📅 2018-yil 19-may · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2018-yil 19-may · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2018 йил 19 май · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 19 мая 2018 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 19 May 2018 · Other documents · Oliy sudi plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди пленумининг
Қарори
Маъмурий ишларни кўришда биринчи инстанция суди томонидан процессуал қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида
Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси қабул қилинганлиги, суд амалиётида масалалар келиб чиқаётганлиги муносабати билан, шунингдек қонун нормаларини бир хилда ва тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида Ўзбекистон Республикаси «Судлар тўғрисида»ги Қонунининг 22-моддасига асосланиб, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:
1. Судларнинг эътибори маъмурий суд ишларини юритиш бўйича процессуал қонун нормаларида белгиланган тартибга қатъий риоя этиш, ишларни кўриб чиқиш сифатини яхшилаш, ҳар бир иш бўйича қонуний ва асослантирилган қарор қабул қилиш зарурлигига қаратилсин.
2. Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси (бундан буён матнда МСИЮтК деб юритилади) 40-моддасига мувофиқ маъмурий суд ишларини юритишда тарафлар бўлиб қуйидагилар ҳисобланади:
аризачилар — ўзларининг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида талаб тақдим этаётган ёки манфаатларини кўзлаб талаб тақдим этилган фуқаролар ва юридик шахслар;
жавобгарлар — муайян талаб қаратилган маъмурий органлар, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, уларнинг мансабдор шахслари.
3. Маъмурий судга маъмурий ва бошқа оммавий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар бўйича ишлар, жумладан, қуйидаги ишлар тааллуқли:
маъмурий органларнинг идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари юзасидан низолашиш тўғрисидаги;
маъмурий органлар, фуқаролар ўзини-ўзи бошқариш органларининг қонунчиликка мос келмайдиган ҳамда фуқаролар ёки юридик шахсларнинг ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузадиган қарорлари юзасидан низолашиш тўғрисидаги;
маъмурий органлар, фуқаролар ўзини-ўзи бошқариш органлари мансабдор шахсларининг қонунчиликка мос келмайдиган ҳамда фуқаролар ёки юридик шахсларнинг ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузадиган, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан низолашиш тўғрисидаги;
сайлов комиссияларининг хатти-ҳаракатлари (қарорлари) юзасидан низолашиш тўғрисидаги;
нотариал ҳаракатни амалга ошириш рад этилганлиги юзасидан низолашиш тўғрисидаги;
нотариуснинг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан низолашиш тўғрисидаги;
фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш рад этилганлиги юзасидан низолашиш тўғрисидаги;
фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органи мансабдор шахсининг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан низолашиш тўғрисидаги;
давлат рўйхатидан ўтказишни рад этиш ёхуд белгиланган муддатда давлат рўйхатидан ўтказишдан бўйин товлаш устидан шикоят қилиш тўғрисидаги ишлар;
МСИЮтКнинг 27 1 -моддасида кўрсатилган инвестиция низолари бўйича ишлар;
МСИЮтКнинг 27 2 -моддасида кўрсатилган рақобат тўғрисидаги ишлар;
маъмурий ва бошқа оммавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган талаблар бўйича ундириш сўзсиз тартибда амалга ошириладиган ижро ҳужжати ёки бошқа ҳужжат устидан шикоят қилиш тўғрисидаги ишлар.
Суд фуқаролар ва юридик шахсларнинг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги маъмурий ва бошқа оммавий ҳуқуқий муносабатлардан юзага келадиган, қонун билан ўзининг ваколатига киритилган бошқа ишларни ҳам ҳал қилади.
Қонунга кўра, аризачи ушбу кўрсатилган ариза (шикоят)лар билан бир қаторда мазкур талабларга сабабий боғланишда бўлган зарарларнинг ўрнини қоплаш тўғрисидаги талабни ҳам тақдим этишга ҳақли.
Ушбу кўрсатилган талаблардан алоҳида тарзда билдирилган зарарларнинг ўрнини қоплаш тўғрисидаги талаб тааллуқлилигига кўра, фуқаролик ишлари бўйича судда ёки иқтисодий судда кўриб чиқилиши лозим.
Маъмурий ва бошқа оммавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқса-да, қонунда Ўзбекистон Республикаси Конституциявий судига, фуқаролик ишлари бўйича судга, иқтисодий ва ҳарбий судга тааллуқлилиги белгиланган низолар бўйича ишлар маъмурий судга тааллуқли эмас.
Агар ариза маъмурий орган бўлмаган корхона, ташкилот, муассаса ҳужжатини ҳақиқий эмас, деб топиш ёки унинг мансабдор шахси ҳаракатини (ҳаракатсизлигини) ғайриқонуний деб топиш тўғрисида берилган талаб ёхуд ариза (шикоят) маъмурий органга нисбатан берилган бўлиб, аммо устидан шикоят берилаётган ҳаракат меҳнат муносабатларидан келиб чиққан бўлса, бундай талаблар маъмурий суд судловига тааллуқли эмас.
3 1 . МСИЮтКнинг 27 3 -моддаси биринчи қисмига кўра, талаб судга тааллуқлилик қоидалари бузилган ҳолда маъмурий судга тақдим этилган бўлса, ариза (шикоят) тааллуқлилигига кўра, фуқаролик ишлари бўйича судга ёки иқтисодий судга кўриб чиқиш учун ўтказилади.
Агар ариза (шикоят) судга тааллуқлилик қоидаларини бузган ҳолда иш юритишга қабул қилинганлиги ишни кўриб чиқиш чоғида аниқланса, маъмурий суд иш материалларини судга тааллуқлилигига кўра фуқаролик ишлари бўйича судга ёки иқтисодий судга кўриб чиқиш учун ўтказиш ва маъмурий суд ишини юритишни тугатиш тўғрисида ажрим чиқаради.
Аризани (шикоятни), иш материалларини маъмурий суддан тааллуқлилигига кўра бошқа судга ўтказиш тўғрисидаги ажрим устидан шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин.
Маъмурий суддан тааллуқлилигига кўра бошқа судга ўтказилган ариза (шикоят), иш материаллари ўзига ўтказилган суд томонидан қабул қилиб олиниши керак.
Ўзбекистон Республикасида судлар ўртасида судга тааллуқлилик тўғрисидаги низоларга йўл қўйилмайди.
Агар ариза (шикоят) икки ва ундан ортиқ талабларнинг биттаси ёки бир нечтаси маъмурий судга тааллуқлилик қоидаларини бузган ҳолда иш юритишга қабул қилинганлиги ишни кўриб чиқиш чоғида аниқланса, суд МСИЮтКнинг 138-моддасига асосан талабларнинг бир қисмини алоҳида иш юритишга ажратиш масаласини ҳал этган ҳолда, тааллуқлилигига кўра фуқаролик ишлари бўйича судга ёки иқтисодий судга кўриб чиқиш учун ўтказади.
4. Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, давлат органлари ва улар мансабдор шахслари Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси, Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодексига мувофиқ қабул қиладиган қарорлари ёки амалга оширадиган ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан низолашиш тўғрисидаги ишлар маъмурий судга тааллуқли эмас. Бундай ариза (шикоят) тақдим этилган ҳолда, судья МСИЮтК 133-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига мувофиқ уни қабул қилишни рад этади. Агар ариза (шикоят) иш юритишга қабул қилинган бўлса, МСИЮтК 108-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига асосан иш юритиш тугатилади.
5. Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, МСИЮтК 36-моддасига кўра, судда ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларини амалга ошириш лаёқатига фақат юридик шахслар эгадирлар. Шу сабабли, агар юридик шахс ишончномаси мавжуд бўлмаса, суд юридик шахс алоҳида бўлинмаси (филиали, ваколатхонаси) аризасини (шикоятини) қабул қилишга ҳақли эмас. Бундай ариза (шикоят) МСИЮтК 134-моддаси биринчи қисмининг 3-бандига мувофиқ қайтарилиши, агар у иш юритишга қабул қилинган бўлса, мазкур Кодекс 105-моддасининг 2-бандига мувофиқ кўрмасдан қолдирилиши керак.
Маъмурий орган ёки фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органи мансабдор шахсининг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан низолашишда, жавобгар сифатида аризада (шикоятда) ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоят қилинаётган тегишли юридик шахс ва мансабдор шахснинг ўзи кўрсатилади.
6. Суд идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжат юзасидан низолашиш тўғрисидаги ишни ҳал этишда уни давлат рўйхатидан ўтказган орган — Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигини жавобгар сифатида жалб қилиши лозим.
7. Ўзаро боғлиқ бўлиб, баъзилари маъмурий судга, бошқалари эса фуқаролик ишлари бўйича судга ёхуд иқтисодий судга тааллуқли бўлган бир нечта талабни бирлаштиришга йўл қўйилмайди.
8. МСИЮтК 128-моддаси биринчи қисмининг мазмунига кўра, юридик шахс номидан ариза (шикоят) унинг раҳбари ёки вакили томонидан имзоланиши керак. Бунда имзо механик ёки бошқа нусха кўчириш воситалари орқали амалга оширилишига йўл қўйилмайди, қонунда назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно.
Якка тартибда бошқариладиган ижро органи раҳбари вазифасини бажарувчи шахс аризани (шикоятни) имзолашга ҳақли, бироқ бунда аризага (шикоятга) унинг мақомини тасдиқловчи ҳужжатлар илова қилинган бўлиши лозим.
Агар ташкилот ҳайъат томонидан бошқарилса, шахсда аризани (шикоятни) имзолаш ваколати борлигини тасдиқловчи ҳужжат) илова қилиниши керак.
Тугатилаётган ташкилот номидан ариза (шикоят) тугатиш комиссияси раиси томонидан имзоланади.
9. Аризачи битта аризада (шикоятда) ўзаро боғлиқ бўлган бир нечта талабни бирлаштиришга ҳақли. Агар талаблар ўзаро боғлиқ бўлмаса, суд МСИЮтК 134-моддаси биринчи қисмининг 7-бандига кўра, аризани (шикоятни) қайтариш тўғрисида ажрим чиқаради. Агар ариза (шикоят) иш юритишга қабул қилинган бўлса, суд МСИЮтК 138-моддасига мувофиқ ушбу талабларни алоҳида ажратиш йўли билан кўради.
10. Судлар шуни назарда тутишлари керакки, МСИЮтК 134-моддасининг биринчи қисмида назарда тутилган аризани (шикоятни) қайтариш асослари рўйхати кенгайтирилган тарзда талқин этилишига йўл қўйилмайди.
Агар ариза (шикоят) иш юритишга қабул қилинганидан кейин, у судловга тегишлилик қоидалари бузилган ҳолда қабул қилинганлиги аниқланса, суд тегишинча, ишни бошқа маъмурий судга ўтказиш тўғрисида ажрим чиқаради (МСИЮтК 34-моддаси иккинчи қисмининг 1-банди ).
11. Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси ва унинг ҳудудий бошқармалари палата аъзоси манфаатларини кўзлаб берган аризага (шикоятга) Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси ва тадбиркорлик фаолияти субъекти ўртасида тузилган аъзолик тўғрисидаги шартнома илова қилиниши лозим. Мазкур талабга риоя қилинмаганда, ариза (шикоят) МСИЮтК 134-моддаси биринчи қисмининг 3-бандига асосан қайтарилади, бу ҳолат ариза (шикоят) иш юритишга қабул қилингандан кейин аниқланса, ариза (шикоят) кўрмасдан қолдирилади (МСИЮтК 105-моддасининг 2-банди ).
13. Аризани (шикоятни) қабул қилишни рад этиш асослари МСИЮтК 133-моддасида назарда тутилган ва кенгайтирилган тарзда талқин қилиниши мумкин эмас. Агар аризани (шикоятни) қабул қилишни рад этиш асослари ариза (шикоят) иш юритишга қабул қилингандан кейин аниқланса, иш юритиш МСИЮтК 108-моддасига асосан тугатилади.
14. Судлар шуни назарда тутишлари керакки, маъмурий иш қўзғатилгунга қадар суд далилларни таъминлаш чораларини кўришга (МСИЮтК 89-моддаси ), суд топшириқлари беришга (МСИЮтК 90-моддаси ) ва дастлабки ҳимоя чораларини қўллашга (МСИЮтК 94-моддаси ) ҳақли эмас.
Аризани (шикоятни) иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш масаласи судья томонидан якка тартибда ҳал этилади.
15. Шуни назарда тутиш лозимки, ишни суд муҳокамасига тайёрлаш унинг ўз вақтида, ҳар томонлама ва тўғри кўриб чиқилишини ва ҳал қилинишини таъминловчи муҳим босқич ҳисобланади.
Ишни суд муҳокамасига ўз вақтида ва сифатли тайёрлаш судга қуйидаги имкониятларни беради:
тарафларнинг ҳуқуқий муносабатларини ва ишни ҳал этишда қўлланилиши лозим бўлган қонунни аниқлаш;
тарафларнинг талаблари ва эътирозларини асословчи фактларни ҳамда низони тўғри ҳал этиш учун аҳамиятга эга бошқа фактларни аниқлаш;
суд муҳокамасига ўз вақтида тақдим этилишини таъминлаш мақсадида, ишни ҳал этиш учун зарур далиллар доирасини аниқлаш;
тарафлар, ишда иштирок этувчи бошқа шахслар томонидан зарур далиллар тақдим этилишини таъминлаш;
ишда иштирок этиши эҳтимол бўлган шахслар таркиби масаласини ҳал этиш;
дастлабки ҳимоя ва далилларни таъминлаш чораларини қўллаш масаласини ҳал этиш.
МСИЮтК 140-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ ишни суд муҳокамасига тайёрлаш ҳаракатлари рўйхати тугал бўлмай, судья ишнинг тўғри ва ўз вақтида ҳал этилишини таъминлашга қаратилган бошқа ҳаракатларни ҳам амалга ошириши мумкин.
Ишни суд муҳокамасига тайёрлаш тўғрисида чиқарилган ажрим ва уни кўришга тайёрлаш билан боғлиқ бошқа ажримлар ишнинг кейинги ҳаракатига тўсқинлик қилмайди ва уларнинг устидан шикоят берилмайди.
16. Суд мажлиси видеоконференцалоқа режимида ўтказилиши ҳақида ишни судда кўришга тайёрлаш тўғрисидаги суд ажримида кўрсатилиши лозим бўлиб, у ишда иштирок этувчи шахслар ҳамда бундай мажлисни ўтказишга кўмаклашувчи судга юборилади.
17. Суд ишда иштирок этувчи шахсларни суд муҳокамасининг вақти ва жойи тўғрисида МСИЮтК 124-моддасида назарда тутилган тартибда хабардор қилади.
Суд муҳокамасининг вақти ва жойи тўғрисида тегишли тартибда хабардор қилинган жавобгар судга келмаганда, бунинг сабаблари ва ишнинг хусусиятларини инобатга олиб, ишни унинг иштирокисиз кўриш имконияти тўғрисидаги масала ҳар бир ҳолда муҳокама қилиниши лозим.
18. МСИЮтК 93-моддасида кўрсатилган дастлабки ҳимоя чоралари, агар уларни қўлламаслик аризачининг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатлари ҳимоясини қийинлаштирса ёки бунга имкон бермаса, иш юритишнинг ҳар қандай босқичида кўрилиши мумкин.
Суд ишда иштирок этувчи шахсларнинг илтимосномасига кўра, аризани рад этиш ҳақидаги ҳал қилув қарори қонуний кучга киргунга қадар ҳам, МСИЮтК 98-моддасининг иккинчи қисмида назарда тутилган тартибга риоя этган ҳолда дастлабки ҳимоя чораларини бекор қилишга ҳақли.
19. Аризачи МСИЮтК 136-моддасининг биринчи қисмида назарда тутилган ариза (шикоят) асосини ёки предметини ўзгартириш ҳуқуқидан биринчи инстанция судида ҳал қилув қарори қабул қилингунга қадар фойдаланиши мумкин. Бу норма иш бошқа инстанцияларда кўрилаётганда қўлланилмайди.
Ариза (шикоят) предмети ўзгартирилиши аризачининг жавобгарга нисбатан моддий-ҳуқуқий талаблари ўзгартирилганлигини билдиради.
Аризанинг (шикоятнинг) асоси ва предмети бир вақтда ўзгартирилишига йўл қўйилмайди (МСИЮтК 136-моддасининг учинчи қисми ).
20. МСИЮтК 58-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ судда юридик шахсларнинг ишларини қонун ҳужжатлари ёки таъсис ҳужжатларида берилган ваколатлар доирасида уларнинг органлари олиб боради.
Юридик шахсларнинг вакиллари судда уларга берилган ишончномада кўрсатилган ваколатлар доирасида иш олиб боради. Вакилга берилган ишончномада унинг МСИЮтК 62-моддасининг иккинчи қисмида назарда тутилган ваколатлари махсус кўрсатилган бўлиши керак. Агар вакилга берилган ишончномада бундай ваколатлар кўрсатилмаган бўлса, вакил ушбу қонун нормасида назарда тутилган процессуал ҳаракатлардан бошқа процессуал ҳаракатларни амалга оширишга ҳақли.
21. Адвокатлик тузилмаси (бюроси, фирмаси) томонидан берилган ордер адвокатга ҳуқуқий ёрдам сўраб мурожаат қилган шахс манфаатларида фақат МСИЮтК 62-моддасининг биринчи қисмида назарда тутилган процессуал ҳаракатларни амалга ошириш ҳуқуқини беради. Адвокатнинг мазкур модданинг иккинчи қисмида назарда тутилган ҳаракатларни амалга ошириш ваколати унга ваколат берувчи берган ишончномада кўрсатилган бўлиши лозим.
22. Судларга тушунтирилсинки, иш юритишни тугатиш институти низо мазмуни юзасидан ҳал қилув қарори чиқармасдан туриб иш кўришни тамомлаш шаклларидан бири ҳисобланади. МСИЮтК 108-моддасида назарда тутилган иш юритишни тугатиш асослари рўйхати тугал ҳисобланади ва кенгайтирилган тарзда талқин қилиниши мумкин эмас.
23. МСИЮтК 105-моддасида назарда тутилган ҳолатлар аниқланганда, суд аризани (шикоятни) кўрмасдан қолдиради ва бу ҳақда ажрим чиқаради. МСИЮтК 106-моддасига мувофиқ чиқарилган ажримда ишни кўриш учун тўсқинлик қилаётган ва аризани кўрмасдан қолдириш учун асос бўлган ҳолатларни бартараф этиш йўллари тушунтирилиши лозим.
24. Агар суд муҳокамасининг вақти ва жойи тўғрисида белгиланган тартибда хабардор қилинган аризачи биринчи суд мажлисига келмаса ва ишни унинг иштирокисиз кўришга розилик берган бўлмаса, бундай ҳолда ариза (шикоят) МСИЮтК 105-моддасининг 3-бандига мувофиқ кўрмасдан қолдирилади.
Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, агар аризачи биринчи суд мажлисида иштирок этиб, суднинг кейинги мажлисларида иштирок этмаса, ушбу асослар бўйича аризани (шикоятни) кўрмасдан қолдириш мумкин эмас.
25. Судларга тушунтирилсинки, МСИЮтК 20-моддасининг биринчи қисмида назарда тутилган қоидалар аризани (шикоятни) кўрмасдан қолдириш, тугатиш ва аризани (шикоятни) қайтариш, қабул қилишни рад этиш тўғрисидаги ажримлар бекор қилинган ҳолларга татбиқ этилмайди.
26. Судлар аҳолининг ҳуқуқий онгини ошириш мақсадида, суд ҳужжати эълон қилингандан кейин унинг мазмунини ва суд ҳужжати қабул қилинишига сабаб бўлган асосларни тушунтириб беришлари лозим.
27. Ишларни кўришда судлар маъмурий ҳуқуқий муносабатлар соҳасида низолар келиб чиқишига сабаб бўлган шарт-шароитларни аниқлашга эътибор қаратиш лозим.
Ишларни кўришда давлат ёки бошқа орган, юридик шахс, мансабдор шахс ёки фуқаронинг фаолиятида қонун ҳужжатлари бузилиши аниқланган ҳолларда, улар ишда иштирок этишидан қатъи назар, суд хусусий ажрим чиқаришга ҳақли. Уларнинг ҳаракатларида жиноят аломатлари аниқланганда эса, суд бу ҳақда жиноят иши қўзғатиш масаласини ҳал қилиш учун тегишли материалларни илова қилган ҳолда прокурорга хабар беради.
Хусусий ажрим суд мажлисида эълон қилинади ва баённомада акс эттирилади.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси К. КАМИЛОВ
Пленум котиби, Ўзбекистон Республикаси Олий суди судьяси И. АЛИМОВ
Тошкент ш.,
2018 йил 19 май,
15-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining
Qarori
Maʼmuriy ishlarni koʻrishda birinchi instansiya sudi tomonidan protsessual qonun normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksi qabul qilinganligi, sud amaliyotida masalalar kelib chiqayotganligi munosabati bilan, shuningdek qonun normalarini bir xilda va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunining 22-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
1. Sudlarning eʼtibori maʼmuriy sud ishlarini yuritish boʻyicha protsessual qonun normalarida belgilangan tartibga qatʼiy rioya etish, ishlarni koʻrib chiqish sifatini yaxshilash, har bir ish boʻyicha qonuniy va asoslantirilgan qaror qabul qilish zarurligiga qaratilsin.
2. Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksi (bundan buyon matnda MSIYUtK deb yuritiladi) 40-moddasiga muvofiq maʼmuriy sud ishlarini yuritishda taraflar boʻlib quyidagilar hisoblanadi:
arizachilar — oʻzlarining huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida talab taqdim etayotgan yoki manfaatlarini koʻzlab talab taqdim etilgan fuqarolar va yuridik shaxslar;
javobgarlar — muayyan talab qaratilgan maʼmuriy organlar, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, ularning mansabdor shaxslari.
3. Maʼmuriy sudga maʼmuriy va boshqa ommaviy-huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolar boʻyicha ishlar, jumladan, quyidagi ishlar taalluqli:
maʼmuriy organlarning idoraviy normativ-huquqiy hujjatlari yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi;
maʼmuriy organlar, fuqarolar oʻzini-oʻzi boshqarish organlarining qonunchilikka mos kelmaydigan hamda fuqarolar yoki yuridik shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzadigan qarorlari yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi;
maʼmuriy organlar, fuqarolar oʻzini-oʻzi boshqarish organlari mansabdor shaxslarining qonunchilikka mos kelmaydigan hamda fuqarolar yoki yuridik shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzadigan, harakatlari (harakatsizligi) yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi;
saylov komissiyalarining xatti-harakatlari (qarorlari) yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi;
notarial harakatni amalga oshirish rad etilganligi yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi;
notariusning harakatlari (harakatsizligi) yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi;
fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish rad etilganligi yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi;
fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organi mansabdor shaxsining harakatlari (harakatsizligi) yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi;
davlat roʻyxatidan oʻtkazishni rad etish yoxud belgilangan muddatda davlat roʻyxatidan oʻtkazishdan boʻyin tovlash ustidan shikoyat qilish toʻgʻrisidagi ishlar;
MSIYUtKning 27 1 -moddasida koʻrsatilgan investitsiya nizolari boʻyicha ishlar;
MSIYUtKning 27 2 -moddasida koʻrsatilgan raqobat toʻgʻrisidagi ishlar;
maʼmuriy va boshqa ommaviy huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan talablar boʻyicha undirish soʻzsiz tartibda amalga oshiriladigan ijro hujjati yoki boshqa hujjat ustidan shikoyat qilish toʻgʻrisidagi ishlar.
Sud fuqarolar va yuridik shaxslarning buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish toʻgʻrisidagi maʼmuriy va boshqa ommaviy huquqiy munosabatlardan yuzaga keladigan, qonun bilan oʻzining vakolatiga kiritilgan boshqa ishlarni ham hal qiladi.
Qonunga koʻra, arizachi ushbu koʻrsatilgan ariza (shikoyat)lar bilan bir qatorda mazkur talablarga sababiy bogʻlanishda boʻlgan zararlarning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi talabni ham taqdim etishga haqli.
Ushbu koʻrsatilgan talablardan alohida tarzda bildirilgan zararlarning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi talab taalluqliligiga koʻra, fuqarolik ishlari boʻyicha sudda yoki iqtisodiy sudda koʻrib chiqilishi lozim.
Maʼmuriy va boshqa ommaviy huquqiy munosabatlardan kelib chiqsa-da, qonunda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudiga, fuqarolik ishlari boʻyicha sudga, iqtisodiy va harbiy sudga taalluqliligi belgilangan nizolar boʻyicha ishlar maʼmuriy sudga taalluqli emas.
Agar ariza maʼmuriy organ boʻlmagan korxona, tashkilot, muassasa hujjatini haqiqiy emas, deb topish yoki uning mansabdor shaxsi harakatini (harakatsizligini) gʻayriqonuniy deb topish toʻgʻrisida berilgan talab yoxud ariza (shikoyat) maʼmuriy organga nisbatan berilgan boʻlib, ammo ustidan shikoyat berilayotgan harakat mehnat munosabatlaridan kelib chiqqan boʻlsa, bunday talablar maʼmuriy sud sudloviga taalluqli emas.
3 1 . MSIYUtKning 27 3 -moddasi birinchi qismiga koʻra, talab sudga taalluqlilik qoidalari buzilgan holda maʼmuriy sudga taqdim etilgan boʻlsa, ariza (shikoyat) taalluqliligiga koʻra, fuqarolik ishlari boʻyicha sudga yoki iqtisodiy sudga koʻrib chiqish uchun oʻtkaziladi.
Agar ariza (shikoyat) sudga taalluqlilik qoidalarini buzgan holda ish yuritishga qabul qilinganligi ishni koʻrib chiqish chogʻida aniqlansa, maʼmuriy sud ish materiallarini sudga taalluqliligiga koʻra fuqarolik ishlari boʻyicha sudga yoki iqtisodiy sudga koʻrib chiqish uchun oʻtkazish va maʼmuriy sud ishini yuritishni tugatish toʻgʻrisida ajrim chiqaradi.
Arizani (shikoyatni), ish materiallarini maʼmuriy suddan taalluqliligiga koʻra boshqa sudga oʻtkazish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin.
Maʼmuriy suddan taalluqliligiga koʻra boshqa sudga oʻtkazilgan ariza (shikoyat), ish materiallari oʻziga oʻtkazilgan sud tomonidan qabul qilib olinishi kerak.
Oʻzbekiston Respublikasida sudlar oʻrtasida sudga taalluqlilik toʻgʻrisidagi nizolarga yoʻl qoʻyilmaydi.
Agar ariza (shikoyat) ikki va undan ortiq talablarning bittasi yoki bir nechtasi maʼmuriy sudga taalluqlilik qoidalarini buzgan holda ish yuritishga qabul qilinganligi ishni koʻrib chiqish chogʻida aniqlansa, sud MSIYUtKning 138-moddasiga asosan talablarning bir qismini alohida ish yuritishga ajratish masalasini hal etgan holda, taalluqliligiga koʻra fuqarolik ishlari boʻyicha sudga yoki iqtisodiy sudga koʻrib chiqish uchun oʻtkazadi.
4. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, davlat organlari va ular mansabdor shaxslari Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksiga muvofiq qabul qiladigan qarorlari yoki amalga oshiradigan harakatlari (harakatsizligi) yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi ishlar maʼmuriy sudga taalluqli emas. Bunday ariza (shikoyat) taqdim etilgan holda, sudya MSIYUtK 133-moddasi birinchi qismining 1-bandiga muvofiq uni qabul qilishni rad etadi. Agar ariza (shikoyat) ish yuritishga qabul qilingan boʻlsa, MSIYUtK 108-moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan ish yuritish tugatiladi.
5. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, MSIYUtK 36-moddasiga koʻra, sudda oʻz huquq va majburiyatlarini amalga oshirish layoqatiga faqat yuridik shaxslar egadirlar. Shu sababli, agar yuridik shaxs ishonchnomasi mavjud boʻlmasa, sud yuridik shaxs alohida boʻlinmasi (filiali, vakolatxonasi) arizasini (shikoyatini) qabul qilishga haqli emas. Bunday ariza (shikoyat) MSIYUtK 134-moddasi birinchi qismining 3-bandiga muvofiq qaytarilishi, agar u ish yuritishga qabul qilingan boʻlsa, mazkur Kodeks 105-moddasining 2-bandiga muvofiq koʻrmasdan qoldirilishi kerak.
Maʼmuriy organ yoki fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organi mansabdor shaxsining harakatlari (harakatsizligi) yuzasidan nizolashishda, javobgar sifatida arizada (shikoyatda) harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat qilinayotgan tegishli yuridik shaxs va mansabdor shaxsning oʻzi koʻrsatiladi.
6. Sud idoraviy normativ-huquqiy hujjat yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi ishni hal etishda uni davlat roʻyxatidan oʻtkazgan organ — Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligini javobgar sifatida jalb qilishi lozim.
7. Oʻzaro bogʻliq boʻlib, baʼzilari maʼmuriy sudga, boshqalari esa fuqarolik ishlari boʻyicha sudga yoxud iqtisodiy sudga taalluqli boʻlgan bir nechta talabni birlashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.
8. MSIYUtK 128-moddasi birinchi qismining mazmuniga koʻra, yuridik shaxs nomidan ariza (shikoyat) uning rahbari yoki vakili tomonidan imzolanishi kerak. Bunda imzo mexanik yoki boshqa nusxa koʻchirish vositalari orqali amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyilmaydi, qonunda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.
Yakka tartibda boshqariladigan ijro organi rahbari vazifasini bajaruvchi shaxs arizani (shikoyatni) imzolashga haqli, biroq bunda arizaga (shikoyatga) uning maqomini tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilingan boʻlishi lozim.
Agar tashkilot hayʼat tomonidan boshqarilsa, shaxsda arizani (shikoyatni) imzolash vakolati borligini tasdiqlovchi hujjat) ilova qilinishi kerak.
Tugatilayotgan tashkilot nomidan ariza (shikoyat) tugatish komissiyasi raisi tomonidan imzolanadi.
9. Arizachi bitta arizada (shikoyatda) oʻzaro bogʻliq boʻlgan bir nechta talabni birlashtirishga haqli. Agar talablar oʻzaro bogʻliq boʻlmasa, sud MSIYUtK 134-moddasi birinchi qismining 7-bandiga koʻra, arizani (shikoyatni) qaytarish toʻgʻrisida ajrim chiqaradi. Agar ariza (shikoyat) ish yuritishga qabul qilingan boʻlsa, sud MSIYUtK 138-moddasiga muvofiq ushbu talablarni alohida ajratish yoʻli bilan koʻradi.
10. Sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, MSIYUtK 134-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan arizani (shikoyatni) qaytarish asoslari roʻyxati kengaytirilgan tarzda talqin etilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
Agar ariza (shikoyat) ish yuritishga qabul qilinganidan keyin, u sudlovga tegishlilik qoidalari buzilgan holda qabul qilinganligi aniqlansa, sud tegishincha, ishni boshqa maʼmuriy sudga oʻtkazish toʻgʻrisida ajrim chiqaradi (MSIYUtK 34-moddasi ikkinchi qismining 1-bandi ).
11. Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi va uning hududiy boshqarmalari palata aʼzosi manfaatlarini koʻzlab bergan arizaga (shikoyatga) Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi va tadbirkorlik faoliyati subyekti oʻrtasida tuzilgan aʼzolik toʻgʻrisidagi shartnoma ilova qilinishi lozim. Mazkur talabga rioya qilinmaganda, ariza (shikoyat) MSIYUtK 134-moddasi birinchi qismining 3-bandiga asosan qaytariladi, bu holat ariza (shikoyat) ish yuritishga qabul qilingandan keyin aniqlansa, ariza (shikoyat) koʻrmasdan qoldiriladi (MSIYUtK 105-moddasining 2-bandi ).
13. Arizani (shikoyatni) qabul qilishni rad etish asoslari MSIYUtK 133-moddasida nazarda tutilgan va kengaytirilgan tarzda talqin qilinishi mumkin emas. Agar arizani (shikoyatni) qabul qilishni rad etish asoslari ariza (shikoyat) ish yuritishga qabul qilingandan keyin aniqlansa, ish yuritish MSIYUtK 108-moddasiga asosan tugatiladi.
14. Sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, maʼmuriy ish qoʻzgʻatilgunga qadar sud dalillarni taʼminlash choralarini koʻrishga (MSIYUtK 89-moddasi ), sud topshiriqlari berishga (MSIYUtK 90-moddasi ) va dastlabki himoya choralarini qoʻllashga (MSIYUtK 94-moddasi ) haqli emas.
Arizani (shikoyatni) ish yuritishga qabul qilish va ish qoʻzgʻatish masalasi sudya tomonidan yakka tartibda hal etiladi.
15. Shuni nazarda tutish lozimki, ishni sud muhokamasiga tayyorlash uning oʻz vaqtida, har tomonlama va toʻgʻri koʻrib chiqilishini va hal qilinishini taʼminlovchi muhim bosqich hisoblanadi.
Ishni sud muhokamasiga oʻz vaqtida va sifatli tayyorlash sudga quyidagi imkoniyatlarni beradi:
taraflarning huquqiy munosabatlarini va ishni hal etishda qoʻllanilishi lozim boʻlgan qonunni aniqlash;
taraflarning talablari va eʼtirozlarini asoslovchi faktlarni hamda nizoni toʻgʻri hal etish uchun ahamiyatga ega boshqa faktlarni aniqlash;
sud muhokamasiga oʻz vaqtida taqdim etilishini taʼminlash maqsadida, ishni hal etish uchun zarur dalillar doirasini aniqlash;
taraflar, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar tomonidan zarur dalillar taqdim etilishini taʼminlash;
ishda ishtirok etishi ehtimol boʻlgan shaxslar tarkibi masalasini hal etish;
dastlabki himoya va dalillarni taʼminlash choralarini qoʻllash masalasini hal etish.
MSIYUtK 140-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq ishni sud muhokamasiga tayyorlash harakatlari roʻyxati tugal boʻlmay, sudya ishning toʻgʻri va oʻz vaqtida hal etilishini taʼminlashga qaratilgan boshqa harakatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
Ishni sud muhokamasiga tayyorlash toʻgʻrisida chiqarilgan ajrim va uni koʻrishga tayyorlash bilan bogʻliq boshqa ajrimlar ishning keyingi harakatiga toʻsqinlik qilmaydi va ularning ustidan shikoyat berilmaydi.
16. Sud majlisi videokonferensaloqa rejimida oʻtkazilishi haqida ishni sudda koʻrishga tayyorlash toʻgʻrisidagi sud ajrimida koʻrsatilishi lozim boʻlib, u ishda ishtirok etuvchi shaxslar hamda bunday majlisni oʻtkazishga koʻmaklashuvchi sudga yuboriladi.
17. Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarni sud muhokamasining vaqti va joyi toʻgʻrisida MSIYUtK 124-moddasida nazarda tutilgan tartibda xabardor qiladi.
Sud muhokamasining vaqti va joyi toʻgʻrisida tegishli tartibda xabardor qilingan javobgar sudga kelmaganda, buning sabablari va ishning xususiyatlarini inobatga olib, ishni uning ishtirokisiz koʻrish imkoniyati toʻgʻrisidagi masala har bir holda muhokama qilinishi lozim.
18. MSIYUtK 93-moddasida koʻrsatilgan dastlabki himoya choralari, agar ularni qoʻllamaslik arizachining huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari himoyasini qiyinlashtirsa yoki bunga imkon bermasa, ish yuritishning har qanday bosqichida koʻrilishi mumkin.
Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosnomasiga koʻra, arizani rad etish haqidagi hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgunga qadar ham, MSIYUtK 98-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan tartibga rioya etgan holda dastlabki himoya choralarini bekor qilishga haqli.
19. Arizachi MSIYUtK 136-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan ariza (shikoyat) asosini yoki predmetini oʻzgartirish huquqidan birinchi instansiya sudida hal qiluv qarori qabul qilingunga qadar foydalanishi mumkin. Bu norma ish boshqa instansiyalarda koʻrilayotganda qoʻllanilmaydi.
Ariza (shikoyat) predmeti oʻzgartirilishi arizachining javobgarga nisbatan moddiy-huquqiy talablari oʻzgartirilganligini bildiradi.
Arizaning (shikoyatning) asosi va predmeti bir vaqtda oʻzgartirilishiga yoʻl qoʻyilmaydi (MSIYUtK 136-moddasining uchinchi qismi ).
20. MSIYUtK 58-moddasining birinchi qismiga muvofiq sudda yuridik shaxslarning ishlarini qonun hujjatlari yoki taʼsis hujjatlarida berilgan vakolatlar doirasida ularning organlari olib boradi.
Yuridik shaxslarning vakillari sudda ularga berilgan ishonchnomada koʻrsatilgan vakolatlar doirasida ish olib boradi. Vakilga berilgan ishonchnomada uning MSIYUtK 62-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan vakolatlari maxsus koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Agar vakilga berilgan ishonchnomada bunday vakolatlar koʻrsatilmagan boʻlsa, vakil ushbu qonun normasida nazarda tutilgan protsessual harakatlardan boshqa protsessual harakatlarni amalga oshirishga haqli.
21. Advokatlik tuzilmasi (byurosi, firmasi) tomonidan berilgan order advokatga huquqiy yordam soʻrab murojaat qilgan shaxs manfaatlarida faqat MSIYUtK 62-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan protsessual harakatlarni amalga oshirish huquqini beradi. Advokatning mazkur moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan harakatlarni amalga oshirish vakolati unga vakolat beruvchi bergan ishonchnomada koʻrsatilgan boʻlishi lozim.
22. Sudlarga tushuntirilsinki, ish yuritishni tugatish instituti nizo mazmuni yuzasidan hal qiluv qarori chiqarmasdan turib ish koʻrishni tamomlash shakllaridan biri hisoblanadi. MSIYUtK 108-moddasida nazarda tutilgan ish yuritishni tugatish asoslari roʻyxati tugal hisoblanadi va kengaytirilgan tarzda talqin qilinishi mumkin emas.
23. MSIYUtK 105-moddasida nazarda tutilgan holatlar aniqlanganda, sud arizani (shikoyatni) koʻrmasdan qoldiradi va bu haqda ajrim chiqaradi. MSIYUtK 106-moddasiga muvofiq chiqarilgan ajrimda ishni koʻrish uchun toʻsqinlik qilayotgan va arizani koʻrmasdan qoldirish uchun asos boʻlgan holatlarni bartaraf etish yoʻllari tushuntirilishi lozim.
24. Agar sud muhokamasining vaqti va joyi toʻgʻrisida belgilangan tartibda xabardor qilingan arizachi birinchi sud majlisiga kelmasa va ishni uning ishtirokisiz koʻrishga rozilik bergan boʻlmasa, bunday holda ariza (shikoyat) MSIYUtK 105-moddasining 3-bandiga muvofiq koʻrmasdan qoldiriladi.
Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, agar arizachi birinchi sud majlisida ishtirok etib, sudning keyingi majlislarida ishtirok etmasa, ushbu asoslar boʻyicha arizani (shikoyatni) koʻrmasdan qoldirish mumkin emas.
25. Sudlarga tushuntirilsinki, MSIYUtK 20-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan qoidalar arizani (shikoyatni) koʻrmasdan qoldirish, tugatish va arizani (shikoyatni) qaytarish, qabul qilishni rad etish toʻgʻrisidagi ajrimlar bekor qilingan hollarga tatbiq etilmaydi.
26. Sudlar aholining huquqiy ongini oshirish maqsadida, sud hujjati eʼlon qilingandan keyin uning mazmunini va sud hujjati qabul qilinishiga sabab boʻlgan asoslarni tushuntirib berishlari lozim.
27. Ishlarni koʻrishda sudlar maʼmuriy huquqiy munosabatlar sohasida nizolar kelib chiqishiga sabab boʻlgan shart-sharoitlarni aniqlashga eʼtibor qaratish lozim.
Ishlarni koʻrishda davlat yoki boshqa organ, yuridik shaxs, mansabdor shaxs yoki fuqaroning faoliyatida qonun hujjatlari buzilishi aniqlangan hollarda, ular ishda ishtirok etishidan qatʼi nazar, sud xususiy ajrim chiqarishga haqli. Ularning harakatlarida jinoyat alomatlari aniqlanganda esa, sud bu haqda jinoyat ishi qoʻzgʻatish masalasini hal qilish uchun tegishli materiallarni ilova qilgan holda prokurorga xabar beradi.
Xususiy ajrim sud majlisida eʼlon qilinadi va bayonnomada aks ettiriladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi K. KAMILOV
Plenum kotibi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi sudyasi I. ALIMOV
Toshkent sh.,
2018-yil 19-may,
15-son
пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О некоторых вопросах применения судом первой инстанции норм процессуального законодательства при рассмотрении административных дел
В связи с принятием Кодекса Республики Узбекистан об административном судопроизводстве, вопросами, возникающими в судебной практике, а также в целях обеспечения единообразного и правильного применения норм закона судом первой инстанции, руководствуясь статьей 22 Закона Республики Узбекистан «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:
1. Обратить внимание судов на необходимость строгого соблюдения установленного нормами процессуального законодательства порядка судопроизводства по административным делам, улучшения качества их рассмотрения, вынесения по каждому делу законного и обоснованного решения.
2. В соответствии со статьей 40 Кодекса Республики Узбекистан об административном судопроизводстве (далее — КоАС) сторонами в административном судопроизводстве являются:
заявители — граждане и юридические лица, предъявившие требование в защиту своих прав и охраняемых законом интересов или в интересах которых заявлено требование;
ответчики — административные органы, органы самоуправления граждан, их должностные лица, к которым предъявлено определенное требование.
3. Административному суду подведомственны дела, возникающие из административных и иных публичных правоотношений, в том числе следующие:
об оспаривании ведомственных нормативно-правовых актов административных органов;
об оспаривании решений административных органов, органов самоуправления граждан, не соответствующих законодательству и нарушающих права и охраняемые законом интересы граждан или юридических лиц;
об оспаривании действий (бездействия) административных органов, органов самоуправления граждан, не соответствующих законодательству и нарушающих права и охраняемые законом интересы граждан или юридических лиц;
об оспаривании действий (решений) избирательных комиссий;
об оспаривании отказа в совершении нотариального действия;
об оспаривании действий (бездействия) нотариуса;
об оспаривании отказа в регистрации записей актов гражданского состояния;
об оспаривании действий (бездействия) должностного лица органа записи актов гражданского состояния;
об обжаловании отказа в государственной регистрации либо уклонения от государственной регистрации в установленный срок;
по инвестиционным спорам, указанным в статье 27 1 КоАС;
по спорам о конкуренции, указанным в статье 27 2 КоАС;
об обжаловании исполнительного или иного документа, по которому взыскание производится в бесспорном порядке по требованиям, возникающим из административных и иных публичных правоотношений.
Суд разрешает и иные дела о защите нарушенных или оспариваемых прав, свобод и законных интересов граждан и юридических лиц, возникающие из административных и иных публичных правоотношений, отнесенные законом к его компетенции.
Согласно закону заявитель наряду с указанными заявлениями (жалобами) вправе предъявить также требование о возмещении убытков, состоящих с этими требованиями в причинно-следственной связи.
Требования о возмещении убытков, заявленные отдельно от указанных требований, подлежат рассмотрению в суде по гражданским делам или экономическом суде по подведомственности.
Споры по делам, возникающим из административных и иных публичных правоотношений, отнесенные законом к подведомственности Конституционного суда Республики Узбекистан, судов по гражданским делам, экономических судов и военных судов, административному суду неподведомственны.
Если требование заявлено о признании недействительным документа предприятия, организации, учреждения, не являющегося административным органом, либо о признании незаконными действия (бездействия) его должностного лица либо требование заявлено в отношении административного органа, но обжалуемое действие вытекает из трудовых отношений, такие требования административному суду неподведомственны.
3 1 . Согласно части первой статьи 27 3 КоАС в случае предъявления требования в административный суд с нарушением правил подведомственности заявление (жалоба) передается на рассмотрение в суд по гражданским делам либо экономический суд по подведомственности.
Если при рассмотрении дела выявлено, что заявление (жалоба) было принято к производству с нарушением правил подведомственности, административный суд выносит определение о передаче материалов дела на рассмотрение суда по гражданским делам или экономического суда по подведомственности и прекращении административного судопроизводства.
Определение о передаче заявления (жалобы), материалов дела из административного суда в другой суд по подведомственности может быть обжаловано (опротестовано).
Заявление (жалоба), материалы дела, переданные из административного суда в другой суд по подведомственности, должны быть приняты судом, которому они переданы.
Споры о подведомственности между судами в Республике Узбекистан не допускаются.
Если при рассмотрении дела выявлено, что среди двух и более требований заявления (жалобы) заявлены требования, которые не относятся к подведомственности административного суда, суд в соответствии со статьей 138 КоАС выделяет эту часть требований в отдельное производство и передает его на рассмотрение суда по гражданским делам или экономического суда по подведомственности.
4. Судам необходимо иметь в виду, что дела об обжаловании решений, действий (бездействие) государственных органов и их должностных лиц, принимаемых либо совершаемых в соответствии с Кодексом Республики Узбекистан об административных правонарушениях, Уголовно-процессуальным кодексом Республики Узбекистан, не подведомственны административному суду. В случае предъявления такого заявления (жалобы) судья отказывает в его принятии в соответствии с пунктом 1 части первой статьи 133 КоАС. Если заявление (жалоба) принято к производству, то дело прекращается производством согласно пункта 1 части первой статьи 108 КоАС.
5. Судам необходимо иметь в виду, что согласно статье 36 КоАС способностью осуществлять свои права и обязанности в суде обладают лишь юридические лица. В связи с этим, суд не вправе принять заявление (жалобу) обособленного подразделения (филиала, представительства) юридического лица, если отсутствует доверенность от юридического лица. Такое заявление (жалоба) подлежит возврату в соответствии с пунктом 3 части первой статьи 134 КоАС, а если оно принято к производству — оставлению без рассмотрения в соответствии пунктом 2 статьи 105 данного Кодекса.
При обжаловании действий (бездействие) должностного лица административного органа или органа самоуправления граждан в заявлении в качестве ответчика указывается соответствующее юридическое лицо, действия (бездействие) должностного лица которого обжалуется, и само должностное лицо.
6. При разрешении дела об оспаривании ведомственного нормативно-правового акта суду необходимо привлекать в качестве ответчика Министерство юстиции Республики Узбекистан — орган, осуществивший его государственную регистрацию.
7. Не допускается объединение нескольких связанных между собой требований, из которых одни подведомственны административному суду, а другие суду по гражданским делам либо экономическому суду.
8. По смыслу части первой статьи 128 КоАС заявление (жалоба) от имени юридического лица должно быть подписано его руководителем или представителем. При этом учинение подписи с помощью средств механического или иного копирования не допускается, за исключением случаев, предусмотренных законом.
Исполняющий обязанности руководителя единоличного исполнительного органа вправе подписать заявление (жалобу), но при этом к заявлению (жалобе) должно быть приложены документы, подтверждающие его статус.
Если организация управляется коллегиально, то к заявлению (жалобе) должен быть приложен документ, подтверждающий полномочия лица на его подписание.
От имени ликвидируемой организации заявление подписывается председателем ликвидационной комиссии.
9. Заявитель вправе соединить в одном заявлении (жалобе) несколько связанных между собой требований. Если требования не связаны между собой, суд выносит определение о возвращении заявления (жалобы) согласно пункту 7 части первой статьи 134 КоАС. Если заявление (жалоба) принято к производству, суд в соответствии со статьей 138 КоАС рассматривает эти требования путем выделения их в отдельное производство.
10. Судам следует иметь в виду, что предусмотренный в части первой статьи 134 КоАС перечень оснований возвращения заявления (жалобы) расширительному толкованию не подлежит.
Если после принятия заявления (жалобы) к производству выявлено, что оно было принято с нарушением правил подсудности, то суд выносит определение о передаче дела в другой соответствующий административный суд ( пункт 1 части второй статьи 34 КоАС) по подсудности.
11. К заявлению (жалобе) Торгово-промышленной палаты Республики Узбекистан и ее территориальных управлений, поданному в интересах члена палаты, должен быть приложен договор о членстве, заключенный между субъектом предпринимательской деятельности и Торгово-промышленной палатой Республики Узбекистан. При несоблюдении данного требования заявление (жалоба) подлежит возврату на основании пункта 3 части первой статьи 134 КоАС, а при установлении данного обстоятельства после принятия заявления (жалобы) к производству — оставлению без рассмотрения ( пункт 2 статьи 105 КоАС).
13. Основания отказа в принятии заявления (жалобы) предусмотрены в статье 133 КоАС и расширительному толкованию не подлежат. В случае, если основания для отказа в принятии заявления (жалобы) выявлены после принятия заявления (жалобы) к производству, производство по делу подлежит прекращению на основании статьи 108 КоАС.
14. Судам следует иметь в виду, что до возбуждения административного дела суд не вправе принимать меры по обеспечению доказательств ( статья 89 КоАС), направлять судебные поручения ( статья 90 КоАС) и принимать меры предварительной защиты ( статья 94 КоАС).
Вопрос о принятии заявления (жалобы) к производству и возбуждении дела разрешается судьей единолично.
15. Следует иметь в виду, что подготовка дела к судебному разбирательству является важной стадией процесса, обеспечивающей своевременное, всестороннее и правильное его рассмотрение и разрешение.
Своевременная и качественная подготовка дела к судебному разбирательству дает суду следующие возможности:
определить правоотношения сторон и закон, которым следует руководствоваться при разрешении дела;
уточнить факты, обосновывающие требования и возражения сторон, а также иные факты, имеющие значение для правильного разрешения спора;
определить круг доказательств, необходимых для разрешения дела, с целью обеспечения их своевременного представления к судебному разбирательству;
обеспечить представление необходимых доказательств сторонами, другими лицами, участвующими в деле;
разрешить вопрос о возможном составе лиц, участвующих в деле;
разрешить вопрос о принятии мер предварительной защиты и обеспечении доказательств.
В соответствии с частью второй статьи 140 КоАС перечень действий по подготовке дела к судебному разбирательству не является исчерпывающим, судья может совершать и другие действия, направленные на обеспечение правильного и своевременного разрешения спора.
Определение о подготовке дела к судебному разбирательству и другие определения, вынесенные в связи с его подготовкой, не исключают возможность дальнейшего движения дела и обжалованию не подлежат.
16. О проведении судебного заседания в режиме видеоконференцсвязи должно быть указано в определении суда о подготовке дела к судебному разбирательству, которое направляется лицам, участвующим в деле и суду, при содействии которого может быть проведено такое заседание.
17. Суд извещает лиц, участвующих в деле, о времени и месте судебного разбирательства в порядке, предусмотренном в статье 124 КоАС.
При неявке в суд ответчика, извещенного в установленном порядке о времени и месте судебного разбирательства, в каждом случае подлежит обсуждению вопрос о возможности разбирательства дела без его участия, учитывая причины неявки и особенности дела.
18. Указанные в статье 93 КоАС меры предварительной защиты, если непринятие их затруднит или сделает невозможным защиту прав, свобод и законных интересов заявителя, могут быть приняты на любой стадии судопроизводства.
По ходатайству лиц, участвующих в деле, суд вправе отменить меры предварительной защиты и до вступления в законную силу решения об отказе в требовании, с соблюдением порядка, предусмотренного в части второй статьи 98 КоАС.
19. Право заявителя изменить основание или предмет заявления (жалобы), предусмотренное частью первой статьи 136 КоАС, может быть использовано в суде первой инстанции до принятия решения. Эта норма не применяется при рассмотрении дела в других инстанциях.
Изменение предмета заявления (жалобы), означает изменение материально-правового требования заявителя к ответчику.
Одновременное изменение основания и предмета заявления (жалобы) не допускается ( часть третья статьи 136 КоАС).
20. В соответствии с частью первой статьи 58 КоАС дела юридических лиц в суде ведут их органы в пределах полномочий, предоставленных им законодательством или учредительными документами.
Представители юридических лиц ведут дела в суде в пределах полномочий, указанных в выданной им доверенности. В доверенности представителя должны быть специально оговорены его полномочия на совершение действий, предусмотренных в части второй статьи 62 КоАС. Если в выданной представителю доверенности не указаны такие полномочия, то представитель вправе совершать процессуальные действия, кроме тех, которые предусмотрены в указанной норме закона.
21. Выданный адвокатским формированием (бюро, фирмой) ордер предоставляет адвокату лишь право на совершение в интересах лица, обратившегося за юридической помощью, действий, предусмотренных в части первой статьи 62 КоАС. Полномочия адвоката на совершение процессуальных действий, предусмотренных в части второй данной статьи должны быть оговорены в доверенности, выданной ему представляемым.
22. Разъяснить судам, что институт прекращения производства по делу является одной из форм окончания рассмотрения дела без вынесения решения по существу спора. Перечень оснований прекращения производства по делу, предусмотренный в статье 108 КоАС, является исчерпывающим и не подлежит расширительному толкованию.
23. При установлении обстоятельств, предусмотренных статьей 105 КоАС, суд оставляет заявление (жалобу) без рассмотрения, о чем выносит определение. В определении, выносимом в соответствии со статьей 106 КоАС, следует разъяснять пути устранения обстоятельств, препятствующих рассмотрению дела и послуживших основанием для оставления заявления без рассмотрения.
24. Если заявитель, извещенный о времени и месте судебного заседания в установленном порядке, не явился на первое заседание суда и не заявил о согласии на рассмотрение дела без его участия, то в соответствии с пунктом 3 статьи 105 КоАС заявление (жалоба) оставляется без рассмотрения.
Судам следует иметь в виду, что, если заявитель участвовал на первом судебном заседании, а в последующих заседаниях не участвовал, заявление (жалоба) не может быть оставлено без рассмотрения.
25. Разъяснить судам, что правила, предусмотренные в части первой статьи 20 КоАС, не распространяются на случаи отмены определений об оставлении заявления (жалобы) без рассмотрения о прекращении производства по делу и возвращении отказе в принятии заявления (жалобы).
26. В целях повышения правосознания граждан судам следует после объявления судебного акта разъяснять суть и основания его принятия.
27. При рассмотрении дел судам необходимо уделять внимание выявлению причин и условий, способствовавших возникновению споров в сфере из административных правовых отношений.
В случаях выявления при рассмотрении дела нарушения актов законодательства в деятельности государственного или иного органа, юридического лица, должностного лица или гражданина, суд вправе вынести частное определение независимо от их участия в деле. В случае обнаружения в их действиях признаков преступления, суд сообщает об этом прокурору для решения вопроса о возбуждении уголовного дела с приложением соответствующих материалов.
Частное определение оглашается в судебном заседании и фиксируется в протоколе.
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан К. КАМИЛОВ
Секретарь Пленума, судья Верховного суда Республики Узбекистан И. АЛИМОВ
г. Ташкент,
19 мая 2018 г.,
№ 15