UzbekAI

← Qonunlar

📅 2017-yil 29-noyabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi

Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.

Yordam | Arxiv | Atamalar | Statistika | API | Havola yuborish | Sayt haqida | Shartlar

← Қонунлар

📅 2017 йил 29 ноябрь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми

Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.

Ёрдам | Архив | Атамалар | Статистика | API | Ҳавола юбориш | Сайт ҳақида | Шартлар

← Законы

📅 29 ноября 2017 г. · Другие документы · Верховного суда

Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.

Помощь | Архив | Термины | Статистика | API | Предложить ссылку | О сайте | Условия

← Laws

📅 29 November 2017 · Other documents · Oliy sudi Plenumi

Official text. Official document. Editorial notes are not included.

Help | Archive | Glossary | Stats | API | Submit | About | Terms

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг

Қарори

Судлар томонидан суғурта шартномасидан келиб чиқадиган низоларни ҳал этишда қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида

Суғурта соҳасидаги муносабатларни тартибга солувчи қонун ҳужжатларини судлар томонидан бир хилда ва тўғри қўллаш мақсадида «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 17-моддасига асосланиб, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:

1. Суғурта шартномасидан келиб чиқадиган низоларни ҳал қилишда судлар Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади), « Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятининг шартномавий-ҳуқуқий базаси тўғрисида », « Транспорт воситалари эгаларининг фуқаролик жавобгарлигини мажбурий суғурта қилиш тўғрисида », « Иш берувчининг фуқаролик жавобгарлигини мажбурий суғурта қилиш тўғрисида », « Ишлаб чиқаришдаги бахтсиз ҳодисалар ва касб касалликларидан мажбурий давлат ижтимоий суғуртаси тўғрисида » ва « Ташувчининг фуқаролик жавобгарлигини мажбурий суғурта қилиш тўғрисида »ги Ўзбекистон Республикасининг қонунлари, Ўзбекистон Республикасининг Иқтисодий процессуал кодекси , Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодекси , шунингдек суғурта соҳасидаги муносабатларни тартибга солувчи бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга асосланиши керак.

2. ФКнинг 914-моддасига мувофиқ суғурта фуқаро ёки юридик шахснинг (суғурта қилдирувчи) суғурта ташкилоти (суғурталовчи) билан тузадиган мулкий ёки шахсий суғурта шартномалари асосида амалга оширилади.

Мулкий суғурта шартномасига мувофиқ суғурталовчи суғурта ҳодисаси содир бўлганда суғурта қилдирувчига (наф олувчига) бу ҳодиса оқибатида суғурталанган мулкка етказилган зарарни ёхуд суғурта қилдирувчининг бошқа мулкий манфаатлари билан боғлиқ зарарни шартномада белгиланган сумма доирасида тўлаш мажбуриятини олади.

Шахсий суғурта эса суғурталовчининг суғурта қилдирувчининг (суғурталанган шахснинг) ҳаёти ёки соғлиғига зарар етказилган тақдирда, у муайян ёшга тўлган ёки унинг ҳаётида шартномада назарда тутилган бошқа суғурта ҳодисаси юз берган ҳолларда шартномада шартлашилган суғурта пулини бир йўла тўлаш ёки вақти-вақти билан тўлаб туриш мажбуриятини назарда тутади.

ФКнинг 927-моддаси суғурта шартномасининг шаклига нисбатан талабни ўз ичига олган бўлиб, унга асосан бундай шартнома ёзма шаклда тузилиши шарт.

Суғурта шартномаси битта ҳужжатни тузиш ёхуд суғурта қилдирувчига унинг ёзма ёки оғзаки аризасига биноан суғурталовчи томонидан имзолаган ва суғурта шартномаси шартларини ўз ичига олган суғурта полиси (шаҳодатномаси, сертификати, квитанцияси)ни топшириш йўли билан тузилиши мумкин.

Суғурта шартномасининг шаклига нисбатан белгиланган талабга риоя қилмаслик унинг ҳақиқий эмаслигига олиб келади.

2.1. Судлар суғурта шартномасидан келиб чиқадиган низоларни ҳал қилишда шуни инобатга олиши керакки, суғурта шартномасининг суғурталовчи томонидан ишлаб чиқилган суғуртанинг стандарт қоидалари асосида тузилган қисмига нисбатан қўшилиш шартномаси ҳақидаги ФКнинг 360-моддаси қоидалари қўлланиши лозим.

2.2. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, суғурта шартномаси суғурталовчи томонидан имзоланган, суғурта шартномасининг шартларини ўз ичига олган суғурта полиси (шаҳодатномаси, сертификати, квитанцияси)ни топшириш йўли билан тузилганида, суғурта қилдирувчининг суғурталовчи таклиф этган шартларда шартнома тузишга рози эканлиги суғурталовчидан кўрсатилган ҳужжатларни қабул қилиб олиш ва суғурта мукофоти тўлаш ёхуд суғурта мукофоти бўлиб-бўлиб тўланганда биринчи бадални тўлаш орқали тасдиқланади.

3. Суғурта пули миқдори ФК 929-моддасининг биринчи қисмида назарда тутилган суғурта шартномасининг муҳим шартларидан бири ҳисобланади.

Суғурта пули тарафларнинг суғурта шартномасидаги келишувига асосан аниқланади ва ФК 934-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ мол-мулкни ёки тадбиркорлик хавфини суғурталашда ушбу миқдор, агар суғурта шартномасида бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, унинг асл нархидан (суғурта нархидан) ошиб кетмаслиги лозим.

Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, ФК 938-моддасининг биринчи қисмига кўра, агар мол-мулкни ёки тадбиркорлик хавфини суғурта қилиш шартномасида кўрсатилган суғурта пули суғурта қийматидан ортиқ бўлса, шартнома суғурта қийматидан ортиқ бўлган суғурта пули қисмида ўз-ўзидан ҳақиқий эмас ҳисобланади. Бундай ҳолатда суғурта мукофотининг ортиқча тўланган қисми қайтариб берилмайди.

4. ФК 931-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ суғурта шартномаси тузилаётганда суғурта қилдирувчи бундай шартномани тузиш вақтида ўзига маълум бўлган суғурта ҳодисаси юз бериши эҳтимолини ва унинг юз бериши туфайли кутилажак зарар миқдори (суғурта хавфи)ни аниқлаш учун муҳим аҳамиятга эга бўлган ҳолатларни суғурталовчига хабар қилиши шарт.

Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, суғурта ҳодисаси юз бериши эҳтимолини ва унинг юз бериши туфайли етказилиши мумкин бўлган зарар миқдори (суғурта хавфи)ни аниқлаш учун муҳим аҳамиятга эга бўлган ҳолатлар деганда, суғурта шартномаси (полиси)нинг стандарт шаклида, суғурта қилдирувчига берилган суғурта қоидаларида ёки ёзма сўровда суғурталовчи томонидан олдиндан аниқ айтиб қўйилган хавфни ўзига қабул қилган суғурталовчи томонидан баҳолаш учун аҳамиятли ҳолатлар деб тушуниш лозим.

5. ФКнинг 932-моддасига асосан мол-мулкни суғурталаш шартномаси тузилаётганида суғурталовчи суғурта қилинаётган мол-мулкни кўздан кечиришга, зарурат бўлганда эса унинг ҳақиқий қийматини белгилаш мақсадида баҳолашдан ўтказишни ташкил этишга, шахсий суғурта шартномаси тузилаётганида эса суғурта қилинаётган шахс соғлиғининг ҳақиқий ҳолатини аниқлаш учун уни текширтиришга ҳақли.

ФК 935-моддасининг иккинчи қисмига кўра, мол-мулкнинг шартномада кўрсатилган суғурта қиймати миқдори ҳақида тарафлар ўртасида келишувга эришилган бўлса, унинг устида кейинчалик низолашиш мумкин эмас.

Шу билан бирга, агар шартнома тузилгунга қадар суғурта хавфини баҳолаш бўйича ўз ҳуқуқидан фойдаланмаган суғурталовчи суғурта қилдирувчи томонидан бу қиймат борасида била туриб чалғитилган бўлса, мол-мулкнинг суғурта қиймати миқдори устида низолашиш мумкин.

6. Судлар шуни назарда тутиши керакки, агар суғурта қилдирувчида (наф олувчида) суғурта ҳодисаси юз бериши натижасида келиб чиққан зарар миқдори суғурта шартномасида белгиланган зарар миқдоридан ошмаса ёки кам бўлса, ихтиёрий мулкий суғурта шартномасининг шартларида суғурта товонини тўлашни истисно қилувчи қоида белгилаб қўйилиши мумкин (франшиза). Франшиза муайян фоиз ёки аниқ миқдорида белгиланиши мумкин.

7. ФКнинг 947-моддасига кўра, суғурта шартномаси, агар унда бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, суғурта мукофоти ёки биринчи бадал тўланган пайтдан кучга киради ва унинг шартлари, агар шартномада суғурта амал қилиши бошланишининг бошқача муддати назарда тутилмаган бўлса, суғурта шартномаси кучга кирганидан кейин юз берган суғурта ҳодисаларига нисбатан татбиқ этилади.

8. ФК 942-моддасининг тўртинчи қисмига мувофиқ, агар суғурта шартномасида суғурта мукофотини бўлиб-бўлиб тўлаш назарда тутилган бўлса, шартномада навбатдаги суғурта бадалларини белгиланган муддатларда тўламаслик оқибатлари кўрсатиб қўйилиши мумкин.

Бундай оқибатлар сифатида суғурта шартномаси, хусусан, навбатдаги суғурта бадаллари тўланмаганда суғурталовчининг суғурта шартномасини бекор қилишни талаб қилиш ёки мажбуриятни бажаришдан бир томонлама бош тортиш ҳуқуқини ўз ичига олиши мумкин. Бундай ҳолатда, агар қонун ёки шартномада бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, тўланган суғурта бадали қайтарилмайди.

8.1. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, шартномада навбатдаги суғурта бадаллари тўланмаганлиги муносабати билан шартномани бекор қилиниши ҳақидаги шартнинг мавжудлиги, агар суғурта ҳодисаси тўлаш муддати ўтказиб юборилган навбатдаги суғурта бадали тўланишидан олдин юз берган бўлса, суғурталовчини суғурта шартномасини бажариш мажбуриятидан озод қилмайди. Бундай ҳолатда суғурталовчи мулкий суғурта шартномаси бўйича тўланиши лозим бўлган суғурта товони ёки шахсий суғурта шартномаси бўйича суғурта пули миқдорини суғурта мукофотининг тўланган қисмига мутаносиб суммада чеклашга ва муддати ўтказиб юборилган суғурта бадали суммасини ҳисобга олишга ҳақли.

8.2. Агар суғурта шартномасида навбатдаги суғурта бадалини тўламаганлик учун суғурталовчининг суғурта шартномасини бекор қилишни талаб қилиш ҳуқуқи белгиланган бўлса ва бундай ҳолат юз берганда суғурталовчи ушбу ҳуқуқдан фойдаланмаганда, у суғурта товонини тўлашни рад этиши мумкин эмас, лекин мулкий суғурта шартномаси бўйича тўланиши лозим бўлган суғурта товони ёки шахсий суғурта шартномаси бўйича суғурта пули миқдорини суғурта мукофотининг ўзига тўланган қисмига мутаносиб суммада чеклашга ва муддати ўтказиб юборилган суғурта бадали суммасини ҳисобга олишга ҳақли.

8.3. Навбатдаги ёки тўланмаган суғурта бадалини тўламаганлиги сабабли суғурта шартномасидаги мажбуриятларни бажаришдан бир томонлама бош тортишга хоҳишини билдирмаган суғурталовчи шартноманинг амал қилиши муддати давомида суғурта қилдирувчи томонидан тўланиши кечиктирилган навбатдаги ёки тўланмаган суғурта бадалини ундириш талаби билан судга мурожаат қилишга ҳақли.

9. ФКнинг 917-моддасига кўра, мол-мулк унинг асралишидан қонун ҳужжатларига ёки шартномага асосланган манфаатга эга бўлган шахс (суғурта қилдирувчи ёки наф олувчи) фойдасига суғурта шартномаси бўйича суғурталаниши мумкин.

Мол-мулкни суғурта қилиш шартномаси бўйича суғурта қилинадиган мол-мулк деганда, сақланишига қонуний манфаатдорлик мавжуд бўлган, яъни содир бўлишида эҳтимоллиги ва тасодифийлик белгилари бўлган ҳодиса юз бериши натижасида (тўлиқ ёки қисман) йўқотилиши ёхуд зарар етказилиши мумкин бўлган ва ҳодиса юз бериши билан етказилган зиён тўғридан-тўғри пул кўринишида баҳоланадиган ФКнинг 81-моддасида кўрсатилган фуқаролик ҳуқуқларининг объектлари тушунилади.

Мулкни суғурта қилишда, қонун ёки битим асосида суғурта қилдирувчига (наф олувчига) тегишли мол-мулкнинг йўқолиши (нобуд бўлиши), камайиши ёки зарарланиши хавфи билан боғлиқ мулкий манфаатдорлик суғурта объекти бўлади.

Агар ФК 917-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ, суғурталовчи томонидан суғурталанган мол-мулкнинг асралишидан суғурта қилдирувчида (наф олувчида) манфаат бўлмаганлиги сабабли мол-мулкни суғурта қилиш шартномасини ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисида арз қилинганда, фойдасига суғурта шартномаси тузилган шахс манфаатдор бўлмаганлигини исботлаш мажбурияти суғурталовчи зиммасига юклатилади.

10. Гаровга қўйилган мол-мулкни суғурта қилиш шартномасини тузишда, гаров билан таъминланган мажбурият бажарилмаган тақдирда гаровга қўйилган мулкнинг қийматидан ўз манфаатлари қаноатлантирилиши муносабати билан гаровга олувчи ФКнинг 917-моддасига мувофиқ ўзи учун мол-мулкни сақланишидан ва уни сақланишини таъминланишида манфаатдор бўлиши лозим. Бундай ҳолатда гаровга олувчи суғурта шартномаси бўйича наф олувчи ҳисобланади.

11. Мулкий суғурта шартномаси бўйича суғурта ҳодисаси деганда, шартномада назарда тутилган ва унинг содир бўлиши натижасида суғурталовчининг суғурта товонини тўлаб бериш мажбурияти вужудга келадиган воқеа тушунилади.

Суғурта ҳодисаси келиб чиқиши эҳтимоли мавжудлиги сабабли суғурта қилинган воқеа, зарар етказилиши ва юзага келган воқеа билан зарар ўртасидаги сабабий боғланиш фактини ўз ичига олади ҳамда суғурталаш амалга оширилган воқеанинг юз бериши натижасида зарар етказилиши (суғурталанган мулкнинг зарарланиши ёки камайиши, унинг йўқолиши ёхуд нобуд бўлиши ва бошқалар) билан юзага келган деб ҳисобланади.

11.1. Суғурта ҳодисаси келиб чиқиши эҳтимоли мавжудлиги сабабли суғурта қилинган воқеа шартнома амалда бўлган даврда содир бўлса-да, етказилган зарар шартноманинг амал қилиш муддати тугаганидан сўнг аниқланса, фойдасига суғурта шартномаси тузилган шахс (суғурта қилдирувчи, наф олувчи), агар зарар шартнома амалда бўлган даврида етказилган ёки етказилиши бошланган бўлса, суғурта товонини талаб қилишга ҳақли. Ушбу ҳолатда зарар суғурта шартномаси амалда бўлган даврда етказилган ёки етказилиши бошланганлигини исботлаш мажбурияти суғурта қилдирувчи (наф олувчи) зиммасига юклатилади.

Агар иш ҳолатларига кўра зарар келиб чиқишининг аниқ даврини аниқлашнинг имкони бўлмаса, зарар аниқланган пайтда етказилган ҳисобланади.

11.2. Суғурта ҳодисаси келиб чиқиши эҳтимоли мавжудлиги сабабли суғурта қилинган воқеа шартнома амалда бўлган даврда юз берган бўлса-да, зарар етказилиши унинг амал қилиш даври тугагандан кейин бошланган бўлса, суғурта ҳодисаси содир бўлган ҳисобланади ва суғурталовчи, суғурта қилдирувчи томонидан ФКнинг 951-моддасида белгиланган қоидаларга риоя қилган ҳолда, суғурта товонини тўлашга мажбур бўлади.

11.3. Суғурта ҳодисаси рўй бериши эҳтимоли мавжуд бўлган ва олдиндан тахмин қилинган ҳамда у келиб чиқиши мумкинлиги сабабли суғурта қилинган воқеа эҳтимоллик ва тасодифийлик белгиларига эга бўлиши лозим. Бунда воқеа суғурта шартномасини тузиш пайтида шартнома иштирокчилари унинг содир бўлишини билмаган ва содир бўлиши ёхуд содир бўлмаслигини билиши мумкин ҳам бўлмаган тақдирда тасодифий деб тан олинади.

12. ФКнинг 951-моддасида суғурта қилдирувчи (наф олувчи) суғурта ҳодисаси юз берганлиги ҳақида мулкий суғурта шартномасида белгиланган муддат ва усулда суғурталовчини хабардор қилиш мажбурияти белгиланган.

Судлар шуни инобатга олиши керакки, суғурта қилдирувчи зиммасига фақатгина суғурта ҳодисаси ҳақида муайян вақт ва усулда хабар бериш мажбурияти юкланади. Қонун билан суғурта қилдирувчига (наф олувчига) ушбу хабарнома билан бир вақтда суғурта тўловини олиш учун лозим бўлган барча зарур ҳужжатларини тақдим қилиш мажбурияти юкланмаган.

Суғурта қилдирувчи (наф олувчи) томонидан суғурта ҳодисаси юз берганлиги ҳақида шартномада белгиланган муддатда ва усулда суғурталовчини хабардор қилиш мажбуриятининг бажарилмаслиги суғурталовчига суғурта товонини тўлаб беришни рад этиш ҳуқуқини беради. Бунда суғурта қилдирувчи (наф олувчи) суғурта ҳодисаси юз берганлиги ҳақида суғурталовчи ўз вақтида билганлигини ёхуд суғурталовчида бундай маълумот мавжуд эмаслиги унинг суғурта товонини тўлаш мажбуриятига таъсир қилмаслигини, яъни бундай маълумотларнинг мавжуд эмаслиги унинг (суғурталовчининг) суғурта ҳодисасининг ҳақиқатда содир бўлганлиги ва етказилган зарар миқдорини аниқлаш имкониятига таъсир қилмаслиги ҳақидаги далилларни тақдим қилиб, суғурталовчининг суғурта товонини тўлашни рад этганлиги юзасидан низолашиш имкониятига эга.

Судлар шуни инобатга олиши керакки, шахсий суғурта шартномаси бўйича суғурта қилдирувчи суғурта ҳодисаси юз бергани ҳақида қонунда белгиланган муддатда ва усулда тегишли ҳужжатлар илова қилинган ҳолда суғурталовчини хабардор қилиши лозим.

13. Суғурталовчининг суғурта товонини тўлаш мажбурияти суғурта шартномасидан келиб чиқади ва суғурта ҳодисаси натижасида келиб чиққан зарарлар учун жавобгарлик ҳисобланмайди. Суғурта шартномаси кучга кирганидан сўнг суғурта ҳодисаси юз берган тақдирда, суғурталовчида шартномада ва суғурталаш қоидаларида кўрсатилган тартиб, шартлар ва муддатда муайян пул суммасини тўлаб бериш мажбурияти юзага келади.

13.1. Агар мажбурият уни бажарилиши лозим бўлган кун ёки даврни ёхуд мажбуриятни бажариш даврини аниқлаш имкониятини назарда тутса ёки йўл қўйса, мажбурият ушбу кунда ёки даврнинг ҳар қандай пайтида бажарилиши лозим. Ушбу асосда ўзганинг пул маблағларидан фойдаланганлик учун фоизлар суғурталовчи суғурта товонини тўлашни рад этган, тўлиқ ҳажмда тўламаган пайтдан ёхуд қонунда ёки суғурта шартномасида белгиланган суғурта товонини тўлаш муддати тугаган пайтдан бошлаб ҳисобланиши лозим.

13.2. Агар ихтиёрий мулкий суғурта шартномасини тузишда суғурта қилдирувчига суғурта ҳодисаси юз бериши натижасида етказилган зарарларни (суғурталанган мол-мулкни эскиришини ҳисобга олган ёки ҳисобга олмасдан) ҳисоблаш усулларини танлаш ҳуқуқи берилган бўлса, судлар суғурта товонининг миқдори ҳақидаги низони ҳал қилишда шартноманинг тарафлар томонидан келишилган шартларидан келиб чиқиши керак.

13.3. Суғурта қилдирувчи ва суғурталовчи ўртасида кредит шартномаси бўйича мажбуриятнинг бажарилишини таъминловчи ва наф олувчи фойдасига тўлаб берилиши керак бўлган суғурта товони миқдори юзасидан низо келиб чиқса, суғурталовчи томонидан тўланиши лозим бўлган суғурта товони миқдори суғурта шартномаси шартларига мувофиқ аниқланади.

13.4. Суғурта ҳодисаси оқибатида мол-мулк нобуд бўлган, яъни у тўлиқ йўқолган ёки қайта тикланмайдиган тарзда шикастланган тақдирда, агар шартномада суғурта товонининг бошқа миқдори кўрсатилмаган бўлса, суғурта қилдирувчига суғурта товони тўлиқ миқдорда тўлаб берилади.

13.5. Суғурта ҳодисаси натижасида суғурталанган мол-мулкка зарар етказилиб, у бутунлай йўқолмаган, лекин ундан дастлабки ҳолатдагидек фойдаланишнинг имкони бўлмаса, суғурта товони миқдори суғурта пули ва суғурталанган мол-мулкининг қолдиқ қиймати ўртасидаги фарқ билан аниқланади. Бундай ҳолатда ФКнинг 958-моддасига биноан суғурта қилдирувчи суғурталовчининг розилиги билан суғурталанган мол-мулкка бўлган ўз ҳуқуқларини унга ўтказиши ва суғурта товонини суғурта пулининг тўлиқ ҳажмида олиши мумкин.

13.6. Товар қийматининг йўқолиши деганда, йўл-транспорт ҳодисаси сабабли транспорт воситаси кўринишининг (ташқи) ва фойдаланиш сифатининг ёмонлашиши, мустаҳкамлигининг камайиши, унинг алоҳида қисмлари, ускуна ва агрегатлари, боғловчи ва ҳимоя қопламаларининг муддатидан олдин ёмонлашиши ҳамда таъмирлашга олиб келиниши натижасида транспорт воситаси қийматининг камайиши тушунилади.

Товар қийматининг йўқолиши, транспорт воситасини таъмирлаш ва эҳтиёт қисмларнинг қиймати билан бир қаторда ҳақиқий зарар ҳисобланади. Шу сабабли, агар томонлар суғурта суммаси қийматини белгилашда товарлик қийматининг йўқолишини ҳам назарда тутган бўлса, суғурта қилдирувчига уни тўлаб беришни рад этиш мумкин эмас.

13.7. Агар ихтиёрий суғурта шартномасида суғурталанган мол-мулкни тиклаш (таъмирлаш) суғурталовчининг ҳисобидан амалга оширилиши белгиланган бўлиб, у томонидан тиклашни (таъмирлашни) амалга ошириш бўйича мажбурият шартномада белгиланган муддатда бажарилмаган тақдирда, суғурта қилдирувчи тиклашни (таъмирлашни) амалга ошириш ҳақида учинчи шахсларга топшириқ беришга ёхуд уни ўз кучи билан амалга ошириш ва сарфланган харажатларни суғурта тўлови доирасида суғурталовчидан талаб қилишга ҳақли.

13.8. Товарни тузатиш ҳамда эҳтиёт қисмларининг қийматлари юзасидан низо вужудга келган ҳолларда, ушбу қийматдан келиб чиққан зарар миқдори тарафларнинг илтимосномаси бўйича тайинланган мутахассис (эксперт)нинг хулосасига кўра белгиланади. Бунда мутахассис (эксперт) сифатида баҳолаш фаолияти билан шуғулланиш ҳуқуқини берувчи лицензияга эга бўлган юридик шахс қатнашиши мумкин.

14. Суғурталанган мол-мулкни сотиб олиш учун пул маблағи қарз шартномаси асосида олинган ва суғурта шартномаси бўйича наф олувчи ҳисобланган кредитор суғурта товонини олиш ҳуқуқидан воз кечган ҳолларда, суғурта манфаати сақланганлиги сабабли бу ҳуқуқ суғурталовчи олдида ҳам, кредитор олдида ҳам ўз мажбуриятини виждонан бажарган суғурта қилдирувчига ўтади.

15. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, ФКнинг 955-моддасида белгиланган асосларга кўра суғурталовчи мулкий суғурта шартномаси бўйича суғурта қилдирувчига (наф олувчига) суғурта товонини ёки шахсий суғурта шартномаси бўйича суғурта пулини тўлашни рад этиши мумкин.

15.1. ФК 955-моддасининг учинчи қисмида суғурталовчи суғурта товонини ёки суғурта пулини тўлашни рад этганлиги юзасидан суғурта қилдирувчи (наф олувчи)нинг унга (суғурталовчига) нисбатан судга даъво бериш орқали низолашиш ҳуқуқи белгиланган.

Суғурта қилдирувчи (наф олувчи) томонидан ушбу ҳуқуқдан фойдаланилганда, даъво аризасидаги талаб тўлашни рад этишни ноқонуний деб топиш ҳақида эмас, балки суғурта товонини ёки суғурта пулини ундириш ҳақида бўлиши лозим. Бундай даъво бўйича ишларни кўришда судлар ФКнинг 955-моддасида назарда тутилган суғурта товонини тўлашни рад этиш учун асослар мавжудлигини аниқлаши керак.

15.2. Агар суғурталовчи суғурта товонини ёки суғурта пулини тўлашни рад этиш ёхуд суғурта товони миқдорини камайтиришни суғурта қилдирувчи ёки наф олувчининг қўпол эҳтиётсизлиги оқибатида суғурта ҳодисаси юз берганлиги билан асослаган бўлса, судлар шуни эътиборга олиши лозимки, бундай вазиятда суғурталовчини суғурта товонини ёки суғурта пулини тўлашдан озод қилиш фақат қонунда тўғридан-тўғри белгиланган ҳолларда йўл қўйилади.

Қонунда белгиланмаган қўпол эҳтиётсизлик оқибатида суғурта ҳодисаси юз берган тақдирда суғурталовчининг суғурта товонини ёки суғурта пулини тўлашни рад этиш ҳуқуқи назарда тутилган суғурта шартномасининг шарти ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмайди.

15.3. Суғурталовчининг суғурта товони ёки суғурта пулини тўлашни рад этишининг ҳаққонийлиги тўғрисидаги масалани ҳал қилишда судлар нафақат ихтиёрий мулкий суғурта шартномасида кўрсатилган ҳужжатларни, балки суғурта ҳодисаси юз берганлигини, суғурта ҳодисаси натижасида суғурта қилдирувчи (наф олувчи) томонидан кўрилган зарарнинг миқдорини тасдиқловчи шартномада кўрсатилмаган ҳужжатларни ҳам инобатга олиши лозим.

16. Судлар шуни инобатга олиши лозимки, ФК 943-моддасининг биринчи қисмида суғурта шартномаси ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган ҳолатлар қайд этиб ўтилган ва ушбу рўйхат тугал ҳисобланмайди, чунки суғурта шартномаси (ёки унинг қисми) ФК ва бошқа қонунларда кўрсатилган бошқа ҳолларда ҳам ҳақиқий бўлмаслиги мумкин.

Хусусан, ФКнинг 916 , 917 , 920 ва 957-моддалари , шунингдек бошқа қонунларда назарда тутилган ҳолларда ҳам суғурта шартномаси ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмайди.

17. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, суғурта шартномаси қонунда назарда тутилган асосларга кўра суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилганлиги сабабли у ҳақиқий эмас деб ҳисобланиши мумкин.

Хусусан, ФК 921-моддасининг тўртинчи қисмига мувофиқ суғурталанган деб ҳисобланмайдиган шахс фойдасига, шу жумладан суғурталанган шахс ҳисобланмайдиган суғурта қилдирувчи фойдасига шахсий суғурта шартномаси фақат суғурталанган шахснинг ёзма розилиги билангина тузилиши мумкин. Бундай розилик бўлмаган тақдирда, шартнома суғурталанган шахснинг даъвоси бўйича, бу шахс вафот этган тақдирда эса унинг меросхўрлари даъвоси бўйича ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин.

ФК 931-моддасининг тўртинчи қисмига кўра, агар суғурта шартномаси тузилганидан кейин, ушбу модданинг биринчи қисмида кўрсатилган ҳолатлар тўғрисида суғурта қилдирувчи суғурталовчига била туриб ёлғон маълумот берганлиги аниқланса, суғурталовчи шартномани ҳақиқий эмас деб топишни ва ушбу Кодекс 123-моддасининг иккинчи қисмида назарда тутилган оқибатлар қўлланилишини талаб қилишга ҳақли, суғурта қилдирувчи айтиб қўймаган ҳолатлар ўтиб кетган ҳоллар бундан мустасно.

ФК 938-моддасининг тўртинчи қисмига асосан, агар суғурта шартномасидаги суғурта пулини ошириб юбориш суғурта қилдирувчи томонидан алдашнинг оқибати бўлса, суғурталовчи шартномани ҳақиқий эмас деб топишни ва ўзига етказилган зарар унинг суғурта қилдирувчидан олган суғурта пули суммасидан ортиқ миқдорда қопланишини талаб қилишга ҳақли.

Суғурталовчи номидан суғурта агенти ёки суғурталовчи томонидан берилган ишончномада кўрсатилган ваколатларни амалга оширувчи бошқа шахс томонидан ўз ваколати доирасидан четга чиққан ҳолда суғурта шартномасининг тузилганлиги, агар ушбу шартнома белгиланган тартибда ҳақиқий эмас деб топилмаган бўлса, суғурталовчини суғурта товонини тўлашдан озод қилиш учун асос бўла олмайди.

Агар суғурта қилдирувчи суғурта шартномасини тузишда суғурта агенти ёки бошқа шахс суғурталовчи томонидан белгиланган чекловлар чегарасидан чиққанини билган ёки олдиндан билиши лозим бўлганлиги исботланган бўлса, битим суғурталовчининг талаби бўйича ФКнинг 126-моддасига асосан ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин.

18. ФКнинг 957-моддасига мувофиқ, агар мулкий суғурта шартномасида бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, суғурта қилдирувчи (наф олувчи)нинг суғурта натижасида қопланган зарар учун жавобгар шахсдан талаб қилиш ҳуқуқи тўланган сумма доирасида суғурта товонини тўлаган суғурталовчига ўтади. Бироқ, шартноманинг била туриб зарар етказган шахсга нисбатан талаб қилиш ҳуқуқи суғурталовчига ўтишини истисно қиладиган шартлари ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмайди.

Судларга тушунтирилсинки, қонун ҳужжатларида талаб қилиш ҳуқуқи суғурталовчига ўтиши учун талабдан бошқа шахс фойдасига воз кечиш ҳақида алоҳида келишув тузилиши назарда тутилмаган. Ушбу ҳуқуқнинг ўтиши ФКнинг 957-моддаси ва суғурта шартномасининг ўзи асосида амалга оширилади.

19. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, суғурта шартномаси асосида транспорт воситасини бошқаришга қўйилган шахс, транспорт воситасидан фуқаролик-ҳуқуқий муносабат ёки меҳнат шартномаси асосида фойдаланаётган ва у ушбу мол-мулкнинг сақланишидан манфаатдор бўлса, унга нисбатан автотранспорт воситасини ихтиёрий суғурта қилиш қоидалари суғурта қилдирувчидагига каби қўлланилади. Шунинг учун суғурталовчи ушбу шахсдан ФКнинг 957-моддасида белгиланган суброгация тартибида тўланган пулларни талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлмайди.

21. ФКнинг 959-моддасига асосан суғурта шартномаси бўйича суғурталовчи ўз зиммасига олган суғурта товонини ёки суғурта пулини тўлаш хавфи унинг томонидан тўлиқ ёки қисман бошқа суғурталовчида (суғурталовчиларда) у билан тузилган қайта суғурта қилиш шартномаси бўйича суғурталаниши мумкин.

Қайта суғурта қилиш шартномасидан келиб чиқадиган низолар бўйича ишларни кўришда судлар қайта суғурта қилиш хизматларини кўрсатишнинг ягона талаб ва стандартлари белгиланган Ўзбекистон Республикаси Молия вазирининг 2010 йил 27 декабрдаги 111-сонли буйруғи билан тасдиқланган, Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2011 йил 29 январда 2190-сон билан рўйхатга олинган Қайта суғурта қилиш хизматлари кўрсатишнинг ягона талаблари ва стандартлари тўғрисидаги низомга ҳам асосланиши лозим.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси К. КАМИЛОВ

Пленум котиби, Ўзбекистон Республикаси Олий суди судьяси И. АЛИМОВ

Тошкент ш.,

2017 йил 29 ноябрь,

45-сон

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining

Qarori

Sudlar tomonidan sugʻurta shartnomasidan kelib chiqadigan nizolarni hal etishda qonun hujjatlarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida

Sugʻurta sohasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi qonun hujjatlarini sudlar tomonidan bir xilda va toʻgʻri qoʻllash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 17-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Sugʻurta shartnomasidan kelib chiqadigan nizolarni hal qilishda sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (bundan buyon matnda FK deb yuritiladi), “ Xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi toʻgʻrisida ”, “ Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish toʻgʻrisida ”, “ Ish beruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish toʻgʻrisida ”, “ Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklaridan majburiy davlat ijtimoiy sugʻurtasi toʻgʻrisida ” va “ Tashuvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sugʻurta qilish toʻgʻrisida ”gi Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari, Oʻzbekiston Respublikasining Iqtisodiy protsessual kodeksi , Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi , shuningdek sugʻurta sohasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga asoslanishi kerak.

2. FKning 914-moddasiga muvofiq sugʻurta fuqaro yoki yuridik shaxsning (sugʻurta qildiruvchi) sugʻurta tashkiloti (sugʻurtalovchi) bilan tuzadigan mulkiy yoki shaxsiy sugʻurta shartnomalari asosida amalga oshiriladi.

Mulkiy sugʻurta shartnomasiga muvofiq sugʻurtalovchi sugʻurta hodisasi sodir boʻlganda sugʻurta qildiruvchiga (naf oluvchiga) bu hodisa oqibatida sugʻurtalangan mulkka yetkazilgan zararni yoxud sugʻurta qildiruvchining boshqa mulkiy manfaatlari bilan bogʻliq zararni shartnomada belgilangan summa doirasida toʻlash majburiyatini oladi.

Shaxsiy sugʻurta esa sugʻurtalovchining sugʻurta qildiruvchining (sugʻurtalangan shaxsning) hayoti yoki sogʻligʻiga zarar yetkazilgan taqdirda, u muayyan yoshga toʻlgan yoki uning hayotida shartnomada nazarda tutilgan boshqa sugʻurta hodisasi yuz bergan hollarda shartnomada shartlashilgan sugʻurta pulini bir yoʻla toʻlash yoki vaqti-vaqti bilan toʻlab turish majburiyatini nazarda tutadi.

FKning 927-moddasi sugʻurta shartnomasining shakliga nisbatan talabni oʻz ichiga olgan boʻlib, unga asosan bunday shartnoma yozma shaklda tuzilishi shart.

Sugʻurta shartnomasi bitta hujjatni tuzish yoxud sugʻurta qildiruvchiga uning yozma yoki ogʻzaki arizasiga binoan sugʻurtalovchi tomonidan imzolagan va sugʻurta shartnomasi shartlarini oʻz ichiga olgan sugʻurta polisi (shahodatnomasi, sertifikati, kvitansiyasi)ni topshirish yoʻli bilan tuzilishi mumkin.

Sugʻurta shartnomasining shakliga nisbatan belgilangan talabga rioya qilmaslik uning haqiqiy emasligiga olib keladi.

2.1. Sudlar sugʻurta shartnomasidan kelib chiqadigan nizolarni hal qilishda shuni inobatga olishi kerakki, sugʻurta shartnomasining sugʻurtalovchi tomonidan ishlab chiqilgan sugʻurtaning standart qoidalari asosida tuzilgan qismiga nisbatan qoʻshilish shartnomasi haqidagi FKning 360-moddasi qoidalari qoʻllanishi lozim.

2.2. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, sugʻurta shartnomasi sugʻurtalovchi tomonidan imzolangan, sugʻurta shartnomasining shartlarini oʻz ichiga olgan sugʻurta polisi (shahodatnomasi, sertifikati, kvitansiyasi)ni topshirish yoʻli bilan tuzilganida, sugʻurta qildiruvchining sugʻurtalovchi taklif etgan shartlarda shartnoma tuzishga rozi ekanligi sugʻurtalovchidan koʻrsatilgan hujjatlarni qabul qilib olish va sugʻurta mukofoti toʻlash yoxud sugʻurta mukofoti boʻlib-boʻlib toʻlanganda birinchi badalni toʻlash orqali tasdiqlanadi.

3. Sugʻurta puli miqdori FK 929-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan sugʻurta shartnomasining muhim shartlaridan biri hisoblanadi.

Sugʻurta puli taraflarning sugʻurta shartnomasidagi kelishuviga asosan aniqlanadi va FK 934-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq mol-mulkni yoki tadbirkorlik xavfini sugʻurtalashda ushbu miqdor, agar sugʻurta shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, uning asl narxidan (sugʻurta narxidan) oshib ketmasligi lozim.

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, FK 938-moddasining birinchi qismiga koʻra, agar mol-mulkni yoki tadbirkorlik xavfini sugʻurta qilish shartnomasida koʻrsatilgan sugʻurta puli sugʻurta qiymatidan ortiq boʻlsa, shartnoma sugʻurta qiymatidan ortiq boʻlgan sugʻurta puli qismida oʻz-oʻzidan haqiqiy emas hisoblanadi. Bunday holatda sugʻurta mukofotining ortiqcha toʻlangan qismi qaytarib berilmaydi.

4. FK 931-moddasining birinchi qismiga muvofiq sugʻurta shartnomasi tuzilayotganda sugʻurta qildiruvchi bunday shartnomani tuzish vaqtida oʻziga maʼlum boʻlgan sugʻurta hodisasi yuz berishi ehtimolini va uning yuz berishi tufayli kutilajak zarar miqdori (sugʻurta xavfi)ni aniqlash uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan holatlarni sugʻurtalovchiga xabar qilishi shart.

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, sugʻurta hodisasi yuz berishi ehtimolini va uning yuz berishi tufayli yetkazilishi mumkin boʻlgan zarar miqdori (sugʻurta xavfi)ni aniqlash uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan holatlar deganda, sugʻurta shartnomasi (polisi)ning standart shaklida, sugʻurta qildiruvchiga berilgan sugʻurta qoidalarida yoki yozma soʻrovda sugʻurtalovchi tomonidan oldindan aniq aytib qoʻyilgan xavfni oʻziga qabul qilgan sugʻurtalovchi tomonidan baholash uchun ahamiyatli holatlar deb tushunish lozim.

5. FKning 932-moddasiga asosan mol-mulkni sugʻurtalash shartnomasi tuzilayotganida sugʻurtalovchi sugʻurta qilinayotgan mol-mulkni koʻzdan kechirishga, zarurat boʻlganda esa uning haqiqiy qiymatini belgilash maqsadida baholashdan oʻtkazishni tashkil etishga, shaxsiy sugʻurta shartnomasi tuzilayotganida esa sugʻurta qilinayotgan shaxs sogʻligʻining haqiqiy holatini aniqlash uchun uni tekshirtirishga haqli.

FK 935-moddasining ikkinchi qismiga koʻra, mol-mulkning shartnomada koʻrsatilgan sugʻurta qiymati miqdori haqida taraflar oʻrtasida kelishuvga erishilgan boʻlsa, uning ustida keyinchalik nizolashish mumkin emas.

Shu bilan birga, agar shartnoma tuzilgunga qadar sugʻurta xavfini baholash boʻyicha oʻz huquqidan foydalanmagan sugʻurtalovchi sugʻurta qildiruvchi tomonidan bu qiymat borasida bila turib chalgʻitilgan boʻlsa, mol-mulkning sugʻurta qiymati miqdori ustida nizolashish mumkin.

6. Sudlar shuni nazarda tutishi kerakki, agar sugʻurta qildiruvchida (naf oluvchida) sugʻurta hodisasi yuz berishi natijasida kelib chiqqan zarar miqdori sugʻurta shartnomasida belgilangan zarar miqdoridan oshmasa yoki kam boʻlsa, ixtiyoriy mulkiy sugʻurta shartnomasining shartlarida sugʻurta tovonini toʻlashni istisno qiluvchi qoida belgilab qoʻyilishi mumkin (franshiza). Franshiza muayyan foiz yoki aniq miqdorida belgilanishi mumkin.

7. FKning 947-moddasiga koʻra, sugʻurta shartnomasi, agar unda boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, sugʻurta mukofoti yoki birinchi badal toʻlangan paytdan kuchga kiradi va uning shartlari, agar shartnomada sugʻurta amal qilishi boshlanishining boshqacha muddati nazarda tutilmagan boʻlsa, sugʻurta shartnomasi kuchga kirganidan keyin yuz bergan sugʻurta hodisalariga nisbatan tatbiq etiladi.

8. FK 942-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq, agar sugʻurta shartnomasida sugʻurta mukofotini boʻlib-boʻlib toʻlash nazarda tutilgan boʻlsa, shartnomada navbatdagi sugʻurta badallarini belgilangan muddatlarda toʻlamaslik oqibatlari koʻrsatib qoʻyilishi mumkin.

Bunday oqibatlar sifatida sugʻurta shartnomasi, xususan, navbatdagi sugʻurta badallari toʻlanmaganda sugʻurtalovchining sugʻurta shartnomasini bekor qilishni talab qilish yoki majburiyatni bajarishdan bir tomonlama bosh tortish huquqini oʻz ichiga olishi mumkin. Bunday holatda, agar qonun yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, toʻlangan sugʻurta badali qaytarilmaydi.

8.1. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, shartnomada navbatdagi sugʻurta badallari toʻlanmaganligi munosabati bilan shartnomani bekor qilinishi haqidagi shartning mavjudligi, agar sugʻurta hodisasi toʻlash muddati oʻtkazib yuborilgan navbatdagi sugʻurta badali toʻlanishidan oldin yuz bergan boʻlsa, sugʻurtalovchini sugʻurta shartnomasini bajarish majburiyatidan ozod qilmaydi. Bunday holatda sugʻurtalovchi mulkiy sugʻurta shartnomasi boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan sugʻurta tovoni yoki shaxsiy sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurta puli miqdorini sugʻurta mukofotining toʻlangan qismiga mutanosib summada cheklashga va muddati oʻtkazib yuborilgan sugʻurta badali summasini hisobga olishga haqli.

8.2. Agar sugʻurta shartnomasida navbatdagi sugʻurta badalini toʻlamaganlik uchun sugʻurtalovchining sugʻurta shartnomasini bekor qilishni talab qilish huquqi belgilangan boʻlsa va bunday holat yuz berganda sugʻurtalovchi ushbu huquqdan foydalanmaganda, u sugʻurta tovonini toʻlashni rad etishi mumkin emas, lekin mulkiy sugʻurta shartnomasi boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan sugʻurta tovoni yoki shaxsiy sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurta puli miqdorini sugʻurta mukofotining oʻziga toʻlangan qismiga mutanosib summada cheklashga va muddati oʻtkazib yuborilgan sugʻurta badali summasini hisobga olishga haqli.

8.3. Navbatdagi yoki toʻlanmagan sugʻurta badalini toʻlamaganligi sababli sugʻurta shartnomasidagi majburiyatlarni bajarishdan bir tomonlama bosh tortishga xohishini bildirmagan sugʻurtalovchi shartnomaning amal qilishi muddati davomida sugʻurta qildiruvchi tomonidan toʻlanishi kechiktirilgan navbatdagi yoki toʻlanmagan sugʻurta badalini undirish talabi bilan sudga murojaat qilishga haqli.

9. FKning 917-moddasiga koʻra, mol-mulk uning asralishidan qonun hujjatlariga yoki shartnomaga asoslangan manfaatga ega boʻlgan shaxs (sugʻurta qildiruvchi yoki naf oluvchi) foydasiga sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurtalanishi mumkin.

Mol-mulkni sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha sugʻurta qilinadigan mol-mulk deganda, saqlanishiga qonuniy manfaatdorlik mavjud boʻlgan, yaʼni sodir boʻlishida ehtimolligi va tasodifiylik belgilari boʻlgan hodisa yuz berishi natijasida (toʻliq yoki qisman) yoʻqotilishi yoxud zarar yetkazilishi mumkin boʻlgan va hodisa yuz berishi bilan yetkazilgan ziyon toʻgʻridan-toʻgʻri pul koʻrinishida baholanadigan FKning 81-moddasida koʻrsatilgan fuqarolik huquqlarining obyektlari tushuniladi.

Mulkni sugʻurta qilishda, qonun yoki bitim asosida sugʻurta qildiruvchiga (naf oluvchiga) tegishli mol-mulkning yoʻqolishi (nobud boʻlishi), kamayishi yoki zararlanishi xavfi bilan bogʻliq mulkiy manfaatdorlik sugʻurta obyekti boʻladi.

Agar FK 917-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq, sugʻurtalovchi tomonidan sugʻurtalangan mol-mulkning asralishidan sugʻurta qildiruvchida (naf oluvchida) manfaat boʻlmaganligi sababli mol-mulkni sugʻurta qilish shartnomasini haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisida arz qilinganda, foydasiga sugʻurta shartnomasi tuzilgan shaxs manfaatdor boʻlmaganligini isbotlash majburiyati sugʻurtalovchi zimmasiga yuklatiladi.

10. Garovga qoʻyilgan mol-mulkni sugʻurta qilish shartnomasini tuzishda, garov bilan taʼminlangan majburiyat bajarilmagan taqdirda garovga qoʻyilgan mulkning qiymatidan oʻz manfaatlari qanoatlantirilishi munosabati bilan garovga oluvchi FKning 917-moddasiga muvofiq oʻzi uchun mol-mulkni saqlanishidan va uni saqlanishini taʼminlanishida manfaatdor boʻlishi lozim. Bunday holatda garovga oluvchi sugʻurta shartnomasi boʻyicha naf oluvchi hisoblanadi.

11. Mulkiy sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurta hodisasi deganda, shartnomada nazarda tutilgan va uning sodir boʻlishi natijasida sugʻurtalovchining sugʻurta tovonini toʻlab berish majburiyati vujudga keladigan voqea tushuniladi.

Sugʻurta hodisasi kelib chiqishi ehtimoli mavjudligi sababli sugʻurta qilingan voqea, zarar yetkazilishi va yuzaga kelgan voqea bilan zarar oʻrtasidagi sababiy bogʻlanish faktini oʻz ichiga oladi hamda sugʻurtalash amalga oshirilgan voqeaning yuz berishi natijasida zarar yetkazilishi (sugʻurtalangan mulkning zararlanishi yoki kamayishi, uning yoʻqolishi yoxud nobud boʻlishi va boshqalar) bilan yuzaga kelgan deb hisoblanadi.

11.1. Sugʻurta hodisasi kelib chiqishi ehtimoli mavjudligi sababli sugʻurta qilingan voqea shartnoma amalda boʻlgan davrda sodir boʻlsa-da, yetkazilgan zarar shartnomaning amal qilish muddati tugaganidan soʻng aniqlansa, foydasiga sugʻurta shartnomasi tuzilgan shaxs (sugʻurta qildiruvchi, naf oluvchi), agar zarar shartnoma amalda boʻlgan davrida yetkazilgan yoki yetkazilishi boshlangan boʻlsa, sugʻurta tovonini talab qilishga haqli. Ushbu holatda zarar sugʻurta shartnomasi amalda boʻlgan davrda yetkazilgan yoki yetkazilishi boshlanganligini isbotlash majburiyati sugʻurta qildiruvchi (naf oluvchi) zimmasiga yuklatiladi.

Agar ish holatlariga koʻra zarar kelib chiqishining aniq davrini aniqlashning imkoni boʻlmasa, zarar aniqlangan paytda yetkazilgan hisoblanadi.

11.2. Sugʻurta hodisasi kelib chiqishi ehtimoli mavjudligi sababli sugʻurta qilingan voqea shartnoma amalda boʻlgan davrda yuz bergan boʻlsa-da, zarar yetkazilishi uning amal qilish davri tugagandan keyin boshlangan boʻlsa, sugʻurta hodisasi sodir boʻlgan hisoblanadi va sugʻurtalovchi, sugʻurta qildiruvchi tomonidan FKning 951-moddasida belgilangan qoidalarga rioya qilgan holda, sugʻurta tovonini toʻlashga majbur boʻladi.

11.3. Sugʻurta hodisasi roʻy berishi ehtimoli mavjud boʻlgan va oldindan taxmin qilingan hamda u kelib chiqishi mumkinligi sababli sugʻurta qilingan voqea ehtimollik va tasodifiylik belgilariga ega boʻlishi lozim. Bunda voqea sugʻurta shartnomasini tuzish paytida shartnoma ishtirokchilari uning sodir boʻlishini bilmagan va sodir boʻlishi yoxud sodir boʻlmasligini bilishi mumkin ham boʻlmagan taqdirda tasodifiy deb tan olinadi.

12. FKning 951-moddasida sugʻurta qildiruvchi (naf oluvchi) sugʻurta hodisasi yuz berganligi haqida mulkiy sugʻurta shartnomasida belgilangan muddat va usulda sugʻurtalovchini xabardor qilish majburiyati belgilangan.

Sudlar shuni inobatga olishi kerakki, sugʻurta qildiruvchi zimmasiga faqatgina sugʻurta hodisasi haqida muayyan vaqt va usulda xabar berish majburiyati yuklanadi. Qonun bilan sugʻurta qildiruvchiga (naf oluvchiga) ushbu xabarnoma bilan bir vaqtda sugʻurta toʻlovini olish uchun lozim boʻlgan barcha zarur hujjatlarini taqdim qilish majburiyati yuklanmagan.

Sugʻurta qildiruvchi (naf oluvchi) tomonidan sugʻurta hodisasi yuz berganligi haqida shartnomada belgilangan muddatda va usulda sugʻurtalovchini xabardor qilish majburiyatining bajarilmasligi sugʻurtalovchiga sugʻurta tovonini toʻlab berishni rad etish huquqini beradi. Bunda sugʻurta qildiruvchi (naf oluvchi) sugʻurta hodisasi yuz berganligi haqida sugʻurtalovchi oʻz vaqtida bilganligini yoxud sugʻurtalovchida bunday maʼlumot mavjud emasligi uning sugʻurta tovonini toʻlash majburiyatiga taʼsir qilmasligini, yaʼni bunday maʼlumotlarning mavjud emasligi uning (sugʻurtalovchining) sugʻurta hodisasining haqiqatda sodir boʻlganligi va yetkazilgan zarar miqdorini aniqlash imkoniyatiga taʼsir qilmasligi haqidagi dalillarni taqdim qilib, sugʻurtalovchining sugʻurta tovonini toʻlashni rad etganligi yuzasidan nizolashish imkoniyatiga ega.

Sudlar shuni inobatga olishi kerakki, shaxsiy sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurta qildiruvchi sugʻurta hodisasi yuz bergani haqida qonunda belgilangan muddatda va usulda tegishli hujjatlar ilova qilingan holda sugʻurtalovchini xabardor qilishi lozim.

13. Sugʻurtalovchining sugʻurta tovonini toʻlash majburiyati sugʻurta shartnomasidan kelib chiqadi va sugʻurta hodisasi natijasida kelib chiqqan zararlar uchun javobgarlik hisoblanmaydi. Sugʻurta shartnomasi kuchga kirganidan soʻng sugʻurta hodisasi yuz bergan taqdirda, sugʻurtalovchida shartnomada va sugʻurtalash qoidalarida koʻrsatilgan tartib, shartlar va muddatda muayyan pul summasini toʻlab berish majburiyati yuzaga keladi.

13.1. Agar majburiyat uni bajarilishi lozim boʻlgan kun yoki davrni yoxud majburiyatni bajarish davrini aniqlash imkoniyatini nazarda tutsa yoki yoʻl qoʻysa, majburiyat ushbu kunda yoki davrning har qanday paytida bajarilishi lozim. Ushbu asosda oʻzganing pul mablagʻlaridan foydalanganlik uchun foizlar sugʻurtalovchi sugʻurta tovonini toʻlashni rad etgan, toʻliq hajmda toʻlamagan paytdan yoxud qonunda yoki sugʻurta shartnomasida belgilangan sugʻurta tovonini toʻlash muddati tugagan paytdan boshlab hisoblanishi lozim.

13.2. Agar ixtiyoriy mulkiy sugʻurta shartnomasini tuzishda sugʻurta qildiruvchiga sugʻurta hodisasi yuz berishi natijasida yetkazilgan zararlarni (sugʻurtalangan mol-mulkni eskirishini hisobga olgan yoki hisobga olmasdan) hisoblash usullarini tanlash huquqi berilgan boʻlsa, sudlar sugʻurta tovonining miqdori haqidagi nizoni hal qilishda shartnomaning taraflar tomonidan kelishilgan shartlaridan kelib chiqishi kerak.

13.3. Sugʻurta qildiruvchi va sugʻurtalovchi oʻrtasida kredit shartnomasi boʻyicha majburiyatning bajarilishini taʼminlovchi va naf oluvchi foydasiga toʻlab berilishi kerak boʻlgan sugʻurta tovoni miqdori yuzasidan nizo kelib chiqsa, sugʻurtalovchi tomonidan toʻlanishi lozim boʻlgan sugʻurta tovoni miqdori sugʻurta shartnomasi shartlariga muvofiq aniqlanadi.

13.4. Sugʻurta hodisasi oqibatida mol-mulk nobud boʻlgan, yaʼni u toʻliq yoʻqolgan yoki qayta tiklanmaydigan tarzda shikastlangan taqdirda, agar shartnomada sugʻurta tovonining boshqa miqdori koʻrsatilmagan boʻlsa, sugʻurta qildiruvchiga sugʻurta tovoni toʻliq miqdorda toʻlab beriladi.

13.5. Sugʻurta hodisasi natijasida sugʻurtalangan mol-mulkka zarar yetkazilib, u butunlay yoʻqolmagan, lekin undan dastlabki holatdagidek foydalanishning imkoni boʻlmasa, sugʻurta tovoni miqdori sugʻurta puli va sugʻurtalangan mol-mulkining qoldiq qiymati oʻrtasidagi farq bilan aniqlanadi. Bunday holatda FKning 958-moddasiga binoan sugʻurta qildiruvchi sugʻurtalovchining roziligi bilan sugʻurtalangan mol-mulkka boʻlgan oʻz huquqlarini unga oʻtkazishi va sugʻurta tovonini sugʻurta pulining toʻliq hajmida olishi mumkin.

13.6. Tovar qiymatining yoʻqolishi deganda, yoʻl-transport hodisasi sababli transport vositasi koʻrinishining (tashqi) va foydalanish sifatining yomonlashishi, mustahkamligining kamayishi, uning alohida qismlari, uskuna va agregatlari, bogʻlovchi va himoya qoplamalarining muddatidan oldin yomonlashishi hamda taʼmirlashga olib kelinishi natijasida transport vositasi qiymatining kamayishi tushuniladi.

Tovar qiymatining yoʻqolishi, transport vositasini taʼmirlash va ehtiyot qismlarning qiymati bilan bir qatorda haqiqiy zarar hisoblanadi. Shu sababli, agar tomonlar sugʻurta summasi qiymatini belgilashda tovarlik qiymatining yoʻqolishini ham nazarda tutgan boʻlsa, sugʻurta qildiruvchiga uni toʻlab berishni rad etish mumkin emas.

13.7. Agar ixtiyoriy sugʻurta shartnomasida sugʻurtalangan mol-mulkni tiklash (taʼmirlash) sugʻurtalovchining hisobidan amalga oshirilishi belgilangan boʻlib, u tomonidan tiklashni (taʼmirlashni) amalga oshirish boʻyicha majburiyat shartnomada belgilangan muddatda bajarilmagan taqdirda, sugʻurta qildiruvchi tiklashni (taʼmirlashni) amalga oshirish haqida uchinchi shaxslarga topshiriq berishga yoxud uni oʻz kuchi bilan amalga oshirish va sarflangan xarajatlarni sugʻurta toʻlovi doirasida sugʻurtalovchidan talab qilishga haqli.

13.8. Tovarni tuzatish hamda ehtiyot qismlarining qiymatlari yuzasidan nizo vujudga kelgan hollarda, ushbu qiymatdan kelib chiqqan zarar miqdori taraflarning iltimosnomasi boʻyicha tayinlangan mutaxassis (ekspert)ning xulosasiga koʻra belgilanadi. Bunda mutaxassis (ekspert) sifatida baholash faoliyati bilan shugʻullanish huquqini beruvchi litsenziyaga ega boʻlgan yuridik shaxs qatnashishi mumkin.

14. Sugʻurtalangan mol-mulkni sotib olish uchun pul mablagʻi qarz shartnomasi asosida olingan va sugʻurta shartnomasi boʻyicha naf oluvchi hisoblangan kreditor sugʻurta tovonini olish huquqidan voz kechgan hollarda, sugʻurta manfaati saqlanganligi sababli bu huquq sugʻurtalovchi oldida ham, kreditor oldida ham oʻz majburiyatini vijdonan bajargan sugʻurta qildiruvchiga oʻtadi.

15. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, FKning 955-moddasida belgilangan asoslarga koʻra sugʻurtalovchi mulkiy sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurta qildiruvchiga (naf oluvchiga) sugʻurta tovonini yoki shaxsiy sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurta pulini toʻlashni rad etishi mumkin.

15.1. FK 955-moddasining uchinchi qismida sugʻurtalovchi sugʻurta tovonini yoki sugʻurta pulini toʻlashni rad etganligi yuzasidan sugʻurta qildiruvchi (naf oluvchi)ning unga (sugʻurtalovchiga) nisbatan sudga daʼvo berish orqali nizolashish huquqi belgilangan.

Sugʻurta qildiruvchi (naf oluvchi) tomonidan ushbu huquqdan foydalanilganda, daʼvo arizasidagi talab toʻlashni rad etishni noqonuniy deb topish haqida emas, balki sugʻurta tovonini yoki sugʻurta pulini undirish haqida boʻlishi lozim. Bunday daʼvo boʻyicha ishlarni koʻrishda sudlar FKning 955-moddasida nazarda tutilgan sugʻurta tovonini toʻlashni rad etish uchun asoslar mavjudligini aniqlashi kerak.

15.2. Agar sugʻurtalovchi sugʻurta tovonini yoki sugʻurta pulini toʻlashni rad etish yoxud sugʻurta tovoni miqdorini kamaytirishni sugʻurta qildiruvchi yoki naf oluvchining qoʻpol ehtiyotsizligi oqibatida sugʻurta hodisasi yuz berganligi bilan asoslagan boʻlsa, sudlar shuni eʼtiborga olishi lozimki, bunday vaziyatda sugʻurtalovchini sugʻurta tovonini yoki sugʻurta pulini toʻlashdan ozod qilish faqat qonunda toʻgʻridan-toʻgʻri belgilangan hollarda yoʻl qoʻyiladi.

Qonunda belgilanmagan qoʻpol ehtiyotsizlik oqibatida sugʻurta hodisasi yuz bergan taqdirda sugʻurtalovchining sugʻurta tovonini yoki sugʻurta pulini toʻlashni rad etish huquqi nazarda tutilgan sugʻurta shartnomasining sharti oʻz-oʻzidan haqiqiy boʻlmaydi.

15.3. Sugʻurtalovchining sugʻurta tovoni yoki sugʻurta pulini toʻlashni rad etishining haqqoniyligi toʻgʻrisidagi masalani hal qilishda sudlar nafaqat ixtiyoriy mulkiy sugʻurta shartnomasida koʻrsatilgan hujjatlarni, balki sugʻurta hodisasi yuz berganligini, sugʻurta hodisasi natijasida sugʻurta qildiruvchi (naf oluvchi) tomonidan koʻrilgan zararning miqdorini tasdiqlovchi shartnomada koʻrsatilmagan hujjatlarni ham inobatga olishi lozim.

16. Sudlar shuni inobatga olishi lozimki, FK 943-moddasining birinchi qismida sugʻurta shartnomasi oʻz-oʻzidan haqiqiy boʻlmagan holatlar qayd etib oʻtilgan va ushbu roʻyxat tugal hisoblanmaydi, chunki sugʻurta shartnomasi (yoki uning qismi) FK va boshqa qonunlarda koʻrsatilgan boshqa hollarda ham haqiqiy boʻlmasligi mumkin.

Xususan, FKning 916 , 917 , 920 va 957-moddalari , shuningdek boshqa qonunlarda nazarda tutilgan hollarda ham sugʻurta shartnomasi oʻz-oʻzidan haqiqiy boʻlmaydi.

17. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, sugʻurta shartnomasi qonunda nazarda tutilgan asoslarga koʻra sud tomonidan haqiqiy emas deb topilganligi sababli u haqiqiy emas deb hisoblanishi mumkin.

Xususan, FK 921-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq sugʻurtalangan deb hisoblanmaydigan shaxs foydasiga, shu jumladan sugʻurtalangan shaxs hisoblanmaydigan sugʻurta qildiruvchi foydasiga shaxsiy sugʻurta shartnomasi faqat sugʻurtalangan shaxsning yozma roziligi bilangina tuzilishi mumkin. Bunday rozilik boʻlmagan taqdirda, shartnoma sugʻurtalangan shaxsning daʼvosi boʻyicha, bu shaxs vafot etgan taqdirda esa uning merosxoʻrlari daʼvosi boʻyicha haqiqiy emas deb topilishi mumkin.

FK 931-moddasining toʻrtinchi qismiga koʻra, agar sugʻurta shartnomasi tuzilganidan keyin, ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan holatlar toʻgʻrisida sugʻurta qildiruvchi sugʻurtalovchiga bila turib yolgʻon maʼlumot berganligi aniqlansa, sugʻurtalovchi shartnomani haqiqiy emas deb topishni va ushbu Kodeks 123-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan oqibatlar qoʻllanilishini talab qilishga haqli, sugʻurta qildiruvchi aytib qoʻymagan holatlar oʻtib ketgan hollar bundan mustasno.

FK 938-moddasining toʻrtinchi qismiga asosan, agar sugʻurta shartnomasidagi sugʻurta pulini oshirib yuborish sugʻurta qildiruvchi tomonidan aldashning oqibati boʻlsa, sugʻurtalovchi shartnomani haqiqiy emas deb topishni va oʻziga yetkazilgan zarar uning sugʻurta qildiruvchidan olgan sugʻurta puli summasidan ortiq miqdorda qoplanishini talab qilishga haqli.

Sugʻurtalovchi nomidan sugʻurta agenti yoki sugʻurtalovchi tomonidan berilgan ishonchnomada koʻrsatilgan vakolatlarni amalga oshiruvchi boshqa shaxs tomonidan oʻz vakolati doirasidan chetga chiqqan holda sugʻurta shartnomasining tuzilganligi, agar ushbu shartnoma belgilangan tartibda haqiqiy emas deb topilmagan boʻlsa, sugʻurtalovchini sugʻurta tovonini toʻlashdan ozod qilish uchun asos boʻla olmaydi.

Agar sugʻurta qildiruvchi sugʻurta shartnomasini tuzishda sugʻurta agenti yoki boshqa shaxs sugʻurtalovchi tomonidan belgilangan cheklovlar chegarasidan chiqqanini bilgan yoki oldindan bilishi lozim boʻlganligi isbotlangan boʻlsa, bitim sugʻurtalovchining talabi boʻyicha FKning 126-moddasiga asosan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.

18. FKning 957-moddasiga muvofiq, agar mulkiy sugʻurta shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, sugʻurta qildiruvchi (naf oluvchi)ning sugʻurta natijasida qoplangan zarar uchun javobgar shaxsdan talab qilish huquqi toʻlangan summa doirasida sugʻurta tovonini toʻlagan sugʻurtalovchiga oʻtadi. Biroq, shartnomaning bila turib zarar yetkazgan shaxsga nisbatan talab qilish huquqi sugʻurtalovchiga oʻtishini istisno qiladigan shartlari oʻz-oʻzidan haqiqiy boʻlmaydi.

Sudlarga tushuntirilsinki, qonun hujjatlarida talab qilish huquqi sugʻurtalovchiga oʻtishi uchun talabdan boshqa shaxs foydasiga voz kechish haqida alohida kelishuv tuzilishi nazarda tutilmagan. Ushbu huquqning oʻtishi FKning 957-moddasi va sugʻurta shartnomasining oʻzi asosida amalga oshiriladi.

19. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, sugʻurta shartnomasi asosida transport vositasini boshqarishga qoʻyilgan shaxs, transport vositasidan fuqarolik-huquqiy munosabat yoki mehnat shartnomasi asosida foydalanayotgan va u ushbu mol-mulkning saqlanishidan manfaatdor boʻlsa, unga nisbatan avtotransport vositasini ixtiyoriy sugʻurta qilish qoidalari sugʻurta qildiruvchidagiga kabi qoʻllaniladi. Shuning uchun sugʻurtalovchi ushbu shaxsdan FKning 957-moddasida belgilangan subrogatsiya tartibida toʻlangan pullarni talab qilish huquqiga ega boʻlmaydi.

21. FKning 959-moddasiga asosan sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurtalovchi oʻz zimmasiga olgan sugʻurta tovonini yoki sugʻurta pulini toʻlash xavfi uning tomonidan toʻliq yoki qisman boshqa sugʻurtalovchida (sugʻurtalovchilarda) u bilan tuzilgan qayta sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha sugʻurtalanishi mumkin.

Qayta sugʻurta qilish shartnomasidan kelib chiqadigan nizolar boʻyicha ishlarni koʻrishda sudlar qayta sugʻurta qilish xizmatlarini koʻrsatishning yagona talab va standartlari belgilangan Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirining 2010-yil 27-dekabrdagi 111-sonli buyrugʻi bilan tasdiqlangan, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2011-yil 29-yanvarda 2190-son bilan roʻyxatga olingan Qayta sugʻurta qilish xizmatlari koʻrsatishning yagona talablari va standartlari toʻgʻrisidagi nizomga ham asoslanishi lozim.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi K. KAMILOV

Plenum kotibi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi sudyasi I. ALIMOV

Toshkent sh.,

2017-yil 29-noyabr,

45-son

lex.uz

Верховного суда Республики Узбекистан

Постановление

О некоторых вопросах применения судами законодательства при разрешении споров, вытекающих из договора страхования

В целях обеспечения единообразного и правильного применения судами законодательства, регулирующего отношения в сфере страхования, руководствуясь статьей 17 Закона Республики Узбекистан «О судах» Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:

1. При разрешении споров, вытекающих из договоров страхования, судам следует руководствоваться Гражданским кодексом Республики Узбекистан (далее — ГК), законами Республики Узбекистан « О договорно-правовой базе деятельности хозяйствующих субъектов », « Об обязательном страховании гражданской ответственности владельцев транспортных средств », « Об обязательном страховании гражданской ответственности работодателя », « Об обязательном государственном социальном страховании от несчастных случаев на производстве и профессиональных заболеваний » и « Об обязательном страховании гражданской ответственности перевозчика », Экономическим процессуальным кодексом Республики Узбекистан, Гражданским процессуальным кодексом Республики Узбекистан, а также иными нормативно-правовыми актами, регулирующими отношения в сфере страхования.

2. В соответствии со статьей 914 ГК страхование осуществляется на основании договоров имущественного или личного страхования, заключаемых гражданином или юридическим лицом (страхователем) со страховой организацией (страховщиком).

При имущественном страховании страховщик обязуется при наступлении страхового случая выплатить страховое возмещение, то есть возместить страхователю (выгодоприобретателю) причиненные вследствие такого случая убытки в застрахованном имуществе либо убытки в связи с иными имущественными интересами страхователя в пределах страховой суммы.

Личное страхование же предполагает обязательство страховщика выплатить единовременно или выплачивать периодически обусловленную страховую сумму в случае причинения вреда жизни или здоровью страхователя (застрахованного лица), достижения им определенного возраста или наступления в его жизни иного, предусмотренного договором страхового случая.

Статья 927 ГК содержит требование к форме договора страхования, согласно которому такой договор должен быть заключен в письменной форме.

Договор страхования может быть заключен путем составления одного документа либо вручения страховщиком страхователю на основании его письменного или устного заявления подписанного страховщиком страхового полиса (свидетельства, сертификата, квитанции) и содержащего условия договора страхования.

Несоблюдение требования к форме договора страхования влечет его недействительность.

2.1. При разрешении споров, вытекающих из договора страхования, судам необходимо учитывать, что к договору страхования в той его части, в которой он заключен на условиях стандартных правил страхования, разработанных страховщиком, подлежат применению правила статьи 360 ГК о договоре присоединения.

2.2. Обратить внимание судов, что при заключении договора страхования путем вручения страховщиком подписанного им страхового полиса (свидетельства, сертификата, квитанции), содержащего условия договора страхования, согласие страхователя заключить договор на предложенных страховщиком условиях подтверждается принятием от страховщика указанных документов и уплатой страховой премии либо — при внесении страховой премии в рассрочку — уплатой первого взноса.

3. Размер страховой суммы является одним из существенных условий договора страхования, предусмотренных в части первой статьи 929 ГК.

Страховая сумма определяется по соглашению сторон договора страхования и в силу части второй статьи 934 ГК при страховании имущества или предпринимательского риска, если договором страхования не предусмотрено иное, не должна превышать их действительной стоимости (страховой стоимости).

Обратить внимание судов, что в силу части первой статьи 938 ГК, если страховая сумма, указанная в договоре страхования имущества или предпринимательского риска, превышает страховую стоимость, договор является ничтожным в той части страховой суммы, которая превышает страховую стоимость. В этом случае излишне уплаченная часть страховой премии возврату не подлежит.

4. В соответствии с частью первой статьи 931 ГК при заключении договора страхования страхователь обязан сообщить страховщику известные ему на момент заключения такого договора обстоятельства, имеющие существенное значение для определения вероятности наступления страхового случая и размера возможных убытков от его наступления (страхового риска).

Обратить внимание судов, что под обстоятельствами, имеющими существенное значение для определения вероятности наступления страхового случая и размера возможных убытков от его наступления, следует понимать обстоятельства, определенно оговоренные страховщиком в стандартной форме договора страхования (полиса), переданных страхователю правилах страхования или в его письменном запросе, которые имеют значение для оценки страховщиком принимаемого на себя риска.

5. Согласно статье 932 ГК при заключении договора страхования имущества страховщик вправе произвести осмотр страхуемого имущества, а при необходимости — организовать проведение оценки в целях установления его действительной стоимости, а при заключении договора личного страхования — произвести обследование страхуемого лица для оценки фактического состояния здоровья.

В силу части второй статьи 935 ГК страховая стоимость имущества не может быть оспорена, если при заключении договора страхования между сторонами достигнуто соглашение о ее размере.

Вместе с тем, если страховщик, не воспользовавшийся до заключения договора своим правом на оценку страхового риска, был страхователем умышленно введен в заблуждение относительно его стоимости, то страховая стоимость имущества может быть оспорена.

6. Судам следует иметь в виду, что условия договора добровольного страхования имущества могут предусматривать положения, исключающие выплату страхового возмещения, если размер убытков, возникших в результате наступления страхового случая у страхователя (выгодоприобретателя), не превышает или менее определенного договором страхования размера убытков (франшиза). Франшиза может устанавливаться в виде определенного процента или в фиксированном размере.

7. В силу статьи 947 ГК срок действия договора страхования, если в нем не предусмотрено иное, начинает течь с момента вступления его в силу, то есть в момент уплаты страховой премии или первого ее взноса, и его условия распространяются на страховые случаи, произошедшие после его вступления в силу, если в договоре не предусмотрен иной срок начала действия страхования.

8. В соответствии с частью четвертой статьи 942 ГК, если договором страхования предусмотрено внесение страховой премии в рассрочку, договором могут быть определены последствия неуплаты в установленные сроки очередных страховых взносов.

В качестве таких последствий договор страхования, в частности, может содержать условие о праве страховщика требовать расторжения договора страхования или об одностроннем отказе от исполнения обязательств в случае неуплаты очередного страхового взноса. В этом случае, если законом или договором не предусмотрено иное, уплаченная страховая премия не подлежит возврату.

8.1. Обратить внимание судов, что наличие в договоре страхования условия о его расторжении в связи с просрочкой уплаты очередного взноса не освобождает страховщика от обязанностей по исполнению договора страхования, если страховой случай произошел до даты внесения очередного взноса, уплата которого просрочена.В этом случае страховщик вправе ограничить размер подлежащих выплате страхового возмещения по договору имущественного страхования или страховой суммы по договору личного страхования суммой, пропорциональной уплаченной ему части страховой премии, и зачесть сумму просроченного страхового взноса.

8.2. Если договор страхования содержит условие о праве страховщика требовать расторжения договора в случае неуплаты очередного страхового взноса и при наступлении такого обстоятельства страховщик не воспользовался этим правом, он не может отказать в выплате страхового возмещения, однако, вправе ограничить размер подлежащих выплате страхового возмещения по договору имущественного страхования или страховой суммы по договору личного страхования суммой, пропорциональной уплаченной ему части страховой премии, и зачесть сумму просроченного страхового взноса.

8.3. Страховщик, не выразивший волю на односторонний отказ от исполнения обязательств по договору страхования в связи с неуплатой очередного или неоплаченного страхового взноса, вправе в пределах срока действия договора обратиться в суд с требованием о взыскании просроченного страхователем очередного страхового взноса.

9. В силу статьи 917 ГК имущество может быть застраховано по договору страхования в пользу лица (страхователя или выгодоприобретателя), имеющего основанный на законодательстве или договоре интерес в сохранении этого имущества.

Под имуществом, подлежащим страхованию по договору страхования имущества, понимаются такие объекты гражданских прав из указанных в статье 81 ГК, в отношении которых может существовать законный интерес в сохранении, то есть они могут быть утрачены (полностью или частично) либо повреждены в результате события, обладающего признаками вероятности и случайности его наступления, и вред, причиненный которым, имеет прямую денежную оценку.

При страховании имущества объектом страхования выступает имущественный интерес, связанный с риском утраты (гибели), недостачи или повреждения имущества, принадлежащего страхователю (выгодоприобретателю) на основании закона или сделки.

В случае, если страховщиком в соответствии с частью второй статьи 917 ГК заявлено требование о недействительности заключенного им договора страхования имущества в связи с отсутствием у страхователя (выгодоприобретателя) интереса в сохранении застрахованного имущества, обязанность доказывания отсутствия интереса у лица, в пользу которого заключен договор страхования, возлагается на страховщика.

10. При заключении договора страхования заложенного имущества в соответствии со статьей 917 ГК залогодержатель должен иметь интерес в сохранении имущества для себя и обеспечении его сохранности с тем, чтобы при неисполнении обязательства, обеспеченного залогом, удовлетворить свои интересы за счет стоимости заложенного имущества. В этом случае залогодержатель выступает выгодоприобретателем по договору страхования.

11. Подоговору имущественного старахования страховым случаем понимается предусмотренное договором совершившееся событие, с наступлением которого возникает обязанность страховщика выплатить страховое возмещение.

Страховой случай включает в себя событие, на случай наступления которого производится страхование, факт причинения вреда и причинную связь между наступлением события и вредом, и считается наступившим с момента причинения вреда (недостача или повреждение застрахованного имущества, его утрата либо гибель, и пр.) в результате события, на случай наступления которого производилось страхование.

11.1. Если событие, на случай наступления которого производилось страхование, наступило в период действия договора, а причиненный вред выявлен после истечения срока действия договора, лицо, в пользу которого заключен договор страхования (страхователь, выгодоприобретатель), имеет право на страховую выплату, если вред причинен либо начал причиняться в период действия договора. В этом случае обязанность доказывания причинения вреда или начала его причинения в период действия договора страхования возлагается на страхователя (выгодоприобретателя).

Если по обстоятельствам дела момент причинения вреда не может быть достоверно определен, вред считается причиненным в момент его выявления.

11.2. В случае, если событие, на случай наступления которого производилось страхование, наступило в период действия договора, а вред начал причиняться по истечении срока его действия, страховой случай считается наступившим и страховщик несет обязанность по выплате страхового возмещения при условии соблюдения страхователем правил статьи 951 ГК.

11.3. Предполагаемое событие, на случай наступления которого производится страхование, должно обладать признаками вероятности и случайности. При этом событие признается случайным, если при заключении договора страхования участники договора не знали и не должны были знать о его наступлении либо о том, что оно не может наступить.

12. Статьей 951 ГК предусмотрена обязанность страхователя (выгодоприобретателя) уведомить страховщика о наступлении страхового случая в сроки и способом, которые установлены договором имущественного страхования.

Судам следует иметь в виду, что на страхователя возлагается обязанность лишь по уведомлению о наступлении страхового случая определенным способом и в определенное время. Законом не возлагается на страхователя (выгодоприобретателя) обязанность по представлению одновременно с этим уведомлением всех необходимых для получения страховой суммы документов.

Неисполнение страхователем (выгодоприобретателем) обязанности по уведомлению страховщика о наступлении страхового случая в установленные договором сроки и способом, дает страховщику право отказать в выплате страхового возмещения. При этом, страхователь (выгодоприобретатель) имеет возможность оспорить отказ страховщика в выплате страхового возмещения, предъявив доказательства того, что страховщик своевременно узнал о наступлении страхового случая либо, что отсутствие у страховщика сведений об этом не могло сказаться на его обязанности выплатить страховое возмещение, то есть отсутствие таких сведений не повлияло на его (страховщика) возможность определить, действительно ли имел место страховой случай и какова сумма причиненного ущерба.

Судам следует иметь в виду, что по договору личного страхования страхователь обязан уведомить страховщика о наступлении страхового случая в установленные законом сроки и способом, с приложением соответствующих документов.

13. Обязательство страховщика по выплате страхового возмещения возникает из договора страхования и не является ответственностью за убытки, причиненные в результате страхового случая. После вступления договора страхования в силу у страховщика возникает обязательство выплатить при наступлении страхового случая определенную денежную сумму в порядке, на условиях и в сроки, которые указаны в договоре и в правилах страхования.

13.1. Если обязательство предусматривает или позволяет определить день его исполнения либо период времени, в течение которого оно должно быть исполнено, обязательство подлежит исполнению в этот день или в любой момент в пределах этого периода. На этом основании проценты за пользование чужими денежными средствами следует начислять с момента отказа страховщика в выплате страхового возмещения, его выплаты не в полном объеме или с момента истечения срока выплаты страхового возмещения, предусмотренного законом или договором страхования.

13.2. Если при заключении договора добровольного страхования имущества страхователю было предоставлено право выбора способа расчета убытков (без учета износа или с учетом износа застрахованного имущества), понесенных в результате наступления страхового случая, судам при разрешении спора о размере страхового возмещения следует исходить из согласованных сторонами условий договора.

13.3. При возникновении спора между страхователем и страховщиком о размере страхового возмещения, обеспечивающего исполнение обязательства по кредитному договору и подлежащего выплате в пользу выгодоприобретателя, размер страхового возмещения, подлежащего возмещению страховщиком, определяется в соответствии с условиями договора страхования.

13.4. В случае гибели имущества, то есть при полном его уничтожении либо таком повреждении, когда оно не подлежит восстановлению, страхователю выплачивается страховое возмещение в размере полной страховой суммы, если договором не предусмотрен иной размер страхового возмещения.

13.5. При повреждении застрахованного имущества, когда в результате страхового случая он не прекратил своего существования, но не может быть использован в первоначальном качестве, сумма страхового возмещения определяется как разница между страховой суммой и остаточной стоимостью застрахованного имущества.В силу статьи 958 ГК страхователь в этом случае может с согласия страховщика передать ему свои права на застрахованное имущество в целях получения страхового возмещения в размере полной страховой суммы.

13.6. Утрата товарной стоимости представляет собой уменьшение стоимости данного транспортного средства, вызванное преждевременным ухудшением товарного (внешнего) вида транспортного средства и его эксплуатационных качеств в результате снижения прочности и долговечности отдельных деталей, узлов и агрегатов, соединений и защитных покрытий вследствие дорожно-транспортного происшествия и последующего ремонта.

Утрата товарной стоимости относится к реальному ущербу наряду со стоимостью ремонта и запасных частей транспортного средства. В связи с этим, если сторонами при определении размера страховой суммы была предусмотрена и уплата товарной стоимости, не может быть отказано страхователю в ее выплате.

13.7. Если договором добровольного страхования предусмотрен восстановительный ремонт застрахованного имущества, осуществляемый за счет страховщика, то в случае неисполнения им обязательства по производству восстановительного ремонта в установленные договором страхования сроки, страхователь вправе поручить производство восстановительного ремонта третьим лицам либо произвести его своими силами и потребовать от страховщика возмещения понесенных расходов в пределах страховой выплаты.

13.8. В случае возникновения спора о стоимости ремонта товара и запасной части сумма ущерба определяется заключением специалиста (эксперта) по ходатайству сторон. При этом в качестве специалиста (эксперта) может участвовать юридическое лицо, имеющее лицензию на право на занятия оценочной деятельностью.

14. В случаях, когда денежные средства на приобретение застрахованного имущества получены по договору займа и выгодоприобретателем по договору страхования является кредитор, отказавшийся от права на получение страхового возмещения, это право переходит к страхователю, добросовестно исполняющему свои обязанности как перед страховщиком, так и перед кредитором, в связи с сохранением у него страхового интереса.

15. Обратить внимание судов, что страховщик может отказать страхователю (выгодоприобретателю) в выплате страхового возмещения по договору имущественного страхования или страховой суммы по договору личного страхования по основаниям, предусмотренным статьей 955 ГК.

15.1. Частью третьей статьи 955 ГК предусмотрено право страхователя (выгодоприобретателя) оспаривания отказа страховщика в выплате страхового возмещения или страховой суммы путем предъявления к нему (страховщику) иска в суде.

При использовании страхователем (выгодоприобретателем) данного права в исковом заявлении указывается требование не о признании отказа в выплате незаконным, а о взыскании страхового возмещения или страховой суммы. При рассмотрении дела по такому иску судам следует выяснять – имеются ли перечисленные в статье 955 ГК основания для отказа в выплате страхового возмещения.

15.2. В случае, если отказ в выплате страхового возмещения или страховой суммы либо уменьшение размера возмещения страховщик мотивировал тем, что страховой случай наступил вследствие грубой неосторожности страхователя или выгодоприобретателя, судам следует иметь в виду, что такой случай освобождения страховщика от выплаты страхового возмещения или страховой суммы возможно только в том случае, если это прямо предусмотрено законом.

Условие договора страхования, предусматривающее право страховщика на отказ в выплате страхового возмещения или страховой суммы при наступлении страхового случая вследствие грубой неосторожности, не предусмотренного законом, ничтожно.

15.3. При решении вопроса о правомерности отказа страховщика от выплаты страхового возмещения или страховой суммы судам следует учитывать не только документы, указанные в договоре добровольного страхования имущества, но и документы, не указанные в договоре, которыми подтверждается наступление страхового случая и размер убытков, понесенных страхователем (выгодоприобретателем) в результате наступления страхового случая.

16. Судам следует иметь в виду, что в части первой статьи 943 ГК перечислены случаи, когда договор страхования является ничтожным, и этот перечень не является исчерпывающим, так как договор страхования (или его часть) может быть ничтожным также в других случаях, предусмотренных ГК и иными законами.

В частности, договор страхования является ничтожным в случаях, предусмотренных статьями 916 , 917 , 920 и 957 ГК, а также иными законами.

17. Обратить внимание судов, что договор страхования может являться недействительным по основаниям, предусмотренным законом, в силу признания договора таковым судом.

В частности, в соответствии с частью четвертой статьи 921 ГК договор личного страхования в пользу лица, не являющегося застрахованным лицом, в том числе в пользу не являющегося застрахованным лицом страхователя, может быть заключен лишь с письменного согласия застрахованного лица. При отсутствии такого согласия договор может быть признан недействительным по иску застрахованного лица, а в случае смерти этого лица — по иску его наследников.

В силу части четвертой статьи 931 ГК, если после заключения договора страхования будет установлено, что страхователь сообщил страховщику заведомо ложные сведения об обстоятельствах, указанных в части первой данной статьи, страховщик вправе потребовать признания договора недействительным и применения последствий, предусмотренных частью второй статьи 123 ГК, за исключением случая, когда обстоятельства, о которых умолчал страхователь, уже отпали.

Согласно части четвертой статьи 938 ГК, если завышение страховой суммы в договоре страхования явилось следствием обмана со стороны страхователя, страховщик вправе требовать признания договора недействительным и возмещения причиненных ему убытков в размере, превышающем сумму полученной им от страхователя страховой премии.

Заключение договора страхования от имени страховщика страховым агентом или иным лицом, превысившим полномочия, указанные в доверенности, выданной страховщиком, не является основанием для освобождения страховщика от выплаты страхового возмещения, если данный договор в установленном порядке не признан недействительным.

Если будет доказано, что страхователь при заключении договора страхования знал или заведомо должен был знать о том, что страховой агент или иное лицо выходит за пределы ограничений, установленных страховщиком, сделка по требованию страховщика может быть признана недействительной в силу статьи 126 ГК.

18. В соответствии со статьей 957 ГК если договором имущественного страхования не предусмотрено иное, к страховщику, уплатившему страховое возмещение, переходит в пределах уплаченной суммы право требования, которое страхователь (выгодоприобретатель) имеет к лицу, ответственному за убытки, возмещенные в результате страхования. Однако условие договора, исключающее переход к страховщику права требования к лицу, умышленно причинившему убытки, ничтожно.

Разъяснить судам, что для перехода права требования к страховщику законодательством не предусмотрено заключение отдельного соглашения об уступке права требования. Переход данного права осуществлется на основании статьи 957 ГК и самого договора страхования.

19. Обратить внимание судов, что на лицо, допущенное согласно договору страхования к управлению транспортным средством, которое использует это транспортное средство на основании гражданско-правового или трудового договора и имеет интерес в сохранении этого имущества, распространяются правила добровольного страхования автотранспортных средств как на страхователя. В связи с этим, страховщик не обладает правом требовать взыскания с данного лица выплаченной суммы в порядке суброгации, предусмотренной статьей 957 ГК.

21. Согласно статье 959 ГК риск выплаты страхового возмещения или страховой суммы, принятый на себя страховщиком по договору страхования, может быть им застрахован полностью или частично у другого страховщика (страховщиков) по заключенному с последним договору перестрахования.

При рассмотрении дел по спорам, вытекающим из договоров перестрахования, судам следует также руководствоваться Положением о единых требованиях и стандартах предоставления перестраховочных услуг, утвержденным приказом Министра финансов Республики Узбекистан от 27 декабря 2010 года № 111, зарегистрированным Министерством юстиции Республики Узбекистан 29 января 2011 года № 2190, устанавливающим единые требования и стандарты предоставления перестраховочных услуг.

Председатель Верховного суда Республики Узбекистан К. КАМИЛОВ

Секретарь Пленума, судья Верховного суда Республики Узбекистан И. АЛИМОВ

г. Ташкент,

29 ноября 2017 г.,

№ 45

lex.uz