UzbekAI

← Qonunlar

📅 2018-yil 19-may · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi

Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.

Yordam | Arxiv | Atamalar | Statistika | API | Havola yuborish | Sayt haqida | Shartlar

← Қонунлар

📅 2018 йил 19 май · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми

Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.

Ёрдам | Архив | Атамалар | Статистика | API | Ҳавола юбориш | Сайт ҳақида | Шартлар

← Законы

📅 19 мая 2018 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда

Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.

Помощь | Архив | Термины | Статистика | API | Предложить ссылку | О сайте | Условия

← Laws

📅 19 May 2018 · Other documents · Oliy sudi Plenumi

Official text. Official document. Editorial notes are not included.

Help | Archive | Glossary | Stats | API | Submit | About | Terms

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг

ҚарорИ

Биринчи инстанция суди томонидан фуқаролик процессуал қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида

Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодекси янги таҳрирда қабул қилинганлиги, суд амалиётида масалалар келиб чиқаётганлиги муносабати билан ҳамда биринчи инстанция суди томонидан қонун нормалари бир хилда ва тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 17-моддасига асосланиб, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:

1. Судларнинг эътибори фуқаролик ишларини кўришда фуқаролик процессуал қонун ҳужжатлари нормаларига қатъий риоя этиш зарурлигига, уларга риоя қилмаслик эса, тарафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахслар ҳуқуқлари бузилишига олиб келишига қаратилсин.

2. Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодекси (бундан буён матнда ФПК деб юритилади) 3-моддасига мувофиқ ҳар қандай манфаатдор шахс бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқи ёхуд қонун билан қўриқланадиган манфаатини ҳимоя қилиш учун қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда фуқаролик ишлари бўйича судга (бундан буён матнда суд деб юритилади) мурожаат қилишга ҳақли.

3. Судья аризани иш юритишга қабул қилиш тўғрисидаги, қабул қилишни рад этиш ёки қайтариш ёхуд судга тааллуқлилигига кўра бошқа судга ўтказиш ҳақидаги масалани ариза судга келиб тушган кундан эътиборан ўн кундан кечиктирмай якка тартибда ҳал этади. Аризани иш юритишга қабул қилиш, қабул қилишни рад этиш ёки қайтариш ёхуд аризани судга тааллуқлилигига кўра, бошқа судга ўтказиш тўғрисида ажрим чиқарилади. Аризани иш юритишга қабул қилишни рад этиш ёки қайтариш, шунингдек, аризани тааллуқлилигига кўра, бошқа судга ўтказиш тўғрисидаги ажримнинг кўчирма нусхаси ариза ва унга илова қилинган ҳужжатлар билан бирга аризачига ажрим чиқарилгандан кейинги кундан кечиктирмай юборилади.

Иқтисодий ёки маъмурий суддан ариза ёки иш материаллари судга тааллуқлилигига кўра, келиб тушганда судья ариза ФПКнинг 189 , 190 ва 191-моддаларида кўрсатилган талабларга мувофиқ эмаслигини аниқлагач, ариза судга келиб тушган кундан эътиборан ўн кундан кечиктирмай даъвогарни (аризачини) камчиликларни бартараф этиш зарурлиги тўғрисида хабардор қилади ва унга бунинг учун ўн кундан ошмайдиган муддат беради.

Тушунтирилсинки, иқтисодий ёки маъмурий суддан келиб тушган ариза ёки иш материалларидаги камчиликларни бартараф этиш тўғрисидаги хабарнома судьянинг камчиликларни бартараф этиш тўғрисидаги ажрими билан расмийлаштирилади ва ажримда бу камчиликларни бартараф этиш муддати кўрсатилади. Мазкур ажрим даъвогар (аризачи)га ФПК 273-моддасида назарда тутилган тартибда юборилади.

Камчиликлар бартараф этилмаган тақдирда даъво ариза (ариза) ФПК 195-моддаси, 1-қисмининг 4 1 -бандига асосан қайтарилади.

Судларнинг эътибори ажрим чиқармасдан туриб аризани қабул қилишни рад этиш ёки қайтаришга йўл қўйилмаслигига қаратилсин. Мазкур талаб қарши даъвога ҳам тегишли бўлиб, у ФПК 199-моддасига мувофиқ умумий қоидаларга биноан (судловга тегишлилик бундан мустасно) тақдим этилади.

Судья фақат ФПК 194 , 195-моддаларида назарда тутилган асослар бўйича аризани қабул қилишни рад этишга ёки қайтариш ёхуд аризани судга тааллуқлилигига кўра, бошқа судга ўтказишга ҳақли бўлиб, бунда қонунда назарда тутилган асослар рўйхати тугал эканлиги инобатга олиниши лозим.

Арз қилинган талаблар исботланмаганлиги, даъво муддати ўтганлиги ва қонунда назарда тутилмаган бошқа асослар бўйича аризани иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатишни рад этишга йўл қўйилмайди.

4. Аризани қабул қилишни рад этиш ёки қайтариш ҳақидаги ажримнинг кўчирма нусхаси ариза ва унга илова қилинган ҳужжатлар билан бирга, аризани ёки ишни судга тааллуқлилигига кўра, бошқа судга ўтказиш ҳақидаги ажрим нусхаси эса аризачига ажрим чиқарилгандан кейинги кундан кечиктирмай юборилади.

Аризани қайтариш ҳақидаги суд ажрими устидан ФПКнинг 44 ва 45-бобларида белгиланган тартибда хусусий шикоят (протест) берилиши мумкин ва у бекор қилинган тақдирда, ариза судга дастлаб мурожаат қилинган кунда берилган ҳисобланади.

Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, қарши даъвони у ФПК 200-моддасида назарда тутилган талабларга жавоб бермаслиги сабабли қабул қилишни рад қилиш ҳақидаги ажрим устидан, бу ҳолат судга мустақил даъво тақдим этилишига тўсқинлик қилмаслиги туфайли, шикоят берилмайди.

5. Шуни назарда тутиш лозимки, ишни суд муҳокамасига тайёрлаш фуқаролик процессининг муҳим босқичи бўлиб, бу ишнинг ўз вақтида, ҳар томонлама, холисона кўриб чиқилиши ва ҳал қилинишини таъминлайди.

Ишни суд муҳокамасига ўз вақтида ва сифатли тайёрлаш судга қуйидаги имкониятларни беради:

тарафларнинг ҳуқуқий муносабатларини ва ишни кўришда амал қилиниши лозим бўлган қонунни аниқлаш;

тарафларнинг талаб ва эътирозларини асословчи, шунингдек низони тўғри ҳал қилиш учун аҳамиятга эга бўлган бошқа фактларни аниқлаш;

ишни ҳал қилиш учун лозим бўлган далиллар доирасини аниқлаш ва уларнинг ўз вақтида суд мажлисига тақдим этилишини таъминлаш;

ишда иштирок этиши мумкин бўлган шахслар таркиби тўғрисидаги масалани ҳал қилиш;

тарафлар, ишда иштирок этувчи бошқа шахслар томонидан зарур бўлган далиллар тақдим этилишини таъминлаш;

тарафларни яраштиришга эришиш.

Судья ФПК 204-моддасида назарда тутилган барча зарур ҳаракатларни бажариш чораларини кўриши шарт.

Шуни назарда тутиш лозимки, ишни суд муҳокамасига тайёрлашга қаратилган ҳаракатлар, башарти бундай зарурат кечроқ келиб чиқса, тегишли ажрим қабул қилинганидан сўнг ҳам амалга оширилиши мумкин.

Ишни суд муҳокамасига тайёрлаш тўғрисидаги, шунингдек уни тайёрлаш билан боғлиқ равишда чиқарилган ажримлар ишнинг кейинги ҳаракатига таъсир қилмайди ва улар устидан шикоят (протест) берилмайди, далилларни таъминлашни рад этиш ва даъвони таъминлаш тўғрисидаги ажримлар бундан мустасно.

6. Ишни суд муҳокамасига тайёрлаш учун ФПК 202-моддасида белгиланган ўн кунлик муддат алоҳида ҳолларда ўта мураккаб ишлар бўйича (масалан, мулк ҳуқуқи вужудга келиши ёки тугаши (шу жумладан, битимлар, ворислик, давлат мулкини хусусийлаштириш), ер участкасига эгалик қилиш ва фойдаланиш билан боғлиқ низолар бўйича, шунингдек экспертиза ўтказиш, суд топшириғи юбориш, ишни кўраётган суд фаолият кўрсатаётган ҳудуддан ташқарида бўлган фуқаролар ёки ташкилотлардан материаллар олиш талаб этиладиган ишлар бўйича суднинг асослантирилган ажрими билан йигирма кунгача узайтирилиши мумкин.

Алимент ундириш, майиб бўлганлик ёки соғлиққа бошқача тарзда шикаст етказилганлиги шунингдек, боқувчисини йўқотганлиги муносабати билан етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш ва меҳнатга оид ҳуқуқий муносабатларидан келиб чиқадиган талаблар бўйича ишни суд муҳокамасига тайёрлаш муддати узайтирилишига йўл қўйилмайди.

7. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, ФПК 207-моддасида назарда тутилган фуқаролик ишларини кўриш ва ҳал қилишнинг умумий ва қисқартирилган муддатлари ишни суд муҳокамасига тайёрлаш тугаган кундан ҳал қилув қарори қабул қилинган ёки аризани кўрмасдан қолдириш, иш юритишни тугатиш, ишни бошқа судга ўтказиш тўғрисида ажрим чиқарилган кун қўшилган ҳолда ҳисобланади.

Даъвогар томонидан битта аризада ўзаро боғлиқ бўлган бир нечта талаб бирлаштирилган ва улардан биттаси учун қонунда кўриш ва ҳал қилишнинг қисқартирилган, бошқалари учун эса, умумий муддати белгиланган бўлса, иш умумий муддатда кўрилиши ва ҳал қилиниши лозим.

Битта иш юритишга бирлаштирилган ишларни кўриш ва ҳал қилиш муддати кейин қўзғатилган иш бўйича белгиланади. Талабларнинг бир қисми алоҳида иш юритишга ажратилганда, ажратилган талаб бўйича ишни кўриш ва ҳал қилиш муддати талабни ажратиш тўғрисида ажрим чиқарилган кундан бошлаб ҳисобланади.

Иш юритиш тўхтатилганидан у тиклангунга қадар бўлган вақт ишни кўриш муддатига қўшилмайди.

Хусусий шикоятни (протестни) кўришга кетган вақт ишни кўриш муддатига қўшилмайди.

8. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, суд топшириғини бажариш қонунда белгиланган барча талабларга риоя этилган ҳолда суд мажлисида амалга оширилиши лозим (ФПК 104 моддаси ). Бунда ишда иштирок этувчи шахслар ФПК 40-моддасига биноан оғзаки ва ёзма тушунтиришлар бериш ҳуқуқига эга бўлиб, уларнинг илтимосномасига асосан ёзма тушунтиришлар суд мажлиси баённомасига қўшиб қўйилиши мумкин. Тарафлар ва учинчи шахслар номидан тушунтиришларни уларнинг вакиллари беришлари мумкин. Гувоҳлар била туриб ёлғон кўрсатувлар берганлик учун жиноий жавобгарлик ҳақида огоҳлантирилиши шарт.

Суд топшириғини бажариш пайтида тузилган суд мажлиси баённомасида иш бўйича аҳамиятга эга ҳолатлар ва қўйилган саволларга тўлиқ жавоблар акс эттирилиши лозим.

9. Далилларни таъминлаш ҳақида ариза кўрилаётганда шуни назарда тутиш лозимки, ФПК 76 ва 77-моддаларига мувофиқ у қуйидаги тарзда:

иш қўзғатилгандан олдин ҳам, кейин ҳам;

нафақат ишни кўраётган судга, балки далилларни таъминлаш бўйича процессуал ҳаракатлар амалга оширилиши лозим бўлган жойда фаолият юритаётган судга ҳам берилиши мумкин.

Далилларни таъминлаш ҳақидаги аризани кўришда суд ФПК 77-моддасининг иккинчи қисмида белгиланган барча ҳолатларни аниқлаши шарт.

Далилларни таъминлаш тартибида тўпланган материаллар тегишлилиги бўйича ишни кўриб чиқаётган судга юборилади ёки аризачига берилади.

10. Шуни назарда тутиш лозимки, шахснинг бузилган ҳуқуқларни тиклашга қаратилган суд қарорини амалда ижро қилиш ФПК 106-моддасида назарда тутилган даъвони таъминлаш чоралари ўз вақтида ва тўғри танланганлигига боғлиқ.

Шунга кўра, ариза қабул қилиниб, иш қўзғатилгандан сўнг судья низонинг хусусиятига қараб, манфаатдор шахсдан бундай ариза келиб тушган-тушмаганлигидан қатъи назар, даъвони таъминлаш бўйича зарур чораларни кўриш масаласини ҳал қилиши шарт.

Даъвони таъминлаш чораларини кўраётган судья аризачининг ихтиёри билан боғлиқ эмас ва даъвони таъминлаш бўйича чоралар арз қилинган талабларга мутаносиб бўлишини таъминлаши шарт.

Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, давлат фойдасига мулкий ундирувлар билан боғлиқ ишларни кўришда даъвони таъминлаш чораларини кўриш шарт.

11. ФПК 156-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ ишда иштирок этувчи шахслар ва суд процессининг бошқа иштирокчилари суднинг айрим процессуал ҳаракатлари, шунингдек ишни кўриш вақти ва жойи ҳақида суд чақирув қоғозлари, зарур ҳолларда эса, буюртма хатлар, телефонограммалар, телеграммалар ва хабардор қилинганлик факти қайд этилишини таъминлайдиган бошқа алоқа воситалари орқали хабардор қилинадилар. Ишда иштирок этувчи шахс томонидан электрон почта манзили кўрсатилган бўлса, хабар электрон ҳужжат кўринишда амалга оширилади.

12. ФПК 213-моддасига кўра, суд мажлисида ҳозир бўлган процесс иштирокчилари шахси суд томонидан уларнинг шахсини тасдиқловчи ҳужжатлар (паспорт, туғилганлик ҳақидаги гувоҳнома, хизмат гувоҳномаси ва бошқа ҳужжат) асосида аниқланади.

Давлат бошқаруви органлари ва ташкилотларнинг вакиллари, шунингдек мансабдор шахсларига нисбатан бундан ташқари, уларнинг ваколат доираси текширилиши лозим.

Муомала лаёқати чекланганнинг васийси ёки муомалага лаёқатсиз шахснинг ҳомийси томонидан қўзғатилган иш бўйича фуқаронинг муомала лаёқатини чеклаш ёки уни муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисида суднинг ҳал қилув қарори мавжудлиги текширилиши лозим.

ФПК 67-моддаси иккинчи қисмининг 7-бандида кўрсатилган шахсларни суд мажлисида иштирок этиш масаласини ҳал қилишда шуни назарда тутиш лозимки, қонунга асосан судда профессионал фаолият билан вакил сифатида фақат адвокатлар шуғулланиши мумкин.

13. Суд мажлиси видеоконференцалоқа режимида ўтказилганда, шунингдек, суд мажлисини фототасвирга тушириш, суд мажлисида аудио ёки видеоёзув амалга оширилганда, суд бу ҳақда ишда иштирок этувчи шахсларни огоҳлантиради ва ФПК 208-моддасининг олтинчи қисмига мувофиқ суд мажлисида фототасвирга тушириш, аудио ёки видеоёзув тарафлар розилиги ва суд мажлисида раислик қилувчининг рухсати билан амалга оширилиши мумкинлигини тушунтиради.

Суд мажлисини оммавий ахборот воситалари орқали трансляция қилишга ишда иштирок этувчи шахслар розилиги ва раислик қилувчининг рухсати билан йўл қўйилади. Бу ҳаракатлар суд мажлиси залида фақат раислик қилувчи томонидан кўрсатилган жойдан туриб амалга оширилиши лозим ва вақт бўйича чегараланиши мумкин.

14. Аризани кўрмасдан қолдириш оқибатлари мазкур ҳуқуқий институтни қўллаш асосларига боғлиқ бўлганлиги сабабли, суд ФПК 123-моддаси талабларидан келиб чиқиб, ўз ажримида манфаатдор шахсларга аризани кўрмасдан қолдириш оқибатларини ва бунга асос бўлган сабабларни бартараф этиш йўлларини тушунтириши шарт.

Аризани ФПК 122-моддасининг 5 , 6 , 7 ва 10 2 -бандларида назарда тутилган асослар бўйича кўрмасдан қолдириш тўғрисидаги суд ажрими устидан хусусий шикоят (протест) берилиши мумкин.

15. ФПК 72-моддаси талабларига кўра, ишни кўриб чиқишда ҳар бир тараф ўзининг талаблари ва эътирозларига асос қилиб кўрсатган ҳолатларни исботлаши шарт. Бунда иш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатлар, шунингдек улар тарафлардан қайси бири томонидан исботланиши лозимлигини белгилаш қонун билан суднинг зиммасига юклатилган.

Арз қилинган талаблар ва эътирозлар хусусиятини инобатга олган ҳолда зарур исботлаш воситалари доирасини белгилаш чоғида, суд тарафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларга қўшимча далиллар тақдим этишни таклиф қилиши мумкин. Қўшимча далиллар тақдим этиш тарафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахслар учун қийинчилик туғдирган ҳолларда, суд уларнинг илтимосномасига кўра далилларни йиғишда кўмаклашади.

Тарафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахслар томонидан тақдим этилган, алоқадорлик (ФПК 73-моддаси ) ва мақбуллик (ФПК 74-моддаси ) талабларига жавоб берадиган ҳар бир далил суд муҳокамаси давомида текширилиши лозим.

Аноним хатлардаги маълумотлар ва келиб чиқиши номаълум бўлган бошқа маълумотлар далил ҳисобланмайди ва ФПКнинг 71 , 74-моддаларига асосан суд уларни кўриш учун қабул қилмаслиги лозим.

16. Судларга тушунтирилсинки, жавобгар томонидан даъво талаблари қисман тан олинган ва у суд томонидан қабул қилинганда, далиллар фақат даъвонинг жавобгар томонидан тан олинмаган қисми бўйича текширилади. Бундай ҳолда ҳал қилув қарори ишни мазмунан кўриш натижалари бўйича барча арз қилинган талаблар юзасидан қабул қилинади.

Жавобгар арз қилинган талабларни тўлиқ тан олганда ва суд уни қабул қилганда, арз қилинган талабларни қаноатлантириш ҳақида ҳал қилув қарори тақдим этилган далиллар текширилмаган ҳолда қабул қилинади. Бундай ҳолда жавобгар даъвони тан олганлигини қабул қилиш тўғрисида суд томонидан алоҳида ажрим чиқарилмайди.

Бир тараф ўз талаб ва эътирозларига асос сифатида келтирган факт иккинчи тараф томонидан тан олинганлиги суд мажлиси баённомасига киритилиб, фактни тан олган тараф томонидан имзоланиши ёки бу ҳақда ёзма ариза олиниши лозим.

Агар суд лозим деб топса, суд мажлиси баённомасига киритилган тушунтиришлар, кўрсатувлар, шунингдек баёнотлар ва хулосалар тегишли тарафлар, гувоҳлар, мутахассислар ва экспертлар томонидан имзоланиши мумкин.

17. Текширилаётган далиллар ишончлилигига шубҳа туғилганда, суд уларни мазмуни ва расмийлаштирилиши тўғрилигини текшириш, зарур ҳолларда эса мутахассис жалб этиш ёки тегишли экспертиза тайинлаш йўли билан ҳал этиши лозим.

Суд мутахассисни далилларни текширишда маслаҳат ва тушунтириш олиш ёки бевосита техник ёрдам кўрсатиш (фотосуратга олиш, план ва схемаларни тузиш, экспертиза учун намуна олиш ва ҳоказо) учун жалб қилиш ҳуқуқига эга.

Эксперт хулосаси талаб этиладиган саволлар доираси ишда иштирок этувчи шахслар фикрини инобатга олган ҳолда белгиланади. Шуни назарда тутиш лозимки, ҳал этилиши суднинг ваколатига тегишли бўлган масалаларни (масалан, уйни мулк ҳуқуқидаги улушини инобатга олган ҳолда бўлиш имконияти тўғрисида эмас, балки уйнинг бир қисмига нисбатан мулк ҳуқуқи борлиги ёки фуқаронинг касаллиги хусусияти тўғрисида эмас, балки муомалага лаёқатлилиги масаласини) экспертиза олдига қўйилиши мумкин эмас.

Эксперт хулосасини ўрганишда суд унинг экспертиза ҳал этиши учун қўйилган саволларга мувофиқлиги, шунингдек унда мавжуд хулосалар тўлиқ ва асосланганлигини текшириши лозим бўлиб, саволлар туғилганда, суд экспертни тушунтириш бериш ёки хулосани тўлдириш мақсадида сўроқ қилиш учун чақиришга ҳақли.

18. Ишда иштирок этувчи шахслар томонидан янги далилларни талаб қилиб олиш, иш муҳокамасини кейинга қолдириш тўғрисидаги ва иш билан боғлиқ бошқа масалалар бўйича илтимосномалар бевосита улар арз қилинганидан сўнг суд процесси бошқа иштирокчиларининг фикри инобатга олинган ҳолда, ажрим чиқариш йўли билан ҳал қилинади.

19. Иш муҳокамаси кейинга қолдирилганда, суд кейинги суд мажлиси вақтини шу давр мобайнида амалга оширилиши лозим бўлган ҳаракатларни инобатга олган ҳолда тайинлаши лозим.

Кейинга қолдирилган ишни кўриш қолган жойидан давом эттирилади, ФПК 39-моддасида санаб ўтилган янги шахсларни ишга жалб қилиш ҳоллари бундан мустасно бўлиб, бундай ҳолда иш муҳокамаси бошидан бошланади.

20. ФПК 118-моддасида белгиланган иш юритишни тўхтатиб туриш муддатлари муайян ҳолатлар билан боғлиқ бўлиб, бундай ҳолатлар вужудга келиши суд зиммасига уни тиклаш мажбуриятини юклаши сабабли, суд мазкур ҳолатлар вужудга келган-келмаганлигини вақти-вақти билан текшириб турилиши лозим.

Иш юритиш тўхтатиб турилган ҳолларда, суд ишда иштирок этувчи шахсларга иш юритишни тўхтатиб туришга сабаб бўлган ҳолатлар барҳам топганлиги ҳақида судни хабардор қилиш зарурлигини тушунтириши лозим.

Шуни назарда тутиш лозимки, иш юритиш тиклангунга қадар суд бирор-бир процессуал ҳаракатни амалга оширишга ҳақли эмас, даъвони ва далилларни таъминлашга қаратилган ҳаракатлар бундан мустасно.

21. ФПК 144-моддасига мувофиқ мажбурий келтириш процессуал мажбурлов чораси сифатида, фақат шахс суд мажлиси вақти ва жойи тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинган, унинг суд муҳокамасида иштироки қонунга кўра шарт бўлган ёки суд томонидан шарт деб топилган ҳолларда қўлланилишига йўл қўйилади. Мажбурий келтириш ҳақидаги суд ажрими ижроси унда кўрсатилган ички ишлар органига юклатилади. Мажбурий келтириш билан боғлиқ харажатларни ундириш масаласи суд томонидан ажрим чиқарилган пайтда ёки ишни кўриб чиқиш натижалари бўйича ҳал қилув қарори қабул қилинаётган пайтда ҳал қилиниши мумкин.

22. Тушунтирилсинки, судга ҳурматсизлик кўрсатганлиги учун шахсни маъмурий жавобгарликка тортиш ҳақида ФПКнинг 150-моддаси тартибида чиқарилган суд қарори устидан ФПКнинг 44 ва 45-бобларида белгиланган тартибда хусусий шикоят (протест) келтирилиши мумкин (Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси 315-моддасининг биринчи қисми , 317-моддасининг учинчи қисми ).

23. Судларга тушунтирилсинки, ФПК 165-моддасида назарда тутилган талаблар бўйича жавобгарни (қарздорни) қидириш ишни суд муҳокамасига тайёрлаш жараёнида ҳам, суд муҳокамаси давомида ҳам эълон қилиниши мумкин.

Қидирув иши бўйича қилинган харажатларни ундириш масаласи суд томонидан ФПК 251-моддасига мувофиқ ҳал қилув қарори қабул қилинаётганда ҳал этилади.

24. ФПК 254-моддасига мувофиқ даъвогарнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида, шунингдек қонунда назарда тутилган бошқа холларда, суд даъвогар томонидан билдирилган талаблар доирасидан четга чиқиши мумкин.

25. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, иш фақат ФПК 280-моддасининг биринчи қисмида кўрсатилган барча ҳолатлар мавжуд бўлган тақдирда, сиртдан иш юритиш тартибида кўрилиши мумкин.

Суд мажлисининг вақти ва жойи ҳақида тегишли тарзда хабардор қилинган жавобгар суд мажлисига такроран келмаганда, суд ишни, даъвогарнинг фикридан қатъи назар, сиртдан иш юритиш тартибида кўради.

Агар жавобгар суд мажлисида ҳозир бўлиб, бироқ у тугагунга қадар суд мажлиси залини ўзбошимчалик билан тарк этса ёки иш бўйича эълон қилинган танаффусдан сўнг узрсиз сабабларга кўра суд мажлисига келмаса, суд иш муҳокамасини давом эттириши мумкин. Бундай суд мажлисида қабул қилинган ҳал қилув қарори сиртдан қабул қилинган ҳисобланмайди.

26. Суд мажлиси баённомаси мазмуни ва уни тузиш тартибини белгиловчи ФПК 277 , 278-моддалари талабларига қатъий риоя қилиниши, ўз вақтида баённома юзасидан эътироз билдириш ва суд ҳужжатлари устидан шикоят берилишини таъминлашнинг муҳим шарти ҳисобланади.

27. Мазкур қарор қабул қилиниши, шунингдек қонунчиликка ўзгартиришлар киритилганлиги муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2003 йил 19 декабрдаги «Фуқаролик процессуал қонун ҳужжатлари айрим нормаларининг судлар томонидан қўлланилиши ҳақида»ги 19-сонли қарори (Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2008 йил 15 майдаги 14-сонли , 2010 йил 14 майдаги 5-сонли , 2015 йил 13 ноябрдаги 18-сонли ва 2016 йил 29 июлдаги 13-сонли қарорлари билан киритилган ўзгартириш ва қўшимчалар билан) ўз кучини йўқотган деб топилсин.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси К. КАМИЛОВ

Пленум котиби, Олий суд судьяси И. АЛИМОВ

Тошкент ш.,

2018 йил 19 май,

14-сон

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining

QarorI

Birinchi instansiya sudi tomonidan fuqarolik protsessual qonun normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi yangi tahrirda qabul qilinganligi, sud amaliyotida masalalar kelib chiqayotganligi munosabati bilan hamda birinchi instansiya sudi tomonidan qonun normalari bir xilda va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 17-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlarning eʼtibori fuqarolik ishlarini koʻrishda fuqarolik protsessual qonun hujjatlari normalariga qatʼiy rioya etish zarurligiga, ularga rioya qilmaslik esa, taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar huquqlari buzilishiga olib kelishiga qaratilsin.

2. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) 3-moddasiga muvofiq har qanday manfaatdor shaxs buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqi yoxud qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatini himoya qilish uchun qonun hujjatlarida belgilangan tartibda fuqarolik ishlari boʻyicha sudga (bundan buyon matnda sud deb yuritiladi) murojaat qilishga haqli.

3. Sudya arizani ish yuritishga qabul qilish toʻgʻrisidagi, qabul qilishni rad etish yoki qaytarish yoxud sudga taalluqliligiga koʻra boshqa sudga oʻtkazish haqidagi masalani ariza sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran oʻn kundan kechiktirmay yakka tartibda hal etadi. Arizani ish yuritishga qabul qilish, qabul qilishni rad etish yoki qaytarish yoxud arizani sudga taalluqliligiga koʻra, boshqa sudga oʻtkazish toʻgʻrisida ajrim chiqariladi. Arizani ish yuritishga qabul qilishni rad etish yoki qaytarish, shuningdek, arizani taalluqliligiga koʻra, boshqa sudga oʻtkazish toʻgʻrisidagi ajrimning koʻchirma nusxasi ariza va unga ilova qilingan hujjatlar bilan birga arizachiga ajrim chiqarilgandan keyingi kundan kechiktirmay yuboriladi.

Iqtisodiy yoki maʼmuriy suddan ariza yoki ish materiallari sudga taalluqliligiga koʻra, kelib tushganda sudya ariza FPKning 189 , 190 va 191-moddalarida koʻrsatilgan talablarga muvofiq emasligini aniqlagach, ariza sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran oʻn kundan kechiktirmay daʼvogarni (arizachini) kamchiliklarni bartaraf etish zarurligi toʻgʻrisida xabardor qiladi va unga buning uchun oʻn kundan oshmaydigan muddat beradi.

Tushuntirilsinki, iqtisodiy yoki maʼmuriy suddan kelib tushgan ariza yoki ish materiallaridagi kamchiliklarni bartaraf etish toʻgʻrisidagi xabarnoma sudyaning kamchiliklarni bartaraf etish toʻgʻrisidagi ajrimi bilan rasmiylashtiriladi va ajrimda bu kamchiliklarni bartaraf etish muddati koʻrsatiladi. Mazkur ajrim daʼvogar (arizachi)ga FPK 273-moddasida nazarda tutilgan tartibda yuboriladi.

Kamchiliklar bartaraf etilmagan taqdirda daʼvo ariza (ariza) FPK 195-moddasi, 1-qismining 4 1 -bandiga asosan qaytariladi.

Sudlarning eʼtibori ajrim chiqarmasdan turib arizani qabul qilishni rad etish yoki qaytarishga yoʻl qoʻyilmasligiga qaratilsin. Mazkur talab qarshi daʼvoga ham tegishli boʻlib, u FPK 199-moddasiga muvofiq umumiy qoidalarga binoan (sudlovga tegishlilik bundan mustasno) taqdim etiladi.

Sudya faqat FPK 194 , 195-moddalarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha arizani qabul qilishni rad etishga yoki qaytarish yoxud arizani sudga taalluqliligiga koʻra, boshqa sudga oʻtkazishga haqli boʻlib, bunda qonunda nazarda tutilgan asoslar roʻyxati tugal ekanligi inobatga olinishi lozim.

Arz qilingan talablar isbotlanmaganligi, daʼvo muddati oʻtganligi va qonunda nazarda tutilmagan boshqa asoslar boʻyicha arizani ish yuritishga qabul qilish va ish qoʻzgʻatishni rad etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

4. Arizani qabul qilishni rad etish yoki qaytarish haqidagi ajrimning koʻchirma nusxasi ariza va unga ilova qilingan hujjatlar bilan birga, arizani yoki ishni sudga taalluqliligiga koʻra, boshqa sudga oʻtkazish haqidagi ajrim nusxasi esa arizachiga ajrim chiqarilgandan keyingi kundan kechiktirmay yuboriladi.

Arizani qaytarish haqidagi sud ajrimi ustidan FPKning 44 va 45-boblarida belgilangan tartibda xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin va u bekor qilingan taqdirda, ariza sudga dastlab murojaat qilingan kunda berilgan hisoblanadi.

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, qarshi daʼvoni u FPK 200-moddasida nazarda tutilgan talablarga javob bermasligi sababli qabul qilishni rad qilish haqidagi ajrim ustidan, bu holat sudga mustaqil daʼvo taqdim etilishiga toʻsqinlik qilmasligi tufayli, shikoyat berilmaydi.

5. Shuni nazarda tutish lozimki, ishni sud muhokamasiga tayyorlash fuqarolik protsessining muhim bosqichi boʻlib, bu ishning oʻz vaqtida, har tomonlama, xolisona koʻrib chiqilishi va hal qilinishini taʼminlaydi.

Ishni sud muhokamasiga oʻz vaqtida va sifatli tayyorlash sudga quyidagi imkoniyatlarni beradi:

taraflarning huquqiy munosabatlarini va ishni koʻrishda amal qilinishi lozim boʻlgan qonunni aniqlash;

taraflarning talab va eʼtirozlarini asoslovchi, shuningdek nizoni toʻgʻri hal qilish uchun ahamiyatga ega boʻlgan boshqa faktlarni aniqlash;

ishni hal qilish uchun lozim boʻlgan dalillar doirasini aniqlash va ularning oʻz vaqtida sud majlisiga taqdim etilishini taʼminlash;

ishda ishtirok etishi mumkin boʻlgan shaxslar tarkibi toʻgʻrisidagi masalani hal qilish;

taraflar, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar tomonidan zarur boʻlgan dalillar taqdim etilishini taʼminlash;

taraflarni yarashtirishga erishish.

Sudya FPK 204-moddasida nazarda tutilgan barcha zarur harakatlarni bajarish choralarini koʻrishi shart.

Shuni nazarda tutish lozimki, ishni sud muhokamasiga tayyorlashga qaratilgan harakatlar, basharti bunday zarurat kechroq kelib chiqsa, tegishli ajrim qabul qilinganidan soʻng ham amalga oshirilishi mumkin.

Ishni sud muhokamasiga tayyorlash toʻgʻrisidagi, shuningdek uni tayyorlash bilan bogʻliq ravishda chiqarilgan ajrimlar ishning keyingi harakatiga taʼsir qilmaydi va ular ustidan shikoyat (protest) berilmaydi, dalillarni taʼminlashni rad etish va daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi ajrimlar bundan mustasno.

6. Ishni sud muhokamasiga tayyorlash uchun FPK 202-moddasida belgilangan oʻn kunlik muddat alohida hollarda oʻta murakkab ishlar boʻyicha (masalan, mulk huquqi vujudga kelishi yoki tugashi (shu jumladan, bitimlar, vorislik, davlat mulkini xususiylashtirish), yer uchastkasiga egalik qilish va foydalanish bilan bogʻliq nizolar boʻyicha, shuningdek ekspertiza oʻtkazish, sud topshirigʻi yuborish, ishni koʻrayotgan sud faoliyat koʻrsatayotgan hududdan tashqarida boʻlgan fuqarolar yoki tashkilotlardan materiallar olish talab etiladigan ishlar boʻyicha sudning asoslantirilgan ajrimi bilan yigirma kungacha uzaytirilishi mumkin.

Aliment undirish, mayib boʻlganlik yoki sogʻliqqa boshqacha tarzda shikast yetkazilganligi shuningdek, boquvchisini yoʻqotganligi munosabati bilan yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash va mehnatga oid huquqiy munosabatlaridan kelib chiqadigan talablar boʻyicha ishni sud muhokamasiga tayyorlash muddati uzaytirilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

7. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, FPK 207-moddasida nazarda tutilgan fuqarolik ishlarini koʻrish va hal qilishning umumiy va qisqartirilgan muddatlari ishni sud muhokamasiga tayyorlash tugagan kundan hal qiluv qarori qabul qilingan yoki arizani koʻrmasdan qoldirish, ish yuritishni tugatish, ishni boshqa sudga oʻtkazish toʻgʻrisida ajrim chiqarilgan kun qoʻshilgan holda hisoblanadi.

Daʼvogar tomonidan bitta arizada oʻzaro bogʻliq boʻlgan bir nechta talab birlashtirilgan va ulardan bittasi uchun qonunda koʻrish va hal qilishning qisqartirilgan, boshqalari uchun esa, umumiy muddati belgilangan boʻlsa, ish umumiy muddatda koʻrilishi va hal qilinishi lozim.

Bitta ish yuritishga birlashtirilgan ishlarni koʻrish va hal qilish muddati keyin qoʻzgʻatilgan ish boʻyicha belgilanadi. Talablarning bir qismi alohida ish yuritishga ajratilganda, ajratilgan talab boʻyicha ishni koʻrish va hal qilish muddati talabni ajratish toʻgʻrisida ajrim chiqarilgan kundan boshlab hisoblanadi.

Ish yuritish toʻxtatilganidan u tiklangunga qadar boʻlgan vaqt ishni koʻrish muddatiga qoʻshilmaydi.

Xususiy shikoyatni (protestni) koʻrishga ketgan vaqt ishni koʻrish muddatiga qoʻshilmaydi.

8. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, sud topshirigʻini bajarish qonunda belgilangan barcha talablarga rioya etilgan holda sud majlisida amalga oshirilishi lozim (FPK 104 moddasi ). Bunda ishda ishtirok etuvchi shaxslar FPK 40-moddasiga binoan ogʻzaki va yozma tushuntirishlar berish huquqiga ega boʻlib, ularning iltimosnomasiga asosan yozma tushuntirishlar sud majlisi bayonnomasiga qoʻshib qoʻyilishi mumkin. Taraflar va uchinchi shaxslar nomidan tushuntirishlarni ularning vakillari berishlari mumkin. Guvohlar bila turib yolgʻon koʻrsatuvlar berganlik uchun jinoiy javobgarlik haqida ogohlantirilishi shart.

Sud topshirigʻini bajarish paytida tuzilgan sud majlisi bayonnomasida ish boʻyicha ahamiyatga ega holatlar va qoʻyilgan savollarga toʻliq javoblar aks ettirilishi lozim.

9. Dalillarni taʼminlash haqida ariza koʻrilayotganda shuni nazarda tutish lozimki, FPK 76 va 77-moddalariga muvofiq u quyidagi tarzda:

ish qoʻzgʻatilgandan oldin ham, keyin ham;

nafaqat ishni koʻrayotgan sudga, balki dalillarni taʼminlash boʻyicha protsessual harakatlar amalga oshirilishi lozim boʻlgan joyda faoliyat yuritayotgan sudga ham berilishi mumkin.

Dalillarni taʼminlash haqidagi arizani koʻrishda sud FPK 77-moddasining ikkinchi qismida belgilangan barcha holatlarni aniqlashi shart.

Dalillarni taʼminlash tartibida toʻplangan materiallar tegishliligi boʻyicha ishni koʻrib chiqayotgan sudga yuboriladi yoki arizachiga beriladi.

10. Shuni nazarda tutish lozimki, shaxsning buzilgan huquqlarni tiklashga qaratilgan sud qarorini amalda ijro qilish FPK 106-moddasida nazarda tutilgan daʼvoni taʼminlash choralari oʻz vaqtida va toʻgʻri tanlanganligiga bogʻliq.

Shunga koʻra, ariza qabul qilinib, ish qoʻzgʻatilgandan soʻng sudya nizoning xususiyatiga qarab, manfaatdor shaxsdan bunday ariza kelib tushgan-tushmaganligidan qatʼi nazar, daʼvoni taʼminlash boʻyicha zarur choralarni koʻrish masalasini hal qilishi shart.

Daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrayotgan sudya arizachining ixtiyori bilan bogʻliq emas va daʼvoni taʼminlash boʻyicha choralar arz qilingan talablarga mutanosib boʻlishini taʼminlashi shart.

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, davlat foydasiga mulkiy undiruvlar bilan bogʻliq ishlarni koʻrishda daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrish shart.

11. FPK 156-moddasining birinchi qismiga muvofiq ishda ishtirok etuvchi shaxslar va sud protsessining boshqa ishtirokchilari sudning ayrim protsessual harakatlari, shuningdek ishni koʻrish vaqti va joyi haqida sud chaqiruv qogʻozlari, zarur hollarda esa, buyurtma xatlar, telefonogrammalar, telegrammalar va xabardor qilinganlik fakti qayd etilishini taʼminlaydigan boshqa aloqa vositalari orqali xabardor qilinadilar. Ishda ishtirok etuvchi shaxs tomonidan elektron pochta manzili koʻrsatilgan boʻlsa, xabar elektron hujjat koʻrinishda amalga oshiriladi.

12. FPK 213-moddasiga koʻra, sud majlisida hozir boʻlgan protsess ishtirokchilari shaxsi sud tomonidan ularning shaxsini tasdiqlovchi hujjatlar (pasport, tugʻilganlik haqidagi guvohnoma, xizmat guvohnomasi va boshqa hujjat) asosida aniqlanadi.

Davlat boshqaruvi organlari va tashkilotlarning vakillari, shuningdek mansabdor shaxslariga nisbatan bundan tashqari, ularning vakolat doirasi tekshirilishi lozim.

Muomala layoqati cheklanganning vasiysi yoki muomalaga layoqatsiz shaxsning homiysi tomonidan qoʻzgʻatilgan ish boʻyicha fuqaroning muomala layoqatini cheklash yoki uni muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisida sudning hal qiluv qarori mavjudligi tekshirilishi lozim.

FPK 67-moddasi ikkinchi qismining 7-bandida koʻrsatilgan shaxslarni sud majlisida ishtirok etish masalasini hal qilishda shuni nazarda tutish lozimki, qonunga asosan sudda professional faoliyat bilan vakil sifatida faqat advokatlar shugʻullanishi mumkin.

13. Sud majlisi videokonferensaloqa rejimida oʻtkazilganda, shuningdek, sud majlisini fototasvirga tushirish, sud majlisida audio yoki videoyozuv amalga oshirilganda, sud bu haqda ishda ishtirok etuvchi shaxslarni ogohlantiradi va FPK 208-moddasining oltinchi qismiga muvofiq sud majlisida fototasvirga tushirish, audio yoki videoyozuv taraflar roziligi va sud majlisida raislik qiluvchining ruxsati bilan amalga oshirilishi mumkinligini tushuntiradi.

Sud majlisini ommaviy axborot vositalari orqali translyatsiya qilishga ishda ishtirok etuvchi shaxslar roziligi va raislik qiluvchining ruxsati bilan yoʻl qoʻyiladi. Bu harakatlar sud majlisi zalida faqat raislik qiluvchi tomonidan koʻrsatilgan joydan turib amalga oshirilishi lozim va vaqt boʻyicha chegaralanishi mumkin.

14. Arizani koʻrmasdan qoldirish oqibatlari mazkur huquqiy institutni qoʻllash asoslariga bogʻliq boʻlganligi sababli, sud FPK 123-moddasi talablaridan kelib chiqib, oʻz ajrimida manfaatdor shaxslarga arizani koʻrmasdan qoldirish oqibatlarini va bunga asos boʻlgan sabablarni bartaraf etish yoʻllarini tushuntirishi shart.

Arizani FPK 122-moddasining 5 , 6 , 7 va 10 2 -bandlarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha koʻrmasdan qoldirish toʻgʻrisidagi sud ajrimi ustidan xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin.

15. FPK 72-moddasi talablariga koʻra, ishni koʻrib chiqishda har bir taraf oʻzining talablari va eʼtirozlariga asos qilib koʻrsatgan holatlarni isbotlashi shart. Bunda ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlar, shuningdek ular taraflardan qaysi biri tomonidan isbotlanishi lozimligini belgilash qonun bilan sudning zimmasiga yuklatilgan.

Arz qilingan talablar va eʼtirozlar xususiyatini inobatga olgan holda zarur isbotlash vositalari doirasini belgilash chogʻida, sud taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga qoʻshimcha dalillar taqdim etishni taklif qilishi mumkin. Qoʻshimcha dalillar taqdim etish taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar uchun qiyinchilik tugʻdirgan hollarda, sud ularning iltimosnomasiga koʻra dalillarni yigʻishda koʻmaklashadi.

Taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar tomonidan taqdim etilgan, aloqadorlik (FPK 73-moddasi ) va maqbullik (FPK 74-moddasi ) talablariga javob beradigan har bir dalil sud muhokamasi davomida tekshirilishi lozim.

Anonim xatlardagi maʼlumotlar va kelib chiqishi nomaʼlum boʻlgan boshqa maʼlumotlar dalil hisoblanmaydi va FPKning 71 , 74-moddalariga asosan sud ularni koʻrish uchun qabul qilmasligi lozim.

16. Sudlarga tushuntirilsinki, javobgar tomonidan daʼvo talablari qisman tan olingan va u sud tomonidan qabul qilinganda, dalillar faqat daʼvoning javobgar tomonidan tan olinmagan qismi boʻyicha tekshiriladi. Bunday holda hal qiluv qarori ishni mazmunan koʻrish natijalari boʻyicha barcha arz qilingan talablar yuzasidan qabul qilinadi.

Javobgar arz qilingan talablarni toʻliq tan olganda va sud uni qabul qilganda, arz qilingan talablarni qanoatlantirish haqida hal qiluv qarori taqdim etilgan dalillar tekshirilmagan holda qabul qilinadi. Bunday holda javobgar daʼvoni tan olganligini qabul qilish toʻgʻrisida sud tomonidan alohida ajrim chiqarilmaydi.

Bir taraf oʻz talab va eʼtirozlariga asos sifatida keltirgan fakt ikkinchi taraf tomonidan tan olinganligi sud majlisi bayonnomasiga kiritilib, faktni tan olgan taraf tomonidan imzolanishi yoki bu haqda yozma ariza olinishi lozim.

Agar sud lozim deb topsa, sud majlisi bayonnomasiga kiritilgan tushuntirishlar, koʻrsatuvlar, shuningdek bayonotlar va xulosalar tegishli taraflar, guvohlar, mutaxassislar va ekspertlar tomonidan imzolanishi mumkin.

17. Tekshirilayotgan dalillar ishonchliligiga shubha tugʻilganda, sud ularni mazmuni va rasmiylashtirilishi toʻgʻriligini tekshirish, zarur hollarda esa mutaxassis jalb etish yoki tegishli ekspertiza tayinlash yoʻli bilan hal etishi lozim.

Sud mutaxassisni dalillarni tekshirishda maslahat va tushuntirish olish yoki bevosita texnik yordam koʻrsatish (fotosuratga olish, plan va sxemalarni tuzish, ekspertiza uchun namuna olish va hokazo) uchun jalb qilish huquqiga ega.

Ekspert xulosasi talab etiladigan savollar doirasi ishda ishtirok etuvchi shaxslar fikrini inobatga olgan holda belgilanadi. Shuni nazarda tutish lozimki, hal etilishi sudning vakolatiga tegishli boʻlgan masalalarni (masalan, uyni mulk huquqidagi ulushini inobatga olgan holda boʻlish imkoniyati toʻgʻrisida emas, balki uyning bir qismiga nisbatan mulk huquqi borligi yoki fuqaroning kasalligi xususiyati toʻgʻrisida emas, balki muomalaga layoqatliligi masalasini) ekspertiza oldiga qoʻyilishi mumkin emas.

Ekspert xulosasini oʻrganishda sud uning ekspertiza hal etishi uchun qoʻyilgan savollarga muvofiqligi, shuningdek unda mavjud xulosalar toʻliq va asoslanganligini tekshirishi lozim boʻlib, savollar tugʻilganda, sud ekspertni tushuntirish berish yoki xulosani toʻldirish maqsadida soʻroq qilish uchun chaqirishga haqli.

18. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar tomonidan yangi dalillarni talab qilib olish, ish muhokamasini keyinga qoldirish toʻgʻrisidagi va ish bilan bogʻliq boshqa masalalar boʻyicha iltimosnomalar bevosita ular arz qilinganidan soʻng sud protsessi boshqa ishtirokchilarining fikri inobatga olingan holda, ajrim chiqarish yoʻli bilan hal qilinadi.

19. Ish muhokamasi keyinga qoldirilganda, sud keyingi sud majlisi vaqtini shu davr mobaynida amalga oshirilishi lozim boʻlgan harakatlarni inobatga olgan holda tayinlashi lozim.

Keyinga qoldirilgan ishni koʻrish qolgan joyidan davom ettiriladi, FPK 39-moddasida sanab oʻtilgan yangi shaxslarni ishga jalb qilish hollari bundan mustasno boʻlib, bunday holda ish muhokamasi boshidan boshlanadi.

20. FPK 118-moddasida belgilangan ish yuritishni toʻxtatib turish muddatlari muayyan holatlar bilan bogʻliq boʻlib, bunday holatlar vujudga kelishi sud zimmasiga uni tiklash majburiyatini yuklashi sababli, sud mazkur holatlar vujudga kelgan-kelmaganligini vaqti-vaqti bilan tekshirib turilishi lozim.

Ish yuritish toʻxtatib turilgan hollarda, sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ish yuritishni toʻxtatib turishga sabab boʻlgan holatlar barham topganligi haqida sudni xabardor qilish zarurligini tushuntirishi lozim.

Shuni nazarda tutish lozimki, ish yuritish tiklangunga qadar sud biror-bir protsessual harakatni amalga oshirishga haqli emas, daʼvoni va dalillarni taʼminlashga qaratilgan harakatlar bundan mustasno.

21. FPK 144-moddasiga muvofiq majburiy keltirish protsessual majburlov chorasi sifatida, faqat shaxs sud majlisi vaqti va joyi toʻgʻrisida tegishli tarzda xabardor qilingan, uning sud muhokamasida ishtiroki qonunga koʻra shart boʻlgan yoki sud tomonidan shart deb topilgan hollarda qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi. Majburiy keltirish haqidagi sud ajrimi ijrosi unda koʻrsatilgan ichki ishlar organiga yuklatiladi. Majburiy keltirish bilan bogʻliq xarajatlarni undirish masalasi sud tomonidan ajrim chiqarilgan paytda yoki ishni koʻrib chiqish natijalari boʻyicha hal qiluv qarori qabul qilinayotgan paytda hal qilinishi mumkin.

22. Tushuntirilsinki, sudga hurmatsizlik koʻrsatganligi uchun shaxsni maʼmuriy javobgarlikka tortish haqida FPKning 150-moddasi tartibida chiqarilgan sud qarori ustidan FPKning 44 va 45-boblarida belgilangan tartibda xususiy shikoyat (protest) keltirilishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi 315-moddasining birinchi qismi , 317-moddasining uchinchi qismi ).

23. Sudlarga tushuntirilsinki, FPK 165-moddasida nazarda tutilgan talablar boʻyicha javobgarni (qarzdorni) qidirish ishni sud muhokamasiga tayyorlash jarayonida ham, sud muhokamasi davomida ham eʼlon qilinishi mumkin.

Qidiruv ishi boʻyicha qilingan xarajatlarni undirish masalasi sud tomonidan FPK 251-moddasiga muvofiq hal qiluv qarori qabul qilinayotganda hal etiladi.

24. FPK 254-moddasiga muvofiq daʼvogarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida, shuningdek qonunda nazarda tutilgan boshqa xollarda, sud daʼvogar tomonidan bildirilgan talablar doirasidan chetga chiqishi mumkin.

25. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, ish faqat FPK 280-moddasining birinchi qismida koʻrsatilgan barcha holatlar mavjud boʻlgan taqdirda, sirtdan ish yuritish tartibida koʻrilishi mumkin.

Sud majlisining vaqti va joyi haqida tegishli tarzda xabardor qilingan javobgar sud majlisiga takroran kelmaganda, sud ishni, daʼvogarning fikridan qatʼi nazar, sirtdan ish yuritish tartibida koʻradi.

Agar javobgar sud majlisida hozir boʻlib, biroq u tugagunga qadar sud majlisi zalini oʻzboshimchalik bilan tark etsa yoki ish boʻyicha eʼlon qilingan tanaffusdan soʻng uzrsiz sabablarga koʻra sud majlisiga kelmasa, sud ish muhokamasini davom ettirishi mumkin. Bunday sud majlisida qabul qilingan hal qiluv qarori sirtdan qabul qilingan hisoblanmaydi.

26. Sud majlisi bayonnomasi mazmuni va uni tuzish tartibini belgilovchi FPK 277 , 278-moddalari talablariga qatʼiy rioya qilinishi, oʻz vaqtida bayonnoma yuzasidan eʼtiroz bildirish va sud hujjatlari ustidan shikoyat berilishini taʼminlashning muhim sharti hisoblanadi.

27. Mazkur qaror qabul qilinishi, shuningdek qonunchilikka oʻzgartirishlar kiritilganligi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2003-yil 19-dekabrdagi “Fuqarolik protsessual qonun hujjatlari ayrim normalarining sudlar tomonidan qoʻllanilishi haqida”gi 19-sonli qarori (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2008-yil 15-maydagi 14-sonli , 2010-yil 14-maydagi 5-sonli , 2015-yil 13-noyabrdagi 18-sonli va 2016-yil 29-iyuldagi 13-sonli qarorlari bilan kiritilgan oʻzgartirish va qoʻshimchalar bilan) oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi K. KAMILOV

Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi I. ALIMOV

Toshkent sh.,

2018-yil 19-may,

14-son

lex.uz

Пленума Верховного суда Республики Узбекистан

Постановление

О некоторых вопросах применения судом первой инстанции норм гражданского процессуального законодательства

В связи с принятием Гражданского процессуального кодекса Республики Узбекистан в новой редакции, вопросами, возникающими в судебной практике, а также в целях обеспечения единообразного и правильного применения норм закона судом первой инстанции, руководствуясь статьей 17 Закона Республики Узбекистан «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:

1. Обратить внимание судов на необходимость строгого соблюдения норм гражданского процессуального законодательства при рассмотрении гражданских дел, поскольку их несоблюдение ведет к нарушению прав сторон и других лиц, участвующих в деле.

2. В соответствии со статьей 3 Гражданского процессуального кодекса Республики Узбекистан (далее — ГПК) любое заинтересованное лицо вправе в порядке, установленном законодательством, обратиться в суд по гражданским делам (далее — суд) за защитой нарушенного или оспариваемого права или охраняемого законом интереса.

3. Судья единолично не позднее десяти дней со дня поступления заявления в суд разрешает вопрос о принятии его к производству, об отказе в принятии или возвращении либо передаче в другой суд по подведомственности. О принятии, отказе в принятии заявления к производству или возвращении заявления либо передаче заявления в другой суд по подведомственности выносится определение. Копия определения об отказе в принятии заявления к производству либо возвращении заявления вместе с заявлением и приложенными к нему документами, а также определение о передаче заявления в другой суд по подведомственности направляется заявителю не позднее следующего дня со дня его вынесения.

При поступлении заявления или материалов дела из экономического или административного суда по подведомственности судья, установив, что заявление не соответствует требованиям, указанным в статьях 189 , 190 и 191 ГПК, не позднее десяти дней со дня поступления заявления в суд извещает истца (заявителя) о необходимости устранения недостатков и предоставляет ему для этого срок, который не может превышать десяти дней.

Разъяснить, что извещение об устранении недостатков в заявлениях или материалах дела, поступивших из экономического или административного суда, оформляется определением судьи об устранении недостатков и в данном определении указывается срок на устранение недостатков. Данное определение в порядке, установленном статьей 273 ГПК, направляется истцу (заявителю).

В случае неустранения недостатков исковое заявление (заявление) на основании пункта 4 1 части первой статьи 195 ГПК возвращается заявителю.

Обратить внимание судов на недопустимость отказа в принятии либо возвращения заявления без вынесения определения. Указанное требование относится и к встречному иску, который в соответствии со статьей 199 ГПК предъявляется по общим (кроме подсудности) правилам.

Судья вправе отказать в принятии либо возвратить или передать заявление в другой суд по подведомственности заявление лишь по основаниям, предусмотренным статьями 194 , 195 ГПК, имея в виду, что предусмотренный законом перечень оснований является исчерпывающим.

Недопустим отказ в принятии заявления к производству и возбуждении дела по мотивам недоказанности заявленного требования, пропуска срока исковой давности и другим, не предусмотренным законом основаниям.

4. Копия определения об отказе в принятии заявления к производству либо возвращении заявления вместе с заявлением и приложенными к нему документами, а копия определения о передаче заявления или дела в другой суд по подведомственности направляется заявителю не позднее следующего дня со дня его вынесения.

На определение суда о возвращении заявления может быть подана частная жалоба (протест) в порядке, установленном главами 44 и 45 ГПК и в случае его отмены, заявление считается поданным в день первоначального обращения в суд.

Обратить внимание судов, что определение об отказе в принятии встречного иска ввиду его несоответствия требованиям статьи 200 ГПК, обжалованию не подлежит, поскольку это не препятствует дальнейшему обращению в суд путем предъявления самостоятельного иска.

5. Следует иметь в виду, что подготовка дела к судебному разбирательству является важной стадией гражданского процесса, обеспечивающей своевременное, всестороннее, объективное рассмотрение и разрешение дела.

Своевременная и качественная подготовка дела к судебному разбирательству позволит суду:

определить правоотношения сторон и закон, которым следует руководствоваться при разрешении дела;

уточнить факты, обосновывающие требования и возражения сторон, а также иные факты, имеющие значение для правильного разрешения спора;

определить круг доказательств, необходимых для разрешения дела, с целью обеспечения их своевременного представления к судебному разбирательству;

разрешить вопрос о возможном составе лиц, участвующих в деле;

обеспечить представление необходимых доказательств сторонами, другими лицами, участвующими в деле;

достичь примирения сторон.

Судья обязан принимать меры к выполнению всех необходимых действий, предусмотренных статьей 204 ГПК.

Следует иметь в виду, что действия, направленные к подготовке дела к судебному разбирательству, могут быть произведены и позже, если такая необходимость возникнет после вынесения соответствующего определения.

Определение о подготовке дела к судебному разбирательству, а также определения, вынесенные в связи с его подготовкой, не исключают возможность дальнейшего движения дела и обжалованию (опротестованию) не подлежат, за исключением определений по вопросам обеспечения иска и отказе в обеспечении доказательств.

6. Установленный статьей 202 ГПК десятидневный срок для подготовки дела к судебному разбирательству в исключительных случаях по мотивированному определению судьи может быть продлен до двадцати дней по делам особой сложности (например, по спорам, связанным с приобретением или прекращением права собственности (в том числе, по сделкам, наследованию, приватизации государственного имущества), владением или пользованием земельным участком, а также по делам, требующим назначения экспертизы, направления судебного поручения, истребования материалов от граждан или организаций, находящихся вне района деятельности суда, рассматривающего дело).

Не допускается продление срока подготовки дела к судебному разбирательству по делам о взыскании алиментов, о возмещении вреда, причиненного увечьем или иным повреждением здоровья, а также смертью кормильца, и по требованиям, вытекающим из трудовых правоотношений.

7. Обратить внимание судов, что предусмотренные статьей 207 ГПК общий и сокращенный сроки рассмотрения и разрешения дел, исчисляются со дня окончания подготовки дела к судебному разбирательству по день принятия решения либо определения об оставлении заявления без рассмотрения, прекращении производства по делу, передаче дела в другой суд.

В случае соединения истцом в одном заявлении нескольких связанных между собой требований, для одного из которых законом установлен сокращенный, а для других общий срок рассмотрения и разрешения, дело подлежит рассмотрению и разрешению в общий срок.

Срок рассмотрения и разрешения дел, объединенных в одно производство, устанавливается по делу, возбужденному позже. При выделении части требований в отдельное производство, срок рассмотрения и разрешения дела по выделенному требованию исчисляется со дня вынесения определения о выделении.

Время с момента приостановления производства по делу до его возобновления не включается в срок рассмотрения дела.

Не включается в срок рассмотрения дела время, связанное с рассмотрением частной жалобы (протеста).

8. Обратить внимание судов, что выполнение судебного поручения должно производиться в судебном заседании с соблюдением всех установленных законом правил ( статья 104 ГПК). При этом лица, участвующие в деле, в силу статьи 40 ГПК вправе давать устные и письменные объяснения, и по их ходатайству, письменные объяснения могут быть приобщены к протоколу судебного заседания. От имени сторон и третьих лиц, объяснения могут давать их представители. Свидетели должны быть предупреждены об уголовной ответственности за дачу заведомо ложных показаний.

В протоколе судебного заседания при выполнении судебного поручения должны быть отражены существенные обстоятельства по делу и исчерпывающие ответы на поставленные вопросы.

9. При рассмотрении заявления об обеспечении доказательств необходимо иметь в виду, что в соответствии со статьями 76 и 77 ГПК оно может быть подано:

как до, так и после возбуждения дела;

не только в суд, рассматривающий дело, но и в суд, в районе деятельности которого должны быть совершены процессуальные действия по обеспечению доказательств.

При рассмотрении заявления об обеспечении доказательств суд обязан выяснить все предусмотренные в части второй статьи 77 ГПК обстоятельства.

Собранные в порядке обеспечения доказательств материалы, направляются в суд, рассматривающий дело, либо выдаются заявителю.

10. Необходимо иметь в виду, что реальное исполнение судебного решения, направленного на восстановление нарушенного права лица, зависит от своевременного и правильного избрания мер по обеспечению иска, предусмотренных в статье 106 ГПК.

В связи с этим после принятия заявления и возбуждения дела, судья, с учетом характера спора, обязан решить вопрос о принятии необходимых мер по обеспечению иска, независимо от поступления такого заявления от заинтересованного лица.

Допуская меры по обеспечению иска, судья не связан с волеизъявлением заявителя и должен обеспечить соразмерность мер по обеспечению иска заявленным требованиям.

Обратить внимание судов, что при рассмотрении дел, связанных с имущественными взысканиями в пользу государства, принятие мер по обеспечению иска обязательно.

11. В соответствии с частью первой статьи 156 ГПК, извещение сторон и других участников судебного процесса об отдельных процессуальных действиях суда, а также о времени и месте рассмотрения дела, производится судебными повестками, а в необходимых случаях, заказными письмами, телефонограммами, телеграммами и другими средствами связи, обеспечивающими фиксирование факта извещения. В случае указания лицом, участвующим в деле, адреса электронной почты, извещение производится в виде электронного документа.

12. Согласно статье 213 ГПК личность явившихся в судебное заседание участников судебного процесса устанавливается судом на основании документов, удостоверяющих личность (паспорта, свидетельства о рождении, служебного удостоверения и иного документа).

В отношении представителей, а также должностных лиц органов государственного управления и организаций, кроме того, следует проверять их полномочия.

По делу, возбужденному попечителем ограниченно дееспособного либо опекуном недееспособного лица, следует проверять наличие судебного решения о признании гражданина ограниченно дееспособным или недееспособным.

При решении вопроса о допущении к участию в судебном процессе лиц, указанных в пункте 7 части второй статьи 67 ГПК, следует иметь в виду, что в соответствии с законом профессиональной деятельностью в качестве представителей в суде, могут заниматься только адвокаты.

13. При проведении судебного заседания в режиме видеоконференцсвязи, а также фотосъемки, аудио- или видеозаписи судебного заседания, суд предупреждает об этом лиц, участвующих в деле, разъясняя при этом, что фотосъемка, аудио- или видеозапись судебного заседания согласно части шестой статьи 208 ГПК может осуществляться с согласия сторон и разрешения председательствующего в судебном заседании.

Трансляция судебного заседания в средствах массовой информации допускается с согласия сторон и разрешения председательствующего. Эти действия должны осуществляться в зале судебного заседания лишь с указанных председательствующим мест и могут быть ограничены во времени.

14. Поскольку последствия оставления заявления без рассмотрения зависят от оснований применения данного правового института, суд, исходя из требований статьи 123 ГПК, в своем определении обязан разъяснять заинтересованным лицам последствия и пути устранения обстоятельств, послуживших основанием для оставления заявления без рассмотрения.

На определение суда об оставлении заявления без рассмотрения по основаниям, указанным в пунктах 5 , 6 , 7 и 10 2 статьи 122 ГПК, может быть подана частная жалоба (протест).

15. В силу требований статьи 72 ГПК, при рассмотрении дела каждая сторона обязана доказать обстоятельства, на которые она ссылается как на основание своих требований и возражений. При этом определение обстоятельств, имеющих значение для дела, а также какой из сторон они подлежат доказыванию, отнесено законом к обязанностям суда.

Определяя круг необходимых средств доказывания с учетом характера заявленных требований и возражений, суд может предложить сторонам и иным участвующим в деле лицам, представить дополнительные доказательства. В случаях, когда представление дополнительных доказательств, для сторон и других участвующих в деле лиц затруднительно, суд по их ходатайству оказывает им содействие в собирании доказательств.

Исследованию в ходе судебного разбирательства подлежит каждое представленное сторонами и иными участвующими в деле лицами доказательство, отвечающее требованиям относимости ( статья 73 ГПК) и допустимости ( статья 74 ГПК).

Не являются доказательствами данные, содержащиеся в анонимных письмах и другие сведения, происхождение которых неизвестно и суд на основании статей 71 , 74 ГПК не должен принимать их к рассмотрению.

16. Разъяснить судам, что при частичном признании ответчиком иска и принятии его судом, исследование доказательств, производится только в части иска, не признанной ответчиком. Решение в этом случае принимается по всем предъявленным требованиям по результатам рассмотрения дела по существу.

При признании ответчиком заявленных требований в полном объеме и принятии его судом, решение об их удовлетворении принимается без исследования представленных доказательств. В таком случае, отдельное определение о принятии судом признания ответчиком иска не выносится.

Признание стороной факта, на котором другая сторона основывает свои требования или возражения, должно быть занесено в протокол судебного заседания и подписано стороной, признавшей факт или получено письменное заявление об этом.

Объяснения, показания, а также пояснения и заключения, занесенные в протокол судебного заседания, могут быть подписаны, соответственно, сторонами, свидетелями, специалистами и экспертами, если суд признает это необходимым.

17. При возникновении сомнений в достоверности исследуемых доказательств суду следует разрешать их путем проверки правильности содержания и оформления, в необходимых случаях, путем привлечения специалиста либо назначения соответствующей экспертизы.

Суд вправе привлекать специалиста для получения консультаций и пояснений при исследовании доказательств либо для оказания непосредственной технической помощи (фотосъемки, составления планов и схем, отбора образцов для экспертизы и т.д.).

Круг вопросов, по которым требуется заключение эксперта, определяется с учетом мнения участвующих в деле лиц. Следует иметь в виду, что недопустима постановка перед экспертизой вопросов, разрешение которых относится к компетенции суда (например, вопроса о праве собственности на часть дома, а не о возможности раздела дома с учетом долей в праве собственности, либо о дееспособности гражданина, а не о характере заболевания).

При исследовании заключения эксперта следует проверять его соответствие вопросам, поставленным на разрешение экспертизы, а также полноту и обоснованность содержащихся в нем выводов, и в случае возникновения вопросов, суд вправе вызвать эксперта для допроса в целях дачи разъяснения либо дополнения заключения.

18. Заявленные лицами, участвующими в деле, ходатайства об истребовании новых доказательств, об отложении разбирательства дела и по иным вопросам, связанным с делом, подлежат разрешению с учетом мнения других участников судебного процесса, непосредственно после их заявления путем вынесения определения.

19. При отложении разбирательства дела, суд должен назначить время следующего судебного заседания с учетом действий, которые должны быть произведены в период отложения.

Разбирательство дела после его отложения продолжается, за исключением случаев привлечения к участию в процессе новых лиц, перечисленных в статье 39 ГПК, когда разбирательство дела начинается сначала.

20. Принимая во внимание, что установленные статьей 118 ГПК сроки приостановления производства по делу связаны с определенными обстоятельствами, наступление которых влечет для суда обязанность его возобновления, суду надлежит периодически проверять, не наступили ли эти обстоятельства.

В случаях приостановления производства по делу, суду следует разъяснять лицам, участвующим в деле, о необходимости информировать суд об отпадении обстоятельств, послуживших основанием для приостановления производства.

Следует иметь в виду, что до возобновления производства по делу суд не вправе совершать какие-либо процессуальные действия, за исключением действий, направленных на обеспечение иска и доказательств.

21. В соответствии со статьей 144 ГПК применение привода, как меры процессуального принуждения, допускается лишь в случаях, когда лицо надлежаще извещено о времени и месте судебного заседания, его участие в судебном разбирательстве является обязательным по закону либо признано обязательным судом. Исполнение определения суда о приводе возлагается на указанный в нем орган внутренних дел. Вопрос о взыскании расходов на привод может быть разрешен судом при вынесении определения либо при принятии решения по результатам рассмотрения дела.

22. Разъяснить, что на постановление суда о привлечении лица к административной ответственности за проявление неуважения к суду, вынесенное в порядке статьи 150 ГПК, может быть подана частная жалоба (протест) в порядке, установленном главами 44 и 45 ГПК ( часть первая статьи 315, часть третья статьи 317 Кодекса Республики Узбекистан об административной ответственности).

Вопрос о взыскании расходов по производству розыска подлежит разрешению судом в соответствии со статьей 251 ГПК при принятии решения.

23. Разъяснить судам, что розыск ответчика (должника) по требованиям, предусмотренным статьей 165 ГПК, может быть объявлен, как при подготовке дела к судебному разбирательству, так и в ходе судебного разбирательства.

Вопрос о взыскании расходов по производству розыска подлежит разрешению судом в соответствии со статьей 251 ГПК при принятии решения.

24. В соответствии со статьей 254 ГПК суд вправе в целях защиты прав и законных интересов истца, а также в других случаях, предусмотренных законом, выйти за пределы заявленных им требований.

25. Обратить внимание судов, что в порядке заочного производства дело может быть рассмотрено лишь при наличии всех обстоятельств, указанных в части первой статьи 280 ГПК.

В случае повторной неявки надлежаще извещенного о времени и месте судебного заседания ответчика, суд рассматривает дело в порядке заочного производства независимо от мнения истца.

Если ответчик явился в судебное заседание, но до его окончания самовольно покинул зал судебного заседания, либо не явился без уважительных причин после объявленного по делу перерыва, суд может продолжить разбирательство дела. Принятое в таком заседании решение не считается заочным.

26. Строгое соблюдение требований статей 277 , 278 ГПК, регламентирующих содержание и порядок составления протокола судебного заседания, является важным условием обеспечения своевременного представления замечаний на протокол и обжалования судебных актов.

27. В связи с принятием настоящего постановления, а также изменениями, внесенными в законодательство, признать утратившим силу постановление Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 19 декабря 2003 года № 19 «О применении судами некоторых норм гражданского процессуального законодательства» (с изменениями и дополнениями, внесенными постановлениями Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 15 мая 2008 года № 14 , 14 мая 2010 года № 5 , 13 ноября 2015 года № 18 и от 29 июля 2016 года № 13 ).

Председатель Верховного суда Республики Узбекистан К. КАМИЛОВ

Сектетарь Пленума, судья Верховного суда И. АЛИМОВ

г. Ташкент,

19 мая 2018 г.,

№ 14

lex.uz