UzbekAI

← Qonunlar

📅 2018-yil 10-yanvar · Vazirlar Mahkamasi qarorlari

Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.

Yordam | Arxiv | Atamalar | Statistika | API | Havola yuborish | Sayt haqida | Shartlar

← Қонунлар

📅 2018 йил 10 январь · Вазирлар Маҳкамаси қарорлари

Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.

Ёрдам | Архив | Атамалар | Статистика | API | Ҳавола юбориш | Сайт ҳақида | Шартлар

← Законы

📅 10 января 2018 г. · Постановления Кабинета Министров

Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.

Помощь | Архив | Термины | Статистика | API | Предложить ссылку | О сайте | Условия

← Laws

📅 10 January 2018 · Cabinet of Ministers resolutions

Official text. Official document. Editorial notes are not included.

Help | Archive | Glossary | Stats | API | Submit | About | Terms

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг

қарори

қоидалари

Ўзбекистон Республикасида катталик бирликларини қўллаш тўғрисида

«Метрология тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунини амалга оширишни давом эттириш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. «Метрология тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 15-моддасига мувофиқ:

Ўзбекистон Республикасида халқаро бирликлар тизимининг катталик бирликларини белгиланган тартибда қўллашга йўл қўйилиши;

катталик бирликларининг номи, белгиси, уларни ёзиш ва қўллаш қоидалари Ўзбекистон техник жиҳатдан тартибга солиш агентлигининг тақдимномасига биноан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланиши;

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан халқаро бирликлар тизимига киритилмаган катталикларни қўллашга йўл қўйилиши мумкинлиги;

ташқи савдо фаолиятини амалга ошириш чоғида контракт шартларига мувофиқ катталикларнинг бошқа бирликлари ҳам ишлатилиши мумкинлиги маълумот учун қабул қилинсин.

2. Қуйидагилар:

Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат берилган, халқаро бирликлар тизимининг катталик бирликлари номи ва белгиланиши 1-иловага мувофиқ;

Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат берилган халқаро бирликлар тизимига киритилмаган катталик бирликлари, уларнинг номи ва белгиланиши 2-иловага мувофиқ;

Катталик бирликларини ёзиш ва қўллаш қоидалари 3-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

3. Белгилаб қўйилсинки:

техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларда, илмий-техник ва бошқа нашрларда, шу жумладан, оммавий ахборот воситаларида эълон қилишда, ўқув, ўқув-методик ва турли маълумотлар берадиган ёрдамчи адабиётларда ушбу қарор билан тасдиқланган катталик бирликлари, уларнинг номи ва белгиланиши қўлланилади;

Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат берилган халқаро бирликлар тизимига киритилмаган катталик бирликлари фақат ўлчамнинг сон қийматини халқаро бирликлар тизимининг катталик бирликларида ифодалашнинг имкони бўлмаганда ёки мақсадга мувофиқ бўлмаган ҳолларда қўлланилади.

4. Вазирликлар ва идоралар ўзлари қабул қилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни икки ой муддатда ушбу қарорга мувофиқлаштирсинлар.

5. Ушбу қарор расмий эълон қилинганидан олти ой ўтгандан кейин кучга киради.

6. Мазкур қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг ўринбосари — «Ўзагротехсаноатхолдинг» АЖ бошқаруви раиси Н.С. Отажонов ва «Ўзстандарт» агентлиги бош директори А.У. Каримов зиммасига юклансин.

Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 10 январдаги 21-сон қарорига 1-ИЛОВА

Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат берилган Халқаро бирликлар тизимининг катталик бирликлари

I. Асосий катталик бирликлари

Т/р Асосий катталиклар Асосий катталиклар бирликлари номи ўлчамлиги номи белгиланиши таърифи 1. Вақт T Секунд s секунд — цезий резонанси (Δ ν Cs )частотасининг қайдланган сонли қийматини, цезий 133 атоми асосий ҳолатининг қўзғалмаган ўта юпқа ўтиш частотасини герц бирликларида 9 192631 770 га тенг қабул қилиш орқали аниқланади, бу ерда герц s -1 га мос. 2. Узунлик L Метр m метр — вакуумда c ёруғлик тезлигининг қайдланган сонли қийматини m/s бирликларида 299 792 458 га тенг қабул қилиш йўли билан аниқланади. 3. Масса M Килограмм kg килограмм — Планк доимийсининг (h) қайдланган сонли қийматини J∙s бирликларида 6,62 607 015×10 -34 га тенг қабул қилиш йўли билан аниқланади. 4. Электр токи (электр токи кучи) I Ампер А ампер — элементар заряднинг (e)қайдланган сонли қийматини C бирликларида 1,602 176 634×10 -19 га тенг қабул қилиш йўли билан аниқланади. 5. Термодинамик ҳарорат * Θ Кельвин K кельвин — Больцман доимийсининг ( k) қайдланган сонли қийматини J∙K -1 бирликларида 1,380 649×10 -23 га тенг қабул қилиш йўли билан аниқланади. 6. Модда миқдори N Моль mоl моль — тизимнинг таркибида роппа-роса 6,022 140 76×10 23 тузилма объектлари бўлган модда миқдори. Бу сон Авогадро доимийсининг қайдланган сонли қиймати ҳисобланади ( N A ). 7. Ёруғлик кучи J Кандела сd кандела — берилган йўналишда 540·10 12 герц частотали монохраматик нурланишни тарқатувчи ва шу йўналишда энергетик ёруғлик кучи 1/683 ватт тақсим стерадиан.

II. Ҳосила ўлчамлар бирликлари Т/р Ҳосила ўлчамлар Ҳосила ўлчамлар бирликлари номи ўлчамлиги номи белгиланиши СИ ўлчам бирликлари орқали ифодаланиши 1. Майдон L 2 метр квадрат m 2 m 2 2. Ҳажм (сиғим) L 3 метр куб m 3 m 3 3. Тезлик LT -1 метр тақсим секунд m/s m/s 4. Тезланиш LT -2 метр тақсим секунд квадрат m/s 2 m/s 2 5. Тўлқин сон L -1 метрнинг даражаси минус биринчи m -1 m -1 6. Солиштирма сиғим L 3 M -1 метр куб тақсим килограмм m 3 /kg m 3 /kg 7. Зичлик L -3 M килограмм тақсим метр куб kg/m 3 kg/m 3 8. Электр токи зичлиги L -2 I ампер тақсим метр квадрат A/m 2 A/m 2 9. Магнит майдон кучланганлиги L -1 I ампер тақсим метр A/m A/m 10. Компонентнинг моляр концентрацияси L -3 N моль тақсим метр куб mol/m 3 mol/m 3 11. Ёрқинлик L -2 J кандела тақсим метр квадрат cd/m 2 cd/m 2 12. Ясси бурчак 1 радиан rad m·m -1 = 1 13. Фазовий бурчак 1 стерадиан sr m 2 ·m -2 = 1 14. Куч LMT -2 ньютон N m·kg·s -2 15. Босим L -1 MT -2 паскаль Pa m -1 ·kg·s -2 16. Куч моменти L 2 MT -2 ньютон-метр N·m m 2 ·kg·s -2 17. Тексликдаги кучланиш MT -2 ньютон тақсим метр N/m kg·s -2 18. Динамик қовушқоқлик L -1 MT -1 паскаль-секунда Pa·s m -1 ·kg·s -1 19. Частота T -1 герц Нz s -1 20. Энергия, иш (иссиқлик сони) L 2 MT -2 жоул J m 2 ·kg·s -2 21. Қувват L 2 MT -3 ватт W m 2 ·kg·s -3 22. Электр заряди (электр сони) TI кулон С s·A 23. Электр кучланиши (электрик потенциаллар кучланиши, электрик потенциаллар фарқи, электр юритувчи куч) L 2 MT -3 I -1 вольт V m 2 ·kg·s -3 ·A -1 24. Электр сиғими L -2 M -1 T 4 I 2 фарад F m -2 ·kg -1 ·s 4 ·A 2 25. Электр қаршилиги L 2 MT -3 I -2 ом Ω m 2 ·kg·s -3 ·A -2 26. Электр ўтказувчанлиги L -2 M -1 T 3 I 2 сименс S m -2 ·kg -1 ·s 3 ·A 2 27. Магнит индукция оқими (магнит оқими) L 2 MT -2 I -1 вебер Wb m 2 ·kg·s -2 ·A -1 28. Магнит майдони зичлиги (магнит индукция) MT -2 I -1 тесла T kg·s -2 ·A -1 29. Электр силжиш L -2 TI кулон тақсим метр квадрат C/m 2 m -2 ·s·A 30. Электр заряди зичлиги оралиғи L -3 TI кулон тақсим метр куб C/m 3 m -3 ·s·A 31. Индуктивлик (ўзаро индуктивлик) L 2 MT -2 I -2 генри Н m 2 ·kg·s -2 ·A -2 32. Электр майдони кучланганлиги LMT -3 I -1 вольт тақсим метр V/m m·kg·s -3 ·A -1 33. Диэлектрик ўтказувчанлик L -3 M -1 T 4 I 2 фарад тақсим метр F/m m -3 ·kg -1 ·s 4 ·A 2 34. Магнит ўтказувчанлик LMT -2 I -2 генри тақсим метр Н/m m·kg·s -2 ·A -2 35. Солиштирма энергия L 2 T -2 жоул тақсим килограмм J/kg m 2 ·s -2 36. Иссиқлик сиғими тизимлари (энтропия) L 2 MT -2 Ө -1 жоул тақсим кельвин J/K m 2 ·kg·s -2 ·K -1 37. Солиштирма иссиқлик сиғими, (солиштирма энтропия) L 2 T -2 Ө -1 жоул тақсим килограмм-кельвин J/(kg·K) m 2 ·s -2 ·K -1 38. Энергия оқимининг текислик зичлиги MT -3 ватт тақсим метр квадрат W/m 2 kg·s -3 39. Иссиқлик ўтказувчанлик LMT -3 Ө -1 ватт тақсим метр-кельвин W/(m·K) m·kg·s -3 ·K -1 40. Фотон нурланишининг экспозицион дозаси (гамма- ва рентген нурланишининг экспозицион дозаси) M -1 TI кулон тақсим килограмм C/kg kg -1 ·s·A 41. Термодинамик ҳарорат Ө Цельсий градуси ºC K 42. Ички моляр энергия L 2 MT -2 N -1 жоул тақсим моль J/mol m 2 ·kg·s -2 ·mol -1 43. Катализатор фаоллиги NT -1 катал kat mol·s -1 44. Моляр иссиқлик сиғими (энтропия) L 2 MT -2 Ө -1 N -1 жоул тақсим моль-кельвин J/(mol·K) m 2 ·kg·s -2 ·K -1 ·mol -1 45. Ёруғлик оқими J люмен lm cd·sr 46. Ёритилганлик L -2 J люкс lx m- 2· cd·sr 47. Радиоактив манбадаги нуклидларнинг активлиги (радионуклиднинг активлиги) T -1 беккерель Bq s -1 48. Ионловчи нурланишнинг ютилган дозаси L 2 T -2 грей Gy m 2 ·s -2 49. Ионловчи нурланишнинг эквивалент (эффектив) дозаси L 2 T -2 зиверт Sv m 2 ·s -2 50. Дозанинг ютилиш қуввати L 2 T -3 грей тақсим секунд Gy/s m 2 ·s -3 51. Бурчак тезлиги T -1 радиан тақсим секунд rad/s s -1 52. Бурчак тезланиши T -2 радиан тақсим секунд квадрат rad/s 2 s -2 53. Нурланиш кучи L 2 MT -3 ватт тақсим стерадиан W/sr m 2 ·kg·s -3 ·sr -1 54. Энергетик ёруғлик MT -3 ватт тақсим стерадиан-метр квадрат W/(sr·m 2 ) kg·s -3 ·sr -1

Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 10 январдаги 21-сон қарорига 2-ИЛОВА

Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат берилган халқаро катталиклар тизимига киритилмаган катталик бирликлари, уларнинг номи ва белгиланиши

I. Тизимдан ташқари катталик бирликлари Т/р Катталик номи Катталик бирлиги номланиши белгиланиши СИ катталик бирликлари билан нисбати 1. Узунлик парсек pc 3,0857·10 1 6 m (тахминан) ёруғлик йили ly 9,4605·10 1 5 m (тахминан) астрономик бирлик ua 1 ,49598·10 1 1 m (тахминан) микрон µ 1 ·10 -6 m ангстрем Å 1 ·10 -10 m икс-бирлик Х 1 ,00206·10 -13 m (тахминан) 2. Майдон гектар ha 1 ·10 4 m 2 ар a 1 00 m 2 барн b 1 ·10 -28 m 2 3. Масса тонна t 1 ·10 3 kg центнер q 1 00 kg метрик карат car 2·10 -4 kg массанинг атом бирлиги u 1 ,6605402·10 -27 kg (тахминан) 4. Куч (оғирлик) тонна-куч tf 9806,65 N (аниқ) килограмм-куч kgf 9,80665 N (аниқ) килопонд kp 9,80665 N (аниқ) грамм-куч gf 9,80665·10 -3 N (аниқ) понд p 9,80665·10 -3 N (аниқ) дина dyn 1 ·10 -5 N 5. Босим бар bar 1 ·10 5 Pa килограмм куч тақсим санитиметр квадрат kgf/cm 2 98066,5 Pa (аниқ) килопонд тақсим санитиметр квадрат kp/cm 2 98066,5 Pa (аниқ) миллиметр симоб устуни mm Нg 1 33,322 Pa торр Torr 1 33,322 Pa миллиметр сув устуни mm Н 2 O 9,80665 Pa (аниқ) 6. Ҳажм (сиғим) литр l 1 ·10 -3 m 3 7. Вақт мингйиллик - 3,1536·10 1 0 s аср - 3,1536·10 9 s йил - 2,592·10 6 s ой - 6,048·10 5 s ҳафта - 6,048·10 5 s сутка d 86400 s соат h 3600 s минут min 60 s 8. Ясси бурчак град (гон) gon (π/200) rad =1,57080…·10 -2 rad градус … º (π/180) rad =1,745329…·10 -2 rad минут … ´ (π/10800) rad =2,908882…·10 -4 rad секунд … ´´ (π/648000) rad =4,848137…·10 -6 rad 9. Фазовий бурчак градус квадрат € º 3,0462…·10 -4 sr 10. Чизиқли зичлик текс tex 1 ·10 -6 kg/m (аниқ) 11. Айланиш частотаси секундига айланишлар сони минутдаги айланишлар сони r/s r/min 1 s -1 1 /60 s -1 = 0,016(6) s -1 12. Оптик куч диоптрия dptr 1 ·m -1 13. Энергия киловатт-соат kW·h 3,6·10 6 J Электронвольт eV 1 ,60218·10 -19 J (тахминан) 14. Тўлиқ қувват вольт-ампер V·A - 15. Реактив қувват вар var - 16. Электр заряди, электр миқдори aмпер-соат A·h 3,6·10 3 C 17. Кучланиш (механикавий) Килограмм куч тақсим миллиметр квадрат kgf/mm 2 9,80665·10 6 Pa (аниқ) килопонд тақсим миллиметр квадрат kp/mm 2 9,80665·10 6 Pa (аниқ) 18. Иш, энергия эрг erg 1 ·10 -7 J 19. Қувват от кучи (метрик) h.f. 735,49875 W (аниқ) 20. Динамик зичлик пуаз P 0,1 Pa·s 21. Кинематик зичлик стокс St 1 ·10 -4 m 2 /s 22. Солиштирма электр қаршилиги ом миллиметр квадрат тақсим метр Ω·mm 2 /m 1 ·10 -6 Ω·m 23. Магнит оқими максвелл Mx 1 ·10 -8 Wb 24. Магнит индуктивлиги гаусс Gs 1 ·10 -4 T 25. Магнит юритувчи куч (магнит потенциаллар фарқи) гильберт Gb (10/4π) A = 0,7957747 A амперўрам At 1 A 26. Магнит майдонининг кучланганлиги эрстед Oe (10 3 /4π) A/m = 79,5775 A/m 27. Иссиқлик миқдори, термодинамик потенциал (ички энергия, энтальпия, изохор-изотермик) калория (халқаро) cal 4,1868 J (аниқ) термокимёвий калория cal th 4,1840 J (тахминан) 1 5-градусли калория cal 1 5 4,1855 J (тахминан) 28. Ионловчи нурланишнинг ютилган дозаси рад rad, rd 0,01 Gy 29. Ионловчи нурланишнинг эквивалент (эффективлик) дозаси бэр rem 0,01 Sv 30. Фотон нурланишининг экспозицион дозаси (гамма- ва рентген нурланишининг экспозицион дозаси) рентген R 2,58·10 -4 C/kg (аниқ) 31. Радиоактив манбадаги нуклиднинг активлиги (радионуклид активлиги) кюри Ci 3,70·10 1 0 Bq (аниқ) 32. Бурилиш бурчаги айланиш r 2π rad = 6,28 rad 33. Равшанлик нит nt 1 cd/m 2 II. Айрим нисбий ва логарифмик катталиклар ва уларнинг бирликлари Т/р Ўлчамлар номи Ўлчамлар бирликлари номи белгиланиши қиймати 1. Нисбий катталик * : фойдали иш коэффициенти; нисбий чўзилиши; нисбий зичлик; деформация; нисбий диэлектрик ва магнит ўтказувчанлиги (мойиллиги); компонентнинг массавий (моляр) улуши ва бошқалар. бирлик фоиз промилле миллиондан бир улуш миллиарддан бир улуш 1 % ‰ ppm ppb 1 1 ·10 -2 1 ·10 -3 1 ·10 -6 1 ·10 -9 2. Логарифмик катталик ** : товуш босимининг даражаси; кучайиш; камайиш ва бошқалар бел децибел B dB 1 B = lg (P 2 /P 1 ) P 2 = 10 P 1 бўлганда, 1 B = 2 lg (F 2 /F 1 ) F 2 = F 1 бўлганда, бу ерда P 2 , P 1 — номдош энергетик катталиклар (қувват, энергия, энергия зичлиги ва бошқалар); F 2 , F 1 — номдош «куч» катталиклар (кучланиш, ток, майдон кучланганлиги ва бошқалар) 0,1 B 3. Логарифмик катталик ** — товуш баландлиги даражаси фон phon 1 phon товуш босимининг даражаси 1 dB бўлган 1000 Нz частотали товуш баландлиги билан бир хил бўлган товушнинг баландлик даражаси 4. Логарифмик катталик ** — частота оралиғи октава декада oct dek 1 oct = log 2 (f 2 /f 1 ) f 2 /f 1 = 2 бўлганда; 1 dek = lg (f 2 /f 1 ) f 2 /f 1 = 10 бўлганда, бу ерда f 2 , f 1 — частоталар 5. Натурал логарифмик катталик ** : кучланиш, ток кучи, майдон кучланганлиги ва бошқалар камайиши непер N p 1 Np = ln (F 2 /F 1 ) F 2 /F 1 = e = 2,718 ..., бўлганда. бу ерда F 1 , F 2 — кучланиш, ток кучи, майдон кучланганлиги каби бир номдаги катталиклар, e — натурал логарифмлар асоси. 1 N p = 0,8686… B = 8,686... dB

III. Ахборот миқдори катталик бирликлари Катталик Бирлик Эслатма номланиши белгиланиши катталиги Маълумот миқдори бит байт bit B 1 1 B = 8 bit Иккилик сонли системада маълумот бирлиги (маълумотнинг иккилик бирлиги)

Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 10 январдаги 21-сон қарорига 3-ИЛОВА

Катталик бирликларини ёзиш ва қўллаш

1-боб. Қўллаш доираси

1. Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат этилган ўлчам бирликларини ёзиш ва қўллаш тартибини белгилайди.

2. Ташқи савдо фаолиятини амалга оширишда ушбу қоида талаблари ихтиёрий ҳисобланади.

2-боб. Атамалар ва таърифлар

3. Мазкур Қоидаларда қуйидаги атамалар ва таърифлар қўлланади:

катталик — объект, жисм ёки модданинг сифат жиҳатидан ажратилиши ва миқдор жиҳатидан аниқланиши мумкин бўлган хоссаси;

катталик бирлиги — катталикнинг, шу катталик бирлиги деб қабул қилинган ва у билан бир хил бўлган катталикларни миқдор жиҳатдан ифодалаш учун қўлланадиган қайд этилган қиймати;

когерент ҳосила бирлик — ушбу катталиклар тизими учун ва асосий бирликларнинг танланган тўплами учун асосий бирликларнинг бирга тенг пропорционаллик коэффициенти билан даражаларининг кўпайтмаси ҳисобланган ҳосила бирлик;

халқаро катталиклар тизими — Халқаро катталиклар тизимига (кейинги ўринларда СИ деб аталади) асосланган, Ўлчов ва тарозилар бош конференцияси томонидан қабул қилинган ва тавсия этилган, номлар ва белгилар, шунингдек, олд қўшимчалар тўплами ва уларнинг номлари ҳамда белгиларини, уларни қўллаш қоидаларини ўз ичига олган тизим;

каррали катталик бирлиги — ушбу ўлчаш бирлигини бирдан катта бўлган бутун сонга кўпайтириш йўли билан олинадиган катталик бирлиги;

асосий катталик — ушбу катталиклар тизими учун тизим катталикларидан ҳеч бири бошқа катталиклар орқали ифодаланиши мумкин бўлмаган тарзда шартли равишда танланган катталиклардан бири;

асосий катталик бирлиги — келишувга кўра асосий катталик учун қабул қилинган ўлчаш бирлиги;

ҳосила катталик — катталиклар тизимида шу тизимнинг асосий катталиклари орқали аниқланган катталик;

ҳосила катталиклар бирлиги — ҳосила катталик учун қабул қилинган ўлчаш бирлиги;

катталиклар тизими — катталикларнинг шу катталикларни боғловчи бир-бирига зид бўлмаган тенгламалар мажмуи билан биргаликдаги мажмуи;

катталик бирликлари тизими — асосий ва ҳосила катталик бирликларининг ушбу катталик тизими учун белгиланган қоидаларга мувофиқ аниқланган каррали ва улушли бирликлари билан биргаликдаги мажмуи.

3-боб. Катталик бирликларини қўллаш қоидалари

4. СИ асосий катталик бирликларидан ва СИ ҳосила катталик бирликларидан Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат этилган каррали ва улушли катталик бирликлари ўнли кўпайтирувчилар ёрдамида ҳосил қилинади.

Каррали ва улушли катталик бирликларини ҳосил қилиш учун қўлланиладиган ўнли кўпайтирувчилар, шунингдек, уларнинг номлари ва белгиларини ҳосил қилувчи олд қўшимчалар мазкур Қоидаларга иловада келтирилган.

5. Массанинг улушли тизим бирликларини ҳосил қилиш учун масса бирлиги — килограмм ўрнига массанинг улушли тизим бирлиги — грамм қўлланилади ва олд қўшимча «грамм» сўзига қўшилади. Массанинг улушли бирлиги — грамм олд қўшимча қўшилмасдан қўлланилади.

6. Вақт катталикларининг тизимдан ташқари бирликлари: ҳафта, ой, йил, аср, мингйиллик каррали ва улушли бирликларни ҳосил қилмайди, уларнинг номлари ва белгиларида олд қўшимчалар қўлланилмайди.

7. Ахборот миқдорининг «байт» каррали бирликларини ҳосил қилиш учун «2 10 », «2 20 » ва «2 30 » иккилик кўпайтмаларига мос бўлган «Кило», «Мега», «Гига» олд қўшимчалари қўлланилади (1 Кбайт = 1024 байт, 1 Мбайт = 1024 Кбайт, 1 Гбайт = 1024 Мбайт).

Иккилик саноқ тартибида ахборот миқдорининг каррали бирликлари номлари ва белгиларини ҳосил қилиш учун қўлланиладиган кўпайтма ва олд қўшимчалар жадвалда келтирилган.

Т/Р Иккилик кўпайтирувчи Қўшимча номи белгиси 1. 2 10 киби Кi 2. 2 20 меби Мi 3. 2 30 гиби Gi 4. 2 40 теби Тi 5. 2 50 пеби Pi 6. 2 60 эксби Еi 7. 2 70 зеби Zi 8. 2 80 йоби Yi

4-боб. Катталик бирликлари ва уларнинг белгиларини ёзиш қоидалари

8. Ўзбекистон Республикасида қўллашга расмий равишда рухсат этилган катталик бирликларини ёзиш фақат белгиланган тартибда тасдиқланган номлари ёки белгиларига мувофиқ амалга оширилади.

Катталик бирликларининг мазкур Қоидаларда белгиланган номлари ёки белгиларига бирон-бир белги ёки қўшимчалар қўшилишига йўл қўйилмайди.

9. Бирлик белгилари тўғри шрифтда ёзилади. Бирлик белгиларида қисқартириш белгиси сифатида нуқта қўйилмайди.

10. Катталик қийматларининг ёзилишида катталик бирликларининг ҳарфлар ёки махсус белгилар («…°», «…'», «…''») билан ифодаланган белгилари қўлланилади.

11. Ясси бурчак катталик бирлигининг «градус», «минут», «секунд» белгилари сатр устида ёзилади.

12. Сиғим ҳажмининг бирлиги «литр»ни (ҳарфли белгиси l «эль») L белгиси билан ифодалашга йўл қўйилади.

13. СИ каррали ёки улушли бирликларининг номлари ёки белгиларини ёзишда олд қўшимча ёки унинг белгиси бирлик номи ёки белгиси билан қўшиб ёзилади.

Бундай бирликлар кенг тарқалган ҳолатларда олд қўшимчани кўпайтманинг иккинчи кўпайтирувчисига ёки махражга қўшишга йўл қўйилади.

Бошланғич бирликнинг номига ва белгисига бир вақтда иккита ёки ундан кўп олд қўшимча қўшилмайди.

14. Катталик бирликларининг белгилари катталикларнинг сонли қийматларидан кейин улар билан бир қаторда (кейинги сатрга кўчирмасдан) жойлаштирилади. Катталик бирлигининг белгиси олдида турган, ўзидан эгри чизиқли касрни ифодалайдиган сонли қиймат қавсга олинади. Катталик бирлигининг сонли қиймати ва белгиси ўртасида бўш жой қолдирилади.

Мисол:

Тўғри Нотўғри 1 00 kW 80% 20 °C (1/60) s -1 1 00kW 80% 20°C 1 /60/s -1

Сатр устида жойлаштирилган ясси бурчак ўлчам бирликларининг «градус», «минут», «секунд» белгилари бундан мустасно бўлиб, улар олдида бўш жой қолдирилмайди.

Мисол:

Тўғри Нотўғри 20º 20 º

15. Сонли катталик қийматида ўнли каср мавжудлигида катталик бирлигининг белгиси охирги рақамдан кейин кўрсатилади. Катталик бирлигининг сонли қиймати ва ҳарфли белгиси ўртасида бўш жой қолдирилади.

Мисол:

Тўғри Нотўғри 423,06 m 5,758° 5°45'28,8'' 423 m 0,6 5°758 5°45'28'',8

16. Чегаравий оғишларга эга бўлган катталик қийматларининг кўрсатилишида катталик қиймати ва унинг чегаравий оғишлари қавс ичига олинади, катталик бирликларининг белгилари эса қавсдан ташқарида жойланади ёки катталик бирликларининг белгилари сонли катталик қийматидан кейин ҳам ва унинг чегаравий оғишидан кейин ҳам қўйилади.

Мисол:

Тўғри Нотўғри (100,0 ± 0,1) kg 50 g ± 1 g 1 00,0 ± 0,1 kg 50 ± 1 g

17. Формулалардаги катталик белгиларига берилган тушунтиришларда бирлик белгиларини қўллашга рухсат этилади.

Бирлик белгиларини ҳарфли шаклда тақдим этилган, катталиклар ўртасидаги боғлиқликни ёки уларнинг сонли қийматлари ўртасидаги боғлиқликни ифодалайдиган формулалар билан битта сатрда жойлашга йўл қўйилмайди.

Мисол:

Тўғри Нотўғри v = 3,6 s/t, бу ерда v — тезлик, km/h; s — йўл, m; t — вақт, s v = 3,6 s/t km/h, бу ерда s — йўл, m; t — вақт, s.

18. Кўпайтмага кирувчи бирликларнинг ҳарфли белгилари ўрта чизиқда кўпайтириш белгилари сифатида нуқталар билан ажратилади. Бу мақсадда «×» белгисидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Мисол:

Тўғри Нотўғри N·m A·m 2 Pa·s N×m Am 2 Pas

19. Бирликлар нисбатини ҳарф билан белгилашда бўлиш белгиси сифатида фақат битта эгри ёки горизонтал чизиқдан фойдаланилади. Бирлик белгиларидан даражага (мусбат ва манфий) кўтарилган бирлик белгиларининг кўпайтмаси кўринишида фойдаланишга йўл қўйилади.

Агар нисбатга кирувчи бирликлардан биттаси учун манфий даража кўринишидаги (масалан, s- 1 , m -1 , К -1 , с -1 ) белги ўрнатилган бўлса, эгри ёки горизонтал чизиқдан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Мисол:

Тўғри Нотўғри W·m -2 ·K -1 W –––––––– m 2 ·K W/m 2 /K W ––––– m 2 ––––– K

20. Эгри чизиқ қўлланганда сурат ва махраждаги бирликлар белгиси сатрга жойлаштирилади, махраждаги бирлик белгиларининг кўпайтмаси қавсга олинади.

Мисол:

Тўғри Н отўғри m/s W/(m·K) m/s W/m·К

21. Икки ва ундан кўп бирликдан ташкил топган ҳосила бирлик кўрсатилганда ҳарфли белгилар ва бирлик номларини бирга қўшиб қўллашга, яъни айрим бирликлар учун белгиларни, бошқалари учун эса — номларини кўрсатишга рухсат этилмайди.

Мисол:

Тўғри Нотўғри 80 km/h бир соатда 80 километр 80 km/соат соатига 80 km

22. Катталикнинг рақамли қийматлари диапазони бир турдаги катталик бирликларида ифодаланган бўлса, катталик бирлигининг белгиси, махсус белгилар кўринишидаги катталиклар бундан мустасно («…°», «…'», «…''»), диапазоннинг охирги рақамли қийматидан кейин кўрсатилади.

Мисол:

Тўғри Нотўғри 1 дан 1000 g гача 1 1 0 дан 380 V гача 45° дан 90° гача от 1' дан 60' гача 1 g дан 1000 g гача 1 1 0 V дан 380 V гача 45 дан 90° гача от 1 дан 60' гача

23. Ахборот миқдори бирлигининг иккилик қўшимчалари катта ҳарфда ёзилади. Ахборот бирлигининг халқаро белгиларини «K», «M», «G» қўшимчалари билан ишлатишга йўл қўйилади.

5-боб. Якунловчи қоида

24. Мазкур Қоидалар талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчиликда белгиланган тартибда жавоб беради.

Катталик бирликларини ёзиш ва қўллаш қоидаларига ИЛОВА

Каррали ва улушли катталик бирликларини ҳосил қилиш учун қўлланадиган ўнли кўпайтирувчилар, шунингдек, уларнинг номлари ва белгиларини ҳосил қилувчи олд қўшимчалар

Т/р Ўнлик кўпайтирувчи (коэффицентлар) Қўшимчалар номи белгиси 1. 10 24 иота Y 2. 10 21 зетта Z 3. 10 18 экса E 4. 10 15 пета P 5. 10 12 тера T 6. 10 9 гига G 7. 10 6 мега M 8. 10 3 кило k 9. 10 2 гекто h 10. 10 1 дека da 11. 10 -1 деци d 12. 10 -2 санти c 13. 10 -3 милли m 14. 10 -6 микро µ 15. 10 -9 нано n 16. 10 -12 пико p 17. 10 -15 фемто f 18. 10 -18 атто a 19. 10 -21 зепто z 20. 10 -24 иокто y

Ўзбекистон Республикасининг Бош вазири А. АРИПОВ

Тошкент ш.,

2018 йил 10 январь,

21-сон

(Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 12.01.2018 й., 09/18/21/0553-сон; Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 12.03.2022 й., 09/22/114/0209-сон, 05.04.2022 й., 09/22/153/0266-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

qarori

qoidalari

Oʻzbekiston Respublikasida kattalik birliklarini qoʻllash toʻgʻrisida

“Metrologiya toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini amalga oshirishni davom ettirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. “Metrologiya toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 15-moddasiga muvofiq:

Oʻzbekiston Respublikasida xalqaro birliklar tizimining kattalik birliklarini belgilangan tartibda qoʻllashga yoʻl qoʻyilishi;

kattalik birliklarining nomi, belgisi, ularni yozish va qoʻllash qoidalari Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligining taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanishi;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan xalqaro birliklar tizimiga kiritilmagan kattaliklarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilishi mumkinligi;

tashqi savdo faoliyatini amalga oshirish chogʻida kontrakt shartlariga muvofiq kattaliklarning boshqa birliklari ham ishlatilishi mumkinligi maʼlumot uchun qabul qilinsin.

2. Quyidagilar:

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan, xalqaro birliklar tizimining kattalik birliklari nomi va belgilanishi 1-ilovaga muvofiq;

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan xalqaro birliklar tizimiga kiritilmagan kattalik birliklari, ularning nomi va belgilanishi 2-ilovaga muvofiq;

Kattalik birliklarini yozish va qoʻllash qoidalari 3-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

3. Belgilab qoʻyilsinki:

texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda, ilmiy-texnik va boshqa nashrlarda, shu jumladan, ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilishda, oʻquv, oʻquv-metodik va turli maʼlumotlar beradigan yordamchi adabiyotlarda ushbu qaror bilan tasdiqlangan kattalik birliklari, ularning nomi va belgilanishi qoʻllaniladi;

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan xalqaro birliklar tizimiga kiritilmagan kattalik birliklari faqat oʻlchamning son qiymatini xalqaro birliklar tizimining kattalik birliklarida ifodalashning imkoni boʻlmaganda yoki maqsadga muvofiq boʻlmagan hollarda qoʻllaniladi.

4. Vazirliklar va idoralar oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni ikki oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsinlar.

5. Ushbu qaror rasmiy eʼlon qilinganidan olti oy oʻtgandan keyin kuchga kiradi.

6. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari — “Oʻzagrotexsanoatxolding” AJ boshqaruvi raisi N.S. Otajonov va “Oʻzstandart” agentligi bosh direktori A.U. Karimov zimmasiga yuklansin.

Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 10-yanvardagi 21-son qaroriga 1-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan Xalqaro birliklar tizimining kattalik birliklari

I. Asosiy kattalik birliklari

T/r Asosiy kattaliklar Asosiy kattaliklar birliklari nomi oʻlchamligi nomi belgilanishi taʼrifi 1. Vaqt T Sekund s sekund — seziy rezonansi (Δ ν Cs )chastotasining qaydlangan sonli qiymatini, seziy 133 atomi asosiy holatining qoʻzgʻalmagan oʻta yupqa oʻtish chastotasini gers birliklarida 9 192631 770 ga teng qabul qilish orqali aniqlanadi, bu erda gers s -1 ga mos. 2. Uzunlik L Metr m metr — vakuumda c yorugʻlik tezligining qaydlangan sonli qiymatini m/s birliklarida 299 792 458 ga teng qabul q�lish yoʻli bilan aniqlanadi. 3. Massa M Kilogramm kg kilogramm — Plank doimiysining (h) qaydlangan sonli qiymatini J∙s birliklarida 6,62 607 015×10 -34 ga teng qabul qilish yoʻli bilan aniqlanadi. 4. Elektr toki (elektr toki kuchi) I Amper A amper — elementar zaryadning (e)qaydlangan sonli qiymatini C birliklarida 1,602 176 634×10 -19 ga teng qabul qilish yoʻli bilan aniqlanadi. 5. Termodinamik harorat * Θ Kelvin K kelvin — Bolsman doimiysining ( k) qaydlangan sonli qiymatini J∙K -1 birliklarida 1,380 649×10 -23 ga teng qabul qilish yoʻli bilan aniqlanadi. 6. Modda miqdori N Mol mol mol — tizimning tarkibida roppa-rosa 6,022 140 76×10 23 tuzilma obyektlari boʻlgan modda miqdori. Bu son Avogadro doimiysining qaydlangan sonli qiymati hisoblanadi ( N A ). 7. Yorugʻlik kuchi J Kandela sd kandela — berilgan yoʻnalishda 540·10 12 gers chastotali monoxramatik nurlanishni tarqatuvchi va shu yoʻnalishda energetik yorugʻlik kuchi 1/683 vatt taqsim steradian.

II. Hosila oʻlchamlar birliklari T/r Hosila oʻlchamlar Hosila oʻlchamlar birliklari nomi oʻlchamligi nomi belgilanishi SI oʻlcham birliklari orqali ifodalanishi 1. Maydon L 2 metr kvadrat m 2 m 2 2. Hajm (sigʻim) L 3 metr kub m 3 m 3 3. Tezlik LT -1 metr taqsim sekund m/s m/s 4. Tezlanish LT -2 metr taqsim sekund kvadrat m/s 2 m/s 2 5. Toʻlqin son L -1 metrning darajasi minus birinchi m -1 m -1 6. Solishtirma sigʻim L 3 M -1 metr kub taqsim kilogramm m 3 /kg m 3 /kg 7. Zichlik L -3 M kilogramm taqsim metr kub kg/m 3 kg/m 3 8. Elektr toki zichligi L -2 I amper taqsim metr kvadrat A/m 2 A/m 2 9. Magnit maydon kuchlanganligi L -1 I amper taqsim metr A/m A/m 10. Komponentning molyar konsentratsiyasi L -3 N mol taqsim metr kub mol/m 3 mol/m 3 11. Yorqinlik L -2 J kandela taqsim metr kvadrat cd/m 2 cd/m 2 12. Yassi burchak 1 radian rad m·m -1 = 1 13. Fazoviy burchak 1 steradian sr m 2 ·m -2 = 1 14. Kuch LMT -2 nyuton N m·kg·s -2 15. Bosim L -1 MT -2 paskal Pa m -1 ·kg·s -2 16. Kuch momenti L 2 MT -2 nyuton-metr N·m m 2 ·kg·s -2 17. Tekslikdagi kuchlanish MT -2 nyuton taqsim metr N/m kg·s -2 18. Dinamik qovushqoqlik L -1 MT -1 paskal-sekunda Pa·s m -1 ·kg·s -1 19. Chastota T -1 gers Nz s -1 20. Energiya, ish (issiqlik soni) L 2 MT -2 joul J m 2 ·kg·s -2 21. Quvvat L 2 MT -3 vatt W m 2 ·kg·s -3 22. Elektr zaryadi (elektr soni) TI kulon S s·A 23. Elektr kuchlanishi (elektrik potensiallar kuchlanishi, elektrik potensiallar farqi, elektr yurituvchi kuch) L 2 MT -3 I -1 volt V m 2 ·kg·s -3 ·A -1 24. Elektr sigʻimi L -2 M -1 T 4 I 2 farad F m -2 ·kg -1 ·s 4 ·A 2 25. Elektr qarshiligi L 2 MT -3 I -2 om Ω m 2 ·kg·s -3 ·A -2 26. Elektr oʻtkazuvchanligi L -2 M -1 T 3 I 2 simens S m -2 ·kg -1 ·s 3 ·A 2 27. Magnit induksiya oqimi (magnit oqimi) L 2 MT -2 I -1 veber Wb m 2 ·kg·s -2 ·A -1 28. Magnit maydoni zichligi (magnit induksiya) MT -2 I -1 tesla T kg·s -2 ·A -1 29. Elektr siljish L -2 TI kulon taqsim metr kvadrat C/m 2 m -2 ·s·A 30. Elektr zaryadi zichligi oraligʻi L -3 TI kulon taqsim metr kub C/m 3 m -3 ·s·A 31. Induktivlik (oʻzaro induktivlik) L 2 MT -2 I -2 genri N m 2 ·kg·s -2 ·A -2 32. Elektr maydoni kuchlanganligi LMT -3 I -1 volt taqsim metr V/m m·kg·s -3 ·A -1 33. Dielektrik oʻtkazuvchanlik L -3 M -1 T 4 I 2 farad taqsim metr F/m m -3 ·kg -1 ·s 4 ·A 2 34. Magnit oʻtkazuvchanlik LMT -2 I -2 genri taqsim metr N/m m·kg·s -2 ·A -2 35. Solishtirma energiya L 2 T -2 joul taqsim kilogramm J/kg m 2 ·s -2 36. Issiqlik sigʻimi tizimlari (entropiya) L 2 MT -2 Ө -1 joul taqsim kelvin J/K m 2 ·kg·s -2 ·K -1 37. Solishtirma issiqlik sigʻimi, (solishtirma entropiya) L 2 T -2 Ө -1 joul taqsim kilogramm-kelvin J/(kg·K) m 2 ·s -2 ·K -1 38. Energiya oqimining tekislik zichligi MT -3 vatt taqsim metr kvadrat W/m 2 kg·s -3 39. Issiqlik oʻtkazuvchanlik LMT -3 Ө -1 vatt taqsim metr-kelvin W/(m·K) m·kg·s -3 ·K -1 40. Foton nurlanishining ekspozitsion dozasi (gamma- va rentgen nurlanishining ekspozitsion dozasi) M -1 TI kulon taqsim kilogramm C/kg kg -1 ·s·A 41. Termodinamik harorat Ө Selsiy gradusi ºC K 42. Ichki molyar energiya L 2 MT -2 N -1 joul taqsim mol J/mol m 2 ·kg·s -2 ·mol -1 43. Katalizator faolligi NT -1 katal kat mol·s -1 44. Molyar issiqlik sigʻimi (entropiya) L 2 MT -2 Ө -1 N -1 joul taqsim mol-kel�vin J/(mol·K) m 2 ·kg·s -2 ·K -1 ·mol -1 45. Yorugʻlik oqimi J lyumen lm cd·sr 46. Yoritilganlik L -2 J lyuks lx m- 2· cd·sr 47. Radioaktiv manbadagi nuklidlarning aktivligi (radionuklidning aktivligi) T -1 bekkerel Bq s -1 48. Ionlovchi nurlanishning yutilgan dozasi L 2 T -2 grey Gy m 2 ·s -2 49. Ionlovchi nurlanishning ekvivalent (effektiv) dozasi L 2 T -2 zivert Sv m 2 ·s -2 50. Dozaning yutilish quvvati L 2 T -3 grey taqsim sekund Gy/s m 2 ·s -3 51. Burchak tezligi T -1 radian taqsim sekund rad/s s -1 52. Burchak tezlanishi T -2 radian taqsim sekund kvadrat rad/s 2 s -2 53. Nurlanish kuchi L 2 MT -3 vatt taqsim steradian W/sr m 2 ·kg·s -3 ·sr -1 54. Energetik yorugʻlik MT -3 vatt taqsim steradian-metr kvadrat W/(sr·m 2 ) kg·s -3 ·sr -1

Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 10-yanvardagi 21-son qaroriga 2-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan xalqaro kattaliklar tizimiga kiritilmagan kattalik birliklari, ularning nomi va belgilanishi

I. Tizimdan tashqari kattalik birliklari T/r Kattalik nomi Kattalik birligi nomlanishi belgilanishi SI kattalik birliklari bilan nisbati 1. Uzunlik parsek pc 3,0857·10 1 6 m (taxminan) yorugʻlik yili ly 9,4605·10 1 5 m (taxminan) astronomik birlik ua 1 ,49598·10 1 1 m (taxminan) mikron µ 1 ·10 -6 m angstrem Å 1 ·10 -10 m iks-birlik X 1 ,00206·10 -13 m (taxminan) 2. Maydon gektar ha 1 ·10 4 m 2 ar a 1 00 m 2 barn b 1 ·10 -28 m 2 3. Massa tonna t 1 ·10 3 kg sentner q 1 00 kg metrik karat car 2·10 -4 kg massaning atom birligi u 1 ,6605402·10 -27 kg (taxminan) 4. Kuch (ogʻirlik) tonna-kuch tf 9806,65 N (aniq) kilogramm-kuch kgf 9,80665 N (aniq) kilopond kp 9,80665 N (aniq) gramm-kuch gf 9,80665·10 -3 N (aniq) pond p 9,80665·10 -3 N (aniq) dina dyn 1 ·10 -5 N 5. Bosim bar bar 1 ·10 5 Pa kilogramm kuch taqsim sanitimetr kvadrat kgf/cm 2 98066,5 Pa (aniq) kilopond taqsim sanitimetr kvadrat kp/cm 2 98066,5 Pa (aniq) millimetr simob ustuni mm Ng 1 33,322 Pa torr Torr 1 33,322 Pa millimetr suv ustuni mm N 2 O 9,80665 Pa (aniq) 6. Hajm (sigʻim) litr l 1 ·10 -3 m 3 7. Vaqt mingyillik - 3,1536·10 1 0 s asr - 3,1536·10 9 s yil - 2,592·10 6 s oy - 6,048·10 5 s hafta - 6,048·10 5 s sutka d 86400 s soat h 3600 s minut min 60 s 8. Yassi burchak grad (gon) gon (π/200) rad =1,57080…·10 -2 rad gradus … º (π/180) rad =1,745329…·10 -2 rad minut … ´ (π/10800) rad =2,908882…·10 -4 rad sekund … ´´ (π/648000) rad =4,848137…·10 -6 rad 9. Fazoviy burchak gradus kvadrat € º 3,0462…·10 -4 sr 10. Chiziqli zichlik teks tex 1 ·10 -6 kg/m (aniq) 11. Aylanish chastotasi sekundiga aylanishlar soni minutdagi aylanishlar soni r/s r/min 1 s -1 1 /60 s -1 = 0,016(6) s -1 12. Optik kuch dioptriya dptr 1 ·m -1 13. Energiya kilovatt-soat kW·h 3,6·10 6 J Elektronvolt eV 1 ,60218·10 -19 J (taxminan) 14. Toʻliq quvvat volt-amper V·A - 15. Reaktiv quvvat var var - 16. Elektr zaryadi, elektr miqdori amper-soat A·h 3,6·10 3 C 17. Kuchlanish (mexanikaviy) Kilogramm kuch taqsim millimetr kvadrat kgf/mm 2 9,80665·10 6 Pa (aniq) kilopond taqsim millimetr kvadrat kp/mm 2 9,80665·10 6 Pa (aniq) 18. Ish, energiya erg erg 1 ·10 -7 J 19. Quvvat ot kuchi (metrik) h.f. 735,49875 W (aniq) 20. Dinamik zichlik puaz P 0,1 Pa·s 21. Kinematik zichlik stoks St 1 ·10 -4 m 2 /s 22. Solishtirma elektr qarshiligi om millimetr kvadrat taqsim metr Ω·mm 2 /m 1 ·10 -6 Ω·m 23. Magnit oqimi maksvell Mx 1 ·10 -8 Wb 24. Magnit induktivligi gauss Gs 1 ·10 -4 T 25. Magnit yurituvchi kuch (magnit potensiallar farqi) gilbert Gb (10/4π) A = 0,7957747 A amperoʻram At 1 A 26. Magnit maydonining kuchlanganligi ersted Oe (10 3 /4π) A/m = 79,5775 A/m 27. Issiqlik miqdori, termodinamik potensial (ichki energiya, entalpiya, izoxor-izotermik) kaloriya (xalqaro) cal 4,1868 J (aniq) termokimyoviy kaloriya cal th 4,1840 J (taxminan) 1 5-gradusli kaloriya cal 1 5 4,1855 J (taxminan) 28. Ionlovchi nurlanishning yutilgan dozasi rad rad, rd 0,01 Gy 29. Ionlovchi nurlanishning ekvivalent (effektivlik) dozasi ber rem 0,01 Sv 30. Foton nurlanishining ekspozitsion dozasi (gamma- va rentgen nurlanishining ekspozitsion dozasi) rentgen R 2,58·10 -4 C/kg (aniq) 31. Radioaktiv manbadagi nuklidning aktivligi (radionuklid aktivligi) kyuri Ci 3,70·10 1 0 Bq (aniq) 32. Burilish burchagi aylanish r 2π rad = 6,28 rad 33. Ravshanlik nit nt 1 cd/m 2 II. Ayrim nisbiy va logarifmik kattaliklar va ularning birliklari T/r Oʻlchamlar nomi Oʻlchamlar birliklari nomi belgilanishi qiymati 1. Nisbiy kattalik * : foydali ish koeffitsiyenti; nisbiy choʻzilishi; nisbiy zichlik; deformatsiya; nisbiy dielektrik va magnit oʻtkazuvchanligi (moyilligi); komponentning massaviy (molyar) ulushi va boshqalar. birlik foiz promille milliondan bir ulush milliarddan bir ulush 1 % ‰ ppm ppb 1 1 ·10 -2 1 ·10 -3 1 ·10 -6 1 ·10 -9 2. Logarifmik kattalik ** : tovush bosimining darajasi; kuchayish; kamayish va boshqalar bel detsibel B dB 1 B = lg (P 2 /P 1 ) P 2 = 10 P 1 boʻlganda, 1 B = 2 lg (F 2 /F 1 ) F 2 = F 1 boʻlganda, bu erda P 2 , P 1 — nomdosh energetik kattaliklar (quvvat, energiya, energiya zichligi va boshqalar); F 2 , F 1 — nomdosh “kuch” kattaliklar (kuchlanish, tok, maydon kuchlanganligi va boshqalar) 0,1 B 3. Logarifmik kattalik ** — tovush balandligi darajasi fon phon 1 phon tovush bosimining darajasi 1 dB boʻlgan 1000 Nz chastotali tovush balandligi bilan bir xil boʻlgan tovushning balandlik darajasi 4. Logarifmik kattalik ** — chastota oraligʻi oktava dekada oct dek 1 oct = log 2 (f 2 /f 1 ) f 2 /f 1 = 2 boʻlganda; 1 dek = lg (f 2 /f 1 ) f 2 /f 1 = 10 boʻlganda, bu erda f 2 , f 1 — chastotalar 5. Natural logarifmik kattalik ** : kuchlanish, tok kuchi, maydon kuchlanganligi va boshqalar kamayishi neper N p 1 Np = ln (F 2 /F 1 ) F 2 /F 1 = e = 2,718 ..., boʻlganda. bu erda F 1 , F 2 — kuchlanish, tok kuchi, maydon kuchlanganligi kabi bir nomdagi kattaliklar, e — natural logarifmlar asosi. 1 N p = 0,8686… B = 8,686... dB

III. Axborot miqdori kattalik birliklari Kattalik Birlik Eslatma nomlanishi belgilanishi kattaligi Maʼlumot miqdori bit bayt bit B 1 1 B = 8 bit Ikkilik sonli sistemada maʼlumot birligi (maʼlumotning ikkilik birligi)

Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 10-yanvardagi 21-son qaroriga 3-ILOVA

Kattalik birliklarini yozish va qoʻllash

1-bob. Qoʻllash doirasi

1. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat etilgan oʻlcham birliklarini yozish va qoʻllash tartibini belgilaydi.

2. Tashqi savdo faoliyatini amalga oshirishda ushbu qoida talablari ixtiyoriy hisoblanadi.

2-bob. Atamalar va taʼriflar

3. Mazkur Qoidalarda quyidagi atamalar va taʼriflar qoʻllanadi:

kattalik — obyekt, jism yoki moddaning sifat jihatidan ajratilishi va miqdor jihatidan aniqlanishi mumkin boʻlgan xossasi;

kattalik birligi — kattalikning, shu kattalik birligi deb qabul qilingan va u bilan bir xil boʻlgan kattaliklarni miqdor jihatdan ifodalash uchun qoʻllanadigan qayd etilgan qiymati;

kogerent hosila birlik — ushbu kattaliklar tizimi uchun va asosiy birliklarning tanlangan toʻplami uchun asosiy birliklarning birga teng proporsionallik koeffitsiyenti bilan darajalarining koʻpaytmasi hisoblangan hosila birlik;

xalqaro kattaliklar tizimi — Xalqaro kattaliklar tizimiga (keyingi oʻrinlarda SI deb ataladi) asoslangan, Oʻlchov va tarozilar bosh konferensiyasi tomonidan qabul qilingan va tavsiya etilgan, nomlar va belgilar, shuningdek, old qoʻshimchalar toʻplami va ularning nomlari hamda belgilarini, ularni qoʻllash qoidalarini oʻz ichiga olgan tizim;

karrali kattalik birligi — ushbu oʻlchash birligini birdan katta boʻlgan butun songa koʻpaytirish yoʻli bilan olinadigan kattalik birligi;

asosiy kattalik — ushbu kattaliklar tizimi uchun tizim kattaliklaridan hech biri boshqa kattaliklar orqali ifodalanishi mumkin boʻlmagan tarzda shartli ravishda tanlangan kattaliklardan biri;

asosiy kattalik birligi — kelishuvga koʻra asosiy kattalik uchun qabul qilingan oʻlchash birligi;

hosila kattalik — kattaliklar tizimida shu tizimning asosiy kattaliklari orqali aniqlangan kattalik;

hosila kattaliklar birligi — hosila kattalik uchun qabul qilingan oʻlchash birligi;

kattaliklar tizimi — kattaliklarning shu kattaliklarni bogʻlovchi bir-biriga zid boʻlmagan tenglamalar majmui bilan birgalikdagi majmui;

kattalik birliklari tizimi — asosiy va hosila kattalik birliklarining ushbu kattalik tizimi uchun belgilangan qoidalarga muvofiq aniqlangan karrali va ulushli birliklari bilan birgalikdagi majmui.

3-bob. Kattalik birliklarini qoʻllash qoidalari

4. SI asosiy kattalik birliklaridan va SI hosila kattalik birliklaridan Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat etilgan karrali va ulushli kattalik birliklari oʻnli koʻpaytiruvchilar yordamida hosil qilinadi.

Karrali va ulushli kattalik birliklarini hosil qilish uchun qoʻllaniladigan oʻnli koʻpaytiruvchilar, shuningdek, ularning nomlari va belgilarini hosil qiluvchi old qoʻshimchalar mazkur Qoidalarga ilovada keltirilgan.

5. Massaning ulushli tizim birliklarini hosil qilish uchun massa birligi — kilogramm oʻrniga massaning ulushli tizim birligi — gramm qoʻllaniladi va old qoʻshimcha “gramm” soʻziga qoʻshiladi. Massaning ulushli birligi — gramm old qoʻshimcha qoʻshilmasdan qoʻllaniladi.

6. Vaqt kattaliklarining tizimdan tashqari birliklari: hafta, oy, yil, asr, mingyillik karrali va ulushli birliklarni hosil qilmaydi, ularning nomlari va belgilarida old qoʻshimchalar qoʻllanilmaydi.

7. Axborot miqdorining “bayt” karrali birliklarini hosil qilish uchun “2 10 ”, “2 20 ” va “2 30 ” ikkilik koʻpaytmalariga mos boʻlgan “Kilo”, “Mega”, “Giga” old qoʻshimchalari qoʻllaniladi (1 Kbayt = 1024 bayt, 1 Mbayt = 1024 Kbayt, 1 Gbayt = 1024 Mbayt).

Ikkilik sanoq tartibida axborot miqdorining karrali birliklari nomlari va belgilarini hosil qilish uchun qoʻllaniladigan koʻpaytma va old qoʻshimchalar jadvalda keltirilgan.

T/R Ikkilik koʻpaytiruvchi Qoʻshimcha nomi belgisi 1. 2 10 kibi Ki 2. 2 20 mebi Mi 3. 2 30 gibi Gi 4. 2 40 tebi Ti 5. 2 50 pebi Pi 6. 2 60 eksbi Ei 7. 2 70 zebi Zi 8. 2 80 yobi Yi

4-bob. Kattalik birliklari va ularning belgilarini yozish qoidalari

8. Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga rasmiy ravishda ruxsat etilgan kattalik birliklarini yozish faqat belgilangan tartibda tasdiqlangan nomlari yoki belgilariga muvofiq amalga oshiriladi.

Kattalik birliklarining mazkur Qoidalarda belgilangan nomlari yoki belgilariga biron-bir belgi yoki qoʻshimchalar qoʻshilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

9. Birlik belgilari toʻgʻri shriftda yoziladi. Birlik belgilarida qisqartirish belgisi sifatida nuqta qoʻyilmaydi.

10. Kattalik qiymatlarining yozilishida kattalik birliklarining harflar yoki maxsus belgilar (“…°”, “…'”, “…''”) bilan ifodalangan belgilari qoʻllaniladi.

11. Yassi burchak kattalik birligining “gradus”, “minut”, “sekund” belgilari satr ustida yoziladi.

12. Sigʻim hajmining birligi “litr”ni (harfli belgisi l “el”) L belgisi bilan ifodalashga yoʻl qoʻyiladi.

13. SI karrali yoki ulushli birliklarining nomlari yoki belgilarini yozishda old qoʻshimcha yoki uning belgisi birlik nomi yoki belgisi bilan qoʻshib yoziladi.

Bunday birliklar keng tarqalgan holatlarda old qoʻshimchani koʻpaytmaning ikkinchi koʻpaytiruvchisiga yoki maxrajga qoʻshishga yoʻl qoʻyiladi.

Boshlangʻich birlikning nomiga va belgisiga bir vaqtda ikkita yoki undan koʻp old qoʻshimcha qoʻshilmaydi.

14. Kattalik birliklarining belgilari kattaliklarning sonli qiymatlaridan keyin ular bilan bir qatorda (keyingi satrga koʻchirmasdan) joylashtiriladi. Kattalik birligining belgisi oldida turgan, oʻzidan egri chiziqli kasrni ifodalaydigan sonli qiymat qavsga olinadi. Kattalik birligining sonli qiymati va belgisi oʻrtasida boʻsh joy qoldiriladi.

Misol:

Toʻgʻri Notoʻgʻri 1 00 kW 80% 20 °C (1/60) s -1 1 00kW 80% 20°C 1 /60/s -1

Satr ustida joylashtirilgan yassi burchak oʻlcham birliklarining “gradus”, “minut”, “sekund” belgilari bundan mustasno boʻlib, ular oldida boʻsh joy qoldirilmaydi.

Misol:

Toʻgʻri Notoʻgʻri 20º 20 º

15. Sonli kattalik qiymatida oʻnli kasr mavjudligida kattalik birligining belgisi oxirgi raqamdan keyin koʻrsatiladi. Kattalik birligining sonli qiymati va harfli belgisi oʻrtasida boʻsh joy qoldiriladi.

Misol:

Toʻgʻri Notoʻgʻri 423,06 m 5,758° 5°45'28,8'' 423 m 0,6 5°758 5°45'28'',8

16. Chegaraviy ogʻishlarga ega boʻlgan kattalik qiymatlarining koʻrsatilishida kattalik qiymati va uning chegaraviy ogʻishlari qavs ichiga olinadi, kattalik birliklarining belgilari esa qavsdan tashqarida joylanadi yoki kattalik birliklarining belgilari sonli kattalik qiymatidan keyin ham va uning chegaraviy ogʻishidan keyin ham qoʻyiladi.

Misol:

Toʻgʻri Notoʻgʻri (100,0 ± 0,1) kg 50 g ± 1 g 1 00,0 ± 0,1 kg 50 ± 1 g

17. Formulalardagi kattalik belgilariga berilgan tushuntirishlarda birlik belgilarini qoʻllashga ruxsat etiladi.

Birlik belgilarini harfli shaklda taqdim etilgan, kattaliklar oʻrtasidagi bogʻliqlikni yoki ularning sonli qiymatlari oʻrtasidagi bogʻliqlikni ifodalaydigan formulalar bilan bitta satrda joylashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Misol:

Toʻgʻri Notoʻgʻri v = 3,6 s/t, bu erda v — tezlik, km/h; s — yoʻl, m; t — vaqt, s v = 3,6 s/t km/h, bu erda s — yoʻl, m; t — vaqt, s.

18. Koʻpaytmaga kiruvchi birliklarning harfli belgilari oʻrta chiziqda koʻpaytirish belgilari sifatida nuqtalar bilan ajratiladi. Bu maqsadda “×” belgisidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Misol:

Toʻgʻri Notoʻgʻri N·m A·m 2 Pa·s N×m Am 2 Pas

19. Birliklar nisbatini harf bilan belgilashda boʻlish belgisi sifatida faqat bitta egri yoki gorizontal chiziqdan foydalaniladi. Birlik belgilaridan darajaga (musbat va manfiy) koʻtarilgan birlik belgilarining koʻpaytmasi koʻrinishida foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Agar nisbatga kiruvchi birliklardan bittasi uchun manfiy daraja koʻrinishidagi (masalan, s- 1 , m -1 , K -1 , s -1 ) belgi oʻrnatilgan boʻlsa, egri yoki gorizontal chiziqdan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Misol:

Toʻgʻri Notoʻgʻri W·m -2 ·K -1 W –––––––– m 2 ·K W/m 2 /K W ––––– m 2 ––––– K

20. Egri chiziq qoʻllanganda surat va maxrajdagi birliklar belgisi satrga joylashtiriladi, maxrajdagi birlik belgilarining koʻpaytmasi qavsga olinadi.

Misol:

Toʻgʻri N otoʻgʻri m/s W/(m·K) m/s W/m·K

21. Ikki va undan koʻp birlikdan tashkil topgan hosila birlik koʻrsatilganda harfli belgilar va birlik nomlarini birga qoʻshib qoʻllashga, yaʼni ayrim birliklar uchun belgilarni, boshqalari uchun esa — nomlarini koʻrsatishga ruxsat etilmaydi.

Misol:

Toʻgʻri Notoʻgʻri 80 km/h bir soatda 80 kilometr 80 km/soat soatiga 80 km

22. Kattalikning raqamli qiymatlari diapazoni bir turdagi kattalik birliklarida ifodalangan boʻlsa, kattalik birligining belgisi, maxsus belgilar koʻrinishidagi kattaliklar bundan mustasno (“…°”, “…'”, “…''”), diapazonning oxirgi raqamli qiymatidan keyin koʻrsatiladi.

Misol:

Toʻgʻri Notoʻgʻri 1 dan 1000 g gacha 1 1 0 dan 380 V gacha 45° dan 90° gacha ot 1' dan 60' gacha 1 g dan 1000 g gacha 1 1 0 V dan 380 V gacha 45 dan 90° gacha ot 1 dan 60' gacha

23. Axborot miqdori birligining ikkilik qoʻshimchalari katta harfda yoziladi. Axborot birligining xalqaro belgilarini “K”, “M”, “G” qoʻshimchalari bilan ishlatishga yoʻl qoʻyiladi.

5-bob. Yakunlovchi qoida

24. Mazkur Qoidalar talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikda belgilangan tartibda javob beradi.

Kattalik birliklarini yozish va qoʻllash qoidalariga ILOVA

Karrali va ulushli kattalik birliklarini hosil qilish uchun qoʻllanadigan oʻnli koʻpaytiruvchilar, shuningdek, ularning nomlari va belgilarini hosil qiluvchi old qoʻshimchalar

T/r Oʻnlik koʻpaytiruvchi (koeffitsentlar) Qoʻshimchalar nomi belgisi 1. 10 24 iota Y 2. 10 21 zetta Z 3. 10 18 eksa E 4. 10 15 peta P 5. 10 12 tera T 6. 10 9 giga G 7. 10 6 mega M 8. 10 3 kilo k 9. 10 2 gekto h 10. 10 1 deka da 11. 10 -1 detsi d 12. 10 -2 santi c 13. 10 -3 milli m 14. 10 -6 mikro µ 15. 10 -9 nano n 16. 10 -12 piko p 17. 10 -15 femto f 18. 10 -18 atto a 19. 10 -21 zepto z 20. 10 -24 iokto y

Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV

Toshkent sh.,

2018-yil 10-yanvar,

21-son

(Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 12.01.2018-y., 09/18/21/0553-son; Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son, 05.04.2022-y., 09/22/153/0266-son)

lex.uz

Кабинета Министров Республики Узбекистан

Постановление

ЕДИНИЦЫ ВЕЛИЧИН

ПРАВИЛА

О применении единиц величин в Республике Узбекистан

В целях обеспечения дальнейшей реализации Закона Республики Узбекистан «О метрологии» Кабинет Министров постановляет:

1. Принять к сведению, что в соответствии со статьей 15 Закона Республики Узбекистан «О метрологии»:

в Республике Узбекистан в установленном порядке допускаются к применению единицы величин международной системы единиц;

наименование единиц величин, обозначение, правила их написания и применения утверждаются Кабинетом Министром Республики Узбекистан по представлению Узбекского агентства по техническому регулированию;

Кабинетом Министром Республики Узбекистан может быть допущено применение единиц, не включенных в международную систему единиц;

при осуществлении внешнеторговой деятельности в соответствии с условиями контракта могут использоваться и иные единицы величин.

2. Утвердить:

наименование и обозначение единиц величин международной системы единиц, допускаемых к применению в Республике Узбекистан, согласно приложению № 1 ;

допускаемые к применению в Республике Узбекистан единицы величин, не включенные в международную систему единиц, их наименование и обозначение согласно приложению № 2 ;

Правила написания и применения единиц величин согласно приложению № 3 .

3. Установить, что:

в нормативных документах в области технического регулирования, в научно-технических и иных публикациях, в том числе публикациях средств массовой информации, учебной, учебно-методической и справочной литературе, применяются единицы величин, их наименования и обозначения, утвержденные настоящим постановлением;

допускаемые к применению в Республике Узбекистан единицы величин, не включенные в международную систему единиц, применяются только в случаях, когда количественные значения величин невозможно или нецелесообразно выражать в единицах международной системы единиц.

4. Министерствам и ведомствам в двухмесячный срок привести принятые ими нормативно-правовые акты в соответствие с настоящим постановлением.

5. Настоящее постановление вступает в силу по истечении шести месяцев со дня его официального опубликования.

6. Контроль за исполнением настоящего постановления возложить на заместителя Премьер-министра Республики Узбекистан — председателя правления АО «Узагротехсаноатхолдинг» Н.С. Отажонова и генерального директора Агентства «Узстандарт» А.У. Каримова.

ПРИЛОЖЕНИЕ № 1 к постановлению Кабинета Министров от 10 января 2018 года № 21

Международной системы единиц, допускаемых к применению в Республике Узбекистан

I. Основные единицы величин № Основные величины Основные единицы величин наименование размерность наименование обозначение определение 1. Время T Секунда s секунда-цезиевый резонанс ( Δ ν Cs ) о пределяется принятием записанного числового значения частоты, частоты необратимого сверхтонкого перехода основного состояния атома цезия 133, равной 9 192 631 770 в единицах герц, где герц соответствует s -1 . 2. Длина L Метр m метр — определяется путем принятия численного значения скорости света в вакууме, равной 299 792 458 в единицах м/с. 3. Масса M Килограмм kg килограмм — определяется принятием численного значения константы Планка (h), записанного в единицах J s, равного 6,62 607 015х10 -34 . 4. Электрический ток (сила электрического тока) I Ампер А ампер — определяется принятием числового значения элементарного заряда (е), равного 1,602 176 634х10 -19 в единицах С. 5. Термодинамическая температура* Θ Кельвин K кельвин — определяется путем принятия числового значения константы Больцмана (к), равной 1,380 649х10 -23 в единицах J K -1 . 6. Количество вещества N Моль mоl моль — количество вещества, содержащегося в системе, равное 6,022 140 76х10 23 объектов. Это число является зарегистрированным числовым значением константы Авогадро ( N A ). 7. Сила света J Кандела сd кандела — сила света в заданном направлении источника, испускающего монохроматическое излучение с частотой 540· 10 12 герц, энергетическая сила света которого в этом направлении составляет 1/683 ватт на стерадиан.

II. Производные единицы величин № Производные величины Производные единицы величин наименование размерность наименование обозначение выражение через основные и производные единицы СИ 1. Площадь L 2 квадратный метр m 2 m 2 2. Объем (вместимость) L 3 кубический метр m 3 m 3 3. Скорость LT -1 метр на секунду m/s m/s 4. Ускорение LT -2 метр на секунду в квадрате m/s 2 m/s 2 5. Волновое число L -1 метр в минус первой степени m -1 m -1 6. Удельный объем L 3 M -1 кубический метр на килограмм m 3 /kg m 3 /kg 7. Плотность L -3 M килограмм на кубический метр kg/m 3 kg/m 3 8. Плотность электрического тока L -2 I ампер на квадратный метр A/m 2 A/m 2 9. Напряженность магнитного поля L -1 I ампер на метр A/m A/m 10. Молярная концентрация компонента L -3 N моль на кубический метр mol/m 3 mol/m 3 11. Яркость L -2 J кандела на квадратный метр cd/m 2 cd/m 2 12. Плоский угол 1 радиан rad m·m -1 = 1 13. Телесный угол 1 стерадиан sr m 2 ·m -2 = 1 14. Сила LMT -2 ньютон N m·kg·s -2 15. Давление L -1 MT -2 паскаль Pa m -1 ·kg·s -2 16. Момент силы L 2 MT -2 ньютон-метр N·m m 2 ·kg·s -2 17. Поверхностное натяжение MT -2 ньютон на метр N/m kg·s -2 18. Динамическая вязкость L -1 MT -1 паскаль-секунда Pa·s m -1 ·kg·s -1 19. Частота T -1 герц Нz s -1 20. Энергия, работа (количество теплоты) L 2 MT -2 джоуль J m 2 ·kg·s -2 21. Мощность L 2 MT -3 ватт W m 2 ·kg·s -3 22. Электрический заряд (количество электричества) TI кулон С s·A 23. Электрическое напряжение (электрический потенциал, разность электрических потенциалов, электродвижущая сила) L 2 MT -3 I -1 вольт V m 2 ·kg·s -3 ·A -1 24. Электрическая емкость L -2 M -1 T 4 I 2 фарад F m -2 ·kg -1 ·s 4 ·A 2 25. Электрическое сопротивление L 2 MT -3 I -2 ом Ω m 2 ·kg·s -3 ·A -2 26. Электрическая проводимость L -2 M -1 T 3 I 2 сименс S m -2 ·kg -1 ·s 3 ·A 2 27. Поток магнитной индукции (магнитный поток) L 2 MT -2 I -1 вебер Wb m 2 ·kg·s -2 ·A -1 28. Плотность магнитного потока (магнитная индукция) MT -2 I -1 тесла T kg·s -2 ·A -1 29. Электрическое смещение L -2 TI кулон на квадратный метр C/m 2 m -2 ·s·A 30. Пространственная плотность электрического заряда L -3 TI кулон на кубический метр C/m 3 m -3 ·s·A 31. Индуктивность (взаимная индуктивность) L 2 MT -2 I -2 генри Н m 2 ·kg·s -2 ·A -2 32. Напряженность электрического поля LMT -3 I -1 вольт на метр V/m m·kg·s -3 ·A -1 33. Диэлектрическая проницаемость L -3 M -1 T 4 I 2 фарад на метр F/m m -3 ·kg -1 ·s 4 ·A 2 34. Магнитная проницаемость LMT -2 I -2 генри на метр Н/m m·kg·s -2 ·A -2 35. Удельная энергия L 2 T -2 джоуль на килограмм J/kg m 2 ·s -2 36. Теплоемкость (энтропия) системы L 2 MT -2 Ө -1 джоуль на кельвин J/K m 2 ·kg·s -2 ·K -1 37. Удельная теплоемкость (энтропия) L 2 T -2 Ө -1 джоуль на килограмм-кельвин J/(kg·K) m 2 ·s -2 ·K -1 38. Поверхностная плот­ность потока энергии MT -3 ватт на квадратный метр W/m 2 kg·s -3 39. Теплопроводность LMT -3 Ө -1 ватт на метр-кельвин W/(m·K) m·kg·s -3 ·K -1 40. Экспозиционная доза фотонного излучения (экспозиционная доза гамма- и рентгеновского излучений) M -1 TI кулон на килограмм C/kg kg -1 ·s·A 41. Термодинамическая температура Ө градус Цельсия ºC K 42. Молярная внутренняя энергия L 2 MT -2 N -1 джоуль на моль J/mol m 2 ·kg·s -2 ·mol -1 43. Активность катализатора NT -1 катал kat mol·s -1 44. Молярная теплоемкость (энтропия) L 2 MT -2 Ө -1 N -1 джоуль на моль-кельвин J/(mol·K) m 2 ·kg·s -2 ·K -1 ·mol -1 45. Световой поток J люмен lm cd·sr 46. Освещенность L -2 J люкс lx m -2 ·cd·sr 47. Активность нуклида в радиоактивном источнике (активность радионуклида) T -1 беккерель Bq s -1 48. Поглощенная доза ионизирующего излучения L 2 T -2 грей Gy m 2 ·s -2 49. Эквивалентная (эффективная) доза ионизирующего излучения L 2 T -2 зиверт Sv m 2 ·s -2 50. Мощность поглощенной дозы L 2 T -3 грей в секунду Gy/s m 2 ·s -3 51. Угловая скорость T -1 радиан в секунду rad/s s -1 52. Угловое ускорение T -2 радиан на секунду в квадрате rad/s 2 s -2 53. Сила излучения L 2 MT -3 ватт на стерадиан W/sr m 2 ·kg·s -3 ·sr -1 54. Энергетическая яркость MT -3 ватт на стерадиан- квадратный метр W/(sr·m 2 ) kg·s -3 ·sr -1

ПРИЛОЖЕНИЕ № 2 к постановлению Кабинета Министров от 10 января 2018 года № 21

Допускаемые к применению в Республике Узбекистан единицы величин, не включенные в Международную систему единиц (СИ), их наименование и обозначение

I. Несистемные единицы величин № Наименование величины Единицы величин Наименование Обозначение Соотношение с единицей величин СИ 1. Длина парсек pc 3,0857·10 16 m (приблизительно) световой год ly 9,4605·10 15 m (приблизительно) астрономическая единица ua 1,49598·10 11 m (приблизительно) микрон µ 1·10 -6 m ангстрем Å 1·10 -10 m икс-единица Х 1,00206·10 -13 m (приблизительно) 2. Площадь гектар ha 1·10 4 m 2 ар a 100 m 2 барн b 1·10 -28 m 2 3. Масса тонна t 1·10 3 kg центнер q 100 kg метрический карат car 2·10 -4 kg атомная единица массы u 1,6605402·10 -27 kg (приблизительно) 4. Сила (вес) тонна-сила tf 9806,65 N (точно) килограмм-сила kgf 9,80665 N (точно) килопонд kp 9,80665 N (точно) грамм-сила gf 9,80665·10 -3 N (точно) понд p 9,80665·10 -3 N (точно) дина dyn 1·10 -5 N 5. Давление бар bar 1·10 5 Pa килограмм-сила на квадратный сантиметр kgf/cm 2 98066,5 Pa (точно) килопонд на квадратный сантиметр kp/cm 2 98066,5 Pa (точно) миллиметр ртутного столба mm Нg 133,322 Pa торр Torr 133,322 Pa миллиметр водяного столба mm Н 2 O 9,80665 Pa (точно) 6. Объем (вместимость) литр l 1·10 -3 m 3 7. Время тысячелетие - 3,1536·10 10 s век - 3,1536·10 9 s год - 2,592·10 6 s месяц - 6,048·10 5 s неделя - 6,048·10 5 s сутки d 86400 s час h 3600 s минута min 60 s 8. Плоский угол град (гон) gon (π/200) rad =1,57080…·10 -2 rad градус … º (π/180) rad =1,745329…·10 -2 rad минута … ´ (π/10800) rad =2,908882…·10 -4 rad секунда … ´´ (π/648000) rad =4,848137…·10 -6 rad 9. Телесный угол квадратный градус €º 3,0462…·10 -4 sr 10. Линейная плотность текс tex 1·10 -6 kg/m (точно) 11. Частота вращения оборот в секунду оборот в минуту r/s r/min 1 s -1 1/60 s -1 = 0,016(6) s -1 12. Оптическая сила диоптрия dptr 1·m -1 13. Энергия киловатт-час kW·h 3,6·10 6 J электрон-вольт eV 1,60218·10 -19 J (приблизительно) 14. Полная мощность вольт-ампер V·A - 15. Реактивная мощность вар var - 16. Электрический заряд (количество электричества) ампер-час A·h 3,6·10 3 C 17. Напряжение (механическое) килограмм-сила на квадратный миллиметр kgf/mm 2 9,80665·10 6 Pa (точно) килопонд на квадратный миллиметр kp/mm 2 9,80665·10 6 Pa (точно) 18. Работа, энергия эрг erg 1·10 -7 J 19. Мощность лошадиная сила (метрическая) h.f. 735,49875 W (точно) 20. Динамическая вязкость пуаз P 0,1 Pa·s 21. Кинематическая вязкость стокс St 1·10 -4 m 2 /s 22. Удельное электрическое сопротивление ом-квадратный миллиметр на метр Ω·mm 2 /m 1·10 -6 Ω·m 23. Магнитный поток максвелл Mx 1·10 -8 Wb 24. Магнитная индукция гаусс Gs 1·10 -4 T 25. Магнитодвижущая сила (разность магнитных потенциалов) гильберт Gb (10/4π) A = 0,7957747 A ампер-виток At 1 A 26. Напряженность магнитного поля эрстед Oe (10 3 /4π) A/m = 79,5775 A/m 27. Количество теплоты (термодинамический потенциал) калория (международная) cal 4,1868 J (точно) калория термохимическая cal th 4,1840 J (приблизительно) калория 15-градусная cal 15 4,1855 J (приблизительно) 28. Поглощенная доза ионизирующего излучения рад rad, rd 0,01 Gy 29. Эквивалентная (эффективная) доза ионизирующего излучения бэр rem 0,01 Sv 30. Экспозиционная доза фотонного излучения (экспозиционная доза гамма- и рентгеновского излучений) рентген R 2,58·10 -4 C/kg (точно) 31. Активность нуклида в радиоактивном источнике (активность радионуклида) кюри Ci 3,70·10 10 Bq (точно) 32. Угол поворота оборот r 2π rad = 6,28 rad 33. Яркость нит nt 1 cd/m 2 II. Относительные и логарифмические единицы величин № Наименование величины Единицы величин наименование обозначение значение 1. Относительная величина * : коэффициент полезного действия; относительное удлинение; относительная плотность; деформация; относительные диэлектрическая и магнитная проницаемости (восприимчивость); массовая (молярная) доля компонента и т. п. единица процент промилле миллионная доля миллиардная доля 1 % ‰ ppm ppb 1 1·10 -2 1·10 -3 1·10 -6 1·10 -9 2. Логарифмическая величина ** : уровень звукового давления; усиление; ослабление и т. п. бел децибел B dB 1 B = lg (P 2 /P 1 ) при P 2 = 10 P 1 1 B = 2 lg (F 2 /F 1 ) при F 2 = F 1 , где P 2 , P 1 — одноименные энергетические величины (мощность, энергия, плотность энергии и т. п.), F 2 , F 1 — одноименные «силовые» величины (напряжение, сила тока, напряженность поля и др.) 0,1 B 3. Логарифмическая величина ** — уровень громкости фон phon 1 phon равен уровню громкости звука, для которого уровень звукового давления равного с ним по уровню громкости звука частотой 1000 Нz равен 1 dB 4. Логарифмическая величина ** — частотный интервал октава декада oct dek 1 oct = log 2 (f 2 /f 1 ) при f 2 /f 1 = 2; 1 dek = lg (f 2 /f 1 ) при f 2 /f 1 = 10, где f 2 , f 1 — частоты 5. Натуральная логарифмическая величина ** : ослабление напряжения, силы тока, напряженности поля и т.п. непер Np 1 Np = ln (F 2 /F 1 ) при F 2 /F 1 = e = 2,718 ..., где F 1 , F 2 — такие одноименные величины, как напряжение, сила тока, напряженность поля и т.п., e -основание натуральных логарифмов. 1 N p = 0,8686… B = 8,686... dB

III. Единицы величин количества информации Величина Единица Примечание наименование обозначение значение Количество информации бит байт bit B 1 1 B = 8 bit Единица информации в двоичной системе счисления (двоичная единица информации)

ПРИЛОЖЕНИЕ № 3 к постановлению Кабинета Министров от 10 января 2018 года № 21

написания и применения единиц величин

Глава 1. Область применения

1. Настоящие Правила устанавливают порядок написания и применения единиц величин, допускаемых к применению в Республике Узбекистан.

2. При осуществлении внешнеторговой деятельности, требования настоящих Правил являются добровольными.

Глава 2. Термины и определения

3. В настоящих Правилах применяются следующие термины и определения:

величина — свойство объекта, тела или вещества, которое может быть различимо качественно и определено количественно;

единица величины — фиксированное значение величины, которое принято за единицу такой величины и применяется для количественного выражения однородных с ней величин;

когерентная производная единица — производная единица, которая для данной системы величин и для выбранного набора основных единиц является произведением степеней основных единиц с коэффициентом пропорциональности, равным единице;

международная система единиц — система единиц, основанная на Международной системе величин (далее - СИ), вместе с наименованиями и обозначениями, а также набором приставок и их наименованиями, и обозначениями вместе с правилами их применения, принятая и рекомендованная Генеральной конференцией по мерам и весам;

кратная единица величин — единица величины, получаемая путем умножения данной единицы измерения на целое число больше единицы;

основная величина — одна из величин, условно выбранных для данной системы величин так, что никакая из величин системы не может выражаться через другие величины;

основная единица величин — единица измерения, принятая по соглашению для основной величины;

производная величина — величина, которая в системе величин определена через основные величины этой системы;

производная единица величин — единица измерения, принятая для производной величины;

система величин — совокупность величин вместе с совокупностью непротиворечивых уравнений, связывающих эти величины;

система единиц величин — совокупность основных и производных единиц величин, в месте с их кратными и дольными единицами, определенными в соответствии с установленными правилами для данной системы величин.

Глава 3. Правила применения единиц величин

4. Кратные и дольные единицы величин от основных единиц величин СИ и производных единиц величин СИ, допускаемых к применению в Республике Узбекистан, образуются с помощью десятичных множителей.

Десятичные множители, используемые для образования кратных и дольных единиц величин, а также приставки, образующие их наименование и обозначение приведены в приложении к настоящим Правилам.

5. Для образования дольных системных единиц массы вместо единицы массы — килограмм используется дольная системная единица массы — грамм и приставка присоединяется к слову «грамм». Дольная единица массы — грамм применяется без присоединения приставки.

6. Несистемные единицы величин времени: неделя, месяц, год, век, тысячелетие не образуются кратные и дольные единицы, в их наименовании и обозначении приставки не применяются.

7. Для образования кратных единицы количества информации «байт» применяются двоичные приставки «Кило», «Мега», «Гига», которые соответствуют двоичным множителям «2 10 », «2 20 » и «2 30 » (1 Кбайт = 1024 байт, 1 Мбайт = 1024 Кбайт, 1 Гбайт = 1024 Мбайт).

Множители и приставки, используемые для образования наименований и обозначений кратных единиц количества информации в двоичной системе счисления, приведены в таблице.

№ Двоичный множитель Приставка наименование обозначение 1. 2 10 киби Кi 2. 2 20 меби Мi 3. 2 30 гиби Gi 4. 2 40 теби Тi 5. 2 50 пеби Pi 6. 2 60 эксби Еi 7. 2 70 зеби Zi 8. 2 80 йоби Yi

Глава 4. Правила написания единиц величин и их обозначений

8. Написание официально допущенных к применению в Республике Узбекистан единиц величин, осуществляется исключительно в соответствии с их наименованиями или обозначениями, утвержденными в установленном порядке.

Не допускается добавлять какие-либо знаки или прилагательные к наименованиям или обозначениям единиц величин, установленным настоящими Правилами.

9. Обозначения единиц печатают прямым шрифтом. В обозначениях единиц точку как знак сокращения не ставят.

10. При написании значений величин применяют обозначения единиц величин буквами или специальными знаками («…°», «…'», «…''»).

11. Обозначения единицы величин плоского угла «градус», «минута», «секунда» пишутся над строкой.

12. Для единицы объема вместимости «литр» (буквенное обозначение l «эль») допускается обозначение L.

13. При написании наименований и обозначений кратных и дольных единиц СИ, приставка или ее обозначение пишется слитно с наименованием или обозначением единицы.

Допускается присоединение приставки ко второму множителю произведения или к знаменателю в случаях, когда такие единицы широко распространены.

К наименованию и обозначению исходной единицы не присоединяются две или более приставки одновременно.

14. Обозначения единиц величин помещаются за числовыми значениями величин в одной строке с ними (без переноса на следующую строку). Числовое значение, представляющее собой дробь с косой чертой, стоящее перед обозначением единицы величины, заключается в скобки. Между числовым значением и обозначением единицы величины ставится пробел.

Пример:

Правильно Неправильно 100 kW 80 % 20 °С (1/60) s -1 100kW 80% 20°С 1/60/s -1

Исключения составляют обозначения единиц величин плоского угла «градус», «минута», «секунда» размещенного над строкой, перед которым пробел не ставится.

Пример:

Правильно Неправильно 20º 20 º

15. При наличии десятичной дроби в числовом значении величины обозначение единицы величины указывается после последней цифры. Между числовым значением и буквенным обозначением единицы величины ставится пробел.

Пример:

Правильно Неправильно 423,06 m 5,758° 5°45'28,8'' 423 m 0,6 5°758 5°45'28'',8

16. При указании значений величин с предельными отклонениями, значение величин и их предельные отклонения заключаются в скобки, а обозначения единиц величин помещаются за скобками или обозначения единиц величин ставятся и за числовым значением величины, и за ее предельным отклонением.

Пример:

Правильно Неправильно (100,0 ± 0,1) kg 50 g ± 1 g 100,0 ± 0,1 kg 50 ± 1 g

17. Допускается применять обозначения единиц в пояснениях обозначений величин к формулам.

Помещать обозначения единиц в одной строке с формулами, выражающими зависимости между величинами или между их числовыми значениями, представленными в буквенной форме, не допускается.

Пример:

Правильно Неправильно v = 3,6 s/t , где v — скорость, km/h; s — путь, m; t — время, s v = 3,6 s/t km/h, где s — путь, m; t — время, s.

18. Буквенные обозначения единиц, входящих в произведение, отделяют точками на средней линии как знаками умножения. Не допускается использовать для этой цели символ «×».

Пример:

Правильно Неправильно N·m A·m 2 Pa·s N×m A×m 2 Pas

19. В буквенных обозначениях отношений единиц в качестве знака деления используют только одну косую или горизонтальную черту. Допускается применять обозначения единиц в виде произведения обозначений единиц, возведенных в степени (положительные и отрицательные).

Если для одной из единиц, входящих в отношение, установлено обозначение в виде отрицательной степени (например, s -1 , m -1 , К -1 , с -1 ), применять косую или горизонтальную черту не допускается.

Пример:

Правильно Неправильно W·m -2 ·K -1 W –––––––– m 2 ·K W/m 2 /K W ––––– m 2 ––––– K

20. При применении косой черты обозначения единиц в числителе и знаменателе помещают в строку, произведение обозначений единиц в знаменателе заключают в скобки.

Пример:

Правильно Неправильно m/s W/(m·K) m/s W/m·К

21. При указании производной единицы, состоящей из двух и более единиц, не допускается комбинировать буквенные обозначения и наименования единиц, то есть для одних единиц указывать обозначения, а для других — наименования.

Пример:

Правильно Неправильно 80 km/h 80 километров в час 80 km/час 80 km в час

22. При указании диапазона числовых значений величины, выраженного в одних и тех же единицах величин, обозначение единицы величины указывается за последним числовым значением диапазона, за исключением обозначений единиц в виде специальных знаков («…°», «…'», «…''»).

Пример:

Правильно Неправильно от 1 до 1000 g от 110 до 380 V от 45° до 90° от 1' до 60' от 1 g до 1000 g от 110 V до 380 V от 45 до 90° от 1 до 60'

23. Двоичные приставки единицы количества информации пишутся с большой буквы. Допускается применение международного обозначения единицы информации с приставками «K», «M», «G».

Глава 5. Заключительное положение

24. Лица, виновные в нарушении требований настоящих Правил, привлекаются к ответственности в установленном законодательством порядке.

ПРИЛОЖЕНИЕ к Правилам написания и применения единиц величин

Десятичные множители, используемые для образования кратных и дольных единиц величин, а также приставки, образующие их наименование и обозначение

№ Десятичные множители (коэффициенты) Приставки наименование обозначение 1. 10 24 иота Y 2. 10 21 зетта Z 3. 10 18 экса E 4. 10 15 пета P 5. 10 12 тера T 6. 10 9 гига G 7. 10 6 мега M 8. 10 3 кило k 9. 10 2 гекто h 10. 10 1 дека da 11. 10 -1 деци d 12. 10 -2 санти c 13. 10 -3 милли m 14. 10 -6 микро µ 15. 10 -9 нано n 16. 10 -12 пико p 17. 10 -15 фемто f 18. 10 -18 атто a 19. 10 -21 зепто z 20. 10 -24 иокто y

Премьер-министр Республики Узбекистан А. АРИПОВ

г. Ташкент,

10 января 2018 г.,

№ 21

(Национальная база данных законодательства, 12.01.2018 г., № 09/18/21/0553)

lex.uz