UzbekAI

← Qonunlar

📅 2017-yil 29-noyabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi

Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.

Yordam | Arxiv | Atamalar | Statistika | API | Havola yuborish | Sayt haqida | Shartlar

← Қонунлар

📅 2017 йил 29 ноябрь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди пленуми

Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.

Ёрдам | Архив | Атамалар | Статистика | API | Ҳавола юбориш | Сайт ҳақида | Шартлар

← Законы

📅 29 ноября 2017 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда

Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.

Помощь | Архив | Термины | Статистика | API | Предложить ссылку | О сайте | Условия

← Laws

📅 29 November 2017 · Other documents · Oliy sudi plenumi

Official text. Official document. Editorial notes are not included.

Help | Archive | Glossary | Stats | API | Submit | About | Terms

Ўзбекистон Республикаси Олий суди пленумининг

Қарори

Давлат пенсия таъминоти билан боғлиқ ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида

Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти билан боғлиқ ҳуқуқларини амалга оширишга оид ишларни кўриш бўйича суд амалиётида вужудга келган масалалар ва фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бир хилда қўлланилишини таъминлаш мақсадида, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 17-моддасига асосан, қарор қилади:

1. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 46-моддасига биноан ҳар ким қариганда, меҳнат лаёқатини йўқотганда, боқувчисидан маҳрум бўлганда ва қонунда назарда тутилган бошқа ҳолларда ижтимоий таъминот олиш ҳуқуқига эга. Ўзбекистон Республикасининг «Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги Қонуни талабларининг оғишмай бажарилиши фуқароларнинг ижтимоий таъминотга бўлган конституциявий ҳуқуқларининг кафолати ҳисобланади.

2. Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти билан боғлиқ ишларини кўришда Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси, Фуқаролик кодекси, Меҳнат кодекси, Ўзбекистон Республикасининг «Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги Қонуни (бундан буён матнда Қонун деб юритилади), Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Давлат пенсияларини тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги 2022 йил 13 октябрдаги 592-сонли қарори, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 5 декабрдаги 971-сон қарори билан тасдиқланган «Ягона миллий меҳнат тизими» идоралараро дастурий-аппарат комплексида меҳнат шартномаларини рўйхатдан ўтказиш, электрон меҳнат дафтарчаларини шакллантириш ва юритиш тартиби тўғрисида»ги низом, Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 1998 йил 29 январда 402-сон билан рўйхатдан ўтказилган «Меҳнат дафтарчаларини юритиш тўғрисида»ги Йўриқнома ва ушбу соҳага оид бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар нормалари қўлланиши лозим.

3. Судлар шуни назарда тутиши лозимки, Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг «Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунини амалга киритиш тартиби ҳақида» 1993 йил 3 сентябрдаги 939-XII-сонли Қарорига мувофиқ Қонун татбиқ этилгунга қадар амалда бўлган:

пенсиялар тайинлашда ва пенсияларни қайта ҳисоблашда иш ҳақини ҳисоблаб чиқиш учун тузатиш коэффициентларини қўллаш;

илгари амалда бўлган қонун ҳужжатларида назарда тутилган зарарли ва меҳнат шароити оғир ишларда Қонун амалга киритилгунга қадар ишлаган шахсларнинг ёшига қараб имтиёзли пенсия билан таъминланиш тартиби сақлаб қолинган.

4. Судларга тушунтирилсинки, Қонунга ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 13 октябрдаги 592-сонли қарори билан тасдиқланган «Давлат пенсияларини тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисида»ги Низомга мувофиқ пенсияларни тайинлаш ва тўлаш, шунингдек, фуқароларнинг пенсия таъминоти билан боғлиқ бошқа масалаларни кўриш Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасининг туман (шаҳар) бўлимлари (бундан буён матнда Пенсия жамғармаси деб юритилади) томонидан амалга оширилиб, уларнинг қарорлари, мансабдор шахсларининг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан судга шикоят қилиниши мумкин.

Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Пенсия жамғармаси юқори турувчи органларининг фуқароларнинг пенсия таъминоти билан боғлиқ қарорлари, мансабдор шахсларининг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан ҳам судга шикоят қилиниши мумкин.

5. Давлат пенсия таъминотига оид ҳуқуқни амалга ошириш билан боғлиқ қуйидаги ишлар судда кўрилиши мумкин:

иш стажи тўғрисидаги ҳужжатлар мавжуд бўлмаган тақдирда, меҳнат фаолияти даврларини белгилаш ҳақидаги;

иш стажини тасдиқловчи ҳужжатнинг тегишлилик фактини белгилаш ҳақидаги;

иш ўринларининг аттестация қилинганлиги тўғрисидаги ҳужжатлар мавжуд бўлмаганда, ўта зарарли ва ўта хавфли меҳнат шароитларида ишлаганлик фактини белгилаш ҳақидаги;

фаолиятнинг суғурта бадаллари тўланганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд эмаслиги асоси бўйича Пенсия жамғармасининг пенсия тайинлаш бўйича комиссиясининг фаолият даврларини меҳнат стажига қўшишни рад этиш ҳақидаги қарорлари устидан шикоят бериш;

Пенсия жамғармасининг пенсия тайинлаш бўйича комиссиясининг пенсия тайинлашни рад этиш, пенсияни бир турдан бошқа турга ўтказишни рад этиш, пенсиядан чегирмалар қилиш тўғрисидаги қарорларини ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги.

Судлар шуни назарда тутиши лозимки, ушбу рўйхат тугал ҳисобланмайди ва аризани иш юритувига қабул қилиш масаласини ҳал қилиш вақтида ҳар қандай ҳуқуқ бузилиши суд орқали тикланиши мумкинлигидан, шунингдек, фуқароларнинг шахсий, мулкий ҳуқуқларининг вужудга келиши, ўзгариши ва бекор бўлиши билан боғлиқ ҳар қандай факт белгиланиши мумкинлигидан келиб чиқиш лозим.

Судлар шуни назарда тутиши лозимки, иш ҳақи миқдори ҳамда суғурта бадали тўланганлиги тегишли ҳужжатлар (штат жадвали, тўлов ведомости, тўлов топшириқномаси ва бошқалар) билан тасдиқланиши сабабли бундай юридик фактларни суд томонидан белгилашга йўл қўйилмайди.

6. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, Фуқаролик процессуал кодексининг 26 -моддасига мувофиқ юридик фактларни белгилаш ҳақидаги аризалар, шунингдек пенсия олиш билан боғлиқ ҳуқуқни амалга ошириш ҳақидаги даъво аризалар фуқаролик ишлар бўйича судларга, Пенсия жамғармаси органларининг қарорлари, улар мансабдор шахсларининг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги)га нисбатан шикоятлар эса, маъмурий судларга тааллуқлидир.

Ходимнинг меҳнат вазифаларини бажариши билан боғлиқ ҳолда касб касаллигига учраганлиги ёки меҳнатда майибланганлиги оқибатидаги ногиронлик ёки боқувчисини йўқотганлиги учун, шунингдек ёшга доир пенсия ёшига тўлгунига қадар Қонунни 12-моддасининг «б» бандига мувофиқ тайинланган пенсияларни корхона ва ташкилотлардан регресс тартибида ундириш тўғрисидаги даъволар иқтисодий судларга тааллуқлидир.

7. Судлар назарда тутиши лозимки, Қонунда қуйидаги давлат пенсия турлари белгиланган:

ёшга доир пенсия;

ногиронлик пенсияси;

боқувчисини йўқотганлик пенсияси.

Пенсия турлари бир-биридан вужудга келиш вақти ва асослари билан фарқланиши ва бу ишни тўғри ҳал қилиш учун муҳим аҳамиятга эга эканлиги сабабли, судлар пенсия таъминотига бўлган ҳуқуқни амалга ошириш билан боғлиқ ишларни кўришда фуқаро даъво қилаётган пенсия тури ва пенсия тайинлаш ҳуқуқининг вужудга келганлик асосларини аниқ белгилаши талаб этилади.

8. Судларга тушунтирилсинки, Қонуннинг 37-моддасига асосан, ёшга доир умумий асосларга кўра пенсия тайинлаш учун фаолият тури, мулк ва хўжалик юритиш шаклларидан қатъий назар, ходим давлат томонидан ижтимоий суғурталанган ҳолда бажарган ҳар қандай иш, агар у 2019 йил 1 январга қадар бўлган давр учун Пенсия жамғармасига суғурта бадаллари тўлаган бўлса, 2019 йил 1 январдан кейинги давр учун ходим томонидан бажарилган ҳар қандай иш, башарти меҳнатга ҳақ тўлаш тарзидаги даромадлар ҳисобланган бўлса, иш стажига қўшиб ҳисобланади.

Шу билан биргаликда, ёшга доир пенсиядан фарқли равишда меҳнатда майибланганда ёки касб касаллигига учраганда бериладиган ногиронлик пенсиялари, меҳнатда майибланганлик ёки касб касаллигига чалинганлик оқибатида боқувчисини йўқотганлик учун пенсия тайинлашда иш стажининг давомийлиги юридик аҳамиятга эга эмас. Иш стажининг давомийлиги 20 ёшга тўлгунга қадар умумий касаллик туфайли иш даврида ёки ишлаш тўхтатилганидан кейин ногирон бўлиб қолган шахсларга пенсия тайинлашда ҳам аҳамиятга эга бўлмайди. Қонунни 1-моддасининг тўртинчи қисмига асосан, иш стажига эга бўлмаган фуқаролар ва уларнинг оилалари ушбу Қонунга биноан давлат пенсиялари олиш ҳуқуқига эга эмаслиги қайд этилганлиги сабабли, иш стажининг давомийлиги эмас балки мавжуд ёки мавжуд эмаслиги аҳамият касб этади. Бундай шахсларнинг ижтимоий таъминланиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2023 йил 23 мартдаги 119-сонли қарори билан тасдиқланган «Ижтимоий ҳимояга муҳтож бўлган айрим тоифадаги шахсларга нафақа тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисида»ги Низом билан тартибга солинади.

Умумий касаллик туфайли ногиронлик пенсияси, шунингдек, умумий касаллик оқибатида боқувчисини йўқотган шахсларга пенсия ногиронлик ёки боқувчисини йўқотганлик туфайли вужудга келган вақтда Қонуннинг 17-моддаси билан белгиланган иш стажи мавжуд бўлган тақдирда тайинланади.

Етарли миқдорда иш стажига эга бўлмаган (Қонуннинг 17-моддаси ) умумий касаллик оқибатидаги I ва II гуруҳ ногиронларига ногиронлик пенсияси бор стажга мутаносиб миқдорда тайинланади, ногиронлик пенсияси тайинлаш учун етарли миқдорда иш стажига эга бўлмаган умумий касаллик оқибатида вафот этган боқувчисини йўқотган оила аъзоларига эса, пенсия боқувчининг бор стажига мутаносиб миқдорда тайинланади.

Боқувчисини йўқотганлик учун пенсияга бўлган ҳуқуқни амалга ошириш билан боғлиқ низоларни ҳал қилиш, судлар Қонуннинг 19-моддасида белгиланган, боқувчисини йўқотганлик учун пенсия олиш ҳуқуқига эга бўлган шахслар доирасидан келиб чиқиши лозим.

9. Судлар назарда тутиши лозимки, 2019 йил 1 январга қадар бўлган давр учун Пенсия жамғармасига суғурта бадаллари ходимга тўланадиган иш ҳақи шаклидаги даромадлардан ҳисобланади ва ушлаб қолинади, 2019 йил 1 январдан кейинги давр учун эса ходимнинг меҳнатга ҳақ тўлаш тарзидаги даромадларидан ҳисобланади (Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодексининг 371-моддаси).

Пенсия жамғармасига ҳисобланган суғурта бадаллари тўғрисидаги ва ходимнинг меҳнатига ҳақ тўлаш тарзидаги даромадлари солиқ органларида шакллантирилган маълумотлар асосида аниқланади.

Шундан келиб чиққан ҳолда, судлар иш берувчининг ижтимоий солиқ, ягона ижтимоий тўлов ва суғурта бадаллари бўйича қарздорлиги мавжудлиги сабабли иш даврини стажга қўшмаганлик билан боғлиқ низоларни ҳал қилишда, бу ҳолат иш фаолияти даврини ходимнинг иш стажидан чиқариш учун асос бўлмаслигини инобатга олишлари лозим.

10. Қонуннинг 7-моддасига мувофиқ ёшга доир пенсия олиш ҳуқуқига эркаклар — 60 ёшга тўлганда ва иш стажлари камида 25 йил бўлган тақдирда, аёллар — 55 ёшга тўлганда ва иш стажлари камида 20 йил бўлган тақдирда эга бўлади.

Пенсия ёшига етган ва етарли миқдорда иш стажига эга бўлмаган шахсларга ёшга доир пенсия Қонунни 37-моддаси биринчи қисмининг «а» — «г» ва «к» бандларида назарда тутилган камида 7 йил иш стажи мавжуд бўлган тақдирда, бор стажга мутаносиб миқдорда тайинланади.

11. Иш фаолиятининг муайян даврини ҳисобга олинадиган иш стажига қўшиш ёки қўшмаслик билан боғлиқ низоларни ҳал қилиш вақтида судлар Қонуннинг 37-моддаси талабларидан келиб чиқиши лозим.

Хусусан, иш стажига қуйидагилар қўшиб ҳисобланади:

а) 2019 йил 1 январга қадар бўлган давр учун — фаолият тури, мулк ва хўжалик юритиш шаклларидан қатъий назар, ходим давлат томонидан ижтимоий суғурталанган ҳолда бажарган ҳар қандай иш, агар у Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига суғурта бадаллари тўлаган бўлса;

2019 йил 1 январдан кейинги давр учун — ходим томонидан бажарилган ҳар қандай иш, башарти меҳнатга ҳақ тўлаш тарзидаги даромадлар ҳисобланган бўлса, шунингдек жисмоний шахснинг 2021 йил 1 июндан кейинги ишламаган даври учун унинг эри (хотини) меҳнатга ҳақ тўлаш тарзидаги ўз даромадларидан ихтиёрий асосда ижтимоий солиқ тўлаган давр;

б) ҳарбий хизмат ва партизан отрядлари ҳамда қўшилмаларида бўлиш, давлат хавфсизлиги органларида, Ўзбекистон Республикаси Миллий гвардиясида ва ички ишлар органларида хизмат қилиш;

в) идоравий бўйсунувидан қатъий назар, ҳарбийлаштирилган соқчиликдаги, махсус алоқа органлари ва тоғ-кон-қутқарув қисмларидаги хизмат;

г) якка тартибдаги меҳнат ва оилавий тадбиркорлик фаолияти, шу жумладан шахсий ёрдамчи хўжаликдаги ва юридик шахс ташкил этилмаган ҳолдаги деҳқон хўжалигидаги фаолият:

2019 йил 1 январга қадар давр учун — Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасига суғурта бадаллари тўланган тақдирда;

2019 йил 1 январдан 2019 йил 31 декабрга қадар бўлган давр учун — ягона ижтимоий тўлов тўланган тақдирда;

2020 йил 1 январдан — ижтимоий солиқ тўланган тақдирда.

д) I гуруҳ ногиронига ёки 18 ёшгача бўлган ногирон болага, шунингдек ўзгаларнинг парваришига муҳтож бўлган (даволаш муассасасининг хулосасига кўра) 80 ёшга тўлган қарияларга қараб турилган вақт;

е) олий таълим муассасаларида, аспирантурада, стажёр-тадқиқотчи-изланувчилар институтида, докторантурада, катта илмий ходим-изланувчилар институтида ва клиник ординатурада кундузги ўқиш, шу жумладан, чет элда ўқиш;

ж) бола 3 ёшга тўлгунча болани парваришлаш таътилларида бўлиш вақти, лекин ҳаммасини жамлаганда кўпи билан 6 йил;

з) офицерлар таркибидан бўлган шахсларнинг, прапоршикларнинг, мичманларнинг ва муддатдан ташқари хизмат ҳарбий хизматчиларининг хотинлари, уларни ишга жойлаштириш имконияти бўлмаган жойларда эрлари билан яшаган вақт, лекин 10 йилдан ошмаган давр;

и) Ўзбекистон Республикасининг дипломатик ваколатхоналари ва консуллик муассасалари ходимларининг, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлиги томонидан халқаро ҳукуматлараро ташкилотларга квота қилинган лавозимларга хизмат сафарига юборилган шахсларнинг хотини (эри) чет элда бўлган, лекин 10 йилдан ошмаган давр;

к) озодликдан маҳрум этишга ҳукм қилинган шахсларнинг жазони ижро этиш муассасаларида жазони ўташ даврида бажарадиган ҳар қандай иши, агар ушбу иш бажарилган давр учун жазони ижро этиш муассасаси томонидан ижтимоий солиқ тўланган бўлса.

Қайд этилган «д» — «и» бандларида назарда тутилган даврлар ушбу банднинг «а» — «г» ва «к» бандларида кўрсатиб ўтилган умумий иш стажи камида 7 йил бўлган тақдирда иш стажига қўшиб ҳисобланади.

Ногиронлиги бўлган шахс деб топилган фуқаролар стажига «д» — «и» бандларда назарда тутилган даврлар қайд этилган банднинг «а» — «г» ва «к» бандларида кўрсатиб ўтилган стаж муддатидан қатъий назар қўшилади.

Меҳнатда майибланиш ёки касб касаллиги оқибатида I ва II гуруҳ ногиронлигида бўлинган вақт ёшга доир ёки боқувчисини йўқотганлик пенсияси тайинланаётганида стажга қўшиб ҳисобланади. Ёшга доир пенсия тайинланганидан кейинги ишланган вақт пенсияни ҳисоблаб чиқариш учун стажга қўшиб ҳисобланмайди.

I ва II гуруҳ ногиронлик пенсияси тайинланганидан кейинги ишланган вақт иш стажига қўшиб ҳисобланади.

Ота-онасидан жудо бўлган (чин етим) болаларга тайинланадиган боқувчисини йўқотганлик пенсия миқдорини ошириш ҳам ота, ҳам онанинг умумий иш стажига қараб, Қонун 27-моддасининг «г» бандида кўрсатиб ўтилган миқдорларда амалга оширилади.

12. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 13 октябрдаги 592-сонли қарори билан тасдиқланган «Давлат пенсияларини тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисида»ги Низомнинг 27-бандига мувофиқ 1965 йилдан кейинги давр учун жамоа хўжалигидаги иш стажини ҳисоблаб чиқаришда, агар жамоа хўжалиги аъзоси узрсиз сабабларга кўра жамоа хўжалигида белгиланган меҳнатда иштирок этиш минимумини бажармаган бўлса, ишланган вақтнинг амалда давом этган даври ҳисобга олинади.

Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 182 ва 221-моддаларига асосан, жамоа хўжалигида ишланган вақтнинг амалда давом этган даври байрам кунларини ҳисобдан чиқарган ҳолда олти кунлик иш ҳафтасидан келиб чиқиб белгиланиши лозим.

Жамоа хўжалигида меҳнатда иштирок этганлик ҳолати қуйидаги ҳужжатлар билан тасдиқланади:

меҳнатнинг ҳақиқий даври ва муайян йилда меҳнатда иштирок этиш минимуми кўрсатилган хўжалик аъзосининг меҳнат дафтарчаси;

хўжаликнинг ҳар бир аъзосига кадрлар бўлими томонидан меҳнатнинг ҳақиқий даври ва муайян йилда меҳнатда иштирок этиш минимуми тўғрисида маълумотлар акс эттирилган ҳолда юритилиши лозим бўлган шахсий карточка;

жамоа хўжалиги бошқарувининг ҳар йилда ўтказилиб келинган ва хўжалик аъзоларининг меҳнатда иштирок этиш минимуми белгиланган қарори.

Шу муносабат билан судлар шуни назарда тутиши лозимки, меҳнат стажини ҳисоблаш вақтида юқорида кўрсатилган икки асос мавжуд бўлган ҳолда жамоа хўжалиги бошқарувининг бундай қарори талаб этилиши ортиқча ҳисобланади.

Жамоа хўжалиги бошқарувининг меҳнатда иштирок этишнинг минимумини белгиловчи қарори мавжуд бўлмаган ҳолларда, судлар, бир йил учун қабул қилинган қарорга мувофиқ, кейинги икки йил учун меҳнатда иштирок этиш минимуми фактини белгилашга ҳақлидир (масалан, 1980 йил учун бошқарув қарори мавжуд бўлганда, 1981-1982 йиллар учун меҳнатда иштирок этишнинг минимум факти белгиланади).

Судларга тушунтирилсинки, бундай факт муайян давр учун жамоа хўжалиги бир аъзосининг меҳнатда иштирок этишнинг минимуми кўрсатилган меҳнат дафтарчаси асосида бошқасининг меҳнат дафтарчасида эса бундай маълумотлар кўрсатилмаган ҳолларда ҳам тасдиқланиши мумкин.

13. Ижодий фаолият билан машғул ходимнинг меҳнат фаолияти даврини иш стажига қўшмаслик ҳақидаги низоларни ҳал қилишда судлар ижодий фаолият билан машғул бўлган ижодий уюшмалар аъзоларига 1991 йил 1 январгача иш стажи, агар ана шу муаллифнинг асари биринчи марта эълон қилинган ёки жамоат олдида ижро этилган (намойиш этилган) кундан эътиборан, 1991 йил 1 январдан бошлаб эса улар фақат Пенсия жамғармасига суғурта бадаллари тўлаган бўлсалар, ижодий уюшмаларнинг бошқарувлари томонидан белгиланганидан келиб чиқиш лозим.

14. Якка тартибдаги меҳнат фаолияти, шу жумладан, якка (гуруҳли) ижара шароитидаги ёки шахсий ёрдамчи, деҳқон, фермер хўжаликларидаги фаолият даврини пенсия олишга ҳуқуқ берувчи иш стажига қўшиш билан боғлиқ низоларни ҳал қилишда, судлар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Давлат пенсияларини тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисидаги Низомни тасдиқлаш ҳақида»ги 2022 йил 13 октябрдаги 592-сон қарори талабларидан келиб чиқиши лозим.

Судлар шуни назарда тутиши лозимки, суғурта бадаллари тўловчилари:

якка тадбиркорлар;

якка тадбиркорлар томонидан ёлланган шахслар;

оилавий тадбиркорлик субъектининг оила аъзолари;

деҳқон ва фермер хўжаликлари аъзолари;

шахсий ёрдамчи, деҳқон ва фермер хўжаликларида қорамол боқиш ва чорвачилик маҳсулотлари сотиш билан банд бўлган;

шахсий ёрдамчи хўжаликларда қишлоқ хўжалик маҳсулотларининг бошқа турларини (ўсимликшунослик, чорвачилик, балиқчилик, асаларичилик маҳсулотлари) етиштириш билан банд бўлган жисмоний шахслар ҳисобланади.

Бундай шахсларнинг меҳнат дафтарчаларига 2001 йилга қадар ёзувлар Пенсия жамғармасида мавжуд бўлган маълумотлар асосида, 2001 йилдан кейин эса солиқ органларининг суғурта бадаллари тўланганлиги ҳақидаги маълумотлари асосида киритилган. Бундай ҳужжатлар мавжуд бўлмаган тақдирда, меҳнат стажи Пенсия жамғармасида сақланадиган шахсий ҳисобга олиш варақаси асосида, шунингдек, тадбиркорнинг Пенсия жамғармасига тўланган суғурта бадалларини ҳисобга олиш китобида белгиланиши лозим.

Шундан келиб чиққан ҳолда, судлар шунга эътибор қаратиши лозимки, ушбу ҳужжатлардан ҳеч бўлмаганда биттаси мавжуд эмаслиги талаб қилинаётган меҳнат фаолияти даврини тасдиқлаш учун асос бўла олмайди, чунки қонун ҳужжатларида суғурта бадаллари тўланганлик фактини гувоҳлар кўргазмаларига асосан тасдиқлаш тартиби назарда тутилмаган.

15. 1992 йил 13 мартдаги « Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги давлат иштирокчиларининг фуқароларини пенсия таъминоти соҳасидаги ҳуқуқлари кафолатлари тўғрисидаги Келишув » 6-моддасининг 2-бандига мувофиқ мазкур Келишув кучга киргунга қадар фуқаронинг барча давлат иштирокчиларининг ҳудудидаги иш даври Қонуннинг 37-моддаси талабларини қўлламаган ҳолда иш стажига қўшилади.

Чет элда ёлланган ҳолда ишлаган даврни иш стажига қўшмаслик билан боғлиқ низоларни ҳал қилишда, судлар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 13 октябрдаги 592-сонли қарори билан тасдиқланган «Давлат пенсияларини тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисида»ги Низом талабларини қўллашлари талаб этилади.

Судларга тушунтирилсинки, меҳнат шартномаси (контракти) асосида, шу жумладан, Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги ҳузуридаги Ташқи меҳнат миграцияси масалалари агентлиги ёки фуқароларни чет элларда ишга жойлаштириш бўйича хўжалик ҳисобидаги минтақавий Бюролардан чет элда меҳнат фаолиятини амалга ошириш учун қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда рухсатнома олган чет элда ёлланган ҳолда ишловчи Ўзбекистон Республикаси фуқароси, шунингдек Ўзбекистон Республикаси давлат органлари ва бошқа ташкилотлари томонидан хорижий давлатларда ташкил этилган (очилган) савдо уйлари, ваколатхоналар (шу жумладан юридик шахс ташкил этмаган ҳолда), ташкилотларда ишловчи Ўзбекистон Республикаси фуқароси чет элда ёлланган ҳолда ишловчи шахс ҳисобланади.

16. Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодексининг 20-моддасига асосан, зиммасига белгиланган солиқлар ҳамда йиғимларни тўлаш мажбурияти юклатилган юридик ва жисмоний шахслар солиқ тўловчилар деб эътироф этилади.

Шуни инобатга олиш лозимки, солиқ тўловчиларга ижтимоий солиқ ҳисоблаш ва ушлаб қолиш мажбурияти, шунингдек, уларнинг ҳисоблаб чиқариш тўғрилиги учун жавобгарлик ҳам юклатилган.

17. Бола уч ёшга тўлгунга қадар болани парваришлаш таътилларида бўлиш вақтини иш стажига қўшмаслик билан боғлиқ низоларни ҳал қилиш вақтида, судлар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 13 октябрдаги 592-сонли қарори билан тасдиқланган «Давлат пенсияларини тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисида»ги Низоми 27-бандининг «ж» кичик банди, 62-банди талабларидан келиб чиқиши лозим бўлади.

Судларга тушунтирилсинки, юқорида кўрсатилган Низомга асосан, болани парваришлаш таътилида бўлиш (шу жумладан, пули тўланадиган таътилда бўлиш) даври ёшга доир имтиёзли пенсия олиш ҳуқуқини берадиган махсус иш стажига қўшилмайди.

18. Судлар шуни назарда тутиши лозимки, Қонуннинг 9 — 14-моддалари қоидаларига мувофиқ ходимларнинг алоҳида тоифаларига ёшга доир пенсия ёши кам бўлган, тегишли ҳолларда эса иш стажи кам бўлган ҳолда ҳам Қонуннинг 7-моддасида белгиланган тартибга мувофиқ тайинланади.

Умумий белгиланган ёшга етгунга қадар ёшга доир пенсия тайинлашнинг шартларидан бири бўлиб, муддатидан илгари ёшга доир пенсия белгилаш учун асос бўладиган қонун билан белгиланган даврийликдаги иш стажининг мавжудлиги ҳисобланади.

Хусусан, Қонунга мувофиқ имтиёзли асосларда пенсиялар ёшидан қатъи назар муайян шахсларга пенсия ёши (10 йил, 5 йил ва 1 йилга) қисқартирилган ҳолда, лилипутлар ва паканаларга, шунингдек, технологиядаги, ишлаб чиқариш ва меҳнатни ташкил этишдаги ўзгаришлар, ходимлар сони (штати) ёки иш хусусиятининг ўзгаришига олиб келган ишлар ҳажмининг қисқарганлиги ёхуд корхона, муассаса, ташкилотнинг тугатилганлиги муносабати билан ишдан озод этилган ва ишсиз деб эътироф этилган шахсларга тегишли иш стажига эга бўлган ҳолларда, пенсия ёши 2 йилга қисқартирилган ҳолда, муддатидан илгари тайинланиши мумкин.

19. Имтиёзли равишда пенсия олиш ҳуқуқига Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланган рўйхатларга асосан фуқароларнинг алоҳида тоифалари эгадир.

Судлар Пенсия жамғармасининг имтиёзли шартларда пенсия тайинлашни рад этиши билан боғлиқ низоларни кўришда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1994 йил 12 майдаги 250-сонли қарори билан тасдиқланган Талаб қилинадиган умумий ва махсус иш стажи бўлганда, ёшидан қатъи назар, пенсияга чиқиш ҳуқуқини берувчи ишлаб чиқаришлар, муассасалар, ишлар, касблар ва лавозимларнинг Рўйхатларига асосланиши лозим бўлади.

20. Иш ўринларининг меҳнат шароитлари бўйича аттестация қилинганлиги тўғрисидаги далиллар мавжуд бўлмаганлиги сабабли меҳнат даврининг умумий пенсия ёшини қисқартирган ҳолда имтиёзли пенсия олиш ҳуқуқини берувчи иш стажига қўшилмаганлиги билан боғлиқ низоларни ҳал қилиш вақтида, судлар Ўзбекистон Республикасининг «Меҳнатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонунининг 14-моддасига мувофиқ иш ўринларининг меҳнат шароитлари бўйича аттестацияси даврийлиги қонун ҳужжатларида белгиланадиган, бироқ беш йилда камида бир марта иш берувчи томонидан ўтказилишидан келиб чиқиши лозим бўлади.

Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 352-моддасига мувофиқ иш берувчилар хавфсизлик ва гигиена талабларига жавоб берадиган меҳнат шароитларини таъминлаши шартлиги белгиланган.

Шундан келиб чиққан ҳолда, судлар зарарли меҳнат шароитларида ишлаганлик фактини белгилаш ҳақидаги ишларни кўриш вақтида, иш ўринларининг меҳнат шароитлари бўйича аттестациядан ўтказилмаганлиги ходимнинг айби эмаслигини инобатга олган ҳолда, бузилган ҳуқуқни тиклаш учун барча лозим бўлган чораларни кўриб, шу жумладан, бошқа даврлар учун меҳнат шароитлари бўйича иш ўринларининг аттестацияси ўтказилганлигини текшириш ва унинг натижасидан келиб чиқиши лозим.

Шуни назарда тутиш лозимки, Фуқаролик процессуал кодексининг 74-моддасига кўра, гувоҳлар кўрсатмалари ишнинг характерини белгиловчи хусусиятларини (муайян шароитдаги ишлар) тасдиқловчи ва муддатидан илгари ёшга доир пенсия тайинланишига таъсир қиладиган тегишли далил бўла олмайди. Бу ҳолатлар Фуқаролик процессуал кодексининг 71-моддасида кўрсатилган ўзга далиллар билан тасдиқланиши мумкин (масалан, буйруқлар, ҳисоб-китоблар, нарядлар, мансаб вазифалари ва ҳ.к.).

Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, Ўзбекистон Республикасининг «Меҳнатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонунининг 28 ва 29-моддаларига асосан, меҳнат бўйича давлат техник инспекторлари ва меҳнат шароитлари бўйича давлат экспертлари меҳнатни муҳофаза қилиш тўғрисидаги қонун ҳужжатлари бузилганлиги ҳамда ишлаб чиқаришда ходимларнинг ҳаёти ва соғлиғига етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш ҳақидаги даъволар юзасидан судда эксперт сифатида иш юритишга ҳақлидир. Шунинг учун зарурат туғилган пайтда, бундай шахслар судда иштирок этиши ёки улардан кўрилаётган иш бўйича хулоса олиш масаласини ҳал қилиш лозим.

21. Пенсия жамғармаси томонидан, фуқаронинг фикрига кўра, муддатидан илгари пенсия тайинлаш ҳуқуқини берадиган стажга қўшилиши лозим бўлган даврни бундай стажга қўшиш рад этилган ҳолларда, назарда тутмоқ лозимки, даъвогар томонидан бажарилаётган ишларнинг, у эгаллаб турган лавозимнинг, мавжуд касбнинг муддатидан илгари пенсия тайинлаш ҳуқуқини берадиган ишлар, лавозимлар, касбларга ўхшашлиги масаласи суд мажлисида аниқланган ҳар бир ишнинг муайян ҳолатларидан келиб чиққан ҳолда (даъвогар томонидан бажарилаётган ишларнинг характери ва ўзига хослиги, амалга ошириш шароитлари, эгаллаб турган лавозими бўйича ёки мавжуд касб бўйича у томондан бажарилаётган функционал вазифалар, шунингдек, у ишлаган корхона, муассаса, ташкилотлар фаолиятининг йўналишлари ва ҳоказо) аниқланади. Шу билан бирга, турли хил номланадиган ишлар, касблар, лавозимларнинг ўхшашлигини тасдиқлашга йўл қўйилмайди.

Шундан келиб чиқиб, зарур бўлган ҳолларда суд мажлисида Ўзбекистон Республикаси Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги вакилларни иштироки ёки уларнинг хулосасини олиш масаласини ҳал этиш лозим.

22. Имтиёзли стажни ҳисоблашда:

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1994 йил 12 майдаги 250-сонли қарори билан тасдиқланган Талаб қилинадиган умумий ва махсус иш стажи бўлганда ёшидан қатъи назар, пенсияга чиқиш ҳуқуқини берувчи ишлаб чиқаришлар, муассасалар, ишлар, касблар ва лавозимларнинг Рўйхатлари;

Ўзбекистон Республикаси Меҳнат ва аҳолини ижтимоий мухофаза қилиш вазирлиги ва Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлигининг қарори билан тасдиқланган, Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2012 йил 12 мартда 2337-сон билан рўйхатга олинган «Талаб қилинадиган умумий ва махсус иш стажи бўлганда ёшидан қатъи назар, пенсияга чиқиш ҳуқуқини берувчи ишлаб чиқаришлар, муассасалар, ишлар, касблар ва лавозимларнинг рўйхатларини қўллаш тартиби тўғрисида»ги Йўриқнома қўлланилади.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1994 йил 12 майдаги 250-сонли қарори билан тасдиқланган имтиёзли шартлар асосида пенсия олиш ҳуқуқини берувчи ишлаб чиқариш, корхона, ишлар, касблар, мансаблар ва кўрсаткичларнинг 1, 2, 3-сонли Рўйхатларидан чиқарилган касблар Пенсия жамғармаси бўлимининг ёшга доир имтиёзли шартларда пенсия тайинлашни рад этиш, худди шунингдек, қонун билан назарда тутилган бошқа имтиёзларни чиқариш билан боғлиқ ишларни кўриш ва ҳал қилишда Фуқаролик кодекси 4-моддасининг учинчи қисми талабларига риоя этиш зарур. Ушбу Қонун нормасига кўра, фуқаролик қонун ҳужжати амалга киритилгунига қадар вужудга келган муносабатлар бўйича бу қонун ҳужжати у амалга киритилганидан кейин вужудга келган ҳуқуқ ва мажбуриятларга нисбатан қўлланилади.

23. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 125-моддаси ва Қонуннинг 42-моддасига биноан, меҳнат дафтарчаси (электрон меҳнат дафтарчаси) иш стажини тасдиқловчи асосий ҳужжат бўлиб ҳисобланади. Иш стажи тўғрисидаги ҳужжатлар ҳарбий ҳаракатлар, табиий офатлар, авариялар, ҳалокатлар ёки бошқа фавқулодда вазиятлар натижасида тўлиқ сақланмаган ёки қисман сақланган ҳолларда иш стажини тасдиқлаш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси, Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши ёки вилоятлар, туманлар (шаҳарлар)нинг маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан ташкил этиладиган иш стажини аниқлаш бўйича махсус комиссиялар томонидан амалга оширилади. Қисман сақланиб қолган ҳужжатлар ва гувоҳларнинг кўрсатмалари асосида кўрсатиб ўтилган комиссиялар томонидан белгиланган меҳнат фаолияти даврлари иш стажига, шунингдек, ҳужжатлар билан тасдиқланган иш вақти сифатида имтиёзли пенсия олиш ҳуқуқини берадиган махсус иш стажига киритилади.

Меҳнат дафтарчаси мавжуд бўлмаган ҳолларда, шунингдек, меҳнат дафтарчасида зарур бўлган маълумотлар киритилмаган ёки иш даври ҳақидаги хато ва ноаниқ ёзувлар мавжуд бўлганда, Пенсия жамғармаси иш стажини (банд бўлган шахснинг иш стажидан ташқари) тасдиқлаш учун маълумотномалар, буйруқдан кўчирмалар, шахсий ҳисоб варақаси ва иш ҳақини бериш ҳақидаги ведомостлар, меҳнат шартномалари (контрактлари), идоравий архив маълумотномалари ва иш даври ҳақида маълумотга эга бўлган бошқа ҳужжатларни қабул қилиши лозим.

Бунда ташкилот, корхона, муассаса ёки архив раҳбари, шунингдек, маълумотномани тайёрлаган ходим томонидан имзоланган ва корхона, муассаса, ташкилот ёки архивнинг муҳри билан тасдиқланган маълумотномада ишга қабул қилиш, иш (мансаб) бўйича ўзгартириш ва асосини кўрсатган ҳолда меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисидаги маълумотлар акс эттирилиши лозим.

Шу муносабат билан судларга тушунтирилсинки, меҳнат дафтарчасидаги ёзувлар билан тасдиқланадиган ва Пенсия жамғармасига суғурта бадаллари тўланганлиги тўғрисида маълумотлар мавжуд бўлмаган меҳнат фаолияти даврларини иш стажига қўшилмаган ҳолларда суд меҳнат фаолияти даврини белгилашга ҳақли эмас, чунки бундай факт меҳнат дафтарчасидаги ёзувлар билан тасдиқланади.

Меҳнат фаолияти даври фактини бошқа тартибда тасдиқлашнинг имкони бўлмаган тақдирдагина суд томонидан тасдиқланиши мумкин.

2021 йил 1 июндан бошлаб пенсия тайинлаш учун мурожаат қилган шахснинг 2005 йил 1 январдан аввалги даврлар учун иш стажи меҳнат дафтарчасидаги (электрон меҳнат дафтарчасидаги) мавжуд ёзувлар асосида қўшимча тасдиқловчи ҳужжатлар талаб этилмасдан белгиланади.

24. Фуқаролик процессуал кодекси 295-моддаси иккинчи қисмининг 6-бандига мувофиқ, суд шахснинг ҳуқуқни вужудга келтирувчи ҳужжатларда (жамоат бирлашмаларига аъзолик билетлари, ҳарбий ҳужжатлар, паспортлар, фуқаролик ҳолати актларини қайд этиш органлари берадиган гувоҳномалардан ташқари) кўрсатилган исми, отасининг исми ва фамилияси унинг паспортидаги ёки туғилганлик тўғрисидаги гувоҳномасидаги исми, отасининг исми ва фамилияси билан мос келмаган тақдирда, мазкур ҳужжатларнинг унга тегишлилиги ёки тегишли эмаслиги фактини белгилайди.

Шунга кўра, судлар иш стажини тасдиқловчи ҳужжатни тегишлилиги фактини белгилашда ушбу фактни судсиз тартибда тасдиқлаш имкони мавжуд бўлмаган ҳоллардагина тасдиқлаш мумкинлигига эътибор қаратиши лозим.

25. Пенсия тайинлаш рад этилган тақдирда, Пенсия жамғармаси тегишли қарор чиқарилгандан кейин беш кундан кечиктирмай корхона, муассаса, ташкилот ёки ариза берувчига рад этиш сабабларини, қабул қилинган қарор юзасидан шикоят қилиш тартиби кўрсатилган билдиришномани бериши ёки юбориши ҳамда барча тақдим этилган ҳужжатларнинг асл нусхаларини ҳужжатлар олинганлиги тўғрисидаги тилхат билан фуқаро (ота-она, қонуний вакил)га қайтариши шарт.

Қонуннинг 48-моддасига мувофиқ пенсия тайинлашни рад этиш ҳақидаги қарорга нисбатан судга шикоят берилиши мумкин.

Пенсия тайинлашни рад этиш ҳақидаги қарорнинг қонунийлигини текширишда, суд Пенсия жамғармасининг қарорида кўрсатилган асосларни Қонун нормаларидан келиб чиққан ҳолда, ҳар томонлама синчковлик билан текшириши лозим бўлади.

26. Судларга тушунтирилсинки, Қонуннинг 65-моддасига асосан пенсиядан чегирмалар:

а) суднинг ҳал қилув қарорлари, ажримлари, қарорлари ва ҳукмлари (мулкий ундиришлар борасида), нотариал идораларнинг ижро варақалари ҳамда Ўзбекистон Республикасининг қонун ҳужжатларига мувофиқ ижроси суд ҳал қилув қарорларини ижро этиш учун белгиланган тартибда амалга ошириладиган бошқа ҳал қилув қарорлари ва қарорлар асосида;

б) Пенсия жамғармасининг қарорига биноан пенсионерга — унинг томонидан қилинган суиистеъмолликлар оқибатида (қасддан нотўғри ҳужжатларни тақдим этиш, боқувчисини йўқотганлик пенсияси тайинланган оила аъзолари таркибидаги ўзгаришлар ҳақида маълумотлар тақдим этмаслик натижасида) ёхуд ҳисоблашдаги ёки бошқа техник хато оқибатида пенсия миқдоридан ортиқча пуллар тўланган тақдирда қўлланилиши мумкин.

Фуқаролик қонун ҳужжатлари ва меҳнатга оид қонун ҳужжатларида ҳисоблашдаги ёки бошқа техник хато тушунчалари ёритиб бермаганлигидан келиб чиқиб, Пенсия жамғармасининг пенсиядан чегирмалар қилиш ҳақидаги қарорига нисбатан берилган шикоятларни кўришда, бу масала суд томонидан ҳал этилиши лозим.

Ҳисоб билан боғлиқ арифметик, математик ҳаракатларни (кўпайтириш, қўшиш, айириш, бўлиш) амалга оширганда йўл қўйилган нотўғриликлар ҳисоблашдаги хато деб топилиши лозим.

Бошқа техник хато деганда, дастурий таъминотга маълумотларни киритишда йўл қўйилган хато, шунингдек, дастурий таъминотнинг бузилиши оқибатида вужудга келган хатони тушуниш лозим.

Ҳуқуқ нормаларини нотўғри қўллаш, ҳисоб-китобни амалга оширишда тегишли бўлмаган (дахлдор бўлмаган) дастлабки маълумотлардан фойдаланиш ҳисоблашдаги хато ҳисобланмайди.

Пенсионернинг қонунга зид, пенсиянинг ортиқча суммаларини олишга қаратилган қасддан содир этилган ҳаракатлари пенсионер томонидан қилинган суиистеъмоллик деб баҳоланиши лозим.

Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, жиноят содир қилинганлиги натижасида пенсиянинг ортиқча тўланиш ҳолатлари вужудга келганида ортиқча тўланган сумма давлатга етказилган зарар сифатида айбдор деб топилган шахсдан ундирилиши лозим.

Баён этилганлардан келиб чиққан ҳолда, судлар пенсионернинг пенсиясидан чегирма қилиш ҳақидаги қарорнинг асослилигини ҳар томонлама текшириши лозим.

27. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 1030-моддасига мувофиқ фуқаро томонидан виждонсизлик қилинмаганлиги ва ҳисоб-китобда хатолар бўлмаганлиги аниқланса, унга берилган пенсиялар, нафақалар асоссиз орттирилган бойлик сифатида қайтарилмайди.

28. Судларга тушунтирилсинки, пенсиядан чегирмаларнинг миқдори ушлаб қолишнинг асосларига боғлиқ. Комиссия қарори асосида чегирмалар қуйидаги миқдорда амалга оширилади:

ҳисоблашдаги ёки бошқа техник хато оқибатида — 10 фоиз;

қасддан нотўғри ҳужжатларни тақдим этиш, боқувчисини йўқотганлик пенсияси ёки нафақаси тайинланган оила аъзолари таркибидаги ўзгаришлар ҳақида маълумотлар тақдим этмаслик натижасида, пенсия ва нафақалар тўланган вақтда ишга жойлашганлигини яшириш — 30 фоиз;

пенсияни ҳисоблашнинг базавий миқдорининг икки баробаридан кам миқдорда пенсия ёки нафақа олувчи шахслар бўйича — 5 фоиз;

Суднинг қарори ёки бошқа ижро ҳужжатига асосан ундириладиган чегирма миқдори тўланиши лозим бўлган пенсия миқдорининг 50 фоизидан ошмаслиги лозим. Пенсионер ёки нафақа олувчи қарздорликни ўрнини қоплаш учун унинг ёзма аризасига мувофиқ пенсия ва нафақалар суммаларини кўпроқ миқдорда, шу жумладан, тўлиқ миқдорда йўналтириш ҳуқуқига эга. Пенсионер ёки нафақа олувчининг ёзма аризасида у томонидан белгиланган фоиз тарзидаги миқдор ёки қатъий сумма кўрсатилади.

Шунга кўра, судлар пенсиядан ушлаб қолиш ҳақидаги даъволарни қаноатлантиришда ойлик ушлаб қолиш миқдорини белгилаши лозим.

29. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, ортиқча тўланган пенсия миқдорини ундириш ҳақидаги талабларга Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 150-моддасида белгиланган умумий уч йиллик даъво муддати қўлланилади.

Шуни назарда тутиш лозимки, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 153-моддасига кўра, даъво муддати суд томонидан фақат низодаги тарафнинг суд қарори чиқарилгунига қадар берган аризасига мувофиқ қўлланилади.

30. Судларнинг эътибори ҳал қилув қарорининг хулоса қисми уни ижро этиш вақтида саволлар келтириб чиқармаслиги учун аниқ ва тушунарли қилиб баён этилиши лозимлигига қаратилсин. Шу мақсадда даъвогарнинг талаби қаноатлантирилган ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида хусусан қандай талаблар қаноатлантирилганлиги, даъвогарнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш учун жавобгар зиммасига қандай мажбурият юклатилаётганлиги (масалан, даъвогарнинг муайян иш даврини муддатидан илгари ёшга доир пенсия белгилаш ҳуқуқини берадиган махсус иш стажига қўшиш мажбуриятини юклаш, жавобгардан тўланмаган пенсия суммасини ундириш), шунингдек, суд, агар бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси бўлими пенсия тайинлашни асоссиз равишда рад этганлиги ҳақида хулосага келганда жавобгар зиммасига қайси вақтдан пенсия тайинлашга мажбурлиги кўрсатилиши лозим.

Назарда тутиш лозимки, агар даъвогар қонунда белгиланган тартибда Пенсия жамғармасига пенсия тайинлашни сўраб мурожаат қилган бўлиб, унга асоссиз рад берилган бўлса, суд бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси бўлимига даъвогар Пенсия жамғармасига ариза билан мурожаат қилган кундан бошлаб пенсия тайинлаш мажбуриятини юклаши мумкин.

31. Судлар ишларни кўришда фуқароларнинг пенсия ва нафақа олиш ҳуқуқларининг бузилиши, шунингдек пенсия ва нафақа тайинлаш учун зарур бўлган нотўғри архив ва бошқа маълумотларни тақдим этиш факти аниқланган ҳар бир ҳолатга хусусий ажрим чиқариш билан (ФПК 275-моддаси ) муносабат билдириши шарт.

32. Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари, Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар маъмурий судлари мунтазам равишда фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти ҳақидаги қонун ҳужжатларини қўллаш бўйича суд амалиётини ўрганиб бориш орқали йўл қўйилган хатоларнинг ўз вақтида бартараф этилишини ва қонун нормаларининг тўғри қўлланилишини таъминласин.

33. Мазкур Қарор қабул қилиниши муносабати билан, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни белгилаш ҳақидаги ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида» 1991 йил 20 декабрдаги 5-сонли қарори 2-бандининг тўққизинчи хатбошиси ўз кучини йўқотган деб топилсин.

ЎзбекистонРеспубликаси Олий суди раиси К. КАМИЛОВ

Пленум котиби, ЎзбекистонРеспубликаси Олий судисудьяси И. АЛИМОВ

Тошкент ш.,

2017 йил 29 ноябрь,

44-сон

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining

Qarori

Davlat pensiya taʼminoti bilan bogʻliq ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida

Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti bilan bogʻliq huquqlarini amalga oshirishga oid ishlarni koʻrish boʻyicha sud amaliyotida vujudga kelgan masalalar va fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 17-moddasiga asosan, qaror qiladi:

1. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 46-moddasiga binoan har kim qariganda, mehnat layoqatini yoʻqotganda, boquvchisidan mahrum boʻlganda va qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda ijtimoiy taʼminot olish huquqiga ega. Oʻzbekiston Respublikasining “Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida”gi Qonuni talablarining ogʻishmay bajarilishi fuqarolarning ijtimoiy taʼminotga boʻlgan konstitutsiyaviy huquqlarining kafolati hisoblanadi.

2. Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti bilan bogʻliq ishlarini koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, Fuqarolik kodeksi, Mehnat kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasining “Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida”gi Qonuni (bundan buyon matnda Qonun deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Davlat pensiyalarini tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi 2022-yil 13-oktabrdagi 592-sonli qarori, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 5-dekabrdagi 971-son qarori bilan tasdiqlangan “Yagona milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy-apparat kompleksida mehnat shartnomalarini roʻyxatdan oʻtkazish, elektron mehnat daftarchalarini shakllantirish va yuritish tartibi toʻgʻrisida”gi nizom, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 1998-yil 29-yanvarda 402-son bilan roʻyxatdan oʻtkazilgan “Mehnat daftarchalarini yuritish toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnoma va ushbu sohaga oid boshqa normativ-huquqiy hujjatlar normalari qoʻllanishi lozim.

3. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining “Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini amalga kiritish tartibi haqida” 1993-yil 3-sentabrdagi 939-XII-sonli Qaroriga muvofiq Qonun tatbiq etilgunga qadar amalda boʻlgan:

pensiyalar tayinlashda va pensiyalarni qayta hisoblashda ish haqini hisoblab chiqish uchun tuzatish koeffitsiyentlarini qoʻllash;

ilgari amalda boʻlgan qonun hujjatlarida nazarda tutilgan zararli va mehnat sharoiti ogʻir ishlarda Qonun amalga kiritilgunga qadar ishlagan shaxslarning yoshiga qarab imtiyozli pensiya bilan taʼminlanish tartibi saqlab qolingan.

4. Sudlarga tushuntirilsinki, Qonunga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 13-oktabrdagi 592-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Davlat pensiyalarini tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomga muvofiq pensiyalarni tayinlash va toʻlash, shuningdek, fuqarolarning pensiya taʼminoti bilan bogʻliq boshqa masalalarni koʻrish Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasining tuman (shahar) boʻlimlari (bundan buyon matnda Pensiya jamgʻarmasi deb yuritiladi) tomonidan amalga oshirilib, ularning qarorlari, mansabdor shaxslarining harakatlari (harakatsizligi) ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin.

Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Pensiya jamgʻarmasi yuqori turuvchi organlarining fuqarolarning pensiya taʼminoti bilan bogʻliq qarorlari, mansabdor shaxslarining harakatlari (harakatsizligi) ustidan ham sudga shikoyat qilinishi mumkin.

5. Davlat pensiya taʼminotiga oid huquqni amalga oshirish bilan bogʻliq quyidagi ishlar sudda koʻrilishi mumkin:

ish staji toʻgʻrisidagi hujjatlar mavjud boʻlmagan taqdirda, mehnat faoliyati davrlarini belgilash haqidagi;

ish stajini tasdiqlovchi hujjatning tegishlilik faktini belgilash haqidagi;

ish oʻrinlarining attestatsiya qilinganligi toʻgʻrisidagi hujjatlar mavjud boʻlmaganda, oʻta zararli va oʻta xavfli mehnat sharoitlarida ishlaganlik faktini belgilash haqidagi;

faoliyatning sugʻurta badallari toʻlanganligini tasdiqlovchi hujjatlar mavjud emasligi asosi boʻyicha Pensiya jamgʻarmasining pensiya tayinlash boʻyicha komissiyasining faoliyat davrlarini mehnat stajiga qoʻshishni rad etish haqidagi qarorlari ustidan shikoyat berish;

Pensiya jamgʻarmasining pensiya tayinlash boʻyicha komissiyasining pensiya tayinlashni rad etish, pensiyani bir turdan boshqa turga oʻtkazishni rad etish, pensiyadan chegirmalar qilish toʻgʻrisidagi qarorlarini haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisidagi.

Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, ushbu roʻyxat tugal hisoblanmaydi va arizani ish yurituviga qabul qilish masalasini hal qilish vaqtida har qanday huquq buzilishi sud orqali tiklanishi mumkinligidan, shuningdek, fuqarolarning shaxsiy, mulkiy huquqlarining vujudga kelishi, oʻzgarishi va bekor boʻlishi bilan bogʻliq har qanday fakt belgilanishi mumkinligidan kelib chiqish lozim.

Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, ish haqi miqdori hamda sugʻurta badali toʻlanganligi tegishli hujjatlar (shtat jadvali, toʻlov vedomosti, toʻlov topshiriqnomasi va boshqalar) bilan tasdiqlanishi sababli bunday yuridik faktlarni sud tomonidan belgilashga yoʻl qoʻyilmaydi.

6. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, Fuqarolik protsessual kodeksining 26 -moddasiga muvofiq yuridik faktlarni belgilash haqidagi arizalar, shuningdek pensiya olish bilan bogʻliq huquqni amalga oshirish haqidagi daʼvo arizalar fuqarolik ishlar boʻyicha sudlarga, Pensiya jamgʻarmasi organlarining qarorlari, ular mansabdor shaxslarining harakatlari (harakatsizligi)ga nisbatan shikoyatlar esa, maʼmuriy sudlarga taalluqlidir.

Xodimning mehnat vazifalarini bajarishi bilan bogʻliq holda kasb kasalligiga uchraganligi yoki mehnatda mayiblanganligi oqibatidagi nogironlik yoki boquvchisini yoʻqotganligi uchun, shuningdek yoshga doir pensiya yoshiga toʻlguniga qadar Qonunni 12-moddasining “b” bandiga muvofiq tayinlangan pensiyalarni korxona va tashkilotlardan regress tartibida undirish toʻgʻrisidagi daʼvolar iqtisodiy sudlarga taalluqlidir.

7. Sudlar nazarda tutishi lozimki, Qonunda quyidagi davlat pensiya turlari belgilangan:

yoshga doir pensiya;

nogironlik pensiyasi;

boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi.

Pensiya turlari bir-biridan vujudga kelish vaqti va asoslari bilan farqlanishi va bu ishni toʻgʻri hal qilish uchun muhim ahamiyatga ega ekanligi sababli, sudlar pensiya taʼminotiga boʻlgan huquqni amalga oshirish bilan bogʻliq ishlarni koʻrishda fuqaro daʼvo qilayotgan pensiya turi va pensiya tayinlash huquqining vujudga kelganlik asoslarini aniq belgilashi talab etiladi.

8. Sudlarga tushuntirilsinki, Qonunning 37-moddasiga asosan, yoshga doir umumiy asoslarga koʻra pensiya tayinlash uchun faoliyat turi, mulk va xoʻjalik yuritish shakllaridan qatʼiy nazar, xodim davlat tomonidan ijtimoiy sugʻurtalangan holda bajargan har qanday ish, agar u 2019-yil 1-yanvarga qadar boʻlgan davr uchun Pensiya jamgʻarmasiga sugʻurta badallari toʻlagan boʻlsa, 2019-yil 1-yanvardan keyingi davr uchun xodim tomonidan bajarilgan har qanday ish, basharti mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadlar hisoblangan boʻlsa, ish stajiga qoʻshib hisoblanadi.

Shu bilan birgalikda, yoshga doir pensiyadan farqli ravishda mehnatda mayiblanganda yoki kasb kasalligiga uchraganda beriladigan nogironlik pensiyalari, mehnatda mayiblanganlik yoki kasb kasalligiga chalinganlik oqibatida boquvchisini yoʻqotganlik uchun pensiya tayinlashda ish stajining davomiyligi yuridik ahamiyatga ega emas. Ish stajining davomiyligi 20 yoshga toʻlgunga qadar umumiy kasallik tufayli ish davrida yoki ishlash toʻxtatilganidan keyin nogiron boʻlib qolgan shaxslarga pensiya tayinlashda ham ahamiyatga ega boʻlmaydi. Qonunni 1-moddasining toʻrtinchi qismiga asosan, ish stajiga ega boʻlmagan fuqarolar va ularning oilalari ushbu Qonunga binoan davlat pensiyalari olish huquqiga ega emasligi qayd etilganligi sababli, ish stajining davomiyligi emas balki mavjud yoki mavjud emasligi ahamiyat kasb etadi. Bunday shaxslarning ijtimoiy taʼminlanish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 23-martdagi 119-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Ijtimoiy himoyaga muhtoj boʻlgan ayrim toifadagi shaxslarga nafaqa tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom bilan tartibga solinadi.

Umumiy kasallik tufayli nogironlik pensiyasi, shuningdek, umumiy kasallik oqibatida boquvchisini yoʻqotgan shaxslarga pensiya nogironlik yoki boquvchisini yoʻqotganlik tufayli vujudga kelgan vaqtda Qonunning 17-moddasi bilan belgilangan ish staji mavjud boʻlgan taqdirda tayinlanadi.

Yetarli miqdorda ish stajiga ega boʻlmagan (Qonunning 17-moddasi ) umumiy kasallik oqibatidagi I va II guruh nogironlariga nogironlik pensiyasi bor stajga mutanosib miqdorda tayinlanadi, nogironlik pensiyasi tayinlash uchun yetarli miqdorda ish stajiga ega boʻlmagan umumiy kasallik oqibatida vafot etgan boquvchisini yoʻqotgan oila aʼzolariga esa, pensiya boquvchining bor stajiga mutanosib miqdorda tayinlanadi.

Boquvchisini yoʻqotganlik uchun pensiyaga boʻlgan huquqni amalga oshirish bilan bogʻliq nizolarni hal qilish, sudlar Qonunning 19-moddasida belgilangan, boquvchisini yoʻqotganlik uchun pensiya olish huquqiga ega boʻlgan shaxslar doirasidan kelib chiqishi lozim.

9. Sudlar nazarda tutishi lozimki, 2019-yil 1-yanvarga qadar boʻlgan davr uchun Pensiya jamgʻarmasiga sugʻurta badallari xodimga toʻlanadigan ish haqi shaklidagi daromadlardan hisoblanadi va ushlab qolinadi, 2019-yil 1-yanvardan keyingi davr uchun esa xodimning mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadlaridan hisoblanadi (Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 371-moddasi).

Pensiya jamgʻarmasiga hisoblangan sugʻurta badallari toʻgʻrisidagi va xodimning mehnatiga haq toʻlash tarzidagi daromadlari soliq organlarida shakllantirilgan maʼlumotlar asosida aniqlanadi.

Shundan kelib chiqqan holda, sudlar ish beruvchining ijtimoiy soliq, yagona ijtimoiy toʻlov va sugʻurta badallari boʻyicha qarzdorligi mavjudligi sababli ish davrini stajga qoʻshmaganlik bilan bogʻliq nizolarni hal qilishda, bu holat ish faoliyati davrini xodimning ish stajidan chiqarish uchun asos boʻlmasligini inobatga olishlari lozim.

10. Qonunning 7-moddasiga muvofiq yoshga doir pensiya olish huquqiga erkaklar — 60 yoshga toʻlganda va ish stajlari kamida 25 yil boʻlgan taqdirda, ayollar — 55 yoshga toʻlganda va ish stajlari kamida 20 yil boʻlgan taqdirda ega boʻladi.

Pensiya yoshiga yetgan va yetarli miqdorda ish stajiga ega boʻlmagan shaxslarga yoshga doir pensiya Qonunni 37-moddasi birinchi qismining “a” — “g” va “k” bandlarida nazarda tutilgan kamida 7 yil ish staji mavjud boʻlgan taqdirda, bor stajga mutanosib miqdorda tayinlanadi.

11. Ish faoliyatining muayyan davrini hisobga olinadigan ish stajiga qoʻshish yoki qoʻshmaslik bilan bogʻliq nizolarni hal qilish vaqtida sudlar Qonunning 37-moddasi talablaridan kelib chiqishi lozim.

Xususan, ish stajiga quyidagilar qoʻshib hisoblanadi:

a) 2019-yil 1-yanvarga qadar boʻlgan davr uchun — faoliyat turi, mulk va xoʻjalik yuritish shakllaridan qatʼiy nazar, xodim davlat tomonidan ijtimoiy sugʻurtalangan holda bajargan har qanday ish, agar u Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasiga sugʻurta badallari toʻlagan boʻlsa;

2019-yil 1-yanvardan keyingi davr uchun — xodim tomonidan bajarilgan har qanday ish, basharti mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadlar hisoblangan boʻlsa, shuningdek jismoniy shaxsning 2021-yil 1-iyundan keyingi ishlamagan davri uchun uning eri (xotini) mehnatga haq toʻlash tarzidagi oʻz daromadlaridan ixtiyoriy asosda ijtimoiy soliq toʻlagan davr;

b) harbiy xizmat va partizan otryadlari hamda qoʻshilmalarida boʻlish, davlat xavfsizligi organlarida, Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasida va ichki ishlar organlarida xizmat qilish;

v) idoraviy boʻysunuvidan qatʼiy nazar, harbiylashtirilgan soqchilikdagi, maxsus aloqa organlari va togʻ-kon-qutqaruv qismlaridagi xizmat;

g) yakka tartibdagi mehnat va oilaviy tadbirkorlik faoliyati, shu jumladan shaxsiy yordamchi xoʻjalikdagi va yuridik shaxs tashkil etilmagan holdagi dehqon xoʻjaligidagi faoliyat:

2019-yil 1-yanvarga qadar davr uchun — Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasiga sugʻurta badallari toʻlangan taqdirda;

2019-yil 1-yanvardan 2019-yil 31-dekabrga qadar boʻlgan davr uchun — yagona ijtimoiy toʻlov toʻlangan taqdirda;

2020-yil 1-yanvardan — ijtimoiy soliq toʻlangan taqdirda.

d) I guruh nogironiga yoki 18 yoshgacha boʻlgan nogiron bolaga, shuningdek oʻzgalarning parvarishiga muhtoj boʻlgan (davolash muassasasining xulosasiga koʻra) 80 yoshga toʻlgan qariyalarga qarab turilgan vaqt;

e) oliy taʼlim muassasalarida, aspiranturada, stajyor-tadqiqotchi-izlanuvchilar institutida, doktoranturada, katta ilmiy xodim-izlanuvchilar institutida va klinik ordinaturada kunduzgi oʻqish, shu jumladan, chet elda oʻqish;

j) bola 3 yoshga toʻlguncha bolani parvarishlash taʼtillarida boʻlish vaqti, lekin hammasini jamlaganda koʻpi bilan 6 yil;

z) ofitserlar tarkibidan boʻlgan shaxslarning, praporshiklarning, michmanlarning va muddatdan tashqari xizmat harbiy xizmatchilarining xotinlari, ularni ishga joylashtirish imkoniyati boʻlmagan joylarda erlari bilan yashagan vaqt, lekin 10 yildan oshmagan davr;

i) Oʻzbekiston Respublikasining diplomatik vakolatxonalari va konsullik muassasalari xodimlarining, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi tomonidan xalqaro hukumatlararo tashkilotlarga kvota qilingan lavozimlarga xizmat safariga yuborilgan shaxslarning xotini (eri) chet elda boʻlgan, lekin 10 yildan oshmagan davr;

k) ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan shaxslarning jazoni ijro etish muassasalarida jazoni oʻtash davrida bajaradigan har qanday ishi, agar ushbu ish bajarilgan davr uchun jazoni ijro etish muassasasi tomonidan ijtimoiy soliq toʻlangan boʻlsa.

Qayd etilgan “d” — “i” bandlarida nazarda tutilgan davrlar ushbu bandning “a” — “g” va “k” bandlarida koʻrsatib oʻtilgan umumiy ish staji kamida 7 yil boʻlgan taqdirda ish stajiga qoʻshib hisoblanadi.

Nogironligi boʻlgan shaxs deb topilgan fuqarolar stajiga “d” — “i” bandlarda nazarda tutilgan davrlar qayd etilgan bandning “a” — “g” va “k” bandlarida koʻrsatib oʻtilgan staj muddatidan qatʼiy nazar qoʻshiladi.

Mehnatda mayiblanish yoki kasb kasalligi oqibatida I va II guruh nogironligida boʻlingan vaqt yoshga doir yoki boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi tayinlanayotganida stajga qoʻshib hisoblanadi. Yoshga doir pensiya tayinlanganidan keyingi ishlangan vaqt pensiyani hisoblab chiqarish uchun stajga qoʻshib hisoblanmaydi.

I va II guruh nogironlik pensiyasi tayinlanganidan keyingi ishlangan vaqt ish stajiga qoʻshib hisoblanadi.

Ota-onasidan judo boʻlgan (chin yetim) bolalarga tayinlanadigan boquvchisini yoʻqotganlik pensiya miqdorini oshirish ham ota, ham onaning umumiy ish stajiga qarab, Qonun 27-moddasining “g” bandida koʻrsatib oʻtilgan miqdorlarda amalga oshiriladi.

12. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 13-oktabrdagi 592-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Davlat pensiyalarini tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomning 27-bandiga muvofiq 1965-yildan keyingi davr uchun jamoa xoʻjaligidagi ish stajini hisoblab chiqarishda, agar jamoa xoʻjaligi aʼzosi uzrsiz sabablarga koʻra jamoa xoʻjaligida belgilangan mehnatda ishtirok etish minimumini bajarmagan boʻlsa, ishlangan vaqtning amalda davom etgan davri hisobga olinadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 182 va 221-moddalariga asosan, jamoa xoʻjaligida ishlangan vaqtning amalda davom etgan davri bayram kunlarini hisobdan chiqargan holda olti kunlik ish haftasidan kelib chiqib belgilanishi lozim.

Jamoa xoʻjaligida mehnatda ishtirok etganlik holati quyidagi hujjatlar bilan tasdiqlanadi:

mehnatning haqiqiy davri va muayyan yilda mehnatda ishtirok etish minimumi koʻrsatilgan xoʻjalik aʼzosining mehnat daftarchasi;

xoʻjalikning har bir aʼzosiga kadrlar boʻlimi tomonidan mehnatning haqiqiy davri va muayyan yilda mehnatda ishtirok etish minimumi toʻgʻrisida maʼlumotlar aks ettirilgan holda yuritilishi lozim boʻlgan shaxsiy kartochka;

jamoa xoʻjaligi boshqaruvining har yilda oʻtkazilib kelingan va xoʻjalik aʼzolarining mehnatda ishtirok etish minimumi belgilangan qarori.

Shu munosabat bilan sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, mehnat stajini hisoblash vaqtida yuqorida koʻrsatilgan ikki asos mavjud boʻlgan holda jamoa xoʻjaligi boshqaruvining bunday qarori talab etilishi ortiqcha hisoblanadi.

Jamoa xoʻjaligi boshqaruvining mehnatda ishtirok etishning minimumini belgilovchi qarori mavjud boʻlmagan hollarda, sudlar, bir yil uchun qabul qilingan qarorga muvofiq, keyingi ikki yil uchun mehnatda ishtirok etish minimumi faktini belgilashga haqlidir (masalan, 1980-yil uchun boshqaruv qarori mavjud boʻlganda, 1981-1982-yillar uchun mehnatda ishtirok etishning minimum fakti belgilanadi).

Sudlarga tushuntirilsinki, bunday fakt muayyan davr uchun jamoa xoʻjaligi bir aʼzosining mehnatda ishtirok etishning minimumi koʻrsatilgan mehnat daftarchasi asosida boshqasining mehnat daftarchasida esa bunday maʼlumotlar koʻrsatilmagan hollarda ham tasdiqlanishi mumkin.

13. Ijodiy faoliyat bilan mashgʻul xodimning mehnat faoliyati davrini ish stajiga qoʻshmaslik haqidagi nizolarni hal qilishda sudlar ijodiy faoliyat bilan mashgʻul boʻlgan ijodiy uyushmalar aʼzolariga 1991-yil 1-yanvargacha ish staji, agar ana shu muallifning asari birinchi marta eʼlon qilingan yoki jamoat oldida ijro etilgan (namoyish etilgan) kundan eʼtiboran, 1991-yil 1-yanvardan boshlab esa ular faqat Pensiya jamgʻarmasiga sugʻurta badallari toʻlagan boʻlsalar, ijodiy uyushmalarning boshqaruvlari tomonidan belgilanganidan kelib chiqish lozim.

14. Yakka tartibdagi mehnat faoliyati, shu jumladan, yakka (guruhli) ijara sharoitidagi yoki shaxsiy yordamchi, dehqon, fermer xoʻjaliklaridagi faoliyat davrini pensiya olishga huquq beruvchi ish stajiga qoʻshish bilan bogʻliq nizolarni hal qilishda, sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Davlat pensiyalarini tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisidagi Nizomni tasdiqlash haqida”gi 2022-yil 13-oktabrdagi 592-son qarori talablaridan kelib chiqishi lozim.

Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, sugʻurta badallari toʻlovchilari:

yakka tadbirkorlar;

yakka tadbirkorlar tomonidan yollangan shaxslar;

oilaviy tadbirkorlik subyektining oila aʼzolari;

dehqon va fermer xoʻjaliklari aʼzolari;

shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xoʻjaliklarida qoramol boqish va chorvachilik mahsulotlari sotish bilan band boʻlgan;

shaxsiy yordamchi xoʻjaliklarda qishloq xoʻjalik mahsulotlarining boshqa turlarini (oʻsimlikshunoslik, chorvachilik, baliqchilik, asalarichilik mahsulotlari) yetishtirish bilan band boʻlgan jismoniy shaxslar hisoblanadi.

Bunday shaxslarning mehnat daftarchalariga 2001-yilga qadar yozuvlar Pensiya jamgʻarmasida mavjud boʻlgan maʼlumotlar asosida, 2001-yildan keyin esa soliq organlarining sugʻurta badallari toʻlanganligi haqidagi maʼlumotlari asosida kiritilgan. Bunday hujjatlar mavjud boʻlmagan taqdirda, mehnat staji Pensiya jamgʻarmasida saqlanadigan shaxsiy hisobga olish varaqasi asosida, shuningdek, tadbirkorning Pensiya jamgʻarmasiga toʻlangan sugʻurta badallarini hisobga olish kitobida belgilanishi lozim.

Shundan kelib chiqqan holda, sudlar shunga eʼtibor qaratishi lozimki, ushbu hujjatlardan hech boʻlmaganda bittasi mavjud emasligi talab qilinayotgan mehnat faoliyati davrini tasdiqlash uchun asos boʻla olmaydi, chunki qonun hujjatlarida sugʻurta badallari toʻlanganlik faktini guvohlar koʻrgazmalariga asosan tasdiqlash tartibi nazarda tutilmagan.

15. 1992-yil 13-martdagi “ Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi davlat ishtirokchilarining fuqarolarini pensiya taʼminoti sohasidagi huquqlari kafolatlari toʻgʻrisidagi Kelishuv ” 6-moddasining 2-bandiga muvofiq mazkur Kelishuv kuchga kirgunga qadar fuqaroning barcha davlat ishtirokchilarining hududidagi ish davri Qonunning 37-moddasi talablarini qoʻllamagan holda ish stajiga qoʻshiladi.

Chet elda yollangan holda ishlagan davrni ish stajiga qoʻshmaslik bilan bogʻliq nizolarni hal qilishda, sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 13-oktabrdagi 592-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Davlat pensiyalarini tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom talablarini qoʻllashlari talab etiladi.

Sudlarga tushuntirilsinki, mehnat shartnomasi (kontrakti) asosida, shu jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi huzuridagi Tashqi mehnat migratsiyasi masalalari agentligi yoki fuqarolarni chet ellarda ishga joylashtirish boʻyicha xoʻjalik hisobidagi mintaqaviy Byurolardan chet elda mehnat faoliyatini amalga oshirish uchun qonun hujjatlarida belgilangan tartibda ruxsatnoma olgan chet elda yollangan holda ishlovchi Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi davlat organlari va boshqa tashkilotlari tomonidan xorijiy davlatlarda tashkil etilgan (ochilgan) savdo uylari, vakolatxonalar (shu jumladan yuridik shaxs tashkil etmagan holda), tashkilotlarda ishlovchi Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi chet elda yollangan holda ishlovchi shaxs hisoblanadi.

16. Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 20-moddasiga asosan, zimmasiga belgilangan soliqlar hamda yigʻimlarni toʻlash majburiyati yuklatilgan yuridik va jismoniy shaxslar soliq toʻlovchilar deb eʼtirof etiladi.

Shuni inobatga olish lozimki, soliq toʻlovchilarga ijtimoiy soliq hisoblash va ushlab qolish majburiyati, shuningdek, ularning hisoblab chiqarish toʻgʻriligi uchun javobgarlik ham yuklatilgan.

17. Bola uch yoshga toʻlgunga qadar bolani parvarishlash taʼtillarida boʻlish vaqtini ish stajiga qoʻshmaslik bilan bogʻliq nizolarni hal qilish vaqtida, sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 13-oktabrdagi 592-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Davlat pensiyalarini tayinlash va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomi 27-bandining “j” kichik bandi, 62-bandi talablaridan kelib chiqishi lozim boʻladi.

Sudlarga tushuntirilsinki, yuqorida koʻrsatilgan Nizomga asosan, bolani parvarishlash taʼtilida boʻlish (shu jumladan, puli toʻlanadigan taʼtilda boʻlish) davri yoshga doir imtiyozli pensiya olish huquqini beradigan maxsus ish stajiga qoʻshilmaydi.

18. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, Qonunning 9 — 14-moddalari qoidalariga muvofiq xodimlarning alohida toifalariga yoshga doir pensiya yoshi kam boʻlgan, tegishli hollarda esa ish staji kam boʻlgan holda ham Qonunning 7-moddasida belgilangan tartibga muvofiq tayinlanadi.

Umumiy belgilangan yoshga yetgunga qadar yoshga doir pensiya tayinlashning shartlaridan biri boʻlib, muddatidan ilgari yoshga doir pensiya belgilash uchun asos boʻladigan qonun bilan belgilangan davriylikdagi ish stajining mavjudligi hisoblanadi.

Xususan, Qonunga muvofiq imtiyozli asoslarda pensiyalar yoshidan qatʼi nazar muayyan shaxslarga pensiya yoshi (10 yil, 5 yil va 1 yilga) qisqartirilgan holda, liliputlar va pakanalarga, shuningdek, texnologiyadagi, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishdagi oʻzgarishlar, xodimlar soni (shtati) yoki ish xususiyatining oʻzgarishiga olib kelgan ishlar hajmining qisqarganligi yoxud korxona, muassasa, tashkilotning tugatilganligi munosabati bilan ishdan ozod etilgan va ishsiz deb eʼtirof etilgan shaxslarga tegishli ish stajiga ega boʻlgan hollarda, pensiya yoshi 2 yilga qisqartirilgan holda, muddatidan ilgari tayinlanishi mumkin.

19. Imtiyozli ravishda pensiya olish huquqiga Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan roʻyxatlarga asosan fuqarolarning alohida toifalari egadir.

Sudlar Pensiya jamgʻarmasining imtiyozli shartlarda pensiya tayinlashni rad etishi bilan bogʻliq nizolarni koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 12-maydagi 250-sonli qarori bilan tasdiqlangan Talab qilinadigan umumiy va maxsus ish staji boʻlganda, yoshidan qatʼi nazar, pensiyaga chiqish huquqini beruvchi ishlab chiqarishlar, muassasalar, ishlar, kasblar va lavozimlarning Roʻyxatlariga asoslanishi lozim boʻladi.

20. Ish oʻrinlarining mehnat sharoitlari boʻyicha attestatsiya qilinganligi toʻgʻrisidagi dalillar mavjud boʻlmaganligi sababli mehnat davrining umumiy pensiya yoshini qisqartirgan holda imtiyozli pensiya olish huquqini beruvchi ish stajiga qoʻshilmaganligi bilan bogʻliq nizolarni hal qilish vaqtida, sudlar Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 14-moddasiga muvofiq ish oʻrinlarining mehnat sharoitlari boʻyicha attestatsiyasi davriyligi qonun hujjatlarida belgilanadigan, biroq besh yilda kamida bir marta ish beruvchi tomonidan oʻtkazilishidan kelib chiqishi lozim boʻladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 352-moddasiga muvofiq ish beruvchilar xavfsizlik va gigiyena talablariga javob beradigan mehnat sharoitlarini taʼminlashi shartligi belgilangan.

Shundan kelib chiqqan holda, sudlar zararli mehnat sharoitlarida ishlaganlik faktini belgilash haqidagi ishlarni koʻrish vaqtida, ish oʻrinlarining mehnat sharoitlari boʻyicha attestatsiyadan oʻtkazilmaganligi xodimning aybi emasligini inobatga olgan holda, buzilgan huquqni tiklash uchun barcha lozim boʻlgan choralarni koʻrib, shu jumladan, boshqa davrlar uchun mehnat sharoitlari boʻyicha ish oʻrinlarining attestatsiyasi oʻtkazilganligini tekshirish va uning natijasidan kelib chiqishi lozim.

Shuni nazarda tutish lozimki, Fuqarolik protsessual kodeksining 74-moddasiga koʻra, guvohlar koʻrsatmalari ishning xarakterini belgilovchi xususiyatlarini (muayyan sharoitdagi ishlar) tasdiqlovchi va muddatidan ilgari yoshga doir pensiya tayinlanishiga taʼsir qiladigan tegishli dalil boʻla olmaydi. Bu holatlar Fuqarolik protsessual kodeksining 71-moddasida koʻrsatilgan oʻzga dalillar bilan tasdiqlanishi mumkin (masalan, buyruqlar, hisob-kitoblar, naryadlar, mansab vazifalari va h.k.).

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, Oʻzbekiston Respublikasining “Mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonunining 28 va 29-moddalariga asosan, mehnat boʻyicha davlat texnik inspektorlari va mehnat sharoitlari boʻyicha davlat ekspertlari mehnatni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari buzilganligi hamda ishlab chiqarishda xodimlarning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash haqidagi daʼvolar yuzasidan sudda ekspert sifatida ish yuritishga haqlidir. Shuning uchun zarurat tugʻilgan paytda, bunday shaxslar sudda ishtirok etishi yoki ulardan koʻrilayotgan ish boʻyicha xulosa olish masalasini hal qilish lozim.

21. Pensiya jamgʻarmasi tomonidan, fuqaroning fikriga koʻra, muddatidan ilgari pensiya tayinlash huquqini beradigan stajga qoʻshilishi lozim boʻlgan davrni bunday stajga qoʻshish rad etilgan hollarda, nazarda tutmoq lozimki, daʼvogar tomonidan bajarilayotgan ishlarning, u egallab turgan lavozimning, mavjud kasbning muddatidan ilgari pensiya tayinlash huquqini beradigan ishlar, lavozimlar, kasblarga oʻxshashligi masalasi sud majlisida aniqlangan har bir ishning muayyan holatlaridan kelib chiqqan holda (daʼvogar tomonidan bajarilayotgan ishlarning xarakteri va oʻziga xosligi, amalga oshirish sharoitlari, egallab turgan lavozimi boʻyicha yoki mavjud kasb boʻyicha u tomondan bajarilayotgan funksional vazifalar, shuningdek, u ishlagan korxona, muassasa, tashkilotlar faoliyatining yoʻnalishlari va hokazo) aniqlanadi. Shu bilan birga, turli xil nomlanadigan ishlar, kasblar, lavozimlarning oʻxshashligini tasdiqlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Shundan kelib chiqib, zarur boʻlgan hollarda sud majlisida Oʻzbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi vakillarni ishtiroki yoki ularning xulosasini olish masalasini hal etish lozim.

22. Imtiyozli stajni hisoblashda:

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 12-maydagi 250-sonli qarori bilan tasdiqlangan Talab qilinadigan umumiy va maxsus ish staji boʻlganda yoshidan qatʼi nazar, pensiyaga chiqish huquqini beruvchi ishlab chiqarishlar, muassasalar, ishlar, kasblar va lavozimlarning Roʻyxatlari;

Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat va aholini ijtimoiy muxofaza qilish vazirligi va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligining qarori bilan tasdiqlangan, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2012-yil 12-martda 2337-son bilan roʻyxatga olingan “Talab qilinadigan umumiy va maxsus ish staji boʻlganda yoshidan qatʼi nazar, pensiyaga chiqish huquqini beruvchi ishlab chiqarishlar, muassasalar, ishlar, kasblar va lavozimlarning roʻyxatlarini qoʻllash tartibi toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnoma qoʻllaniladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 12-maydagi 250-sonli qarori bilan tasdiqlangan imtiyozli shartlar asosida pensiya olish huquqini beruvchi ishlab chiqarish, korxona, ishlar, kasblar, mansablar va koʻrsatkichlarning 1, 2, 3-sonli Roʻyxatlaridan chiqarilgan kasblar Pensiya jamgʻarmasi boʻlimining yoshga doir imtiyozli shartlarda pensiya tayinlashni rad etish, xuddi shuningdek, qonun bilan nazarda tutilgan boshqa imtiyozlarni chiqarish bilan bogʻliq ishlarni koʻrish va hal qilishda Fuqarolik kodeksi 4-moddasining uchinchi qismi talablariga rioya etish zarur. Ushbu Qonun normasiga koʻra, fuqarolik qonun hujjati amalga kiritilguniga qadar vujudga kelgan munosabatlar boʻyicha bu qonun hujjati u amalga kiritilganidan keyin vujudga kelgan huquq va majburiyatlarga nisbatan qoʻllaniladi.

23. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 125-moddasi va Qonunning 42-moddasiga binoan, mehnat daftarchasi (elektron mehnat daftarchasi) ish stajini tasdiqlovchi asosiy hujjat boʻlib hisoblanadi. Ish staji toʻgʻrisidagi hujjatlar harbiy harakatlar, tabiiy ofatlar, avariyalar, halokatlar yoki boshqa favqulodda vaziyatlar natijasida toʻliq saqlanmagan yoki qisman saqlangan hollarda ish stajini tasdiqlash Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi yoki viloyatlar, tumanlar (shaharlar)ning mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan tashkil etiladigan ish stajini aniqlash boʻyicha maxsus komissiyalar tomonidan amalga oshiriladi. Qisman saqlanib qolgan hujjatlar va guvohlarning koʻrsatmalari asosida koʻrsatib oʻtilgan komissiyalar tomonidan belgilangan mehnat faoliyati davrlari ish stajiga, shuningdek, hujjatlar bilan tasdiqlangan ish vaqti sifatida imtiyozli pensiya olish huquqini beradigan maxsus ish stajiga kiritiladi.

Mehnat daftarchasi mavjud boʻlmagan hollarda, shuningdek, mehnat daftarchasida zarur boʻlgan maʼlumotlar kiritilmagan yoki ish davri haqidagi xato va noaniq yozuvlar mavjud boʻlganda, Pensiya jamgʻarmasi ish stajini (band boʻlgan shaxsning ish stajidan tashqari) tasdiqlash uchun maʼlumotnomalar, buyruqdan koʻchirmalar, shaxsiy hisob varaqasi va ish haqini berish haqidagi vedomostlar, mehnat shartnomalari (kontraktlari), idoraviy arxiv maʼlumotnomalari va ish davri haqida maʼlumotga ega boʻlgan boshqa hujjatlarni qabul qilishi lozim.

Bunda tashkilot, korxona, muassasa yoki arxiv rahbari, shuningdek, maʼlumotnomani tayyorlagan xodim tomonidan imzolangan va korxona, muassasa, tashkilot yoki arxivning muhri bilan tasdiqlangan maʼlumotnomada ishga qabul qilish, ish (mansab) boʻyicha oʻzgartirish va asosini koʻrsatgan holda mehnat shartnomasini bekor qilish toʻgʻrisidagi maʼlumotlar aks ettirilishi lozim.

Shu munosabat bilan sudlarga tushuntirilsinki, mehnat daftarchasidagi yozuvlar bilan tasdiqlanadigan va Pensiya jamgʻarmasiga sugʻurta badallari toʻlanganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar mavjud boʻlmagan mehnat faoliyati davrlarini ish stajiga qoʻshilmagan hollarda sud mehnat faoliyati davrini belgilashga haqli emas, chunki bunday fakt mehnat daftarchasidagi yozuvlar bilan tasdiqlanadi.

Mehnat faoliyati davri faktini boshqa tartibda tasdiqlashning imkoni boʻlmagan taqdirdagina sud tomonidan tasdiqlanishi mumkin.

2021-yil 1-iyundan boshlab pensiya tayinlash uchun murojaat qilgan shaxsning 2005-yil 1-yanvardan avvalgi davrlar uchun ish staji mehnat daftarchasidagi (elektron mehnat daftarchasidagi) mavjud yozuvlar asosida qoʻshimcha tasdiqlovchi hujjatlar talab etilmasdan belgilanadi.

24. Fuqarolik protsessual kodeksi 295-moddasi ikkinchi qismining 6-bandiga muvofiq, sud shaxsning huquqni vujudga keltiruvchi hujjatlarda (jamoat birlashmalariga aʼzolik biletlari, harbiy hujjatlar, pasportlar, fuqarolik holati aktlarini qayd etish organlari beradigan guvohnomalardan tashqari) koʻrsatilgan ismi, otasining ismi va familiyasi uning pasportidagi yoki tugʻilganlik toʻgʻrisidagi guvohnomasidagi ismi, otasining ismi va familiyasi bilan mos kelmagan taqdirda, mazkur hujjatlarning unga tegishliligi yoki tegishli emasligi faktini belgilaydi.

Shunga koʻra, sudlar ish stajini tasdiqlovchi hujjatni tegishliligi faktini belgilashda ushbu faktni sudsiz tartibda tasdiqlash imkoni mavjud boʻlmagan hollardagina tasdiqlash mumkinligiga eʼtibor qaratishi lozim.

25. Pensiya tayinlash rad etilgan taqdirda, Pensiya jamgʻarmasi tegishli qaror chiqarilgandan keyin besh kundan kechiktirmay korxona, muassasa, tashkilot yoki ariza beruvchiga rad etish sabablarini, qabul qilingan qaror yuzasidan shikoyat qilish tartibi koʻrsatilgan bildirishnomani berishi yoki yuborishi hamda barcha taqdim etilgan hujjatlarning asl nusxalarini hujjatlar olinganligi toʻgʻrisidagi tilxat bilan fuqaro (ota-ona, qonuniy vakil)ga qaytarishi shart.

Qonunning 48-moddasiga muvofiq pensiya tayinlashni rad etish haqidagi qarorga nisbatan sudga shikoyat berilishi mumkin.

Pensiya tayinlashni rad etish haqidagi qarorning qonuniyligini tekshirishda, sud Pensiya jamgʻarmasining qarorida koʻrsatilgan asoslarni Qonun normalaridan kelib chiqqan holda, har tomonlama sinchkovlik bilan tekshirishi lozim boʻladi.

26. Sudlarga tushuntirilsinki, Qonunning 65-moddasiga asosan pensiyadan chegirmalar:

a) sudning hal qiluv qarorlari, ajrimlari, qarorlari va hukmlari (mulkiy undirishlar borasida), notarial idoralarning ijro varaqalari hamda Oʻzbekiston Respublikasining qonun hujjatlariga muvofiq ijrosi sud hal qiluv qarorlarini ijro etish uchun belgilangan tartibda amalga oshiriladigan boshqa hal qiluv qarorlari va qarorlar asosida;

b) Pensiya jamgʻarmasining qaroriga binoan pensionerga — uning tomonidan qilingan suiisteʼmolliklar oqibatida (qasddan notoʻgʻri hujjatlarni taqdim etish, boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi tayinlangan oila aʼzolari tarkibidagi oʻzgarishlar haqida maʼlumotlar taqdim etmaslik natijasida) yoxud hisoblashdagi yoki boshqa texnik xato oqibatida pensiya miqdoridan ortiqcha pullar toʻlangan taqdirda qoʻllanilishi mumkin.

Fuqarolik qonun hujjatlari va mehnatga oid qonun hujjatlarida hisoblashdagi yoki boshqa texnik xato tushunchalari yoritib bermaganligidan kelib chiqib, Pensiya jamgʻarmasining pensiyadan chegirmalar qilish haqidagi qaroriga nisbatan berilgan shikoyatlarni koʻrishda, bu masala sud tomonidan hal etilishi lozim.

Hisob bilan bogʻliq arifmetik, matematik harakatlarni (koʻpaytirish, qoʻshish, ayirish, boʻlish) amalga oshirganda yoʻl qoʻyilgan notoʻgʻriliklar hisoblashdagi xato deb topilishi lozim.

Boshqa texnik xato deganda, dasturiy taʼminotga maʼlumotlarni kiritishda yoʻl qoʻyilgan xato, shuningdek, dasturiy taʼminotning buzilishi oqibatida vujudga kelgan xatoni tushunish lozim.

Huquq normalarini notoʻgʻri qoʻllash, hisob-kitobni amalga oshirishda tegishli boʻlmagan (daxldor boʻlmagan) dastlabki maʼlumotlardan foydalanish hisoblashdagi xato hisoblanmaydi.

Pensionerning qonunga zid, pensiyaning ortiqcha summalarini olishga qaratilgan qasddan sodir etilgan harakatlari pensioner tomonidan qilingan suiisteʼmollik deb baholanishi lozim.

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, jinoyat sodir qilinganligi natijasida pensiyaning ortiqcha toʻlanish holatlari vujudga kelganida ortiqcha toʻlangan summa davlatga yetkazilgan zarar sifatida aybdor deb topilgan shaxsdan undirilishi lozim.

Bayon etilganlardan kelib chiqqan holda, sudlar pensionerning pensiyasidan chegirma qilish haqidagi qarorning asosliligini har tomonlama tekshirishi lozim.

27. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1030-moddasiga muvofiq fuqaro tomonidan vijdonsizlik qilinmaganligi va hisob-kitobda xatolar boʻlmaganligi aniqlansa, unga berilgan pensiyalar, nafaqalar asossiz orttirilgan boylik sifatida qaytarilmaydi.

28. Sudlarga tushuntirilsinki, pensiyadan chegirmalarning miqdori ushlab qolishning asoslariga bogʻliq. Komissiya qarori asosida chegirmalar quyidagi miqdorda amalga oshiriladi:

hisoblashdagi yoki boshqa texnik xato oqibatida — 10 foiz;

qasddan notoʻgʻri hujjatlarni taqdim etish, boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi yoki nafaqasi tayinlangan oila aʼzolari tarkibidagi oʻzgarishlar haqida maʼlumotlar taqdim etmaslik natijasida, pensiya va nafaqalar toʻlangan vaqtda ishga joylashganligini yashirish — 30 foiz;

pensiyani hisoblashning bazaviy miqdorining ikki barobaridan kam miqdorda pensiya yoki nafaqa oluvchi shaxslar boʻyicha — 5 foiz;

Sudning qarori yoki boshqa ijro hujjatiga asosan undiriladigan chegirma miqdori toʻlanishi lozim boʻlgan pensiya miqdorining 50 foizidan oshmasligi lozim. Pensioner yoki nafaqa oluvchi qarzdorlikni oʻrnini qoplash uchun uning yozma arizasiga muvofiq pensiya va nafaqalar summalarini koʻproq miqdorda, shu jumladan, toʻliq miqdorda yoʻnaltirish huquqiga ega. Pensioner yoki nafaqa oluvchining yozma arizasida u tomonidan belgilangan foiz tarzidagi miqdor yoki qatʼiy summa koʻrsatiladi.

Shunga koʻra, sudlar pensiyadan ushlab qolish haqidagi daʼvolarni qanoatlantirishda oylik ushlab qolish miqdorini belgilashi lozim.

29. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, ortiqcha toʻlangan pensiya miqdorini undirish haqidagi talablarga Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 150-moddasida belgilangan umumiy uch yillik daʼvo muddati qoʻllaniladi.

Shuni nazarda tutish lozimki, Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 153-moddasiga koʻra, daʼvo muddati sud tomonidan faqat nizodagi tarafning sud qarori chiqarilguniga qadar bergan arizasiga muvofiq qoʻllaniladi.

30. Sudlarning eʼtibori hal qiluv qarorining xulosa qismi uni ijro etish vaqtida savollar keltirib chiqarmasligi uchun aniq va tushunarli qilib bayon etilishi lozimligiga qaratilsin. Shu maqsadda daʼvogarning talabi qanoatlantirilgan hal qiluv qarorining xulosa qismida xususan qanday talablar qanoatlantirilganligi, daʼvogarning buzilgan huquqlarini tiklash uchun javobgar zimmasiga qanday majburiyat yuklatilayotganligi (masalan, daʼvogarning muayyan ish davrini muddatidan ilgari yoshga doir pensiya belgilash huquqini beradigan maxsus ish stajiga qoʻshish majburiyatini yuklash, javobgardan toʻlanmagan pensiya summasini undirish), shuningdek, sud, agar budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi boʻlimi pensiya tayinlashni asossiz ravishda rad etganligi haqida xulosaga kelganda javobgar zimmasiga qaysi vaqtdan pensiya tayinlashga majburligi koʻrsatilishi lozim.

Nazarda tutish lozimki, agar daʼvogar qonunda belgilangan tartibda Pensiya jamgʻarmasiga pensiya tayinlashni soʻrab murojaat qilgan boʻlib, unga asossiz rad berilgan boʻlsa, sud budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi boʻlimiga daʼvogar Pensiya jamgʻarmasiga ariza bilan murojaat qilgan kundan boshlab pensiya tayinlash majburiyatini yuklashi mumkin.

31. Sudlar ishlarni koʻrishda fuqarolarning pensiya va nafaqa olish huquqlarining buzilishi, shuningdek pensiya va nafaqa tayinlash uchun zarur boʻlgan notoʻgʻri arxiv va boshqa maʼlumotlarni taqdim etish fakti aniqlangan har bir holatga xususiy ajrim chiqarish bilan (FPK 275-moddasi ) munosabat bildirishi shart.

32. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar maʼmuriy sudlari muntazam ravishda fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti haqidagi qonun hujjatlarini qoʻllash boʻyicha sud amaliyotini oʻrganib borish orqali yoʻl qoʻyilgan xatolarning oʻz vaqtida bartaraf etilishini va qonun normalarining toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlasin.

33. Mazkur Qaror qabul qilinishi munosabati bilan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash haqidagi ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida” 1991-yil 20-dekabrdagi 5-sonli qarori 2-bandining toʻqqizinchi xatboshisi oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

OʻzbekistonRespublikasi Oliy sudi raisi K. KAMILOV

Plenum kotibi, OʻzbekistonRespublikasi Oliy sudisudyasi I. ALIMOV

Toshkent sh.,

2017-yil 29-noyabr,

44-son

lex.uz

Пленума Верховного суда Республики Узбекистан

Постановление

О судебной практике по делам, связанным с государственным пенсионным обеспечением

В связи с вопросами, возникшими в судебной практике по рассмотрению дел, связанных с осуществлением права граждан на государственную пенсию и в целях обеспечения единообразного применения норм законодательства о государственном пенсионном обеспечении граждан, руководствуясь статьей 17 Закона Республики Узбекистан «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:

1. Обратить внимание судов, что, в соответствии со статьей 46 Конституции Республики Узбекистан, каждый имеет право на социальное обеспечение в старости, в случае утраты трудоспособности, потери кормильца и в других предусмотренных законом случаях. Неукоснительное соблюдение требований Закона Республики Узбекистан «О государственном пенсионном обеспечении граждан» является гарантом обеспечения конституционного права граждан на социальное обеспечение.

2. При рассмотрении дел, связанных с государственным пенсионным обеспечением граждан, судам следует руководствоваться нормами Конституции Республики Узбекистан, Гражданского кодекса Республики Узбекистан, Трудового кодекса Республики Узбекистан, Закона Республики Узбекистан «О государственном пенсионном обеспечении граждан» (далее — Закон), постановления Кабинета Министров Республики Узбекистан от 13 октября 2022 года № 592 «Об утверждении Положения о порядке назначения и выплаты государственных пенсий», Положения «о порядке регистрации трудовых договоров, формирования и ведения электронных трудовых книжек в Межведомственном аппаратно-программном комплексе «Единая национальная система труда», утвержденного постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 5 декабря 2019 года № 971, зарегистрированной Министерством юстиции Республики Узбекистан 29 января 1998 года № 402, и других нормативно-правовых актов, принятых в этой сфере.

3. Судам следует иметь в виду, что в соответствии с постановлением Верховного Совета Республики Узбекистан от 3 сентября 1993 года № 939-XII «О порядке введения в действие Закона Республики Узбекистан «О государственном пенсионном обеспечении граждан» сохранен действовавший до введения в действие Закона порядок:

применения поправочных коэффициентов для исчисления заработка при назначении и перерасчете пенсий;

льготного пенсионного обеспечения по возрасту за лицами, работавшими до введения в действие Закона на работах с вредными и тяжелыми условиями труда, предусмотренного ранее действовавшим законодательством.

4. Разъяснить судам, что в соответствии с Законом и Положением «О порядке назначения и выплаты государственных пенсий», утвержденным постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 13 октября 2022 года № 592, назначение и выплата пенсии, а также рассмотрение других вопросов, связанных с пенсионным обеспечением граждан, осуществляется районным (городским) отделом внебюджетного Пенсионного фонда при Министерстве экономики и финансов Республики Узбекистан (далее — Пенсионный фонд), решения, действия (бездействие) должностных лиц которых, могут быть обжалованы в суд.

В суд могут быть обжалованы также решения, действия (бездействие) должностных лиц вышестоящих органов внебюджетного Пенсионного фонда при Министерстве экономики и финансов Республики Узбекистан, связанные с пенсионным обеспечением граждан.

5. В суде могут быть рассмотрены следующие дела, связанные с осуществлением права на государственную пенсию:

о подтверждении периодов трудовой деятельности, при отсутствии документов о трудовом стаже;

о принадлежности документов, подтверждающих трудовой стаж;

об установлении факта работы на вредных и опасных условиях труда, при отсутствии докуменов об аттестации рабочих мест;

об обжаловании решения комиссии по назначению пенсии Пенсионного фонда об отказе включения в трудовой стаж периодов деятельности по основаниям отсутствия документов, подтверждающих оплату страховых взносов;

о признании недействительными решений комиссии по назначению пенсии Пенсионного фонда об отказе в назначении пенсии, переводе с одного вида пенсии на другой, об удержаниях из пенсии.

Судам следует иметь в виду, что данный перечень не является исчерпывающим и при решении вопроса о принятии заявления к производству, следует исходить из того, что любое нарушенное право может быть восстановлено через суд, а также установлен факт, от которого зависит возникновение, изменение или прекращение личных, имущественных прав граждан.

Суды должны иметь в виду, что поскольку размер заработной платы, а также уплата страховых взносов подтверждаются соответствующими документами (штатное раписание, платежная ведомость, платежное поручение и другие), установление таких юридических фактов судом не допускается.

6. Обратить внимание судов, что в соответствии со статьей 26 Гражданского процессуального кодекса заявления об установлении юридических фактов, а также исковые заявления, связанные с осуществлением (защитой) права на получение пенсии, подведомственны судам по гражданским делам, а жалобы на решения, действия (бездействие) Пенсионного фонда — административным судам.

Иски о взыскании с предприятий, учреждений и организаций в регрессном порядке пенсий, назначенных в связи с профессиональным заболеванием, связанного с исполнением работником трудовых обязанностей или инвалидностью вследствие трудового увечья либо смертью кормильца, а также при назначении пенсии по возрасту до достижения пенсионного возраста в соответствии с пунктом «б» статьи 12 Закона, подведомственны экономическим судам.

7. Судам следует принять во внимание, что в соответствии со статьей 2 Закона установлены следующие виды государственных пенсий:

пенсия по возрасту;

пенсия по инвалидности;

пенсия по случаю потери кормильца.

Поскольку виды пенсии отличаются друг от друга временем и основаниями возникновения права на пенсию, что имеет существенное значение для правильного разрешения дела, судам при рассмотрении споров, связанных с осуществлением права на пенсионное обеспечение следует точно установить вид пенсии, на которую претендует гражданин и основания возникновения права на пенсию.

8. При назначении пенсии по возрасту на общих основаниях в силу статьи 37 Закона в стаж работы засчитывается любая работа, на которой работник подлежал государственному социальному страхованию, независимо от вида деятельности, форм собственности и хозяйствования, если он уплатил страховые взносы в Пенсионный фонд за период до 1 января 2019 года, за период после 1 января 2019 года — любая работа, выполненная работником, при условии начисления доходов в виде оплаты труда.

В то же время, в отличие от пенсии по возрасту, при назначении пенсии по инвалидности вследствие трудового увечья или профессионального заболевания, по случаю потери кормильца, умершего вследствие трудового увечья или профессионального заболевания, продолжительность стажа юридического значения не имеет. Продолжительность трудового стажа не имеет значения и для назначения пенсии лицам, ставшим инвалидами вследствие общего заболевания в период работы или после ее прекращения до достижения 20 лет. При этом имеет значение наличие самого факта стажа работы, а не его продолжительность, поскольку в силу части четвертой статьи 1 Закона граждане, не имеющие стажа работы, и их семьи не имеют права на государственные пенсии по настоящему Закону. Порядок социального обеспечения указанных лиц определяется Положением «О порядке назначения и выплаты пособий отдельным категориям лиц, нуждающихся в социальной защите», утвержденным постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 23 марта 2023 года № 119.

Пенсии по инвалидности вследствие общего заболевания, а также пенсии по случаю потери кормильца, умершего вследствие общего заболевания, назначаются при наличии установленного статьей 17 Закона стажа работы ко времени наступления инвалидности либо смерти кормильца.

Инвалидам I и II групп вследствие общего заболевания, которые не имеют достаточного стажа работы для назначения пенсии ( статья 17 Закона), пенсия по инвалидности назначается в размере, пропорциональном имеющемуся стажу работы, а членам семьи, потерявшим кормильца, умершего вследствие общего заболевания и не имевшего стажа работы, достаточного для назначения пенсии по инвалидности, пенсия назначается в размере, пропорциональном имеющемуся стажу работы кормильца.

При разрешении споров, связанных с осуществлением права на пенсию по случаю потери кормильца, судам следует исходить из круга лиц, имеющих право на пенсию по случаю потери кормильца, определенных статьей 19 Закона.

9. Судам следует иметь в виду, что за период до 1 января 2019 года страховые взносы в Пенсионный фонд начисляются и удерживаются из доходов в виде заработной платы, выплачиваемых работнику, а за период после 1 января 2019 года — начисляются от доходов работника в виде оплаты труда (статья 371 Налогового кодекса Республики Узбекистан).

Сведения о начисленных страховых взносах и доходов работника в виде оплаты труда в Пенсионный фонд устанавливаются на основе сформированных сведений в налоговых органах.

Исходя из изложенного, при разрешении споров, связанных с не включением в стаж периода работы в связи с наличием задолженности работодателя по социальному налогу, единому социальному платежу и страховым взносам, судам следует иметь в виду, что данное обстоятельство не является основанием для исключения периодов трудовой деятельности из стажа работы работника.

10. В соответствии со статьей 7 Закона, правом на пенсию по возрасту обладают мужчины — по достижении 60 лет, при стаже работы не менее 25 лет и женщины — по достижении 55 лет, при стаже работы не менее 20 лет.

Лицам, достигшим пенсионного возраста и не имеющим достаточный стаж работы, пенсия по возрасту назначается в размере, пропорциональном имеющемуся стажу, при наличии не менее 7 лет стажа работы, предусмотренного в пунктах «а — г» и «к» части первой статьи 37 Закона.

11. При разрешении споров, связанных с включением или отказом во включении определенного периода трудовой деятельности в засчитываемый стаж работы, судам следует исходить из требований статьи 37 Закона.

В частности, в стаж работы засчитываются:

а) за период до 1 января 2019 года — любая работа, на которой работник подлежал государственному социальному страхованию, независимо от вида деятельности, форм собственности и хозяйствования при условии уплаты страховых взносов во внебюджетный Пенсионный фонд при Министерстве экономики и финансов Республики Узбекистан;

за период после 1 января 2019 года — любая работа, выполненная работником, при условии начисления ему доходов в виде оплаты труда, а также период после 1 июня 2021 года при условии оплаты на добровольной основе социального налога работающими гражданами, осуществляющими уплату налога за их неработающих супругов со своих доходов в виде оплаты труда;

б) военная служба и пребывание в партизанских отрядах и соединениях, служба в органах государственной безопасности, Национальной гвардии Республики Узбекистан и в органах внутренних дел;

в) служба в военизированной охране, в органах специальной связи и в горноспасательных частях независимо от ведомственной подчиненности;

г) индивидуальная трудовая и семейная предпринимательская деятельность, в том числе в личном подсобном и дехканском хозяйстве без образования юридического лица:

за период до 1 января 2019 года — при условии уплаты страховых взносов во внебюджетный Пенсионный фонд при Министерстве финансов Республики Узбекистан;

за период с 1 января 2019 года по 31 декабря 2019 года — при условии уплаты единого социального платежа;

с 1 января 2020 года — при условии уплаты социального налога.

д) время ухода за инвалидом I группы или ребенком-инвалидом в возрасте до 18 лет, а также за престарелым, достигшим 80-летнего возраста, нуждающимся в постороннем уходе (по заключению лечебного учреждения);

е) очное обучение в высших образовательных учреждениях, аспирантуре, институте стажеров-исследователей-соискателей, докторантуре, институте старших научных сотрудников-соискателей и клинической ординатуре, в том числе за границей;

ж) время нахождения в отпусках по уходу за ребенком до достижения им возраста 3 лет, но не более 6 лет в общей сложности;

з) период проживания жен лиц офицерского состава, прапорщиков, мичманов и военнослужащих сверхсрочной службы с мужьями в местностях, где отсутствует возможность их трудоустройства, но не более 10 лет;

и) время пребывания за границей супругов работников дипломатических представительств и консульских учреждений Республики Узбекистан, а также лиц, прикомандированных Министерством иностранных дел Республики Узбекистан на квотные должности в международные межправительственные организации, но не более 10 лет;

к) любая работа, выполняемая осужденными к лишению свободы в период отбывания наказания в учреждениях по исполнению наказания, если за период выполнения этой работы учреждением по исполнению наказания уплачивался социальный налог.

Периоды, предусмотренные в подпунктах «д» — «и», засчитываются в стаж работы при наличии общего стажа работы не менее 7 лет, указанного в подпунктах «а» — «г» и «к» настоящего пункта.

Лицам, ставшим инвалидами, в периоды, предусмотренные в подпунктах «д» — «и», засчитываются в стаж работы независимо от продолжительности стажа, указанного в подпунктах «а» — «г» и «к» настоящего пункта.

Время нахождения на инвалидности I и II группы, вследствие трудового увечья или профессионального заболевания, засчитывается в стаж работы при назначении пенсии по возрасту и по случаю потери кормильца. Время работы после назначения пенсии по возрасту не засчитывается в стаж работы для исчисления пенсии.

Время работы после назначения пенсии по инвалидности I и II групп засчитывается в стаж работы;

Повышение пенсий по случаю потери кормильца, назначаемых на детей, потерявших обоих родителей (круглых сирот), производится исходя из общей продолжительности стажа работы обоих родителей в размерах, указанных в пункте «г» статьи 27 Закона.

12. Согласно пункту 37 Положения «О порядке назначения и выплаты государственных пенсий», утвержденного постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 13 октября 2012 года № 592, при исчислении стажа работы в колхозе за период после 1965 года, если член колхоза не выполнял без уважительных причин установленного минимума трудового участия, учитывается время работы по фактической продолжительности.

В силу статей 182 и 221 Трудового кодекса Республики Узбекистан фактическая продолжительность времени работы в колхозе должна быть определена исходя из шестидневной рабочей недели с вычетом праздничных дней.

Трудовое участие в колхозе подтверждается следующими документами:

трудовой книжкой члена хозяйства, в которой должны быть отражены сведения о действительном периоде труда и минимум участия в труде за соответствующий год;

личная карточка члена хозяйства, которая должна была вестись отделом кадров для каждого члена хозяйства, с отражением в них сведений о действительном периоде труда и минимуме участия в труде за соответствующий период;

решение правления хозяйства, которое проводилась по итогам каждого года и определялся минимум участия членов хозяйства в труде за соответствующий год.

В связи с этим, судам следует иметь в виду, что при исчислении трудового стажа, истребование такого решения правления коллективного хозяйства, при наличии вышеуказанных двух оснований является излишним.

В случаях, когда отсутствует решение правления коллективного хозяйства, устанавливающее минимум участия членов хозяйства в труде, суды на основании решения за один год вправе установить юридический факт минимума участия в труде за последующие два года (например, при наличии решения правления за 1980 год, подтверждается факт минимума участия в труде за 1981-1982 годы).

Разъяснить судам, что такой факт может быть установлен и на основании трудовой книжки одного члена коллективного хозяйства, в котором содержатся сведения о минимуме участия в труде за определенный период, тогда как в трудовой книжке другого, такие сведения отсутствуют.

13. При разрешении споров о не включении в трудовой стаж периода трудовой деятельности работника, занятого творческой деятельностью, судам следует исходить из того, что членам творческих союзов, занятым творческой деятельностью, стаж работы до 1 января 1991 года устанавливается правлениями творческих союзов, начиная со дня первого опубликования или публичного исполнения (показа) произведения данного автора, а с 1 января 1991 года — только при условии уплаты страховых взносов в Пенсионный фонд.

14. При разрешении споров о включении периода индивидуальной трудовой деятельности, в том числе на условиях индивидуальной (групповой) аренды или в личном подсобном, дехканском, фермерском хозяйстве, в трудовой стаж, дающий право на пенсию, судам следует исходить из требований постановления Кабинета Министров Республики Узбекистан от 13 октября 2022 года № 592 «Об утверждении Положения о порядке назначения и выплаты государственных пенсий».

Судам следует иметь в виду, что плательщиками страховых взносов являются:

индивидуальные предприниматели;

лица, нанятые индивидуальными предпринимателями;

члены семьи субъекта семейного предпринимательства;

члены дехканского и фермерского хозяйства;

физические лица, занятые выращиванием крупного рогатого скота и реализацией животноводческой продукции на личных подсобных, дехканских и фермерских хозяйствах;

физические лица, занятые выращиванием на личных подсобных хозяйствах других видов сельскохозяйственной продукции (продукции растениеводства, животноводства, рыбоводства, пчеловодства).

В трудовые книжки таких лиц до 2001 года записи вносились на основании сведений, имеющихся в Пенсионном фонде, а после 2001 года на основании справок налоговых органов об уплате страховых взносов. В случае отсутствия этих документов трудовой стаж должен быть установлен на основании личной карточки учета, хранящегося в Пенсионном фонде, а также книги предпринимателя об учете страховых взносов, выплаченных в Пенсионный фонд.

Исходя из этого, суды должны принять во внимание, что отсутствие хотя бы одного из этих документов, не может являться основанием для подтверждения требуемого периода трудовой деятельности, поскольку законодательством не предусмотрен порядок установления факта уплаты страховых взносов на основании свидетельских показаний.

15. В соответствии с пунктом 2 статьи 6 «Соглашения о гарантиях прав граждан государств-участников Содружества Независимых Государств в области пенсионного обеспечения» от 13 марта 1992 года, весь период работы гражданина на территории любого государства — участника Соглашения, учитывается (засчитывается) в стаж за время до вступления в силу Соглашения без применения требований статьи 37 Закона.

При разрешении споров, связанных с не включением в трудовой стаж периода работы за границей по найму, судам следует руководствоваться требованиями Положения «О порядке назначения и выплаты государственных пенсий», утвержденного Постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 13 октября 2022 года № 592.

Разъяснить судам, что лицом, работающим за границей по найму является гражданин Республики Узбекистан, работающий за границей по найму на основе трудового договора (контракта), в том числе получивший разрешение на осуществление трудовой деятельности за рубежом от Агентства по вопросам внешней трудовой миграции при Министерстве занятости и сокращения бедности Республики Узбекистан или региональных хозрасчетных Бюро по трудоустройству граждан за рубежом в установленном законодательством порядке, а также гражданин Республики Узбекистан, работающий в торговых домах, представительствах (в том числе без создания юридического лица), организациях, созданных в иностранных государствах государственными органами и другими организациями Республики Узбекистан.

16. Разъяснить судам, что в соответствии со статьей 20 Налогового кодекса Республики налогоплательщиками признаются юридические и физические лица, на которых возложена обязанность уплачивать установленные налоги и сборы.

Следует принимать во внимание, что на налогоплательщиков возложена обязанность по исчислению и удержанию социального налога, а также ответственность за правильность его расчета.

17. При разрешении споров о не включении в трудовой стаж времени нахождения в отпусках по уходу за ребенком до достижения им возраста 3 лет, судам следует исходить из требований подпункта «ж» пункта 27, пункта 62 Положения о порядке назначения и выплаты государственных пенсий, утвержденного постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 13 октября 2022 года № 592.

Разъяснить судам, что в соответствии с вышеуказанным Положением, период нахождения в отпуске по уходу за ребенком (в том числе и в оплачиваемом) в специальный стаж работы, дающий право на льготную пенсию по возрасту не включается.

18. Судам следует иметь в виду, что отдельным категориям работников пенсия по возрасту устанавливается при пониженном пенсионном возрасте, а в соответствующих случаях — и при пониженном трудовом стаже в порядке, установленном статьей 7 Закона, по правилам статей 9 — 14 этого Закона.

Одним из условий установления пенсии по возрасту раньше достижения общеустановленного пенсионного возраста является наличие стажа, дающего право на досрочное назначение пенсии по возрасту, установленной законом продолжительности.

В частности, пенсии на льготных условиях могут назначаться в соответствии с Законом определенным лицам независимо от возраста, с уменьшением пенсионного возраста (на 10 лет, на 5 лет, на 1 год), лилипутам и карликам, а также лицам, высвобожденным в связи с изменениями в технологии, организации производства и труда, сокращением объемов работ, повлекших изменение численности (штата) работников или изменение характера работ, либо ликвидацией предприятия, учреждения, организации и признанным безработными с уменьшением установленного возраста на 2 года и наличии стажа работы.

19. Право на получение пенсии на льготных условиях имеют отдельные категории граждан согласно спискам, утвержденным Кабинетом Министров Республики Узбекистан.

Судам при рассмотрении дел, связанных с отказом Пенсионного фонда в назначении пенсии на льготных условиях, следует руководствоваться Списками производств, учреждений, работ, профессий и должностей, дающих право на пенсию независимо от возраста, при наличии требуемых общего и специального стажа работ, утвержденными постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 12 мая 1994 года № 250.

20. При разрешении споров о не включении льготного периода трудовой деятельности в стаж работы, дающий право на льготную пенсию с уменьшением общеустановленного пенсионного возраста в связи с отсутствием доказательств об аттестации рабочих мест, судам следует исходить из того, что в соответствии со статьей 14 Закона Республики Узбекистан «Об охране труда» аттестация рабочих мест по условиям труда проводится самим работодателем в установленном порядке, периодичность проведения которых устанавливается законодательством, но не реже одного раза в пять лет.

В соответствии со статьей 352 Трудового кодекса Республики Узбекистан работодатели обязаны обеспечивать условия труда, отвечающие требованиям безопасности и гигиены.

Исходя из этого, судам при рассмотрении дел об установлении факта работы во вредных условиях следует принять во внимание, что отсутствие заключения аттестации рабочих мест по условиям труда не является виной работника, в связи с чем, принять все необходимые меры для восстановления нарушенного права, в том числе, проверять наличие заключения аттестации рабочих мест по условиям труда за другие периоды и исходить из их результатов.

Следует иметь в виду, что в силу статьи 74 Гражданского процессуального кодекса, свидетельские показания не могут являться надлежащими доказательствами, подтверждающими особенность работы (работы в определенных условиях), определяющими ее характер и влияющими на досрочное назначение пенсии по возрасту. Указанные обстоятельства могут подтверждаться иными доказательствами, предусмотренными в статье 71 Гражданского процессуального кодекса (например, приказы, расчетная книжка, наряды, сведения о должностных обязанностях, сведения о надбавках и доплатах и т.п.).

Обратить внимание судов, что в соответствии со статьями 28 и 29 Закона Республики Узбекистан «Об охране труда» государственные технические инспекторы труда и государственные эксперты по условиям труда вправе выступать в качестве экспертов в суде по искам о нарушении законодательства об охране труда и возмещении вреда, причиненного жизни и здоровью работников на производстве. В связи с чем, при необходимости, следует разрешить вопрос об участии указанных лиц в судебном заседании либо получить их заключение по рассматриваемому вопросу.

21. В случае несогласия гражданина с отказом Пенсионного фонда включить в стаж работы, дающий право на досрочное назначение пенсии по возрасту, период работы, подлежащий, по мнению гражданина, зачету в данный стаж, необходимо учитывать, что вопрос о тождественности выполняемых истцом работ занимаемой должности, имеющейся профессии тем работам, должностям, профессиям, которые дают право на досрочное назначение пенсии по возрасту, решается судом исходя из конкретных обстоятельств каждого дела, установленных в судебном заседании (характера и специфики, условий осуществляемой истцом работы, выполняемых им функциональных обязанностей по занимаемым должностям и имеющимся профессиям, нагрузки, а также направлений деятельности предприятий, учреждений, организаций, в которых он работал и т.п.). При этом установление тождественности различных наименований работ, профессий, должностей не допускается.

В связи с этим судам в случае необходимости следует разрешить вопрос об участии в судебном заседании представителей Министерства занятости и трудовых отношений Республики Узбекистан либо получении их заключения по рассматриваемому вопросу.

22. При исчислении льготного стажа работы применяются:

Списки производств, учреждений, работ, профессий и должностей, дающих право на пенсию независимо от возраста, при наличии требуемых общего и специального стажа работ, утвержденные постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 12 мая 1994 года № 250;

Инструкция «О порядке применения списков производств, учреждений, работ, профессий, должностей и показателей, дающих право на пенсию на льготных условиях», утвержденная постановлением Министерства труда и социальной защиты населения Республики Узбекистан и Министерства финансов Республики Узбекистан, зарегистрированная Министерством юстиции Республики Узбекистан 12 марта 2012 года № 2337.

При рассмотрении и разрешении дел, связанных с отказом Пенсионного фонда в назначении пенсии по возрасту на льготных условиях по профессиям, исключенным из списков №№ 1 , 2 и 3 , производств, учреждений, работ, профессий, должностей и показателей, дающих право на пенсию на льготных условиях, утвержденным постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 12 мая 1994 года № 250, а равно исключение других льгот, предусмотренных законом, необходимо руководствоваться частью третьей статьи 4 Гражданского кодекса. Согласно указанной норме, к отношениям, возникшим до введения в действие акта гражданского законодательства, закон применяется к правам и обязанностям, возникшим после введения его в действие.

23. Обратить внимание судов, что в соответствии со статьей 125 Трудового кодекса Республики Узбекистан и статьей 42 Закона, основным документом, подтверждающим стаж работы, является трудовая книжка (электронная трудовая книжка). В случаях, когда документы о стаже работы не сохранились полностью или частично в результате военных действий, стихийных бедствий, аварий, катастроф или других чрезвычайных ситуаций, подтверждение стажа работы осуществляется специальными комиссиями по установлению стажа работы, создаваемыми Кабинетом Министров Республики Узбекистан, Советом Министров Республики Каракалпакстан или органами государственной власти на местах. Периоды трудовой деятельности, установленные этими комиссиями на основании частично сохранившихся документов и показаний свидетелей, включаются в стаж работы, а также в специальный стаж работы, дающий право на льготную пенсию, как время работы, подтвержденное документами.

При отсутствии трудовой книжки, а также в тех случаях, когда в трудовой книжке отсутствуют необходимые записи или содержатся неправильные и неточные записи о периодах трудовой деятельности, Пенсионный фонд должен принимать в подтверждение стажа работы (кроме стажа работы занятого лица) справки, выписки из приказов, лицевые счета и ведомости на выдачу заработной платы, трудовые договоры (контракты), архивные справки и другие документы, содержащие сведения о периодах трудовой деятельности.

При этом в справке, подписанной руководителем предприятия, организации, учреждения или архива, а также работником, подготовившим справку, и заверенной печатью предприятия, организации, учреждения или ведомственного архива, должны указываться сведения о приеме на работу, о перемещениях по работе (должности) и о прекращении трудового договора с указанием оснований.

В связи с этим, разъяснить судам, что в случаях не включения в стаж работы, дающий право на пенсию, периода трудовой деятельности, который подтверждается записью в трудовой книжке и за который отсутствуют сведения о начисленных страховых взносах в Пенсионный фонд, суд не вправе устанавливать факт периода трудовой деятельности, поскольку данный факт подтверждается записью в трудовой книжке.

Факт периода трудовой деятельности может быть установлен судом только при отсутствии всех вышеперечисленных документов, когда отсутствует возможность установить его во внесудебном порядке.

Трудовой стаж за периоды до 1 января 2005 года лица, обратившегося за назначением пенсии начиная с 1 июня 2021 года, устанавливается на основании записей, имеющихся в трудовой книжке (электронной трудовой книжке), без истребования дополнительных подтверждающих документов.

24. В соответствии с пунктом 6 части второй статьи 295 Гражданского процессуального кодекса, суд устанавливает факты принадлежности правоустанавливающих документов (за исключением членских билетов общественных объединений, воинских документов, паспорта, свидетельств, выдаваемых органами записи актов гражданского состояния) лицу, имя, отчество или фамилия которого, указанные в документе, не совпадают с именем, отчеством или фамилией этого лица по паспорту или свидетельству о рождении.

В связи с этим, судам при рассмотрении заявлений об установлении факта принадлежности документа, подтверждающего трудовой стаж заявителю, следует принять во внимание, что такой факт может быть установлен только при невозможности подтверждения данного факта во внесудебном порядке.

25. В случае отказа в назначении пенсии, Пенсионный фонд обязан, не позднее пяти дней после вынесения соответствующего решения, выдать или выслать предприятию, организации, учреждению или заявителю извещение с указанием причины отказа, порядка обжалования принятого решения и одновременно возвратить подлинники всех представленных документов на руки гражданину (родителю, законному представителю) под роспись о получении документов.

В соответствии со статьей 48 Закона, на решение об отказе в назначении пенсии может быть подана жалоба в суд.

Проверяя законность решения об отказе в назначении пенсии, суду следует всесторонне проверять основания, указанные в решении Пенсионного фонда, исходя из норм Закона.

26. Разъяснить судам, что в соответствии со статьей 65 Закона, удержания из пенсий могут производиться:

а) на основании судебных решений, определений, постановлений и приговоров (в части имущественных взысканий), исполнительных надписей нотариальных контор и других решений и постановлений, исполнение которых в соответствии с законодательством Республики Узбекистан производится в порядке, установленном для исполнения судебных решений;

б) на основании решений Пенсионного фонда в случае излишней выплаты сумм пенсий пенсионеру вследствие злоупотреблений с его стороны (в результате представления документов с заведомо неправильными сведениями, непредставления сведений об изменениях в составе членов семьи, на которых назначена пенсия по случаю потери кормильца) либо вследствие счетной или другой технической ошибки.

При рассмотрении споров, связанных с обжалованием решения Пенсионного фонда об удержании из пенсий, судам следует исходить из того, что гражданское и трудовое законодательство не раскрывает понятия счетной или другой технической ошибки, в связи с чем, этот вопрос должен быть разрешен судом.

Счетной следует считать ошибку, допущенную в арифметических действиях, связанных с подсчетом, погрешность допущенную непосредственно при проведении математических действий (умножения, сложения, вычитания, деления).

Под другой технической ошибкой следует понимать механическую ошибку при вводе данных в програмное обеспечение, а также ошибку, вызванную сбоем в работе программного обеспечения.

Не является счетной ошибкой не правильное применение норм права, использование при подсчетах и в расчете не соответствующих (ненадлежащих) исходных данных.

Противозаконные действия пенсионера, а также умышленные действия, направленные на получение излишней суммы пенсии, должны расцениваться как злоупотребление со стороны пенсионера.

Обратить внимание судов, что при возникновении обстоятельств уплаты излишней пенсии в результате совершенного преступления, излишне выплаченная сумма подлежит взысканию с лица, признанного виновным, как ущерб, причиненный государству.

Исходя из изложенного суды должны всесторонне проверять обоснованность решения об удержании из пенсии пенсионера.

27. Обратить внимание судов, что, согласно требованиям статьи 1030 Гражданского кодекса Республики Узбекистан, не подлежат возврату в качестве неосновательного обогащения пенсии, пособия, предоставленные гражданину, при отсутствии недобросовестности с его стороны и счетной ошибки.

28. Разъяснить судам, что размер удержания из пенсии зависит от основания удержания. Так, удержания на основании решений комиссии производятся:

вследствие счетной или другой технической ошибки в размере 10 процентов;

в результате представления документов с заведомо неправильными сведениями, непредставления сведений об изменениях в составе членов семьи, на которых назначена пенсия или пособие по случаю потери кормильца, сокрытия фактов трудоустройства в период выплаты пенсий или пособий в размере 30 процентов;

по лицам, получающим пенсию или пособие в размере менее двукратной базовой величины исчисления пенсии 5 процентов;

Размер удержания на основании судебного постановления или иного исполнительного акта не может превышать 50 процентов причитающейся к выплате пенсии. При этом, пенсионер или получатель пособия имеет право направить суммы пенсий и пособий на погашение задолженности в большем размере, в том числе в полном размере, по его письменному заявлению. В письменном заявлении пенсионера или получателя пособия указывается определенный им размер в процентном соотношении либо твердая сумма.

В связи с чем, суды при удовлетворении исков об удержании из пенсии должны установить ежемесячный размер удержания.

29. Обратить внимание судов, что к требованиям о взыскании излишне выплаченной пенсии применяется, установленный статьей 150 Гражданского кодекса Республики Узбекистан, общий трехгодичный срок исковой давности.

При этом следует иметь в виду, что, согласно статьи 153 Гражданского кодекса Республики Узбекистан, исковая давность применяется судом только по заявлению стороны, сделанному до вынесения судом решения.

30. Обратить внимание судов на необходимость четкого и ясного изложения резолютивной части решения, с тем чтобы оно не вызывало вопросов при его исполнении. С этой целью в резолютивной части решения, которым требования истца удовлетворены, должно быть указано, в частности, какие требования подлежат удовлетворению и какая обязанность возлагается на ответчика для восстановления нарушенного права истца (например, о возложении обязанности на ответчика включить определенный период работы истца в специальный стаж, дающий право на досрочное назначение истцу пенсии по возрасту, о взыскании с ответчика недоплаченной суммы пенсии), а также указано, с какого времени ответчик обязан назначить истцу пенсию, если суд придет к выводу, что Пенсионный фонд, необоснованно отказал истцу в назначении пенсии.

Необходимо иметь в виду, что, если истец в установленном Законом порядке обращался в Пенсионный фонд за назначением пенсии, однако, в этом ему было необоснованно отказано, суд вправе возложить на отдел внебюджетного Пенсионного фонда обязательство назначить истцу пенсию со дня обращения с заявлением в Пенсионный фонд.

31. Суды должны вынесением частных определений ( статья 275 ГПК) реагировать на установленное при рассмотрении дел каждое нарушение прав граждан на получение пенсий и пособий, а также факт предоставления недостоверных архивных и других сведений, необходимых для назначения пенсий и пособий.

32. Суду Республики Каракалпакстан, областным и Ташкентскому городскому судам, административным судам Республики Каракалпакстан, областей и города Ташкента обеспечить своевременное устранение допущенных ошибок и правильное применение норм закона путем систематического изучения практики применения судами актов законодательства о государственном пенсионном обеспечении граждан.

33. В связи с принятием настоящего постановления признать утратившим силу абзац девятый пункта 2 постановления Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 20 декабря 1991 года № 5 «О судебной практике по делам об установлении фактов, имеющих юридическое значение».

Председатель Верховного суда Республики Узбекистан К. КАМИЛОВ

Секретарь Пленума, судья Верховного суда Республики Узбекистан И. АЛИМОВ

г. Ташкент,

29 ноября 2017 г.,

№ 44

lex.uz