жиноят ва жиноят-процессуал қонунчилиги талабларига, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Иқтисодиёт соҳасидаги жиноий ишлар бўйича суд амалиётида юзага келган айрим масалалар тўғрисида»ги 1998 йил 17 апрелдаги 11-сонли қарорида берилган тушунтиришларга амал қилишлари лозим.
17. Фуқаролик кодексининг 999-моддасига мувофиқ фаолияти теварак — атрофдагиларга ошиқча хавф туғдирадиган юридик шахс ва фуқаролар (транспорт ташкилотлари, саноат корхоналари, қурилишлар, транспорт воситалари эгалари ва бошқалар) жабрланувчига (фуқаровий даъвогарга) ошиқча хавф манбаи етказган мулкий зиённи, агар зиён бартараф қилиб бўлмайдиган куч ёки жабрланувчининг қасддан қилган ҳаракати оқибатида юзага келганлигини исботлай олмасалар, тўлашлари шарт.
Ошиқча хавф манбаи эгаси деганда, уни ўзига тегишли мулк ҳуқуқи ёки оператив бошқарув ҳуқуқи ёхуд бошқа фуқаролик ҳуқуқий асосларга (масалан, ижара, прокат шартномаси ёки ишончномага, шунингдек ваколатли давлат органи ёки унинг мансабдор шахсининг ошиқча хавф манбаини ташкилот ёки шахсга вақтинча фойдаланиш учун бериш тўғрисидаги фармойишига) кўра эксплуатация қилувчи корхона, ташкилот, муассаса ёки фуқаро тушунилиши лозим.
Ошиқча хавф манбаини унинг эгаси билан меҳнат муносабатлари туфайли бошқарган шахс (ҳайдовчи, машинист, дастгоҳ (станок) ишчиси ва ҳ.к.) ушбу манба эгаси деб топилмайди ва мулкий зиён учун жабрланувчи (фуқаровий даъвогар) олдида жавобгар бўлмайди.
Ошиқча хавф манбаи эгаси, агар манба эгасининг ихтиёридан унинг айби билан эмас, балки бошқа шахсларнинг ҳуқуққа хилоф ҳаракатлари натижасида чиқиб кетганлигини исботласа, мазкур ошиқча хавф манбаи етказган мулкий зиён учун жавоб бермайди. Бундай ҳолларда ошиқча хавф манбаи етказган мулкий зиён учун жавобгарлик манбадан фойдаланган шахсга юклатилади.
18. Ишни апелляция, кассация ва тафтиш тартибида кўраётган суд ҳукмга мулкий зиённи қоплашга оид ўзгартиришлар киритишга ҳақли. Агар иш бўйича далиллар тўплаш ва қўшимча текшириш талаб қилинмаса, ишнинг мулкий зиён етказишга доир ҳолатлари биринчи инстанция суди томонидан тўлиқ ва тўғри аниқланган, бироқ моддий ҳуқуқ нормаларини қўллашда хатоликка йўл қўйилган бўлса, юқори турувчи суд ундириладиган зиён миқдорини камайтириши ёки кўпайтириши мумкин.
Мулкий зиён миқдорининг ўзгартирилиши жиноят квалификациясига ёки айблов ҳажми маҳкумнинг аҳволини оғирлаштирадиган даражада ўзгаришига таъсир қилиши мумкин бўлган ҳолларда, башарти шу асосларга кўра прокурор протести ёки жабрланувчи (унинг вакили) томонидан шикоят келтирилган бўлса, ҳукм ўзгартирилиб, тегишлича жиноят квалификацияси ёки айб ҳажми ўзгартирилади.
19. Жиноят ишидан келиб чиқувчи фуқаровий даъвони фуқаровий суд ишларини юритиш тартибида кўраётганда, суд мулкий зиённи қоплаш учун ундирилаётган суммани жиноят ишида мавжуд далиллар, шунингдек, тарафлар томонидан қўшимча тақдим қилинган ва суднинг ташаббуси билан тўпланган далиллар асосида белгилайди (ФПК 75-моддаси тўртинчи қисми ).
20. Ҳукмнинг мулкий зиённи қоплашга оид қисми ФПК 451-моддасида белгиланган муддатлар мобайнида ижрога топширилиши мумкин.
Ўтказиб юборилган муддат ФПК 453-моддасида белгиланган ҳолларда ҳукм чиқарган ёки ижро қилинаётган жойдаги суд томонидан тикланиши мумкин.
21. Ўзбекистон Республикаси Олий судининг судлов ҳайъатлари, Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар, Тошкент шаҳар судлари, Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди жиноят натижасида етказилган мулкий зиённи қоплашга оид қонунчиликнинг судлар томонидан аниқ қўлланиши устидан назоратни кучайтиришлари, ушбу масала юзасидан суд амалиётини мунтазам равишда умумлаштириб боришлари ва аниқланган камчиликларни бартараф қилиш чорасини кўришлари лозим.
22. Мазкур қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий судининг «Жиноий ҳаракатлар оқибатида етказилган моддий зарарни қоплаш масаласига доир суд амалиёти тўғрисида»ги 1998 йил 11 сентябрдаги 21-сонли қарори ўз кучини йўқотган деб топилсин.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Ш. ГАЗИЕВ
Пленум котиби, Олий суд судьяси Д. КАМИЛОВ
Тошкент ш.,
2016 йил 27 декабрь,
26-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining
Qarori
Jinoyat natijasida yetkazilgan mulkiy ziyonni qoplashga oid qonunchilikni qoʻllash boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida
Amaldagi qonunchilikka oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilganligi, sud amaliyotida jinoyat natijasida yetkazilgan mulkiy ziyonni qoplashga oid qonunchilikni qoʻllash yuzasidan masalalar kelib chiqayotganligi munosabati bilan, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga asosan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
1. Jinoyat natijasida yetkazilgan mulkiy ziyonni qoplash fuqarolar, korxona, muassasa, tashkilotlar, tadbirkorlik subyektlari, shuningdek, davlatning mulkiy huquq va manfaatlari himoyasini taʼminlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shu munosabat bilan surishtiruv, dastlabki tergov organlari va sudlarning eʼtibori jinoyat natijasida yetkazilgan mulkiy ziyonni qoplash asoslari va tartibiga oid qonunchilikka aniq va ogʻishmay rioya etishlari zarurligiga qaratilsin.
2. Shuni nazarda tutish lozimki, shaxsning unga yetkazilgan zararni (yaʼni mulkiy ziyonni) qoplashga boʻlgan huquqi, shuningdek, ziyon uchun moddiy javobgarlikning umumiy asoslari Fuqarolik kodeksida ( 14-moddasi , 57-bobi ) belgilangan.
Chunonchi, FK 14-moddasiga koʻra, zarar deganda, quyidagilar tushuniladi:
huquqi buzilgan shaxs oʻzining buzilgan huquqini tiklash uchun qilgan yoki qilishi lozim boʻlgan xarajatlari, uning mol-mulki yoʻqolishi yoki shikastlanishi (haqiqiy zarar);
shaxs oʻz huquqlari buzilmaganida odatdagi fuqarolik muomalasi sharoitida olishi mumkin boʻlgan, lekin ololmay qolgan daromadlari (boy berilgan foyda).
Shu munosabat bilan jinoyat natijasida, ayniqsa, iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlarga, xususan, tadbirkorlik faoliyatiga toʻsqinlik qilish, qonunga xilof ravishda aralashish hamda xoʻjalik yurituvchi subyektlarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga tajovuz qiladigan boshqa jinoyatlarga oid ishlar boʻyicha (JK 192 1 — 192 8 -moddalari ) yetkazilgan mulkiy ziyonni qoplash masalalarini hal etish chogʻida sudlar nafaqat jinoyat protsessual qonunchiligi (JPK beshinchi boʻlimi ), balki fuqarolik, mehnat va boshqa qonunchilik normalariga ham (JPK 281-moddasi ) amal qilishlari lozim.
3. Jinoyat-protsessual kodeksining 82-moddasiga muvofiq surishtiruv, dastlabki tergov olib borish chogʻida aniqlanishi lozim boʻlgan holatlardan biri jinoyat natijasida yetkazilgan zarar xususiyati va miqdori hisoblanadi, chunki yetkazilgan zarar turi va miqdorini aniqlash nafaqat uni qoplash masalasini hal etish, balki jinoyatni kvalifikatsiya qilish uchun ham ahamiyatlidir.
Jinoyat yoki aqli noraso shaxsning ijtimoiy xavfli qilmishi natijasida shaxsga (shu jumladan, jabrlanuvchi deb topilgan shaxsga), korxona, muassasa, tashkilotga mulkiy ziyon yetkazilganligiga oid dalillar mavjud boʻlganda, ular surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sudning qarori (ajrimi) bilan fuqaroviy daʼvogar deb (JPK 56-moddasi birinchi qismi ) eʼtirof etilishlari lozim.
Voyaga yetmaganning, shuningdek, muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsning manfaatlarini himoya qilish uchun ularning qonuniy vakili, mulkiy ziyon yetkazilgan shaxs vafot etganda esa, uning merosxoʻri fuqaroviy daʼvogar deb eʼtirof etiladi.
Shaxsni (shu jumladan, jabrlanuvchini) fuqaroviy daʼvogar deb eʼtirof etish toʻgʻrisidagi qaror (ajrim)da surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud unga fuqaroviy daʼvoni taqdim etish huquqi, tartibi va shaklini hamda JPK 57-moddasida nazarda tutilgan boshqa huquqlarini tushuntirishi shart.
4. Qonunga koʻra, mulkiy ziyon uchun javobgarlik ayblanuvchi, sudlanuvchiga emas, balki boshqa shaxsga yuklatilgan hollarda, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud tegishli jismoniy yoki yuridik shaxsni fuqaroviy javobgar sifatida ishda ishtirok etishga jalb etish toʻgʻrisida qaror (ajrim) chiqaradi va unga JPK 59-moddasida nazarda tutilgan huquq va majburiyatlarini tushuntiradi.
Mulkiy ziyon oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan voyaga yetmagan shaxsning jinoiy harakatlari natijasida yetkazilgan hollarda fuqaroviy javobgar sifatida ishga uning ota yoki onasi (farzandlikka oluvchisi), vasiysi yoxud uning vasiysi hisoblanadigan tarbiyalash, davolash yoki boshqa muassasa jalb etilishi lozim (FK 993-moddasi ).
5. Surishtiruv, dastlabki tergov organlarining eʼtibori shunga qaratilsinki, jinoyat natijasida yetkazilgan mulkiy ziyon qoplanishini taʼminlashning muhim huquqiy mexanizmi gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, fuqaroviy javobgarning mol-mulkini JPK 290-moddasiga muvofiq tezkorlik bilan xatlash hisoblanadi.
JPK 290-moddasi mazmuniga koʻra, gumonlanuvchi va ayblanuvchiga tegishli, uchinchi shaxslarda boʻlgan mol-mulkka ham, basharti ish boʻyicha ish yuritish davomida ushbu mulk amalda gumonlanuvchi yoki ayblanuvchiga tegishli deb hisoblashga yetarli asoslar boʻlsa, taqiq solinishi mumkin.
Bunda har bir muayyan holda xatlanayotgan mol-mulk JPK 293-moddasi talablariga rioya etilgan tarzda mutaxassis yoki baholovchi tashkilot jalb etilgan holda baholanishi va bayonnoma bilan rasmiylashtirilishi lozim.
Hukmning mulkiy ziyonni qoplashga oid qismi ijrosi samaradorligini oshirish maqsadida surishtiruv, dastlabki tergov organlari, shuningdek, JPK 280-moddasiga rioya etgan holda gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, fuqaroviy javobgarning muayyan harakatlarni amalga oshirishini taqiqlash kabi FPK 106-moddasida nazarda tutilgan choralarni qoʻllashni amaliyotga kiritishlari lozim.
6. Jinoyat ishini koʻrish uchun tayinlashda sud jinoyat natijasida yetkazilgan zararni qoplash choralari koʻrilganligi, fuqaroviy daʼvo kiritilganligini aniqlashi lozim. Agarda surishtiruv, dastlabki tergov organi, prokuror tomonidan bunday choralar koʻrilmagan boʻlsa, sudya JPK 290 , 396-moddalariga asosan, oʻz tashabbusi bilan bunday choralarni koʻradi, biroq sud bunday choralarni bevosita koʻrish imkoniyatiga ega boʻlmasa, surishtiruvchi yoki tergovchiga zarur choralarni koʻrish majburiyatini yuklash boʻyicha ajrim chiqaradi (JPK 398-moddasi ).
Bunda surishtiruv, tergov organlari, prokuror tomonidan fuqaroviy daʼvoni taʼminlash choralari koʻrilmagan yoki oʻz vaqtida koʻrilmagan har bir holatga sudlar xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan munosabat bildirishlari lozim.
7. Mulkiy ziyon sudlanuvchi va jinoyat ishi qismi alohida yurituvga ajratilgan boshqa shaxsning birgalikdagi harakatlari natijasida yetkazilgan hollarda sud mulkiy ziyonni toʻla hajmda qoplash majburiyatini sudlanuvchi zimmasiga yuklaydi. Ishi alohida yurituvga ajratilgan shaxsga nisbatan keyinchalik ayblov hukmi chiqarilayotganda sud unga mulkiy ziyonni muqaddam sudlangan mahkum bilan solidar qoplash majburiyatini yuklashga haqli (FK 1000-moddasi ).
Agar mulkiy ziyon sudlanuvchi va jinoyat ishi JPK 84-moddasiga muvofiq tugatilgan boshqa shaxs bilan birgalikda yetkazilgan boʻlsa, sud mulkiy ziyonni toʻla hajmda qoplash majburiyatini sudlanuvchiga yuklaydi va fuqaroviy daʼvogarga ishi tugatilgan shaxsga nisbatan mulkiy ziyonni mahkum bilan solidar qoplash toʻgʻrisida fuqaroviy sud ishlarini yuritish tartibida daʼvo qoʻzgʻatish huquqini tushuntiradi.
Sud hukmida birgalikdagi harakatlar natijasida yetkazilgan zararning sudlanuvchidan jinoyat ishi tugatilgan yoki alohida yurituvga ajratilgan shaxslar bilan solidar tartibda undirilishi toʻgʻrisida koʻrsatma berilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
8. Jinoiy hodisa yuz bermaganligi yoki shaxsning jinoyatga daxli boʻlmaganligi, shuningdek, shaxs tomonidan harakat zaruriy mudofaa chegarasidan chiqmagan holda sodir etilganligi munosabati bilan oqlov hukmi chiqarilayotganda, sud JPK 283-moddasi ikkinchi qismi va Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Sud hukmi toʻgʻrisida”gi 2014-yil 23-maydagi 7-sonli qarori 10-bandi toʻrtinchi xatboshisiga binoan oqlangan shaxsga nisbatan fuqaroviy daʼvoni JPK 283 — 285 moddalari qoidalariga muvofiq hal etadi.
Shaxsga nisbatan jinoyat ishi JPK 84-moddasi birinchi qismining 1 — 8-bandlari , beshinchi qismining 1 , 3-bandlariga muvofiq tugatilgan holda unga nisbatan fuqaroviy daʼvo koʻrmay qoldiriladi va manfaatdor shaxslarga ularning fuqaroviy sud ishlarini yuritish tartibida daʼvo qoʻzgʻatish huquqi tushuntiriladi.
Jinoyat ishi apellyatsiya, kassatsiya va taftish tartibida yuqorida koʻrsatilgan asoslarga binoan tugatilganda ham fuqaroviy daʼvoga nisbatan shunday oqibatlar yuzaga keladi.
Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, FK 163-moddasiga muvofiq, jinoyat natijasida yetkazilgan mulkiy ziyonni talab qilishda daʼvo muddati qoʻllanilmaydi.
9. Mulkiy ziyon yetkazilgan har bir jinoyat ishi boʻyicha hukm chiqarilayotganda, sud fuqaroviy daʼvoni hal etishi, daʼvo qoʻzgʻatilmagan boʻlsa, mulkiy ziyonni qoplash masalasini oʻz tashabbusi bilan muhokama qilishi lozim. Bunda ish materiallarida xatlangan mol-mulkning yoʻqligi mulkiy ziyonni qoplash toʻgʻrisidagi masalani koʻrmasdan qoldirish uchun asos boʻla olmaydi, chunki bunday mol-mulk hukm ijrosi jarayonida ham aniqlanishi mumkin.
Fuqaroviy daʼvoga oid masalasini hal etishda sud JPK 467-moddasiga muvofiq ayblov hukmining tavsif qismida daʼvoni toʻla yoki qisman qanoatlantirish yoxud rad etish asoslarini, jinoyat natijasida yetkazilgan mulkiy ziyon xususiyati va miqdorini koʻrsatishi, shuningdek, mulkiy ziyon miqdoriga tegishli hisoblash yakunlarini keltirishi hamda fuqaroviy daʼvoni hal qilish uchun asos qilib olingan qonun normasini qayd etishi lozim.
Jinoyat protsessida qoʻzgʻatilgan fuqaroviy daʼvoning rad etilishi daʼvogarni oʻsha shaxsga nisbatan va aynan oʻsha asoslar boʻyicha fuqaroviy sud ishlarini yuritish tartibida daʼvo qoʻzgʻatish huquqidan mahrum etadi.
Agar fuqaroviy daʼvogarning daʼvodan voz kechishi qonunga xilof boʻlsa yoki davlat yoxud boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzsa, sud daʼvodan voz kechishni qabul qilmaydi (FPK 40-moddasi beshinchi qismi ).
Jinoyat protsessida fuqaroviy daʼvo qoʻzgʻatmagan shaxs, shuningdek daʼvosi koʻrmasdan qoldirilgan shaxs uni fuqaroviy sud ishlarini yuritish tartibida qoʻzgʻatish huquqiga ega.
10. Jinoyat obyekti boʻlgan mol-mulk qiymatini aniqlashda uning mulkdor tomonidan orttirilishi (sotib olinishi) holatlariga qarab, jinoyat sodir etilgan paytdagi shartnomaviy, ulgurji, chakana, birja yoki bozor narxidan kelib chiqish lozim. Mol-mulkning narxi mavjud boʻlmaganda uning qiymati ekspert xulosasiga koʻra belgilanadi.
Jinoyat natijasida yetkazilgan moddiy zararni undirish masalasini hal etishda mol-mulkning hukm chiqarilgan kundagi qiymatidan kelib chiqish lozim. Bunda valyuta qimmatliklari qiymati Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan hukm chiqarilgan kunda belgilangan kurs boʻyicha aniqlanadi.
Mulkiy ziyon yuridik shaxsga uning xodimi tomonidan yetkazilgan hollarda, ziyon miqdori buxgalteriya hisoboti maʼlumotlariga asosan haqiqiy yoʻqotilish boʻyicha, ziyon asosiy fondlarga (vositalarga) yetkazilganda esa, moddiy qiymatliklarning eskirganligi belgilangan norma boʻyicha chegirib tashlangan holda, balans qiymatidan (tannarxidan) kelib chiqib aniqlanadi (Mehnat kodeksining 205-moddasi birinchi va ikkinchi qismlari ).
Ish beruvchining asosiy vositalarga taalluqli mol-mulki talon-toroj qilingan, kamomadi aniqlangan, qasddan yoʻq qilingan yoki qasddan buzilgan taqdirda, shuningdek, asosiy vositalarga mulkiy ziyon yetkazilgan boshqa hollarda, ziyon miqdori bozor narxlari boʻyicha hisoblanadi. Qonun hujjatlarida mulkiy ziyonning haqiqiy miqdori uning nominal miqdoridan oshib ketgan hollarda ziyon miqdorini, shu jumladan, karralash yoʻli bilan aniqlashning alohida tartibi belgilanishi mumkin (Mehnat kodeksining 345-moddasi uchinchi va toʻrtinchi qismlari).
11. Jinoyat-protsessual kodeksining 187-moddasiga muvofiq ekspert xulosasi surishtiruvchi, tergovchi, sud tomonidan ish boʻyicha toʻplangan boshqa dalillar bilan birgalikda uning ilmiy asoslanganligi va ekspertiza oʻtkazish uchun qonunchilikda belgilangan barcha protsessual qoidalar, uslub va tartiblarga rioya etilganligi nuqtai-nazaridan baholanadi.
Jumladan, jinoyat obyekti boʻlgan mol-mulkning bozor bahosini aniqlashda ekspert “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni , shuningdek, unga muvofiq ishlab chiqilgan Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2023-yil 28-dekabrda 3487-son bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish Agentligi direktorining 2023-yil 25-oktabrdagi 01/11-14/29-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga rioya etishi lozim.
Sudlar har bir holda ekspert tomonidan qanday sababga koʻra, bozor bahosini aniqlashning u yoki bu uslubi qoʻllanilmaganligini aniqlashlari va zarur hollarda ekspertni soʻroq qilish yoʻli bilan yuzaga kelgan shubhalarni bartaraf etishlari, shuningdek, qoʻshimcha va qayta sud ekspertizasini tayinlashlari lozim.
12. Sud mulkiy ziyonni qoplash majburiyati yuklatilgan shaxsning talabiga binoan mulkiy ziyonni qoplash miqdorini faqat FK 1012-moddasining toʻrtinchi qismida nazarda tutilgan hollarda kamaytirishi mumkin.
13. Birgalikdagi jinoiy harakatlar natijasida yetkazilgan mulkiy ziyon qoplanishi yuzasidan zararni yetkazgan barcha shaxslar solidar javobgar boʻladilar. Bunda sudlar quyidagilarni nazarda tutishlari lozim:
jinoyatlar bir necha shaxslar tomonidan sodir etilganda, ular birgalikdagi ishtiroki aniqlangan epizodlar boʻyicha yetkazilgan mulkiy ziyonni qoplashda solidar javobgar boʻladilar;
bir jinoyat ishi boʻyicha sudlansalarda, lekin umumiy maqsad bilan bogʻliq boʻlmagan mustaqil jinoyatlar uchun sudlangan, shuningdek, ayrimlari qasddan (masalan, talon-toroj uchun), boshqalari esa, ehtiyotsizlik oqibatida sodir etilgan jinoyatlar uchun sudlangan shaxslarga nisbatan solidar javobgarlik yuklatilmaydi;
korxona, muassasa, tashkilotga uning bir necha yoki bir xodimi hamda mazkur korxona, muassasa, tashkilot bilan mehnat munosabatlarida boʻlmagan boshqa shaxslar aybi bilan mulkiy ziyon yetkazilganda, agar ziyon ularning qasddan birgalikdagi harakatlari natijasida yetkazilganligi aniqlangan boʻlsa, sud barcha sudlanuvchilarga solidar javobgarlik yuklashga haqli;
qonunga koʻra, mahkumning harakatlari uchun moddiy javobgar boʻladigan fuqaro yoki korxona, muassasa, tashkilotlar jinoyat natijasida yetkazilgan mulkiy ziyonni qoplashda solidar emas, balki hissali javobgar boʻladilar.
Fuqarolik kodeksining 1000-moddasiga muvofiq jabrlanuvchining (fuqarolik daʼvogarining) arizasiga koʻra, sud birgalikda mulkiy ziyon yetkazgan shaxslarga solidar emas, balki hissali javobgarlik yuklashga haqli, basharti bunday tartib daʼvogarning manfaatlariga mos boʻlib, mulkiy ziyon qoplanishini taʼminlasa.
Bir necha shaxslar tomonidan yetkazilgan mulkiy ziyonni qoplash haqida qaror chiqarish chogʻida sud hukmning qaror qismida sudlanuvchilardan qaysi biriga solidar va qaysi biriga hissali javobgarlik yuklanishini, shuningdek, mulkiy ziyonni qoplash uchun qancha miqdorda va kimning foydasiga summa undirilishini koʻrsatishi shart.
14. Tushuntirilsinki, jinoyat natijasida yetkazilgan maʼnaviy zararni qoplash masalalari boʻyicha sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Maʼnaviy zararni qoplash haqidagi qonunlarni qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi 2000-yil 28-apreldagi 7-sonli qarorida berilgan tushuntirishlarga amal qilishlari lozim.
15. Boshqa mahkumlar bilan solidar javobgar boʻlgan shaxsga nisbatan hukm bekor qilinib, ish yangitdan sudda koʻrish uchun yuborilganda, umumiy mulkiy ziyonni qoplash hukmi oʻzgarishsiz qoldirilgan mahkumlar zimmasiga yuklatiladi. Agar ishning shu qismini yangitdan koʻrishda ayblov hukmi chiqarilsa, mulkiy ziyonni mazkur ish boʻyicha muqaddam sudlanganlar bilan solidar qoplash majburiyati sudlanuvchi zimmasiga, faqat u oʻsha mahkumlar bilan ishtirokchilikda sodir etgan jinoyat epizodlari boʻyicha yuklatilishi mumkin.
16. Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar natijasida yetkazilgan mulkiy ziyonni qoplash haqidagi daʼvolarni hal etishda, sudlar jinoyat va jinoyat-protsessual qonunchiligi talablariga, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Iqtisodiyot sohasidagi jinoiy ishlar boʻyicha sud amaliyotida yuzaga kelgan ayrim masalalar toʻgʻrisida”gi 1998-yil 17-apreldagi 11-sonli qarorida berilgan tushuntirishlarga amal qilishlari lozim.
17. Fuqarolik kodeksining 999-moddasiga muvofiq faoliyati tevarak — atrofdagilarga oshiqcha xavf tugʻdiradigan yuridik shaxs va fuqarolar (transport tashkilotlari, sanoat korxonalari, qurilishlar, transport vositalari egalari va boshqalar) jabrlanuvchiga (fuqaroviy daʼvogarga) oshiqcha xavf manbai yetkazgan mulkiy ziyonni, agar ziyon bartaraf qilib boʻlmaydigan kuch yoki jabrlanuvchining qasddan qilgan harakati oqibatida yuzaga kelganligini isbotlay olmasalar, toʻlashlari shart.
Oshiqcha xavf manbai egasi deganda, uni oʻziga tegishli mulk huquqi yoki operativ boshqaruv huquqi yoxud boshqa fuqarolik huquqiy asoslarga (masalan, ijara, prokat shartnomasi yoki ishonchnomaga, shuningdek vakolatli davlat organi yoki uning mansabdor shaxsining oshiqcha xavf manbaini tashkilot yoki shaxsga vaqtincha foydalanish uchun berish toʻgʻrisidagi farmoyishiga) koʻra ekspluatatsiya qiluvchi korxona, tashkilot, muassasa yoki fuqaro tushunilishi lozim.
Oshiqcha xavf manbaini uning egasi bilan mehnat munosabatlari tufayli boshqargan shaxs (haydovchi, mashinist, dastgoh (stanok) ishchisi va h.k.) ushbu manba egasi deb topilmaydi va mulkiy ziyon uchun jabrlanuvchi (fuqaroviy daʼvogar) oldida javobgar boʻlmaydi.
Oshiqcha xavf manbai egasi, agar manba egasining ixtiyoridan uning aybi bilan emas, balki boshqa shaxslarning huquqqa xilof harakatlari natijasida chiqib ketganligini isbotlasa, mazkur oshiqcha xavf manbai yetkazgan mulkiy ziyon uchun javob bermaydi. Bunday hollarda oshiqcha xavf manbai yetkazgan mulkiy ziyon uchun javobgarlik manbadan foydalangan shaxsga yuklatiladi.
18. Ishni apellyatsiya, kassatsiya va taftish tartibida koʻrayotgan sud hukmga mulkiy ziyonni qoplashga oid oʻzgartirishlar kiritishga haqli. Agar ish boʻyicha dalillar toʻplash va qoʻshimcha tekshirish talab qilinmasa, ishning mulkiy ziyon yetkazishga doir holatlari birinchi instansiya sudi tomonidan toʻliq va toʻgʻri aniqlangan, biroq moddiy huquq normalarini qoʻllashda xatolikka yoʻl qoʻyilgan boʻlsa, yuqori turuvchi sud undiriladigan ziyon miqdorini kamaytirishi yoki koʻpaytirishi mumkin.
Mulkiy ziyon miqdorining oʻzgartirilishi jinoyat kvalifikatsiyasiga yoki ayblov hajmi mahkumning ahvolini ogʻirlashtiradigan darajada oʻzgarishiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan hollarda, basharti shu asoslarga koʻra prokuror protesti yoki jabrlanuvchi (uning vakili) tomonidan shikoyat keltirilgan boʻlsa, hukm oʻzgartirilib, tegishlicha jinoyat kvalifikatsiyasi yoki ayb hajmi oʻzgartiriladi.
19. Jinoyat ishidan kelib chiquvchi fuqaroviy daʼvoni fuqaroviy sud ishlarini yuritish tartibida koʻrayotganda, sud mulkiy ziyonni qoplash uchun undirilayotgan summani jinoyat ishida mavjud dalillar, shuningdek, taraflar tomonidan qoʻshimcha taqdim qilingan va sudning tashabbusi bilan toʻplangan dalillar asosida belgilaydi (FPK 75-moddasi toʻrtinchi qismi ).
20. Hukmning mulkiy ziyonni qoplashga oid qismi FPK 451-moddasida belgilangan muddatlar mobaynida ijroga topshirilishi mumkin.
Oʻtkazib yuborilgan muddat FPK 453-moddasida belgilangan hollarda hukm chiqargan yoki ijro qilinayotgan joydagi sud tomonidan tiklanishi mumkin.
21. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining sudlov hayʼatlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar, Toshkent shahar sudlari, Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi jinoyat natijasida yetkazilgan mulkiy ziyonni qoplashga oid qonunchilikning sudlar tomonidan aniq qoʻllanishi ustidan nazoratni kuchaytirishlari, ushbu masala yuzasidan sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirib borishlari va aniqlangan kamchiliklarni bartaraf qilish chorasini koʻrishlari lozim.
22. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining “Jinoiy harakatlar oqibatida yetkazilgan moddiy zararni qoplash masalasiga doir sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi 1998-yil 11-sentabrdagi 21-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi Sh. GAZIYEV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi D. KAMILOV
Toshkent sh.,
2016-yil 27-dekabr,
26-son
пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О судебной практике по применению законодательства о возмещении имущественного вреда, причиненного преступлением
В связи с изменениями и дополнениями, внесенными в действующее законодательство, вопросами, возникающими в судебной практике по применению законодательства о возмещении имущественного вреда, причиненного преступлением, на основании статьи 17 Закона «О судах» Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:
1. Возмещение имущественного вреда, причиненного преступлением, имеет важное значение в обеспечении защиты имущественных прав и интересов граждан, предприятий, учреждений, организаций, субъектов предпринимательства, а также государства.
В связи с этим органам дознания, предварительного следствия и судам необходимо обратить особое внимание точному и неуклонному соблюдению законодательства об основаниях и порядке возмещения имущественного вреда, причиненного преступлением.
2. Следует иметь в виду, что право лица на возмещение причиненных ему убытков (т.е. имущественного вреда), а также общие основания материальной ответственности за причинение вреда установлены Гражданским кодексом ( статья 14 , глава 57 ).
Так, согласно статье 14 ГК под убытками понимаются:
расходы, которые лицо, чье право нарушено, произвело или должно будет произвести для восстановления нарушенного права, утрата или повреждение его имущества (реальный ущерб);
неполученные доходы, которые это лицо получило бы при обычных условиях гражданского оборота, если бы его право не было нарушено (упущенная выгода).
В связи с этим при решении вопросов возмещения имущественного вреда, причиненного преступлением, особенно по делам в сфере экономики, в частности, о воспрепятствовании, незаконном вмешательстве в деятельность субъектов предпринимательства) и других преступлениях, посягающих на права и законные интересы хозяйствующих субъектов ( статьи 192 1 — 192 8 УК) судам следует руководствоваться нормами не только уголовно-процессуального законодательства ( раздел пятый УПК), но и гражданского, трудового и другого законодательства ( статья 281 УПК).
3. В соответствии со статьей 82 УПК одним из обстоятельств, подлежащих установлению в ходе производства дознания, предварительного следствия, является характер и размер вреда, причиненного преступлением, поскольку определение вида и размера причиненного вреда имеет значение не только для решения вопроса о его возмещении, но и для квалификации преступления.
При наличии доказательств о том, что преступлением или общественно опасным деянием невменяемого причинен имущественный вред лицу (в том числе признанному потерпевшим), предприятию, учреждению, организации, они по постановлению (определению) дознавателя, следователя, прокурора, суда ( часть первая статьи 56 УПК) должны быть признаны гражданскими истцами.
Гражданским истцом для защиты интересов несовершеннолетнего, а также лица, признанного недееспособным, признается их законный представитель, а в случае смерти лица, которому причинен имущественный вред, — его наследник.
Дознаватель, следователь, прокурор, суд в постановлении (определении) о признании лица (в том числе потерпевшего) гражданским истцом обязан разъяснять ему права, порядок и форму предъявления гражданского иска и иные права, предусмотренные статьей 57 УПК.
4. В тех случаях, когда по закону ответственность за имущественный вред, несет не обвиняемый, подсудимый, а другое лицо, дознаватель, следователь, прокурор, суд выносит постановление (определение) о привлечении соответствующего физического или юридического лица к участию в деле в качестве гражданского ответчика и разъясняет ему права и обязанности, предусмотренные статьей 59 УПК.
В случае причинения имущественного вреда преступными действиями несовершеннолетнего, не достигшего четырнадцати лет, в качестве гражданского ответчика по делу должен быть привлечен его родитель (усыновитель), опекун либо воспитательное, лечебное или иное учреждение, являющегося его опекуном ( статья 993 ГК).
5. Обратить внимание органов дознания, предварительного следствия на то, что важнейшим правовым механизмом обеспечения возмещения имущественного вреда, причиненного преступлением, является незамедлительное наложение ареста на имущество подозреваемого, обвиняемого, гражданского ответчика в соответствии со статьей 290 УПК.
По смыслу статьи 290 УПК арест может быть наложен на имущество подозреваемого или обвиняемого, находящееся у третьих лиц, если в ходе производства по делу получены достаточные основания полагать, что имущество фактически принадлежит подозреваемому или обвиняемому.
При этом в каждом конкретном случае необходима оценка имущества, на которое налагается арест, с привлечением специалиста или оценочной организации и оформление протоколом с соблюдением требований статьи 293 УПК.
С целью повышения эффективности исполнения приговоров в части возмещения имущественного вреда органам дознания, предварительного следствия необходимо также, руководствуясь статьей 280 УПК, практиковать применение таких мер, как запрещение подозреваемому, обвиняемому, гражданскому ответчику совершать определенные действия, предусмотренные статьей 106 ГПК.
6. При назначении уголовного дела к судебному разбирательству суду необходимо выяснять, предъявлен ли гражданский иск, приняты ли меры по обеспечению возмещения имущественного вреда, причиненного преступлением. Если органами дознания, предварительного следствия, прокурором не приняты такие меры, судья на основании статей 290 , 396 УПК должен принять соответствующие меры по собственной инициативе, а в случае, если такие меры не могут быть приняты непосредственно судом, обязывать дознавателя или следователя принять необходимые меры ( статья 398 УПК), о чем выносит определение.
При этом суды должны реагировать на каждый факт непринятия либо несвоевременного принятия органами дознания, предварительного следствия, прокурором мер к обеспечению гражданского иска путем вынесения частного определения.
7. В случаях, когда имущественный вред причинен совместными действиями подсудимого и другого лица, в отношении которого часть уголовного дела была выделена в отдельное производство, суд возлагает обязанность по возмещению имущественного вреда в полном объеме на подсудимого. При вынесении в последующем обвинительного приговора в отношении лица, дело о котором было выделено в отдельное производство, суд вправе возложить на него обязанность возместить имущественный вред солидарно с ранее осужденным ( статья 1000 ГК).
Если имущественный вред причинен подсудимым совместно с другим лицом, в отношении которого уголовное дело было прекращено в соответствии со статьей 84 УПК, суд возлагает обязанность по возмещению имущественного вреда в полном объеме на подсудимого и разъясняет гражданскому истцу право предъявить в порядке гражданского судопроизводства к лицу, дело в отношении которого прекращено, иск о возмещении имущественного вреда солидарно с осужденным.
Недопустимо указание в приговоре о взыскании имущественного вреда, причиненного совместными действиями, с подсудимого солидарно с лицами, дела в отношении которых прекращены либо выделены в отдельное производство.
8. При постановлении оправдательного приговора за неустановлением события преступления или за непричастностью лица к совершению преступления, а также в связи с совершением лицом действия в состоянии необходимой обороны без превышения ее пределов, суд в соответствии с частью второй статьи 283 УПК и абзацем четвертым пункта 10 постановления Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 23 мая 2014 года № 7 «О судебном приговоре», решает гражданский иск в отношении оправданного в соответствии с положениями статей 283 — 285 УПК.
В случае прекращения уголовного дела в отношении лица в соответствии с пунктами 1 — 8 части первой, пунктами 1 , 3 части пятой статьи 84 УПК гражданский иск в отношении него оставляется без рассмотрения с разъяснением заинтересованным лицам их права на предъявление иска в порядке гражданского судопроизводства.
Такие же последствия в отношении гражданского иска наступают, когда уголовное дело прекращено по вышеуказанным основаниям при его рассмотрении в апелляционном, кассационном и ревизионном порядке.
Судам следует иметь в виду, что в соответствии со статьей 163 ГК на требования о возмещении ущерба, причиненного преступлением, срок исковой давности не применяется,
9. По каждому делу о преступлении, которым причинен имущественный вред, суд при постановлении приговора должен разрешить гражданский иск, а если иск не предъявлен — обсудить вопрос о возмещении имущественного вреда по собственной инициативе. При этом отсутствие в материалах дела описанного имущества не является основанием к оставлению без рассмотрения вопроса о возмещении имущественного вреда, поскольку такое имущество может быть обнаружено и в процессе исполнения приговора.
В соответствии со статьей 467 УПК суд при разрешении вопроса о гражданском иске в описательной части обвинительного приговора должен привести мотивы, обосновывающие полное или частичное удовлетворение иска, либо отказ в нем, указать характер и размер имущественного вреда, причиненного преступлением, а также привести соответствующие расчеты размера имущественного вреда и указать норму закона, на основании которого разрешен гражданский иск.
Отказ в удовлетворении гражданского иска, предъявленного в уголовном процессе, лишает истца права на предъявление иска к тому же лицу и по тем же основаниям в порядке гражданского судопроизводства.
Суд не принимает отказ гражданского истца от иска, если эти действия противоречат закону либо нарушают права и охраняемые интересы государства или других лиц ( часть пятая статьи 40 ГПК).
Лицо, не предъявившее гражданский иск в уголовном процессе, а равно лицо, чей иск был оставлен без рассмотрения, вправе предъявить его в порядке гражданского судопроизводства.
10. При определении стоимости имущества, ставшего объектом преступления, следует исходить, в зависимости от обстоятельств приобретения его собственником, из договорных, оптовых, розничных, биржевых или рыночных цен на момент совершения преступления. При отсутствии цены стоимость имущества определяется на основании заключения эксперта.
При решении вопроса о взыскании материального ущерба, причиненного преступлением, необходимо исходить из стоимости имущества на день вынесения приговора. При этом стоимость валютных ценностей определяется, исходя из курса, установленного Центральным банком Республики Узбекистан на день вынесения приговора.
В случаях причинения имущественного вреда юридическому лицу его работником размер вреда определяется по фактическим потерям на основании данных бухгалтерского учета, а при причинении вреда основным фондам (средствам), — исходя из балансовой стоимости (себестоимости) материальных ценностей за вычетом износа по установленным нормам ( части первая и вторая статьи 205 Трудового кодекса).
При хищении, недостаче, умышленном уничтожении или умышленной порче имущества работодателя, относящегося к основным средствам, а также в остальных случаях причинения имущественного вреда основным средствам, размер вреда исчисляется по рыночным ценам. Законодательством может быть установлен особый порядок определения размера вреда, в том числе в кратном исчислении, в тех случаях, когда фактический размер ущерба превышает его номинальный размер (части третья и четвертая статьи 345 Трудового кодекса).
11. В соответствии со статьей 187 УПК заключение эксперта оценивается дознавателем, следователем, судом в совокупности с другими собранными по делу доказательствами, с точки зрения его научной обоснованности и соблюдения всех установленных для производства экспертизы процессуальных правил, методов и процедур, установленных законодательством.
В частности, при определении рыночной стоимости имущества, ставшего объектом преступления, эксперт должен руководствоваться Законом Республики Узбекистан «Об оценочной деятельности», а также разработанными в соответствии с ним Единому национальному стандарту оценки Республики Узбекистан, утвержденным приказом директора Агентствa по управлению государственными активами Республики Узбекистан от 25 октября 2023 года № 01/11-14/29, зарегистрированным Министерством юстиции Республики Узбекистан от 28 декабря 2023 года за № 3487.
Судам в каждом случае необходимо выяснять, в связи с чем экспертом не применен тот или иной метод установления рыночной стоимости и в необходимых случаях устранять возникшие сомнения путем допроса эксперта, а также назначения дополнительной или повторной судебной экспертизы.
12. Суд может по требованию лица, на которого возложена обязанность возмещения имущественного вреда, уменьшить размер возмещения имущественного вреда лишь в случаях, предусмотренных частью четвертой статьи 1012 ГК.
13. Солидарную ответственность по возмещению ущерба несут все лица, причинившие имущественный вред совместными преступными действиями. При этом судам следует иметь в виду:
при совершении преступления несколькими лицами они несут солидарную ответственность за причиненный имущественный вред по эпизодам преступления, в которых установлено их совместное участие;
солидарная материальная ответственность не возлагается на лиц, которые осуждены, хотя и по одному делу, но за самостоятельные преступления, не связанные общим намерением, а также на лиц, когда одни из них осуждены за умышленные преступления (например, за хищение), а другие за преступления, совершенные по неосторожности (например, за халатность);
в случае причинения имущественного вреда предприятию, учреждению, организации по вине его нескольких работников либо работника и других лиц, не состоявших в трудовых отношениях с этим предприятием, учреждением, организацией, суд вправе возложить на всех подсудимых солидарную ответственность, если будет установлено, что вред причинен их совместными умышленными действиями;
граждане или предприятия, учреждения, организации, несущие по закону материальную ответственность за действия осужденного, возмещают имущественный вред, причиненный преступлением в долях, а не солидарно.
В соответствии со статьей 1000 ГК суд вправе по заявлению потерпевшего (гражданского истца) возложить на подсудимых, в соответствии с действиями которых причинен имущественный вред, долевую, а не солидарную ответственность, если такой порядок взыскания соответствует интересам истца и обеспечивает возмещение имущественного вреда.
Принимая решение о возмещении имущественного вреда, причиненного несколькими лицами, суд в резолютивной части приговора обязан указать, на кого из подсудимых возлагается солидарная ответственность и на кого — долевая, в каком размере и в пользу кого взыскивается сумма в возмещение имущественного вреда.
14. Разъяснить, что по вопросам возмещения морального вреда, причиненного преступлением, судам следует руководствоваться разъяснениями, данными в постановлении Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 28 апреля 2000 года № 7 «О некоторых вопросах, применения законодательства о компенсации морального вреда».
15. При отмене приговора с передачей дела на новое судебное рассмотрение в отношении лица, связанного с другими осужденными солидарной ответственностью, возмещение имущественного вреда возлагается на осужденных, в отношении которых приговор оставлен без изменения. Если при новом рассмотрении дела в этой части будет вынесен обвинительный приговор, то на подсудимого может быть возложена обязанность по возмещению имущественного вреда солидарно с ранее осужденными по данному делу лишь по тем эпизодам преступлений, которые подсудимый совершил в соучастии с ними.
16. Разрешая иски о возмещении имущественного вреда, причиненного преступлениями в сфере экономики, судам надлежит руководствоваться требованиями уголовного и уголовно-процессуального законодательства, а также разъяснениями, данными в постановлении Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 17 апреля 1998 года № 11 «О некоторых вопросах, возникших в судебной практике по делам о преступлениях в сфере экономики».
17. Согласно статье 999 ГК юридические лица и граждане, деятельность которых связана с повышенной опасностью для окружающих (транспортные организации, стройки, владельцы транспортных средств и др.) обязаны возместить потерпевшему (гражданскому истцу) имущественный вред, причиненный источником повышенной опасности, если не докажут, что вред возник вследствие непреодолимой силы или умысла потерпевшего.
Под владельцем источника повышенной опасности следует понимать предприятие, учреждение, организацию или гражданина, осуществляющих эксплуатацию источника повышенной опасности в силу принадлежащего им права собственности или права оперативного управления, либо по другим гражданско-правовым основаниям (например, по договору аренды, проката или по доверенности, а также в силу распоряжения компетентного государственного органа или его должностного лица о передаче организации или лицу во временное пользование источника повышенной опасности).
Не признается владельцем источника повышенной опасности и не несет ответственности за имущественный вред перед потерпевшим (гражданским истцом) лицо, управлявшее источником повышенной опасности в силу трудовых отношений с владельцем этого источника (шофер, машинист, рабочий на станке и т.п.).
Владелец источника повышенной опасности не отвечает за имущественный вред, причиненный действием этого источника, если докажет, что последний вышел из обладания владельца не по его вине, а в результате противоправных действий других лиц. В таких случаях ответственность за имущественный вред, причиненный источником повышенной опасности, возлагается на лицо, использовавшее источник повышенной опасности.
18. Суд, рассматривающий дело в апелляционном, кассационном и ревизионном порядке, вправе внести в приговор изменения, касающиеся возмещения имущественного вреда. Вышестоящий суд может уменьшить или увеличить размер взыскания, если по делу не требуется собирание или дополнительная проверка доказательств, обстоятельства дела в части причиненного имущественного вреда установлены судом первой инстанции полно и правильно, но допущена ошибка в применении норм материального права.
В случаях, когда изменение размера имущественного вреда может повлиять на квалификацию преступления или изменение объема обвинения в сторону, ухудшающую положение осужденного, приговор подлежит изменению с соответствующим изменением квалификации либо объема обвинения, если по этим основаниям принесен протест прокурора или подана жалоба потерпевшим (его представителем).
19. При рассмотрении в порядке гражданского судопроизводства иска, вытекающего из уголовного дела, суд определяет суммы, подлежащие взысканию в возмещение имущественного вреда, с учетом доказательств, имеющихся в уголовном деле, а также дополнительно представленных сторонами и собранных по инициативе суда ( часть четвертая статьи 75 ГПК).
20. Приговор в части возмещения имущественного вреда может быть предъявлен к исполнению в пределах сроков, установленных статьей 451 ГПК.
Пропущенный срок может быть восстановлен судом, вынесшим приговор, либо судом по месту исполнения приговора в случаях, предусмотренных статьей 453 ГПК.
21. Судебным коллегиям Верховного суда Республики Узбекистан, Суду Республики Каракалпакстан, областным, Ташкентскому городскому судам, Военному суду Республики Узбекистан следует усилить надзор за точным соблюдением судами требований законодательства о возмещении имущественного вреда, причиненного преступлением, систематически обобщать судебную практику по этому вопросу и принимать меры к устранению недостатков.
22. В связи с принятием настоящего постановления признать утратившим силу постановление Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 11 сентября 1998 года № 21 «О практике судов по возмещению материального ущерба, причиненного преступлениями».
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан Ш. ГАЗИЕВ
Секретарь Пленума, судья Верховного суда Д. КАМИЛОВ
г. Ташкент,
27 декабря 2016 г.,
№ 26