📅 2018-yil 7-iyun · Vazirlik va idoralar hujjatlari · Favqulodda vaziyatlar vaziri
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
UzbekAI
📅 2018 йил 7 июнь · Вазирлик ва идоралар ҳужжатлари · Фавқулодда вазиятлар вазири
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 7 июня 2018 г. · Документы министерств и ведомств · Министр по чрезвычайным ситуациям
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 7 June 2018 · Ministry and agency documents · Favqulodda vaziyatlar vaziri
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирининг
буйруғи
ҚОИДАЛАРИ
схемаси
Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 19 сентябрдаги 744-сон «Аҳолини ва ҳудудларни табиий ҳамда техноген хусусиятли фавқулодда вазиятлардан муҳофаза қилиш, фуқаро муҳофазаси, шунингдек кичик ҳажмли кемалардан хавфсиз фойдаланиш соҳасида давлат назоратини олиб бориш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги қарорига мувофиқ буюраман:
1. Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.
2. Мазкур буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ой ўтгач кучга киради.
Ўзбекистон Республикаси фавқулодда вазиятлар вазирининг 2018 йил 7 июндаги 342-сон буйруғига ИЛОВА
Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги
Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикасининг «Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 19 сентябрдаги 744-сон «Аҳолини ва ҳудудларни табиий ҳамда техноген хусусиятли фавқулодда вазиятлардан муҳофаза қилиш, фуқаро муҳофазаси, шунингдек кичик ҳажмли кемалардан хавфсиз фойдаланиш соҳасида давлат назоратини олиб бориш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги қарорига мувофиқ гидротехника иншоотларининг (бундан буён матнда ГТИ деб юритилади) хавфсизлигини белгилайди.
1-боб. Умумий қоидалар
1. Мазкур Қоидаларда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:
ГТИ — сув омборлари тўғонлари, дарёлар, сойлар, каналлар ва коллекторлардаги тўғонлар, дарёларнинг ўзанларини тўсувчи иншоотлар, сув олиш, сув ўтказиш, сув ташлаш ҳамда қирғоқларни ҳимоя қилиш иншоотлари, гидроэлектростанциялар, насос станциялари;
фойдаланувчи ташкилот — балансида ГТИ мавжуд бўлган ёки ундан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган ташкилот;
табиий ҳамда техноген хусусиятли фавқулодда вазият (бундан буён матнда фавқулодда вазият деб юритилади) — муайян ҳудудда одамлар қурбон бўлишига, одамларнинг соғлиғига ёки атроф табиий муҳитга зарар етишига, жиддий моддий талафотларга ҳамда одамларнинг ҳаёт фаолияти шароитлари бузилишига олиб келиши мумкин бўлган ёки олиб келган авария, ҳалокат, хавфли табиий ҳодиса, табиий офат ёхуд бошқа офат натижасида, карантинли ва инсон учун хавфли бўлган бошқа юқумли касалликлар тарқалиши натижасида юзага келган вазиятлар;
ГТИнинг хавфсизлиги — ГТИнинг фуқаролар ҳаёти, соғлиғи ва қонуний манфаатлари, жисмоний ҳамда юридик шахсларнинг мол-мулки, атроф-муҳит ва хўжалик объектлари ҳимоя қилинишини таъминлаш имконини берувчи ҳолати;
ГТИнинг хавфсизлиги мезонлари — ГТИ ҳолатининг ва улардан фойдаланиш шартларининг ГТИ аварияси хавфининг йўл қўйиладиган даражасига мувофиқ бўлган миқдор ва сифат кўрсаткичларининг чекланган қиймати.
2. Баъзи алоҳида ГТИлар учун фойдаланувчи ташкилот томонидан мазкур Қоидаларга зид бўлмаган хавфсизлик қоидалари ишлаб чиқилиши мумкин.
3. ГТИларда хавфсизлик декларацияси ва ГТИларнинг давлат кадастрини юритиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1999 йил 16 ноябрдаги 499-сон «Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига мувофиқ амалга оширилади.
4. ГТИлар ҳудуди чегарасида фойдаланиш билан боғлиқ бўлмаган объектларни қуриш тақиқланади.
5. ГТИларда сувни муҳофаза қилиш зоналари, қирғоқбўйи минтақалари белгиланиши ва санитария муҳофазаси зоналари ташкил этилиши керак.
6. ГТИларда доимий хизмат қиладиган навбатчи ходимларни қиш мавсумида иситиш ва ёғингарчиликлардан ҳимоя қилиш учун, махсус турар жойлар ажратилиши лозим.
7. Махсус турар жойларнинг бинолари электрлаштирилган, тезкор алоқа воситалари, фойдаланиш учун столлар, ўтириш учун стул ва скамейкалар, ичимлик суви учун идиш, ташқи кийим учун илгаклар билан жиҳозланган бўлиши керак.
8. Совуқ даврларда хона ичидаги ҳаво ҳарорати 20°С дан паст бўлмаслиги керак. Бинонинг ёритилиши ушбу Қоидаларнинг 1-иловасидаги жадвалда келтирилган кўрсаткичларга мос келиши керак.
9. Ҳар бир бинода биринчи тиббий ёрдамчи воситалар бўлиши керак.
10. Жабрланганлар ёки иш жойида тўсатдан касал бўлиб қолганларга биринчи тиббий ёрдам кўрсатилгандан кейин улар яқин жойлашган тиббий муассасага олиб борилиши керак.
11. ГТИларда бино ва иншоотларни ёнғиндан ҳимоя қилиш мавжуд ёнғин хавфсизлиги қоидалари, шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари, тармоқ стандартлари талабларига жавоб бериши керак.
12. Ҳар бир бинода ёнғинни назорат қилиш органлари билан келишилган ҳолда, фойдаланувчи ташкилотнинг раҳбари томонидан тасдиқланган ёнғин хавфсизлиги чоралари шунингдек, ёнғинни ўчиришнинг бирламчи усули мавжуд бўлиши керак.
13. Фойдаланувчи ташкилот ГТИларини қўриқланишини ташкил этиш чора-тадбирларини ишлаб чиқиши керак.
14. Ўзбекистон Республикаси Миллий гвардияси ва Ўзбекистон Республикаси Мудофаа вазирлиги қўриқланадиган объектларда ГТИнинг қўриқланишини шартнома асосида таъминлайди.
15. ГТИлар комплекси таркибига кирувчи иншоотлардан фойдаланиш фойдаланувчи ташкилот томонидан тасдиқланган йўриқнома талабларига, технологик ускуналар эса ишлаб чиқарувчининг йўриқномасига мувофиқ амалга оширилиши керак.
16. ГТИлардан фойдаланиш йўриқномаси камида 1 йилда 1 марта қайта кўриб чиқилиши лозим.
ГТИлардан фойдаланиш йўриқномасига ўзгартиришлар киритилганда барча ходимларга етказилиши ва таништирилиши зарур ҳамда бу ҳақда тегишли журналга қайд этилиши шарт.
17. Ходимлар учун хавф туғдириши мумкин бўлган ГТИлардан фойдаланиш, фойдаланувчи ташкилотнинг техник раҳбари томонидан тасдиқланган йўриқнома асосида амалга оширилади. Хавф туғдирувчи ГТИлар рўйхати фойдаланувчи ташкилот раҳбари томонидан белгиланади.
18. Аварияларни бартараф этиш чора-тадбирларини амалга ошириш учун зарур бўлган материаллар, ускуналар, инструментлар, инвентарь, автоматлаштириш, алоқа, энергия таъминоти ва ёнгин хавфсизлиги воситалари Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 31 декабрдаги 1064-сон қарори билан тасдиқланган Гидротехника иншоотлари хавфсизлигини таъминлаш бўйича авария моддий-техника захираларини яратиш тартиби тўғрисидаги низом асосида жойлаштирилади.
19. ГТИларида транспорт воситалари ва механизмларни эркин ҳаракатланишига тўсқинлик бўлмаслиги керак. Кириш йўллари яхши ва соз ҳолда сақланиши лозим. Кириш йўли чизмаси, одамлар ва транспорт ҳаракати учун олдиндан белгиланиши ва ушбу ҳудуддаги ишлар учун жалб этилган барча транспорт воситалари ҳайдовчиларига етказилиши керак.
20. ГТИлар ҳудудига бегона транспорт воситаларининг кириши тақиқланади.
21. ГТИлардан хавфсиз фойдаланиш учун масъул бўлган техник раҳбар, гидротехника соҳасида олий маълумотли мутахассислар орасидан тайинланади.
ГТИлардан фойдаланиш бўйича бўлинмалар мутахассислари тегишли участкаларда иш олиб бориши ва ускуналар билан ишлаш ёки улардан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлиш учун олий ёки ўрта-махсус маълумотга, иш тажрибасига эга бўлишлари ва ўқув курсларини ўтаган бўлишлари керак.
22. Ҳар бир ходим ГТИни техник ҳолатига таъсир кўрсатадиган ёки техник жиҳозларнинг нотўғри ишлаши ёки назорат ўлчов асбоблари (бундан буён матнда НЎА деб юритилади) кўрсаткичлари бузилишлари, фуқаролар ҳаёти ва атроф-муҳитга таъсири, хавф туғдириши мумкинлигини аниқлаган ҳолда тезкорлик билан бевосита бошлиғига ёки юқори турувчи раҳбарга етказиши ва ўзининг мансаб йўриқномасига мувофиқ аниқланган носозликларни бартараф этиш чораларини кўриши зарур.
23. Мутахассис ва ишчилар гидромеханик ускуналар, юк кўтариш кранлари ва бошқа кўтариш иншоотлари, босимли ускуналар, электр қурилмаларидан фойдаланиш билан боғлиқ ва бошқа ихтисослаштирилган ишларини бажариш учун махсус тайёргарликдан ўтишлари лозим ва тегишли низом талабларига мувофиқ ишлашга йўл қўйилади.
24. Фойдаланувчи ташкилотда барча техник воситалар ва ускуналарнинг рўйхати техник раҳбар томонидан тасдиқланган бўлиши керак, уларни таъмирлаш ишлари рухсатнома-наряди бериш асосида амалга оширилиши лозим.
25. ГТИларни, тармоқ ва асбоб-ускуналарни капитал, ўрта ва жорий таъмирлаш ишлари ҳар йили техник раҳбар томонидан тасдиқланадиган режалаштирилган таъмирлаш графиги орқали амалга оширилади.
26. ГТИлардан фойдаланиш барча зарур қурилиш машиналари, механизмлари, транспорт воситалари, кузатув мосламалари ва материаллари ёрдамида амалга оширилиши керак.
ГТИлардан фойдаланиш уларнинг хавфсизлиги ҳолатини ва ишончли ишлашини, шунингдек технологик асбоб-ускуналарни узлуксиз ишлаши ва тежамкорлигини таъминлаш зарур.
27. Авария-тиклаш ишлари авария содир бўлганида имкон қадар тез амалга оширилади, одамлар ҳаётига ва катта моддий зиённи келиб чиқишига таҳдид соладиган носозликлар зудлик билан бартараф этилади.
28. ГТИлардан фойдаланувчи ташкилот мазкур Қоидаларнинг 2-иловасидаги схемада фавқулодда вазиятларда ҳаракатлар режаси (бундан буён матнда ФВҲР деб юритилади)ни тузишини ва тасдиқлашини таъминлаши шарт.
29. ФВҲР ГТИлардан фойдаланиш ташкилотининг техник раҳбари томонидан тайёрланади ва тасдиқланади. ГТИларида ўзгаришлар юзага келиши билан уч кун муддат ичида ФВҲРга зарурий ўзгартиришлар киритилиб, манфаатдор ташкилотлар билан келишилган ва имзо қўйдирилган ҳолда тегишли мансабдор шахсларга етказилиши лозим.
30. Фавқулодда вазиятлар юзага келиши мумкин бўлган ҳолларда ва уларни бартараф этиш жараёнида шахсан иштирок этиши ва ҳаракат қилиш тартиби бўйича мутахассисларни ўқитишни фойдаланувчи ташкилотнинг техник раҳбари амалга оширади, ишчиларни эса тегишли бўлинма бошлиғи ўқитади.
Ишчи ва мутахассисларни ўқитиш ўрнатилган тартибда рўйхатга олиш ва уларнинг шахсий карточкасига тегишли белги қўйиш ва имзолатиш йўли билан ҳар йили амалга оширилади. Билим даражаси ҳар йили текшириб борилади.
31. ФВҲРга мувофиқ аттестациядан ўтмаган ходимларни ишга олинишига йўл қўйилмайди.
32. ГТИларда ходимлар учун кўринарли жойда ФВҲР, диспетчерлар хонасида эса фавқулодда вазиятларда хабардор қилиш тартиби ўрнатилиши керак.
33. Ишчи ходимлар томонидан ФВҲРни амалга ошириш бўйича ўқув машғулотлари ГТИлардан фойдаланувчи ташкилот раҳбари томонидан ҳар йили тасдиқланган жадвалга мувофиқ белгиланган муддатда амалга оширилади.
2-боб. ГТИдан фойдаланишда зарур бўладиган ҳужжатлар
34. Ҳар бир тузилма (бўлинма, участка)да мутахассислар орасидан техник ҳужжатларни қабул қилиш ва сақлаш учун масъул бўлган ходим тайинланиши лозим, ҳужжатларни сақлаш учун хона (шкафлар) ажратилиши, сақланган ва берилган ҳужжатларнинг ҳисобини олиб бориш бўйича журнал юритилиши лозим.
35. Лойиҳа, ижроия қурилиш ҳужжатлари ва иншоотларнинг аввалги йиллар ҳолатини назорат қилиш материалларини сақлаш жойи ва тартиби фойдаланувчи ташкилот раҳбарининг буйруғи билан белгиланади. Ҳужжатлар махсус ҳисобга олиш журналида қайд этилиб, унда ушбу ҳужжатларни доимий сақлаш жойи ва уларнинг архив рақамлари кўрсатиб олиб борилиши лозим.
36. Техник ҳужжатларни қабул қилиш ва сақлаш бўйича масъул ходим ўзгарганида барча мавжуд ҳужжатлар инвентаризациядан ўтказилиши керак. ГТИлардан фойдаланиш учун зарур бўлган техник ҳужжатларни қабул қилиш ва топшириш комиссия томонидан амалга оширилади ва фойдаланувчи ташкилотнинг техник раҳбари томонидан тасдиқланган далолатнома билан расмийлаштирилади.
37. ГТИ ва асбоб-ускуналар нормал даражада ишлашини таъминлаш учун қуйидаги асосий ҳужжатлар бўлиши лозим:
ГТИларни қурилиши учун ер танлаш ва ажратиш бўйича маҳаллий давлат ҳокимияти вакиллик органи ёки Ҳукумат қарори;
тасдиқланган лойиҳа ёки ишчи лойиҳага барча ўзгартиш ва қўшимчалар, лойиҳа экспертизаси материаллари билан;
ГТИлар ва бошқа объектларни қуриш ёки реконструкция қилиш учун ишчи ҳужжатлар;
фойдаланишга топширилган объектлар ва ГТИларнинг ижро этувчи қурилиш ҳужжатлари;
сув ҳисоблагич воситалари, пьезометрлар, шелемерлар, маркалар, ва реперларни ўрнатиш учун қабул қилинган ижро далолатномалари;
лойиҳалар, ишчи ҳужжатлар ва бошқа мақсадлар учун олиб борилган муҳандислик тадқиқотлари ҳисоботлари;
илмий-тадқиқот ишлари тўғрисидаги ҳисоботлар;
ГТИни фойдаланишга қабул қилиш бўйича давлат ва ишчи қабул қилиш комиссиясининг далолатномаси;
ўрнатилган ускуналардан фойдаланиш учун паспорт ва завод йўриқномалари;
лойиҳа таркибида ишлаб чиқилган ГТИдан фойдаланиш қоидалари;
қурилиш даврида ГТИ хавфсизлиги бўйича мониторинг натижалари;
давлат экологик экспертизасининг ижобий хулосаси;
ер участкасидан фойдаланиш ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжат;
объектнинг хавфсизлик декларацияси;
ГТИнинг давлат кадастри, техник паспортлари, иншоотлар билан содир бўлган барча ўзгаришлар ва қўшимчалар, шунингдек ГТИларни капитал таъмирлаш ва реконструкция қилиш тўғрисидаги маълумотлар;
ГТИ хавфсизлиги мониторингини юритиш тартиби тўғрисида йўриқнома;
ГТИ объектларидан фойдаланиш бўйича йўриқномалар;
мутахассисларнинг амалдаги лавозим йўриқномалари;
меҳнат-муҳофазаси бўйича йўриқнома;
асбоб-ускуналар, бинолар ва ГТИлардан фойдаланиш бўйича йўриқнома;
саноат санитария ва ёнғинга қарши хавфсизлик йўриқномалари;
фойдаланиш ходимларининг билимини текшириш, йўриқномада ўтказиш ва ўқитиш бўйича материаллар;
фавқулодда вазиятларда хабар бериш тартиби;
фавқулодда вазиятларда ҳаракатлар режаси;
ГТИларнинг хавфсизлик мезонлари (назоратдаги кўрсаткичлар);
ГТИлар объектларининг вазият режаси;
ГТИлар фаолиятининг йиллик графиги (сув омборлари учун иш режими, сувдан фойдаланиш режалари ва бошқалар);
тўғонлар, дамбалар ўқи, коллектор, каналлар трассаси бўйлаб кўндаланг кесимининг лойиҳадаги ва амалдаги белгилари;
ўзанларни ювилиши ва лойқалиги, қирғоқларни қайта ишлаш ва сув ости чўкиндилари бўйича охирги кузатув натижалари;
ГТИлар ва уларнинг алоҳида элементлари учун натура кузатиш графиклари ва журналлари;
таъмирлаш-тиклаш ишлари, режали-огоҳлантириш графиги;
фойдаланиш ходимлари томонидан бажарилган ёпиқ ишлар далолатномалари;
ГТИларининг ҳолати тўғрисидаги йиллик ҳисоботлари;
ёнғин ўчириш тезкор режаси;
ГТИларидан фойдаланиш ёки қуриш ҳуқуқини берувчи лицензия (фаолият турини лицензия талаб қилинганда);
ихтисослаштирилган ташкилотлар томонидан бажарилган ГТИларнинг техник ҳолатини баҳолаш бўйича хулосалар;
ГТИ ва асбоб-ускуналарининг ишдан чиқиши ва бўлиб ўтган авариялар тўғрисидаги далолатномалар, уларнинг сабабларини текшириш материаллари;
ГТИларнинг хавфсизлиги декларациялари бўйича давлат экспертизаси хулосалари;
ГТИларни қуриш ва улардан фойдаланиш билан боғлиқ фойдаланувчи ташкилотларнинг буйруқ ва фармойишлари;
лойиҳа ва ижро қурилиш ҳужжатлари, шунингдек муаллифлик ва геотехник назорат ҳужжатлари, ГТИларининг инструментал кузатиш материаллари фойдаланувчи ташкилот архивида ГТИларни консервациялаш ёки тугатилишига қадар сақланиши керак.
3-боб. ГТИларнинг умумий хавфсизлик талаблари
38. ГТИларнинг конструкцияси, ўлчами ва жойлашиш ўрни лойиҳага мувофиқ бўлиши керак.
39. ГТИлардан фойдаланишда техник фойдаланиш қоидаларига мувофиқ қатъий амал қилиш ва бажариш шарт.
40. ГТИларнинг хавфсиз ишлашини таъминлаш учун қуйидагилар талаб этилади:
ГТИнинг фойдаланиш қоидаларига мувофиқ ГТИнинг юқори ва қуйи сув сатҳидаги белгиларини мунтазам мониторинги олиб борилиши;
лойиҳа томонидан белгилаб қўйилган ГТИларда сув сатҳи белгисини сақлаб қолиниши, ГТИнинг юқори сатҳида лойқа босишига, қуйи сатҳида ювилишига, коллекторлар ва каналлар ўзанларини лойқа босишига йўл қўймаслик, тўсиқсиз нормал сув ўтказиш;
ўз вақтида, сув ўтказиш иншоотларининг оралиқларини чиқиндилардан тозалаш, уларга бегона сузиб ўтувчи жисмлар тушиши олдини олиш;
сув объектларида ўзан тозалаш ишлари амалга оширилиши натижасида ГТИлар ҳамда бошқа муҳандислик иншоотлари хавфсизлигига таҳдид аниқланганда, уни бартараф этиш мақсадида, зудлик билан Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазирлиги вазирлиги ёки унинг ҳудудий органларини хабардор қилиш;
натура кузатувларининг мунтазам равишда юритилишини таъминлаш ва уларнинг натижаларини ўз вақтида таҳлил қилиш, зарур ҳолларда лойиҳа ва илмий ташкилот мутахассисларини жалб қилиш;
лойиҳада кўзда тутилган сув таъминоти тармоғи узунлиги бўйлаб ва ГТИ орқали маиший ва тошқин сувлар сарфларини камайтиришга қаратилган ГТИнинг сув ўтказиш қобилиятини таъминлаш;
41. Каналлар ва коллекторлар трассасига техник хизмат кўрсатиш учун ГТИлар ҳудуди қулай бўлиши керак.
42. ГТИлардан фойдаланиш жараёнида ҳосил бўлган чиқиндилар вақтинча махсус жойларда сақланиши зарур, улар белгиланган тартибда йўқ қилинади ёки чиқиндихоналарга олиб кетилади.
43. ГТИлар ҳолатининг мунтазам равишда назорати амалга оширилиши ва белгиланган кўрсатгичларга риоя қилиниши лозим.
44. Тўсувчи дамбаларда, тўғонларда, каналларда, дренажларда, туннелларда пикет бўйича иншоотнинг узунлигида, ер ости ёки сув остидаги махфий алоқа ва коммуникациялар билан кесишадиган жойларда (кабеллар, сув қувурлари ва бошқалар) тегишли белгилар бўлиши лозим.
45. Тозаланмаган оқова ва бошқа сувларни сув манбаларига ташлаш, шунингдек лойиҳа ҳужжатларида кўзда тутилмаган ГТИнинг жойлашган ҳудудида сақлаш тақиқланади.
46. ГТИлар ҳудудларига кирадиган жойларда бегона шахслар киришини тақиқловчи белгилар бўлиши керак. ГТИ акваториясида жойлашган яқин ҳудудларда чўмилиш тақиқланади.
47. Канал ва тўғон дамбаларидан фойдаланишида дамба қияликларининг қуйи ва юқори қисмларида карьерлар ташкил этиш ва котлованлардан тупроқ, қум-шағал қазиб олинишига рухсат этилмайди. Ушбу ҳудудлардаги тупроқни ишлатиш фақат зарурий асосланган ҳолда амалга оширилади.
48. Сувни ростловчи затвор ва механизмлар ҳамда электротехник жиҳозлари доимо ишчи ҳолатда бўлиши керак.
49. Капитал таъмир ва монтаж ишларидан сўнг гидромеханик ускуналардан фойдаланишни бошлашдан олдин далолатнома тузиш орқали мустаҳкамлик ва зичлиги синовидан ўтказилиши керак.
Лойиҳада синов тартиб-қоидаси белгиланмаган ҳолларда, синовларни шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари талабларига мувофиқ олиб борилиши керак.
50. Тоннелларнинг шамоллатиш қурилмалари ва тўғоннинг сув чиқариш галереялари ишчи ҳолатда бўлиши керак.
51. Гидромеханик ускуналар бузилган ҳолларда, таъмирлашни олиб бориш учун сув ўтказиш оралиқлар (тешиклар)ида шандорали тирқиш (паза) ёки авария-таъмир затворлари бўлиши керак.
52. ГТИни фойдаланиш жараёнида шандораларни ўрнатиш ишлари хавфсиз бажарилишини таъминлайдиган ёки бошқа қулай жойларда амалга оширилади.
53. Хизмат кўпригига кириш эшиклари қулфланган ёки девор эшиклари билан қопланган бўлиши керак. Бегона шахсларнинг кўприклардан рухсатсиз кириш имконияти чекланиши керак.
54. Таъмирлаш ишларини амалга ошириш учун йилнинг ҳар қандай вақтида шандора ва таъмирлаш материалларини етказиб бериш учун зарур шарт-шароитлар яратилиши керак.
Ускуналар ва таъмирлаш материалларини сақлаш жойлари, улардан фойдаланиш ва таъминлаш учун масъул шахслар йўриқнома билан белгиланади.
55. Юқори сув сатҳидан камида 0,5 м баландликдаги ҳар бир сув чиқариш тешикларини ёпиш учун ГТИда авария захира шандоралари белгиланган миқдорида сақланиши керак.
56. Ишлаб чиқаришда лойиҳадан четлаб ўтилган яроқсиз шандоралар ГТИларда ўрнатилишига йўл қўйилмайди.
57. ГТИларни текшириш ва таъмирлаш техника хавфсизлик қоидалари талабларига мувофиқ рухсат этиладиган наряд бўйича амалга оширилади.
58. Сув чиқариш иншоотларини тозалаш ишлари масъул раҳбар иштирокида амалга оширилиши керак.
59. Нуқсон ва бузилган жойларни аниқлаш учун, ГТИлар йилига икки марта (баҳор ва кузда) умумий техник текширувдан ўтказилиши лозим. Режали текширувлардан ташқари, ГТИларни фавқулодда ҳодисалар ёки авариялардан сўнг навбатдан ташқари текширувлари ўтказилиши лозим. Аниқланган камчиликлар ва бузилишлар бартараф этилиши лозим. Текширувлар натижаларига кўра махсус далолатномалар расмийлаштирилади.
60. Тошқин мавсуми бошланишидан бир ой олдин фойдаланувчи ташкилотда тошқинга қарши комиссия ташкил этилади ва сув тошқинларини хавфсиз қабул қилиш ва ўтказиш чора-тадбирлари режаси ишлаб чиқилади. Режа гидрометеорология хизмати томонидан тақдим этилган сел оқибатлари маълумотлари асосида ишлаб чиқилади. Режада юқори сув оқими, дастлабки сарф-харажатлар, сув тошқинини бетолофат ўтказиб юбориш чоралари кўзда тутилган бўлиши керак.
Тошқинга қарши комиссия фойдаланувчи ташкилотнинг техник раҳбари томонидан тасдиқланган ҳужжат асосида сув тошқинларини қабул қилиш ва ўтказиб юбориш учун объектларнинг тайёргарлиги тўғрисида далолатнома тузади.
61. Барча мутахассислар ва фойдаланиш ишчи-ходимлари чора-тадбирлар режасида қайд этилган сув тошқинларини қабул қилиш ва ўтказиб юбориш жараёнида юзага келиши мумкин бўлган ишларни амалга оширишга ўргатилиши ва ўқитилиши керак.
62. Сув тошқинлари даврида сув сатҳини ва тошқин сувларини сув ўтказиш иншоотлари орқали ўтишини ва дамбалар техник ҳолатини куну-тун назорати ўрнатилади. Бундан ташқари, ушбу давр учун муҳандислик ва техник ходимларнинг навбатчилиги ташкил этилади.
63. Чуқурликларни қайиқда туриб ўлчаш, техник воситалари (эхолот) ёрдамида, таркиби икки кишидан кам бўлмаган, қутқарув жилетини кийган гуруҳ аъзолари билан ўтказилади. Чуқурликларни қўлда ўлчашда массаси 10 кг гача бўлган лотдан фойдаланган ҳолда амалга оширишга рухсат берилади.
Чуқурликларни лот билан ўлчашда қуйидагилар: қайиқ четига (бортига) ёки ўриндиғига тик туриб ва бортдан пастга эгилиб ўлчаш, лот боғланадиган арқонни қўлга ўраш тақиқланади.
64. ГТИларда мавжуд бўлган сузиш воситалари соз ҳолатда бўлиши. Сузиш воситаларида юк кўтариш қобилияти кўрсатилиши ва борт ичида қутқарув воситалари (қутқариш чамбараклари ёки пуфаклар, канопли арқон) ва сувни чиқариб ташлаш воситалари бўлиши керак.
4-боб. Махсус ускуналар билан жиҳозланган ГТИлар учун хавфсизлик талаблари
65. Ҳар бир насос станциясининг двигатель конструкцияларида кўрсатилган подшипникларни ва электрдвигателлар статор симларининг ҳарорати ва босим кўрсаткичини назорат қилиш учун манометр, ваакумметр (қўйилишга эга эмас насослар учун), термометрлар ёки термосигналлар бўлиши керак.
Агрегатлар (асосий ва ёрдамчи), затворлар ва қопқоқлар қурилмалари бўялган, рақамланган бўлиши ва қувурлар йўналишидаги стрелкалар сув айланиш оқимининг ҳамда штурваллар айланиш йўналишини, шунингдек қуйи ва юқори сатҳида назорат қилиш учун сув ўлчаш ускуналари ва қурилмалари ҳамда тўқмоқлар ёки бошқа назорат органлари (қопқоқлар, затворлар ва ҳоказо) кўрсатилиши керак.
66. Насос агрегатларини ишга тушириш ва тўхтатиш ҳамда ўтиш жараёнлари билан насос станцияларига туташган иншоотларнинг ишлаш технологияси ҳисобга олинган ҳолда, лойиҳа йўриқномаси ва улардан фойдаланиш кўрсатмаларига мувофиқ амалга оширилиши керак.
67. Машина ва қурилмаларнинг барча ҳаракатлантирувчи қисмлари муҳофазаланган бўлиши керак. Олиб ташланган ва яроқсиз механизмларнинг ишлаши ҳамда ишчи механизмлари бўйича ҳар қандай операциялар ишлаб чиқишда тақиқланади.
Қурилмаларнинг ишлаши пайтида ҳимоя воситаларини олиб ташлаш, таъмирлаш ва қўлда ҳаракатланадиган қисмларни тўхтатиш тақиқланади.
68. Автоматик режим тизимида ишламайдиган, хизмат кўрсатиш ходимлари назорати остида, уларга хизмат кўрсатишга рухсатга эга бўлмаган насос станцияларини назоратсиз қолдириш тақиқланади.
69. Автоматик тизимда ишлайдиган насосларни текширишнинг даврийлиги фойдаланиш йўриқномаси билан белгиланади.
70. Насос станциясида олдиндан белгиланган иш режими, мавжуд камчилик ва авариялар ҳамда барча шовқинлар ҳақида станция катта навбатчиси бошлиқни ёки диспетчерни хабардор қилиши керак.
71. Насос агрегатларини ишлатганда, фойдаланиш йўриқномаси талабларига риоя қилиниши керак.
72. Насос станцияларининг электр узатиш линияларини таъмирлашда ажратиш ва ишга тушириш қурилмаларида «Қўшманг, одамлар ишлаяпти» деб номланган огоҳлантирувчи плакатлар осилган бўлиши керак.
73. Насос станцияларига хизмат кўрсатиш махсус ўқитилган шахслар томонидан амалга оширилади ва улар станция ускуналари ишлашини текшириши махсус журналларда қайд этилади.
74. Сузувчи насос станциясининг (земснаряд) сувга тушиши фойдаланувчи ташкилотнинг техник раҳбари томонидан тасдиқланган лойиҳага мувофиқ амалга оширилиши керак.
75. Ўрнатиш майдончасида сузувчи насос станцияси (земснаряд) маҳкам бириктириб қўйилган бўлиши керак ва уни ишлатилишини таъминлаш учун бўлинма билан икки томонлама симли ёки радио алоқаси бўлиши керак.
76. Сузувчи насос станцияси понтонлари (земснаряд) оқим пайдо бўлганда авария товуши ва ёруғлик сигналига эга бўлиши керак.
Понтон креномер (оғиш, қийшайишни ўлчайдиган асбоб) билан жиҳозланган бўлиши керак.
Понтон оғиши насос агрегатларининг паспортларида кўрсатилган оғиш миқдоридан ошиб кетмаслиги керак (земснаряд). Оқимнинг ва оғишнинг кучайишини тезда йўқ қилиш керак бўлади.
77. Хизматчи ходимлар қутқарув кийим (жилет)лари билан таъминланиши керак ва насос станциясида (земснаряд) иккитадан кам бўлмаган қутқарув кийимлари бўлиши лозим.
78. Сузувчи насос станциялари понтонлари (земснаряд) камида уч йилда бир марта текширилиши керак ва зарур бўлганда уларни таъмирлаш ва бўяш ишлари бажарилиши керак.
79. Насос станциясида материаллар, диаметрлари, узунлиги, қувурлар жойлашган чуқурлиги, тармоқ объектларининг жойлашган жойи (пикет), қурилма, ростловчи ва ҳимоя арматуралари, трассалар айланиш бурчаклари, бошқа ер ости тармоқлари билан кесишувлар ҳамда барча ижро этувчи қурилиш ҳужжатлари кўрсатилиши керак бўлган режа-схема бўлиши керак.
80. Насос станцияларининг қувур линияларини ва гидроэлектрстанцияларни ер ости қистирмалар (прокладка)ини ишлатиш жараёнида қуйидаги ҳолларда кузатиш:
қувурларнинг чўкиши ва ўзгариши (деформация) ҳамда таянч қурилмаларининг ҳолати;
қобиқнинг ҳолати (изоляция ёки коррозияга қарши қоплама);
чоклар, бўғинлар, гардишли (фланцли) уланишларни зичлиги;
узатгичлар, қувурлар арматуралари, вакуумли сўриш клапанлари ва бошқаларни ҳолати ва ишлаши.
81. Ер ости сув ўтказгич қувурларидаги бузилишларни аниқлаш учун:
сув ўтказгич қувури ва унга яқин жойда тупроқ чўкиши;
қувур трассасига бевосита яқин бўлган одатда қуруқ кювет (ариқча) ва зовурларда сув пайдо бўлиши;
тармоқнинг қўшни участкаларида ўрнатилган манометрлардаги босим фарқи устидан тизимли кузатувлар ўтказилиши керак.
82. ГТИлар сув қувурларининг ҳолатини кузатиш ва уларга техник хизмат кўрсатиш, фойдаланиш йўриқномаларида белгиланган муддатларда амалга оширилиши керак.
83. Лойқа сувларни ҳайдовчи (пульповод)лар трассаси бўйлаб узатгичлар ҳамда қўзғалмас таянчлар ҳолатини кузатиб бориш, зарурат бўлса, уларни таъмирлаш лозим бўлади.
84. Ҳар чоракда, камида бир марта қувур линиялари арматуралари, зарбаларга қарши воситалар ва тескари клапанлар кўрикдан ўтказилиши керак. Кўрик натижалари масъул шахслар рўйхати билан махсус журналда акс эттирилиши керак.
85. Деворининг қалинлиги емирилишга учраган қувур линиялари қисмлари алмаштирилиши лозим. Деворларнинг емирилиш қалинлиги ГТИнинг хавфсизлик мезонлари билан тартибга солинади.
86. Қурилма арматуралари ва зарбаларга қарши воситалардан фойдаланиш лойиҳага ва маҳаллий фойдаланиш йўриқномасига мувофиқ амалга оширилиши керак.
87. Қувурлар ва арматураларни босим остида таъмирлаш билан боғлиқ ишларни бажариш тақиқланади.
88. Металл ва темир-бетон сув ўтказгичларини сув оқимларидан коррозияга қарши назорат қилиш лойиҳада кўрсатилган усул ва муддатларда амалга оширилиши керак.
Агарда электрокоррозия аниқланса, лойиҳа ва ихтисослаштирилган ташкилот билан биргаликда қувурларни ҳимоя қилиш ва ҳимоя тадбирларини қисқа муддатда бажариш учун техник ечимларни олиш керак бўлади.
89. Барча аниқланган камчиликлар ва уларни бартараф этишга қаратилган чора-тадбирлар ГТИнинг текширишлар журналида қайд этилиши керак.
90. Насос станцияси ва унинг бошқа иншоотларини, шунингдек гидроэлектрстанциянинг гидротехник қисмини ишлатиш учун масъул шахслар станция бошлиғи томонидан тайинланади.
91. Фойдаланишдан аввал, гидроэлектрстанциялар ва насос станцияларининг босимли сув қувурлари ва қурилмалари капитал таъмирдан ўтказилганидан сўнг, амалдаги шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари, қурилиш меъёрлари ва қоидалари талабларига мувофиқ синовдан ўтказилиши керак.
5-боб. ГТИнинг электр таъминоти, алоқа, сигнализация ва ёритиш тизимларига талаблар
92. Сув тошқинларини ва сув ресурсларининг сезиларли миқдорини тартибга солишда жалб қилинган йирик ГТИлар (тўғонлар, гидроузеллар) стационаридан ташқари дизель электр энергиясидан иборат автоном (авария) электр таъминотига эга бўлиши керак.
93. ГТИлар техник алоқа воситалари ва сигнал тизимлари билан жиҳозланган бўлиши керак, улар сувни тақсимлаш жараёнлари бошқарувини, назоратини ва уларнинг хавфсизлигини таъминлайди.
94. ГТИдаги алоқа ва огоҳлантириш сигнал тизимларининг ҳолати барча шароитларда фавқулодда вазиятлар тўғрисида тезкор хабар бериш ҳамда фуқаро муҳофазаси тадбирларини ўтказиш даврида фуқаро муҳофазаси органлари ва кучларини хабардор этиш имкониятини таъминлаши керак.
95. Куну-тун хизматни талаб қилувчи ГТИларнинг барча сувни ростловчи иншоотларида стационар электр ёритгичлари бўлиши керак.
96. Ёруғлик тармоқларида 220 В дан ошмайдиган чизиқли кучланиш билан хавфсиз ҳолатда қўйилган нейтрал электр тизими ишлаши керак. Баъзи ҳолларда 380 В кучланишли ДКСТ лампалари қўлланилганда рухсат этилади. Ер остида ишлов бериш, туннеллар, галерея ва намлиги юқори бўлган бошқа жойларда 36 вольтдан кўп бўлмаслиги керак. Стационар ёритиш мосламалари учун ер ости нейтрал билан 6/0,4 кВ трансформаторларни ишлатишга рухсат берилади.
Кечаси ишлайдиган навбатчи ходим электр энергияси узилган вазиятда батареяли ёритгичлар билан таъминланган бўлиши керак.
97. Галерея ва тонелларда жойлашган қувур йўллари ва сув чиқариш лоткаларининг фавқулодда ёритгичлари доимий ишчи ҳолатида бўлиши керак.
98. Ишчи ва маъмурий-маиший биноларнинг ёритилиши мавжуд шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари талабларига жавоб бериши керак.
Ҳудудлар, йўллар, қоронғи кечаси очиқ жойлардан ишга ўтиш жойларининг ёритилиши мазкур Қоидаларнинг 1-иловасига мувофиқ ёруғлик жиҳатидан жорий стандартлар талабларига жавоб бериши керак.
6- боб. Назоратни ташкиллаштириш талаблари
99. ГТИлардан хавфсиз фойдаланишни таъминлаш учун хавфсизлик мезонлари ишлаб чиқилиши лозим.
Ҳар бир ГТИлар ҳолатини диагностик кўрсаткичлари аниқланган натура кузатиш натижалари бўйича мезон қийматлари билан таққослаш асосида амалга оширилиши керак.
100. ГТИларда натура кузатиш ишлари қурилиш бошидан бошлаб амалга оширилиши керак.
101. Мукаммаллиги I, II ва III класс бўлган ГТИлар ҳолатини натурада кузатиш, уларга ўрнатилган НЎА ва назорат ўлчов ускуналари ёрдамида асбобли (инструментал) назоратни ўз ичига олиши керак.
Мукаммаллиги IV класс бўлган тўғон ва дамбаларнинг пойдевори тегишли асосга эга бўлса лойиҳада асбобли (инструментал) кузатувини ўтказмасликка рухсат этилади.
IV классдаги тўғон ва дамбалар учун 10 м дан ортиқ баландликда фильтрация режимини назорат қилиш мажбурийдир.
102. Мукаммаллиги I, II ва III класс бўлган ГТИларида натура кузатиш ишларини (мониторинги) амалга ошириш учун кузатувлар гуруҳи (мониторинг хизмати) ташкил этилиши керак, ушбу гуруҳ аниқланган камчиликлар ҳақида дарҳол тўғридан-тўғри ўзининг раҳбарига хабар беришга мажбурдир ва уларни бартараф этиш чораларини кўрмаган тақдирда, фойдаланувчи ташкилот раҳбарини хабардор қилиши керак.
Гуруҳнинг таркиби ва сони, кузатувларнинг таркиби, ҳажми ва даврийлигига боғлиқ бўлиб, фойдаланувчи ташкилоти томонидан белгиланади.
103. Фойдаланувчи ташкилотнинг ихтисослаштирилган махсус хизматлари (геодезия ва гидрогеология ва бошқалар) томонидан ўлчов қийматларини лойиҳалаштиришда кўрсатилган параметрлари билан ҳамда ГТИнинг хавфсиз ишлаш мезонлари билан солиштирилиши ва маълумотларни ГТИлар бўлинмасига дарҳол ўтказилиши керак бўлган асбобли (инструментал) кузатишларни амалга оширишга рухсат берилади.
Кузатиш ишлари натижаларига кўра, фойдаланувчи ташкилотнинг техник раҳбари томонидан лойиҳада аниқланган камчиликларни бартараф этиш тўғрисида буйруқ чиқаради. Мукаммаллиги IV класс бўлган ГТИларни назорат қилиш махсус тайёргарликдан ўтган мутахассисларга топширилиши мумкин.
104. Лойиҳа томонидан кўзда тутилган кузатишлар билан бир қаторда, барча объектлар йилига камида уч марта комиссия текширувидан ўтказилиши керак:
сув тошқинлари ўтишдан олдин ГТИларнинг сув тошқинларини хавфсиз ўтказишга тайёрлигини текшириш;
вегетация давридан олдин ГТИлар ҳолатини ва унинг тайёрлигини текшириш;
қиш шароитида ва навбатдаги вегетация даврида нормал ишлатилиши учун куз мавсумида ГТИлар ҳолати ва тайёргарлигини текшириш;
шиддатлиги 5 балл ва ундан юқори бўлган ҳар бир сейсмик ер силкинишидан сўнг, унинг мустаҳкамлиги ва барқарорлиги таҳлили билан.
105. ГТИларнинг сув остидаги қисмларини текшириш таркиби, даврийлиги ва тартиби лойиҳа томонидан аниқланади ва фойдаланиш йўриқномасида белгиланади. ГТИлар сув ости қисмларини текширишнинг даврийлиги 5 йилдан ошмаслиги керак.
106. Мавжуд ГТИларни реконструкция қилишда муаллифлик назорати амалга оширилиши зарур ва унинг вакили ушбу ГТИни қабул қилишда иштирок этиши керак.
7-боб. ГТИлар техник ҳолатининг натура кузатуви (мониторинги)
107. Мукаммаллиги I, II, III класс бўлган ГТИларида уларнинг хавфсизлигини мониторинг қилиш бўйича, таркибида иншоотлар ва улар асосларининг иши ва ҳолати устидан натура кузатувларини олиб бориш учун, қурилиш жараёнида бўлгани каби, фойдаланиш даврида ҳам назорат-кузатув асбоблари ўрнатилишини кўзда тутувчи лойиҳа ҳужжати ишлаб чиқилган бўлиши керак.
108. ГТИлардан фойдаланиш шароитларини яхшилаш ва конструктив ечимларни асослаш, ҳисоблаш натижалари ва услубларини аниқлаш ҳамда маълумот олиш мақсадида, тегишли асосларга мувофиқ ГТИларда махсус натура кузатувлари ўтказилиши керак.
109. ГТИлар ҳолатини натурада кузатиб бориш лойиҳада кўзда тутилган дастур ва даврийлик асосида ўтказилади. Натура кузатувлари параметрлари ГТИ ҳолатининг хавфсизлик мезонларига мувофиқлигини назорат қилади.
110. Натура кузатувлари визуал ва асбоб (инструментал) услубларида ўтказилади. Натура кузатувлари қуйидагиларни ўз ичига олади:
кузатилган параметрлар қийматларини уларнинг рухсат этилган қийматларига мослигини назорат қилиш;
барча қурилиш тизимларининг ҳолатини назорат қилиш;
сув мувозанати (баланси)ни назорат қилиш, сув омборини тўлдириш ва ишлатилишга риоя этилиши;
вертикал ва горизонтал силжишларни назорат қилиш, бетон конструкциялар, ускуналарнинг пойдевори ва сув сақловчи иншоотлар, тупроқ тўғонлар ва дамбалар деформацияси;
йирик тўғонлар пойдеворларининг бетон элементлари ва арматура кучланишини назорат қилиш;
фильтрация режимини назорат қилиш (депрессия эгри чизиғи ҳолати, босим градиенти, тўғонлар ва дамбалар танасидаги фильтрация босими, қурилиш чоклари, бетонли тўғоннинг зичлагич элементлари);
дренаж сувлари сифатини назорат қилиш (ҳажми, лойқалиги, кимёвий таркиби, ҳарорати);
гидроэлектрстанциялар ва насос станцияларининг гидроэнергетика ускуналари техник ҳолатини назорат қилиш.
111. ГТИни кўздан кечиришда ва кўрик вақтида аниқланган умумий камчиликлар тўғрисидаги маълумотлар визуал кузатувлар журналига киритилади. Фойдаланиш жараёнида ГТИнинг техник ҳолатига таъсир қилувчи жиддий бузилишлар содир бўлса, барча қисмларининг бузилиш санаси, хусусияти ГТИлар режаси журналига киритилади. Аниқланган нуқсонлар жойи огоҳлантириш белгиси билан белгиланади.
ГТИларнинг техник ҳолати учун масъул бўлган шахс ҳар ҳафта визуал кузатувлар журналини текшириши ва аниқланган камчиликларни бартараф этиш бўйича кўрилган чоралар ҳамда уларнинг бажарилиши ҳақида ёзувлар қайд қилинади.
112. Масофаси 3 км дан ортиқ бўлган иншоотларни доимий кўздан кечириш юклатилган фойдаланиш ходимлари транспорт воситалари билан таъминланишлари лозим.
113. Визуал кузатувлар жараёнида хавфли хусусиятга эга бўлмаган деформациялар, (ўтиришлар, чўкишлар, ёриқ(дарз)лар, кўтарма танаси ёки асосининг айрим участкаларида бўртмалар) аниқланганда, деформациялар мавжуд бўлган участкаларда асбоб ёрдамидаги кузатувлар ташкиллаштирилади, улар аниқланган деформация барқарорлашгунига ёки тўлиқ сўнишига қадар ўтказилиши лозим. Хавфли деформациялар аниқланганда, зудлик билан уларни бартараф этиш чоралари кўрилиши керак.
114. Геодезик усуллари бўйича натура кузатиш қуйидагиларни ўз ичига олади:
ўрнатилган НЎА (белгилар) бўйича режалаштирилган ва баландлик ҳолатининг геодезик ўлчовларини;
ГТИ ва улар асосларининг чўкиши ва силжишини даврий ўлчовлари, шунингдек ажралиб чиққан қатламларнинг ўлчамларини;
сув омборининг тўплаш қобилиятини аниқлаш мақсадида косасини батиометрик съёмка қилишни.
115. Кузатув асбоблари ёрдамида тўғон дамбаларининг айрим қисмларида, ГТИ ва унинг асосларида хавфсизликка таъсир қилувчи деформация ва аномал ҳолатларнинг ортиб бориши ёки вақт ўтиши билан сўнмайдиган жараёнлар мавжудлиги аниқланганда, лойиҳалаш ёки ихтисослаштирилган фойдаланувчи ташкилот вакилларига тезкорлик билан хабар қилинади. Улар келиб чиққан ҳолатнинг сабабини аниқлаб, ГТИларнинг авариясиз ишлашини таъминловчи чора-тадбирлар ишлаб чиқилиши лозим.
116. НЎА (белгилар) тўғон ва дамбалари бўйича режали ва баландликдаги геодезик ўлчовларга мос ёзувлар, геодезик (маркшейдер) тармоққа нисбатан камида уч йилда бир марта амалга оширилиши керак, акс ҳолда рухсат этилган меъёрлардан юқори деформациялар аниқланган ҳолда кузатув частоталарини кўпайтириш мумкин. ГТИдан фойдаланиш жараёнида жиҳоз шикастланганда ёки бузилганда ушбу ускунанинг режалаштирилган ва баландлиги кузатувлари тикланиши биланоқ дарҳол амалга оширилиши керак.
117. Таянч реперини сув ўлчаш нол рейкасига нисбатан ҳар йили текшириш керак.
118. Ўт-ўланлар орасидаги реперлар рухсат этилган катталиги бошланғич циклидан ошса, таянч репери давлат геодезия тармоғидан ўтказилиши шарт.
119. ГТИ ва уларнинг асосларини чўкиш ва силжиш ўзгаришлари лойиҳа талабларига мувофиқ амалга оширилиши керак.
120. ГТИ ғовакларидаги босим ва фильтрация режими учун кузатувлар лойиҳада кўзда тутилган тартибда аниқланади:
сув сақлаш иншооти асоси ва танасида сувнинг сатҳи ҳамда улар қирғоқларининг туташув ҳолати;
қирғоқлари билан туташ иншооти асосидаги пьезометрик босим;
дренаж коллекторлари ва дренаж иншоотлари охиридаги фильтрация сарфи қийматлари;
фильтрация сувларининг кимёвий таркиби ва лойқалиги;
дамбаларга туташ қирғоқларда ва қияликларда фильтрация сувларини чиқиш жойи, суффозия мавжудлиги;
сув сақловчи иншоот ҳудудида сизот сувларининг кимёвий таркиби ва сатҳи;
тупроқли тўғонларнинг фильтрацияга қарши элементларида, замин(асос)лари ва танасида ҳосил бўладиган ғоваклардаги босим миқдори.
121. Сув остида қолиши мумкин бўлган ҳудудни баҳолаш учун кузатув қудуқлари тармоғидаги сув сатҳини назорат қилиш.
122. Натура кузатувлари натижалари белгиланган шаклдаги махсус журналларда қайд этилади.
123. Пьезометрлар ёпиқ қопқоқлар орқали ифлосланишдан ҳимояланиши керак. Пьезометрларнинг бир қисми, сирт, чуқурликдаги маркалар ва ер усти юзасидан чиқадиган ишчи реперлари зарарланишдан ҳимояланган бўлиши керак. Ҳимоя қопқоқлари конструкциялари лойиҳа билан аниқланади.
124. Пьезометрлар вақти-вақти билан сезувчанлик учун текширилиши лозим, қониқарсиз натижалар бўлган тақдирда, улар алмаштирилиши лозим.
125. НЎА металл қисмлари коррозиядан ишончли ҳимояланган бўлиши керак. Ер юзасига чиқиб турган қудуқлар қопқоқларини ва ҳимоя каллаклари ювилмайдиган бўёқ билан қопланиши ҳамда НЎА рақамланган бўлиши керак.
126. ГТИларида ўрнатилган НЎАларни сақлаш учун жавобгарлик объектнинг қурилиш пайтида — шаҳарсозлик фаолияти соҳасида буюртмачига ва объектлар қурилиши бўйича пудратчи ташкилотга, фойдаланиш даврида эса, ГТИни тугатишгача фойдаланувчи ташкилотга юклатилади.
8-боб. Якуний қоидалар
127. Мазкур Қоидаларни бузганлик учун қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жавобгар бўлади.
128. Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикаси Сув хўжалиги вазирлиги, Қурилиш вазирлиги, Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, Фавқулодда вазиятлар вазирлиги ҳузуридаги Катта ва алоҳида муҳим сув хўжалиги объектларининг техник ҳолатини ҳамда бехатар ишлашини назорат қилиш давлат инспекцияси ва «Ўзбекгидроэнерго» акциядорлик жамияти билан келишилган.
Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги қоидаларига 1-ИЛОВА
Кечаси очиқ жойларда ҳудудларни, йўлларни, йўлакларни ва иш жойларини ёритишга қўйиладиган талаблар
Объектлар Ёритиш лк Меъёрий ёритиш текислиги Эслатма Ички хўжалик ва биноларга кириш йўли 0,5 Йўлнинг ёритиш қисми Автомобиллар ва автоуловлар учун тураргоҳ, ҳудудлар, йўллар ва ГТИларга ўтиш йўлаклари 1,0 Ёритиш тизимининг нурланиш даражаси Нарвонлар, юриш учун кўприклар, йўлаклар 2,0 Бир хил Қурилмалар, тузилмалар материалларни юклаш ва тушириш жойлари 5,0 Қия Юкларни қабул қилиш ва етказиб бериш жойи Ишчилар учун маиший бинолар 10,0 Умумий Тўғоннинг ўркачи бўйлаб ва бортларни ёпиш қисмларидаги юқори ва қуйи қияликлари 0,5 Қияликдаги чуқурлик ва текисликлар Гидроузеллар, юқори ва қуйи бьефлари, гидромеханик ускуналари 1,0 Тик Ходимларни ўтиш даражаси Гидрометрик рейкаларва постлар 1,0 Тик Ходимларни ўтиш даражаси Тоннеллар ва хизмат галереяси 1,0 Умумий Ходимларни ўтиш даражаси Землесос земснаряди кўприги 2,0 Қия Кўприк даражаси
Гидротехника иншоотларининг хавфсизлиги қоидаларига 2-ИЛОВА
ГТИларда фавқулодда вазиятни баҳолаш
1-ҳаракат (ташқи хабар)
2-ҳаракат (хавф тўғрисида огоҳлантириш)
3-ҳаракат (эвакуация қилиш)
Вазир в.б. Т. ХУДАЙБЕРГЕНОВ
Сув хўжалиги вазири Ш. ХАМРАЕВ
Қурилиш вазири А. ТУХТАЕВ
Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси раиси Б. КУЧКАРОВ
«Давсувхўжаликназорат» давлат инспекцияси бошлиғи Н. ЭРНАЗАРОВ
«Ўзбекгидроэнерго» АЖ бошқарув раиси А. САНГИНОВ
Тошкент ш.,
2018 йил 7 июнь,
2018 йил 6 июнь
2018 йил 6 июнь
2018 йил 6 июнь
2018 йил 6 июнь
2018 йил 6 июнь
342-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirining
buyrugʻi
QOIDALARI
sxemasi
Gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 19-sentabrdagi 744-son “Aholini va hududlarni tabiiy hamda texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish, fuqaro muhofazasi, shuningdek kichik hajmli kemalardan xavfsiz foydalanish sohasida davlat nazoratini olib borish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:
1. Gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oy oʻtgach kuchga kiradi.
Oʻzbekiston Respublikasi favqulodda vaziyatlar vazirining 2018-yil 7-iyundagi 342-son buyrugʻiga ILOVA
Gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi
Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining “Gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 19-sentabrdagi 744-son “Aholini va hududlarni tabiiy hamda texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish, fuqaro muhofazasi, shuningdek kichik hajmli kemalardan xavfsiz foydalanish sohasida davlat nazoratini olib borish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq gidrotexnika inshootlarining (bundan buyon matnda GTI deb yuritiladi) xavfsizligini belgilaydi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:
GTI — suv omborlari toʻgʻonlari, daryolar, soylar, kanallar va kollektorlardagi toʻgʻonlar, daryolarning oʻzanlarini toʻsuvchi inshootlar, suv olish, suv oʻtkazish, suv tashlash hamda qirgʻoqlarni himoya qilish inshootlari, gidroelektrostansiyalar, nasos stansiyalari;
foydalanuvchi tashkilot — balansida GTI mavjud boʻlgan yoki undan foydalanish huquqiga ega boʻlgan tashkilot;
tabiiy hamda texnogen xususiyatli favqulodda vaziyat (bundan buyon matnda favqulodda vaziyat deb yuritiladi) — muayyan hududda odamlar qurbon boʻlishiga, odamlarning sogʻligʻiga yoki atrof tabiiy muhitga zarar yetishiga, jiddiy moddiy talafotlarga hamda odamlarning hayot faoliyati sharoitlari buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan yoki olib kelgan avariya, halokat, xavfli tabiiy hodisa, tabiiy ofat yoxud boshqa ofat natijasida, karantinli va inson uchun xavfli boʻlgan boshqa yuqumli kasalliklar tarqalishi natijasida yuzaga kelgan vaziyatlar;
GTIning xavfsizligi — GTIning fuqarolar hayoti, sogʻligʻi va qonuniy manfaatlari, jismoniy hamda yuridik shaxslarning mol-mulki, atrof-muhit va xoʻjalik obyektlari himoya qilinishini taʼminlash imkonini beruvchi holati;
GTIning xavfsizligi mezonlari — GTI holatining va ulardan foydalanish shartlarining GTI avariyasi xavfining yoʻl qoʻyiladigan darajasiga muvofiq boʻlgan miqdor va sifat koʻrsatkichlarining cheklangan qiymati.
2. Baʼzi alohida GTIlar uchun foydalanuvchi tashkilot tomonidan mazkur Qoidalarga zid boʻlmagan xavfsizlik qoidalari ishlab chiqilishi mumkin.
3. GTIlarda xavfsizlik deklaratsiyasi va GTIlarning davlat kadastrini yuritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 16-noyabrdagi 499-son “Gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq amalga oshiriladi.
4. GTIlar hududi chegarasida foydalanish bilan bogʻliq boʻlmagan obyektlarni qurish taqiqlanadi.
5. GTIlarda suvni muhofaza qilish zonalari, qirgʻoqboʻyi mintaqalari belgilanishi va sanitariya muhofazasi zonalari tashkil etilishi kerak.
6. GTIlarda doimiy xizmat qiladigan navbatchi xodimlarni qish mavsumida isitish va yogʻingarchiliklardan himoya qilish uchun, maxsus turar joylar ajratilishi lozim.
7. Maxsus turar joylarning binolari elektrlashtirilgan, tezkor aloqa vositalari, foydalanish uchun stollar, oʻtirish uchun stul va skameykalar, ichimlik suvi uchun idish, tashqi kiyim uchun ilgaklar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.
8. Sovuq davrlarda xona ichidagi havo harorati 20°S dan past boʻlmasligi kerak. Binoning yoritilishi ushbu Qoidalarning 1-ilovasidagi jadvalda keltirilgan koʻrsatkichlarga mos kelishi kerak.
9. Har bir binoda birinchi tibbiy yordamchi vositalar boʻlishi kerak.
10. Jabrlanganlar yoki ish joyida toʻsatdan kasal boʻlib qolganlarga birinchi tibbiy yordam koʻrsatilgandan keyin ular yaqin joylashgan tibbiy muassasaga olib borilishi kerak.
11. GTIlarda bino va inshootlarni yongʻindan himoya qilish mavjud yongʻin xavfsizligi qoidalari, shaharsozlik normalari va qoidalari, tarmoq standartlari talablariga javob berishi kerak.
12. Har bir binoda yongʻinni nazorat qilish organlari bilan kelishilgan holda, foydalanuvchi tashkilotning rahbari tomonidan tasdiqlangan yongʻin xavfsizligi choralari shuningdek, yongʻinni oʻchirishning birlamchi usuli mavjud boʻlishi kerak.
13. Foydalanuvchi tashkilot GTIlarini qoʻriqlanishini tashkil etish chora-tadbirlarini ishlab chiqishi kerak.
14. Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi va Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi qoʻriqlanadigan obyektlarda GTIning qoʻriqlanishini shartnoma asosida taʼminlaydi.
15. GTIlar kompleksi tarkibiga kiruvchi inshootlardan foydalanish foydalanuvchi tashkilot tomonidan tasdiqlangan yoʻriqnoma talablariga, texnologik uskunalar esa ishlab chiqaruvchining yoʻriqnomasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
16. GTIlardan foydalanish yoʻriqnomasi kamida 1 yilda 1-marta qayta koʻrib chiqilishi lozim.
GTIlardan foydalanish yoʻriqnomasiga oʻzgartirishlar kiritilganda barcha xodimlarga yetkazilishi va tanishtirilishi zarur hamda bu haqda tegishli jurnalga qayd etilishi shart.
17. Xodimlar uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan GTIlardan foydalanish, foydalanuvchi tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan yoʻriqnoma asosida amalga oshiriladi. Xavf tugʻdiruvchi GTIlar roʻyxati foydalanuvchi tashkilot rahbari tomonidan belgilanadi.
18. Avariyalarni bartaraf etish chora-tadbirlarini amalga oshirish uchun zarur boʻlgan materiallar, uskunalar, instrumentlar, inventar, avtomatlashtirish, aloqa, energiya taʼminoti va yongin xavfsizligi vositalari Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 31-dekabrdagi 1064-son qarori bilan tasdiqlangan Gidrotexnika inshootlari xavfsizligini taʼminlash boʻyicha avariya moddiy-texnika zaxiralarini yaratish tartibi toʻgʻrisidagi nizom asosida joylashtiriladi.
19. GTIlarida transport vositalari va mexanizmlarni erkin harakatlanishiga toʻsqinlik boʻlmasligi kerak. Kirish yoʻllari yaxshi va soz holda saqlanishi lozim. Kirish yoʻli chizmasi, odamlar va transport harakati uchun oldindan belgilanishi va ushbu hududdagi ishlar uchun jalb etilgan barcha transport vositalari haydovchilariga yetkazilishi kerak.
20. GTIlar hududiga begona transport vositalarining kirishi taqiqlanadi.
21. GTIlardan xavfsiz foydalanish uchun masʼul boʻlgan texnik rahbar, gidrotexnika sohasida oliy maʼlumotli mutaxassislar orasidan tayinlanadi.
GTIlardan foydalanish boʻyicha boʻlinmalar mutaxassislari tegishli uchastkalarda ish olib borishi va uskunalar bilan ishlash yoki ulardan foydalanish huquqiga ega boʻlish uchun oliy yoki oʻrta-maxsus maʼlumotga, ish tajribasiga ega boʻlishlari va oʻquv kurslarini oʻtagan boʻlishlari kerak.
22. Har bir xodim GTIni texnik holatiga taʼsir koʻrsatadigan yoki texnik jihozlarning notoʻgʻri ishlashi yoki nazorat oʻlchov asboblari (bundan buyon matnda NOʻA deb yuritiladi) koʻrsatkichlari buzilishlari, fuqarolar hayoti va atrof-muhitga taʼsiri, xavf tugʻdirishi mumkinligini aniqlagan holda tezkorlik bilan bevosita boshligʻiga yoki yuqori turuvchi rahbarga yetkazishi va oʻzining mansab yoʻriqnomasiga muvofiq aniqlangan nosozliklarni bartaraf etish choralarini koʻrishi zarur.
23. Mutaxassis va ishchilar gidromexanik uskunalar, yuk koʻtarish kranlari va boshqa koʻtarish inshootlari, bosimli uskunalar, elektr qurilmalaridan foydalanish bilan bogʻliq va boshqa ixtisoslashtirilgan ishlarini bajarish uchun maxsus tayyorgarlikdan oʻtishlari lozim va tegishli nizom talablariga muvofiq ishlashga yoʻl qoʻyiladi.
24. Foydalanuvchi tashkilotda barcha texnik vositalar va uskunalarning roʻyxati texnik rahbar tomonidan tasdiqlangan boʻlishi kerak, ularni taʼmirlash ishlari ruxsatnoma-naryadi berish asosida amalga oshirilishi lozim.
25. GTIlarni, tarmoq va asbob-uskunalarni kapital, oʻrta va joriy taʼmirlash ishlari har yili texnik rahbar tomonidan tasdiqlanadigan rejalashtirilgan taʼmirlash grafigi orqali amalga oshiriladi.
26. GTIlardan foydalanish barcha zarur qurilish mashinalari, mexanizmlari, transport vositalari, kuzatuv moslamalari va materiallari yordamida amalga oshirilishi kerak.
GTIlardan foydalanish ularning xavfsizligi holatini va ishonchli ishlashini, shuningdek texnologik asbob-uskunalarni uzluksiz ishlashi va tejamkorligini taʼminlash zarur.
27. Avariya-tiklash ishlari avariya sodir boʻlganida imkon qadar tez amalga oshiriladi, odamlar hayotiga va katta moddiy ziyonni kelib chiqishiga tahdid soladigan nosozliklar zudlik bilan bartaraf etiladi.
28. GTIlardan foydalanuvchi tashkilot mazkur Qoidalarning 2-ilovasidagi sxemada favqulodda vaziyatlarda harakatlar rejasi (bundan buyon matnda FVHR deb yuritiladi)ni tuzishini va tasdiqlashini taʼminlashi shart.
29. FVHR GTIlardan foydalanish tashkilotining texnik rahbari tomonidan tayyorlanadi va tasdiqlanadi. GTIlarida oʻzgarishlar yuzaga kelishi bilan uch kun muddat ichida FVHRga zaruriy oʻzgartirishlar kiritilib, manfaatdor tashkilotlar bilan kelishilgan va imzo qoʻydirilgan holda tegishli mansabdor shaxslarga yetkazilishi lozim.
30. Favqulodda vaziyatlar yuzaga kelishi mumkin boʻlgan hollarda va ularni bartaraf etish jarayonida shaxsan ishtirok etishi va harakat qilish tartibi boʻyicha mutaxassislarni oʻqitishni foydalanuvchi tashkilotning texnik rahbari amalga oshiradi, ishchilarni esa tegishli boʻlinma boshligʻi oʻqitadi.
Ishchi va mutaxassislarni oʻqitish oʻrnatilgan tartibda roʻyxatga olish va ularning shaxsiy kartochkasiga tegishli belgi qoʻyish va imzolatish yoʻli bilan har yili amalga oshiriladi. Bilim darajasi har yili tekshirib boriladi.
31. FVHRga muvofiq attestatsiyadan oʻtmagan xodimlarni ishga olinishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
32. GTIlarda xodimlar uchun koʻrinarli joyda FVHR, dispetcherlar xonasida esa favqulodda vaziyatlarda xabardor qilish tartibi oʻrnatilishi kerak.
33. Ishchi xodimlar tomonidan FVHRni amalga oshirish boʻyicha oʻquv mashgʻulotlari GTIlardan foydalanuvchi tashkilot rahbari tomonidan har yili tasdiqlangan jadvalga muvofiq belgilangan muddatda amalga oshiriladi.
2-bob. GTIdan foydalanishda zarur boʻladigan hujjatlar
34. Har bir tuzilma (boʻlinma, uchastka)da mutaxassislar orasidan texnik hujjatlarni qabul qilish va saqlash uchun masʼul boʻlgan xodim tayinlanishi lozim, hujjatlarni saqlash uchun xona (shkaflar) ajratilishi, saqlangan va berilgan hujjatlarning hisobini olib borish boʻyicha jurnal yuritilishi lozim.
35. Loyiha, ijroiya qurilish hujjatlari va inshootlarning avvalgi yillar holatini nazorat qilish materiallarini saqlash joyi va tartibi foydalanuvchi tashkilot rahbarining buyrugʻi bilan belgilanadi. Hujjatlar maxsus hisobga olish jurnalida qayd etilib, unda ushbu hujjatlarni doimiy saqlash joyi va ularning arxiv raqamlari koʻrsatib olib borilishi lozim.
36. Texnik hujjatlarni qabul qilish va saqlash boʻyicha masʼul xodim oʻzgarganida barcha mavjud hujjatlar inventarizatsiyadan oʻtkazilishi kerak. GTIlardan foydalanish uchun zarur boʻlgan texnik hujjatlarni qabul qilish va topshirish komissiya tomonidan amalga oshiriladi va foydalanuvchi tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi.
37. GTI va asbob-uskunalar normal darajada ishlashini taʼminlash uchun quyidagi asosiy hujjatlar boʻlishi lozim:
GTIlarni qurilishi uchun yer tanlash va ajratish boʻyicha mahalliy davlat hokimiyati vakillik organi yoki Hukumat qarori;
tasdiqlangan loyiha yoki ishchi loyihaga barcha oʻzgartish va qoʻshimchalar, loyiha ekspertizasi materiallari bilan;
GTIlar va boshqa obyektlarni qurish yoki rekonstruksiya qilish uchun ishchi hujjatlar;
foydalanishga topshirilgan obyektlar va GTIlarning ijro etuvchi qurilish hujjatlari;
suv hisoblagich vositalari, pyezometrlar, shelemerlar, markalar, va reperlarni oʻrnatish uchun qabul qilingan ijro dalolatnomalari;
loyihalar, ishchi hujjatlar va boshqa maqsadlar uchun olib borilgan muhandislik tadqiqotlari hisobotlari;
ilmiy-tadqiqot ishlari toʻgʻrisidagi hisobotlar;
GTIni foydalanishga qabul qilish boʻyicha davlat va ishchi qabul qilish komissiyasining dalolatnomasi;
oʻrnatilgan uskunalardan foydalanish uchun pasport va zavod yoʻriqnomalari;
loyiha tarkibida ishlab chiqilgan GTIdan foydalanish qoidalari;
qurilish davrida GTI xavfsizligi boʻyicha monitoring natijalari;
davlat ekologik ekspertizasining ijobiy xulosasi;
yer uchastkasidan foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjat;
obyektning xavfsizlik deklaratsiyasi;
GTIning davlat kadastri, texnik pasportlari, inshootlar bilan sodir boʻlgan barcha oʻzgarishlar va qoʻshimchalar, shuningdek GTIlarni kapital taʼmirlash va rekonstruksiya qilish toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
GTI xavfsizligi monitoringini yuritish tartibi toʻgʻrisida yoʻriqnoma;
GTI obyektlaridan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomalar;
mutaxassislarning amaldagi lavozim yoʻriqnomalari;
mehnat-muhofazasi boʻyicha yoʻriqnoma;
asbob-uskunalar, binolar va GTIlardan foydalanish boʻyicha yoʻriqnoma;
sanoat sanitariya va yongʻinga qarshi xavfsizlik yoʻriqnomalari;
foydalanish xodimlarining bilimini tekshirish, yoʻriqnomada oʻtkazish va oʻqitish boʻyicha materiallar;
favqulodda vaziyatlarda xabar berish tartibi;
favqulodda vaziyatlarda harakatlar rejasi;
GTIlarning xavfsizlik mezonlari (nazoratdagi koʻrsatkichlar);
GTIlar obyektlarining vaziyat rejasi;
GTIlar faoliyatining yillik grafigi (suv omborlari uchun ish rejimi, suvdan foydalanish rejalari va boshqalar);
toʻgʻonlar, dambalar oʻqi, kollektor, kanallar trassasi boʻylab koʻndalang kesimining loyihadagi va amaldagi belgilari;
oʻzanlarni yuvilishi va loyqaligi, qirgʻoqlarni qayta ishlash va suv osti choʻkindilari boʻyicha oxirgi kuzatuv natijalari;
GTIlar va ularning alohida elementlari uchun natura kuzatish grafiklari va jurnallari;
taʼmirlash-tiklash ishlari, rejali-ogohlantirish grafigi;
foydalanish xodimlari tomonidan bajarilgan yopiq ishlar dalolatnomalari;
GTIlarining holati toʻgʻrisidagi yillik hisobotlari;
yongʻin oʻchirish tezkor rejasi;
GTIlaridan foydalanish yoki qurish huquqini beruvchi litsenziya (faoliyat turini litsenziya talab qilinganda);
ixtisoslashtirilgan tashkilotlar tomonidan bajarilgan GTIlarning texnik holatini baholash boʻyicha xulosalar;
GTI va asbob-uskunalarining ishdan chiqishi va boʻlib oʻtgan avariyalar toʻgʻrisidagi dalolatnomalar, ularning sabablarini tekshirish materiallari;
GTIlarning xavfsizligi deklaratsiyalari boʻyicha davlat ekspertizasi xulosalari;
GTIlarni qurish va ulardan foydalanish bilan bogʻliq foydalanuvchi tashkilotlarning buyruq va farmoyishlari;
loyiha va ijro qurilish hujjatlari, shuningdek mualliflik va geotexnik nazorat hujjatlari, GTIlarining instrumental kuzatish materiallari foydalanuvchi tashkilot arxivida GTIlarni konservatsiyalash yoki tugatilishiga qadar saqlanishi kerak.
3-bob. GTIlarning umumiy xavfsizlik talablari
38. GTIlarning konstruksiyasi, oʻlchami va joylashish oʻrni loyihaga muvofiq boʻlishi kerak.
39. GTIlardan foydalanishda texnik foydalanish qoidalariga muvofiq qatʼiy amal qilish va bajarish shart.
40. GTIlarning xavfsiz ishlashini taʼminlash uchun quyidagilar talab etiladi:
GTIning foydalanish qoidalariga muvofiq GTIning yuqori va quyi suv sathidagi belgilarini muntazam monitoringi olib borilishi;
loyiha tomonidan belgilab qoʻyilgan GTIlarda suv sathi belgisini saqlab qolinishi, GTIning yuqori sathida loyqa bosishiga, quyi sathida yuvilishiga, kollektorlar va kanallar oʻzanlarini loyqa bosishiga yoʻl qoʻymaslik, toʻsiqsiz normal suv oʻtkazish;
oʻz vaqtida, suv oʻtkazish inshootlarining oraliqlarini chiqindilardan tozalash, ularga begona suzib oʻtuvchi jismlar tushishi oldini olish;
suv obyektlarida oʻzan tozalash ishlari amalga oshirilishi natijasida GTIlar hamda boshqa muhandislik inshootlari xavfsizligiga tahdid aniqlanganda, uni bartaraf etish maqsadida, zudlik bilan Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vazirligi vazirligi yoki uning hududiy organlarini xabardor qilish;
natura kuzatuvlarining muntazam ravishda yuritilishini taʼminlash va ularning natijalarini oʻz vaqtida tahlil qilish, zarur hollarda loyiha va ilmiy tashkilot mutaxassislarini jalb qilish;
loyihada koʻzda tutilgan suv taʼminoti tarmogʻi uzunligi boʻylab va GTI orqali maishiy va toshqin suvlar sarflarini kamaytirishga qaratilgan GTIning suv oʻtkazish qobiliyatini taʼminlash;
41. Kanallar va kollektorlar trassasiga texnik xizmat koʻrsatish uchun GTIlar hududi qulay boʻlishi kerak.
42. GTIlardan foydalanish jarayonida hosil boʻlgan chiqindilar vaqtincha maxsus joylarda saqlanishi zarur, ular belgilangan tartibda yoʻq qilinadi yoki chiqindixonalarga olib ketiladi.
43. GTIlar holatining muntazam ravishda nazorati amalga oshirilishi va belgilangan koʻrsatgichlarga rioya qilinishi lozim.
44. Toʻsuvchi dambalarda, toʻgʻonlarda, kanallarda, drenajlarda, tunnellarda piket boʻyicha inshootning uzunligida, yer osti yoki suv ostidagi maxfiy aloqa va kommunikatsiyalar bilan kesishadigan joylarda (kabellar, suv quvurlari va boshqalar) tegishli belgilar boʻlishi lozim.
45. Tozalanmagan oqova va boshqa suvlarni suv manbalariga tashlash, shuningdek loyiha hujjatlarida koʻzda tutilmagan GTIning joylashgan hududida saqlash taqiqlanadi.
46. GTIlar hududlariga kiradigan joylarda begona shaxslar kirishini taqiqlovchi belgilar boʻlishi kerak. GTI akvatoriyasida joylashgan yaqin hududlarda choʻmilish taqiqlanadi.
47. Kanal va toʻgʻon dambalaridan foydalanishida damba qiyaliklarining quyi va yuqori qismlarida karyerlar tashkil etish va kotlovanlardan tuproq, qum-shagʻal qazib olinishiga ruxsat etilmaydi. Ushbu hududlardagi tuproqni ishlatish faqat zaruriy asoslangan holda amalga oshiriladi.
48. Suvni rostlovchi zatvor va mexanizmlar hamda elektrotexnik jihozlari doimo ishchi holatda boʻlishi kerak.
49. Kapital taʼmir va montaj ishlaridan soʻng gidromexanik uskunalardan foydalanishni boshlashdan oldin dalolatnoma tuzish orqali mustahkamlik va zichligi sinovidan oʻtkazilishi kerak.
Loyihada sinov tartib-qoidasi belgilanmagan hollarda, sinovlarni shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga muvofiq olib borilishi kerak.
50. Tonnellarning shamollatish qurilmalari va toʻgʻonning suv chiqarish galereyalari ishchi holatda boʻlishi kerak.
51. Gidromexanik uskunalar buzilgan hollarda, taʼmirlashni olib borish uchun suv oʻtkazish oraliqlar (teshiklar)ida shandorali tirqish (paza) yoki avariya-taʼmir zatvorlari boʻlishi kerak.
52. GTIni foydalanish jarayonida shandoralarni oʻrnatish ishlari xavfsiz bajarilishini taʼminlaydigan yoki boshqa qulay joylarda amalga oshiriladi.
53. Xizmat koʻprigiga kirish eshiklari qulflangan yoki devor eshiklari bilan qoplangan boʻlishi kerak. Begona shaxslarning koʻpriklardan ruxsatsiz kirish imkoniyati cheklanishi kerak.
54. Taʼmirlash ishlarini amalga oshirish uchun yilning har qanday vaqtida shandora va taʼmirlash materiallarini yetkazib berish uchun zarur shart-sharoitlar yaratilishi kerak.
Uskunalar va taʼmirlash materiallarini saqlash joylari, ulardan foydalanish va taʼminlash uchun masʼul shaxslar yoʻriqnoma bilan belgilanadi.
55. Yuqori suv sathidan kamida 0,5 m balandlikdagi har bir suv chiqarish teshiklarini yopish uchun GTIda avariya zaxira shandoralari belgilangan miqdorida saqlanishi kerak.
56. Ishlab chiqarishda loyihadan chetlab oʻtilgan yaroqsiz shandoralar GTIlarda oʻrnatilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
57. GTIlarni tekshirish va taʼmirlash texnika xavfsizlik qoidalari talablariga muvofiq ruxsat etiladigan naryad boʻyicha amalga oshiriladi.
58. Suv chiqarish inshootlarini tozalash ishlari masʼul rahbar ishtirokida amalga oshirilishi kerak.
59. Nuqson va buzilgan joylarni aniqlash uchun, GTIlar yiliga ikki marta (bahor va kuzda) umumiy texnik tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim. Rejali tekshiruvlardan tashqari, GTIlarni favqulodda hodisalar yoki avariyalardan soʻng navbatdan tashqari tekshiruvlari oʻtkazilishi lozim. Aniqlangan kamchiliklar va buzilishlar bartaraf etilishi lozim. Tekshiruvlar natijalariga koʻra maxsus dalolatnomalar rasmiylashtiriladi.
60. Toshqin mavsumi boshlanishidan bir oy oldin foydalanuvchi tashkilotda toshqinga qarshi komissiya tashkil etiladi va suv toshqinlarini xavfsiz qabul qilish va oʻtkazish chora-tadbirlari rejasi ishlab chiqiladi. Reja gidrometeorologiya xizmati tomonidan taqdim etilgan sel oqibatlari maʼlumotlari asosida ishlab chiqiladi. Rejada yuqori suv oqimi, dastlabki sarf-xarajatlar, suv toshqinini betolofat oʻtkazib yuborish choralari koʻzda tutilgan boʻlishi kerak.
Toshqinga qarshi komissiya foydalanuvchi tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan hujjat asosida suv toshqinlarini qabul qilish va oʻtkazib yuborish uchun obyektlarning tayyorgarligi toʻgʻrisida dalolatnoma tuzadi.
61. Barcha mutaxassislar va foydalanish ishchi-xodimlari chora-tadbirlar rejasida qayd etilgan suv toshqinlarini qabul qilish va oʻtkazib yuborish jarayonida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan ishlarni amalga oshirishga oʻrgatilishi va oʻqitilishi kerak.
62. Suv toshqinlari davrida suv sathini va toshqin suvlarini suv oʻtkazish inshootlari orqali oʻtishini va dambalar texnik holatini kunu-tun nazorati oʻrnatiladi. Bundan tashqari, ushbu davr uchun muhandislik va texnik xodimlarning navbatchiligi tashkil etiladi.
63. Chuqurliklarni qayiqda turib oʻlchash, texnik vositalari (exolot) yordamida, tarkibi ikki kishidan kam boʻlmagan, qutqaruv jiletini kiygan guruh aʼzolari bilan oʻtkaziladi. Chuqurliklarni qoʻlda oʻlchashda massasi 10 kg gacha boʻlgan lotdan foydalangan holda amalga oshirishga ruxsat beriladi.
Chuqurliklarni lot bilan oʻlchashda quyidagilar: qayiq chetiga (bortiga) yoki oʻrindigʻiga tik turib va bortdan pastga egilib oʻlchash, lot bogʻlanadigan arqonni qoʻlga oʻrash taqiqlanadi.
64. GTIlarda mavjud boʻlgan suzish vositalari soz holatda boʻlishi. Suzish vositalarida yuk koʻtarish qobiliyati koʻrsatilishi va bort ichida qutqaruv vositalari (qutqarish chambaraklari yoki pufaklar, kanopli arqon) va suvni chiqarib tashlash vositalari boʻlishi kerak.
4-bob. Maxsus uskunalar bilan jihozlangan GTIlar uchun xavfsizlik talablari
65. Har bir nasos stansiyasining dvigatel konstruksiyalarida koʻrsatilgan podshipniklarni va elektrdvigatellar stator simlarining harorati va bosim koʻrsatkichini nazorat qilish uchun manometr, vaakummetr (qoʻyilishga ega emas nasoslar uchun), termometrlar yoki termosignallar boʻlishi kerak.
Agregatlar (asosiy va yordamchi), zatvorlar va qopqoqlar qurilmalari boʻyalgan, raqamlangan boʻlishi va quvurlar yoʻnalishidagi strelkalar suv aylanish oqimining hamda shturvallar aylanish yoʻnalishini, shuningdek quyi va yuqori sathida nazorat qilish uchun suv oʻlchash uskunalari va qurilmalari hamda toʻqmoqlar yoki boshqa nazorat organlari (qopqoqlar, zatvorlar va hokazo) koʻrsatilishi kerak.
66. Nasos agregatlarini ishga tushirish va toʻxtatish hamda oʻtish jarayonlari bilan nasos stansiyalariga tutashgan inshootlarning ishlash texnologiyasi hisobga olingan holda, loyiha yoʻriqnomasi va ulardan foydalanish koʻrsatmalariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
67. Mashina va qurilmalarning barcha harakatlantiruvchi qismlari muhofazalangan boʻlishi kerak. Olib tashlangan va yaroqsiz mexanizmlarning ishlashi hamda ishchi mexanizmlari boʻyicha har qanday operatsiyalar ishlab chiqishda taqiqlanadi.
Qurilmalarning ishlashi paytida himoya vositalarini olib tashlash, taʼmirlash va qoʻlda harakatlanadigan qismlarni toʻxtatish taqiqlanadi.
68. Avtomatik rejim tizimida ishlamaydigan, xizmat koʻrsatish xodimlari nazorati ostida, ularga xizmat koʻrsatishga ruxsatga ega boʻlmagan nasos stansiyalarini nazoratsiz qoldirish taqiqlanadi.
69. Avtomatik tizimda ishlaydigan nasoslarni tekshirishning davriyligi foydalanish yoʻriqnomasi bilan belgilanadi.
70. Nasos stansiyasida oldindan belgilangan ish rejimi, mavjud kamchilik va avariyalar hamda barcha shovqinlar haqida stansiya katta navbatchisi boshliqni yoki dispetcherni xabardor qilishi kerak.
71. Nasos agregatlarini ishlatganda, foydalanish yoʻriqnomasi talablariga rioya qilinishi kerak.
72. Nasos stansiyalarining elektr uzatish liniyalarini taʼmirlashda ajratish va ishga tushirish qurilmalarida “Qoʻshmang, odamlar ishlayapti” deb nomlangan ogohlantiruvchi plakatlar osilgan boʻlishi kerak.
73. Nasos stansiyalariga xizmat koʻrsatish maxsus oʻqitilgan shaxslar tomonidan amalga oshiriladi va ular stansiya uskunalari ishlashini tekshirishi maxsus jurnallarda qayd etiladi.
74. Suzuvchi nasos stansiyasining (zemsnaryad) suvga tushishi foydalanuvchi tashkilotning texnik rahbari tomonidan tasdiqlangan loyihaga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
75. Oʻrnatish maydonchasida suzuvchi nasos stansiyasi (zemsnaryad) mahkam biriktirib qoʻyilgan boʻlishi kerak va uni ishlatilishini taʼminlash uchun boʻlinma bilan ikki tomonlama simli yoki radio aloqasi boʻlishi kerak.
76. Suzuvchi nasos stansiyasi pontonlari (zemsnaryad) oqim paydo boʻlganda avariya tovushi va yorugʻlik signaliga ega boʻlishi kerak.
Ponton krenomer (ogʻish, qiyshayishni oʻlchaydigan asbob) bilan jihozlangan boʻlishi kerak.
Ponton ogʻishi nasos agregatlarining pasportlarida koʻrsatilgan ogʻish miqdoridan oshib ketmasligi kerak (zemsnaryad). Oqimning va ogʻishning kuchayishini tezda yoʻq qilish kerak boʻladi.
77. Xizmatchi xodimlar qutqaruv kiyim (jilet)lari bilan taʼminlanishi kerak va nasos stansiyasida (zemsnaryad) ikkitadan kam boʻlmagan qutqaruv kiyimlari boʻlishi lozim.
78. Suzuvchi nasos stansiyalari pontonlari (zemsnaryad) kamida uch yilda bir marta tekshirilishi kerak va zarur boʻlganda ularni taʼmirlash va boʻyash ishlari bajarilishi kerak.
79. Nasos stansiyasida materiallar, diametrlari, uzunligi, quvurlar joylashgan chuqurligi, tarmoq obyektlarining joylashgan joyi (piket), qurilma, rostlovchi va himoya armaturalari, trassalar aylanish burchaklari, boshqa yer osti tarmoqlari bilan kesishuvlar hamda barcha ijro etuvchi qurilish hujjatlari koʻrsatilishi kerak boʻlgan reja-sxema boʻlishi kerak.
80. Nasos stansiyalarining quvur liniyalarini va gidroelektrstansiyalarni yer osti qistirmalar (prokladka)ini ishlatish jarayonida quyidagi hollarda kuzatish:
quvurlarning choʻkishi va oʻzgarishi (deformatsiya) hamda tayanch qurilmalarining holati;
qobiqning holati (izolyatsiya yoki korroziyaga qarshi qoplama);
choklar, boʻgʻinlar, gardishli (flansli) ulanishlarni zichligi;
uzatgichlar, quvurlar armaturalari, vakuumli soʻrish klapanlari va boshqalarni holati va ishlashi.
81. Yer osti suv oʻtkazgich quvurlaridagi buzilishlarni aniqlash uchun:
suv oʻtkazgich quvuri va unga yaqin joyda tuproq choʻkishi;
quvur trassasiga bevosita yaqin boʻlgan odatda quruq kyuvet (ariqcha) va zovurlarda suv paydo boʻlishi;
tarmoqning qoʻshni uchastkalarida oʻrnatilgan manometrlardagi bosim farqi ustidan tizimli kuzatuvlar oʻtkazilishi kerak.
82. GTIlar suv quvurlarining holatini kuzatish va ularga texnik xizmat koʻrsatish, foydalanish yoʻriqnomalarida belgilangan muddatlarda amalga oshirilishi kerak.
83. Loyqa suvlarni haydovchi (pulpovod)lar trassasi boʻylab uzatgichlar hamda qoʻzgʻalmas tayanchlar holatini kuzatib borish, zarurat boʻlsa, ularni taʼmirlash lozim boʻladi.
84. Har chorakda, kamida bir marta quvur liniyalari armaturalari, zarbalarga qarshi vositalar va teskari klapanlar koʻrikdan oʻtkazilishi kerak. Koʻrik natijalari masʼul shaxslar roʻyxati bilan maxsus jurnalda aks ettirilishi kerak.
85. Devorining qalinligi yemirilishga uchragan quvur liniyalari qismlari almashtirilishi lozim. Devorlarning yemirilish qalinligi GTIning xavfsizlik mezonlari bilan tartibga solinadi.
86. Qurilma armaturalari va zarbalarga qarshi vositalardan foydalanish loyihaga va mahalliy foydalanish yoʻriqnomasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
87. Quvurlar va armaturalarni bosim ostida taʼmirlash bilan bogʻliq ishlarni bajarish taqiqlanadi.
88. Metall va temir-beton suv oʻtkazgichlarini suv oqimlaridan korroziyaga qarshi nazorat qilish loyihada koʻrsatilgan usul va muddatlarda amalga oshirilishi kerak.
Agarda elektrokorroziya aniqlansa, loyiha va ixtisoslashtirilgan tashkilot bilan birgalikda quvurlarni himoya qilish va himoya tadbirlarini qisqa muddatda bajarish uchun texnik yechimlarni olish kerak boʻladi.
89. Barcha aniqlangan kamchiliklar va ularni bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlar GTIning tekshirishlar jurnalida qayd etilishi kerak.
90. Nasos stansiyasi va uning boshqa inshootlarini, shuningdek gidroelektrstansiyaning gidrotexnik qismini ishlatish uchun masʼul shaxslar stansiya boshligʻi tomonidan tayinlanadi.
91. Foydalanishdan avval, gidroelektrstansiyalar va nasos stansiyalarining bosimli suv quvurlari va qurilmalari kapital taʼmirdan oʻtkazilganidan soʻng, amaldagi shaharsozlik normalari va qoidalari, qurilish meʼyorlari va qoidalari talablariga muvofiq sinovdan oʻtkazilishi kerak.
5-bob. GTIning elektr taʼminoti, aloqa, signalizatsiya va yoritish tizimlariga talablar
92. Suv toshqinlarini va suv resurslarining sezilarli miqdorini tartibga solishda jalb qilingan yirik GTIlar (toʻgʻonlar, gidrouzellar) statsionaridan tashqari dizel elektr energiyasidan iborat avtonom (avariya) elektr taʼminotiga ega boʻlishi kerak.
93. GTIlar texnik aloqa vositalari va signal tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak, ular suvni taqsimlash jarayonlari boshqaruvini, nazoratini va ularning xavfsizligini taʼminlaydi.
94. GTIdagi aloqa va ogohlantirish signal tizimlarining holati barcha sharoitlarda favqulodda vaziyatlar toʻgʻrisida tezkor xabar berish hamda fuqaro muhofazasi tadbirlarini oʻtkazish davrida fuqaro muhofazasi organlari va kuchlarini xabardor etish imkoniyatini taʼminlashi kerak.
95. Kunu-tun xizmatni talab qiluvchi GTIlarning barcha suvni rostlovchi inshootlarida statsionar elektr yoritgichlari boʻlishi kerak.
96. Yorugʻlik tarmoqlarida 220 V dan oshmaydigan chiziqli kuchlanish bilan xavfsiz holatda qoʻyilgan neytral elektr tizimi ishlashi kerak. Baʼzi hollarda 380 V kuchlanishli DKST lampalari qoʻllanilganda ruxsat etiladi. Yer ostida ishlov berish, tunnellar, galereya va namligi yuqori boʻlgan boshqa joylarda 36 voltdan koʻp boʻlmasligi kerak. Statsionar yoritish moslamalari uchun yer osti neytral bilan 6/0,4 kV transformatorlarni ishlatishga ruxsat beriladi.
Kechasi ishlaydigan navbatchi xodim elektr energiyasi uzilgan vaziyatda batareyali yoritgichlar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.
97. Galereya va tonellarda joylashgan quvur yoʻllari va suv chiqarish lotkalarining favqulodda yoritgichlari doimiy ishchi holatida boʻlishi kerak.
98. Ishchi va maʼmuriy-maishiy binolarning yoritilishi mavjud shaharsozlik normalari va qoidalari talablariga javob berishi kerak.
Hududlar, yoʻllar, qorongʻi kechasi ochiq joylardan ishga oʻtish joylarining yoritilishi mazkur Qoidalarning 1-ilovasiga muvofiq yorugʻlik jihatidan joriy standartlar talablariga javob berishi kerak.
6- bob. Nazoratni tashkillashtirish talablari
99. GTIlardan xavfsiz foydalanishni taʼminlash uchun xavfsizlik mezonlari ishlab chiqilishi lozim.
Har bir GTIlar holatini diagnostik koʻrsatkichlari aniqlangan natura kuzatish natijalari boʻyicha mezon qiymatlari bilan taqqoslash asosida amalga oshirilishi kerak.
100. GTIlarda natura kuzatish ishlari qurilish boshidan boshlab amalga oshirilishi kerak.
101. Mukammalligi I, II va III klass boʻlgan GTIlar holatini naturada kuzatish, ularga oʻrnatilgan NOʻA va nazorat oʻlchov uskunalari yordamida asbobli (instrumental) nazoratni oʻz ichiga olishi kerak.
Mukammalligi IV klass boʻlgan toʻgʻon va dambalarning poydevori tegishli asosga ega boʻlsa loyihada asbobli (instrumental) kuzatuvini oʻtkazmaslikka ruxsat etiladi.
IV klassdagi toʻgʻon va dambalar uchun 10 m dan ortiq balandlikda filtratsiya rejimini nazorat qilish majburiydir.
102. Mukammalligi I, II va III klass boʻlgan GTIlarida natura kuzatish ishlarini (monitoringi) amalga oshirish uchun kuzatuvlar guruhi (monitoring xizmati) tashkil etilishi kerak, ushbu guruh aniqlangan kamchiliklar haqida darhol toʻgʻridan-toʻgʻri oʻzining rahbariga xabar berishga majburdir va ularni bartaraf etish choralarini koʻrmagan taqdirda, foydalanuvchi tashkilot rahbarini xabardor qilishi kerak.
Guruhning tarkibi va soni, kuzatuvlarning tarkibi, hajmi va davriyligiga bogʻliq boʻlib, foydalanuvchi tashkiloti tomonidan belgilanadi.
103. Foydalanuvchi tashkilotning ixtisoslashtirilgan maxsus xizmatlari (geodeziya va gidrogeologiya va boshqalar) tomonidan oʻlchov qiymatlarini loyihalashtirishda koʻrsatilgan parametrlari bilan hamda GTIning xavfsiz ishlash mezonlari bilan solishtirilishi va maʼlumotlarni GTIlar boʻlinmasiga darhol oʻtkazilishi kerak boʻlgan asbobli (instrumental) kuzatishlarni amalga oshirishga ruxsat beriladi.
Kuzatish ishlari natijalariga koʻra, foydalanuvchi tashkilotning texnik rahbari tomonidan loyihada aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish toʻgʻrisida buyruq chiqaradi. Mukammalligi IV klass boʻlgan GTIlarni nazorat qilish maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan mutaxassislarga topshirilishi mumkin.
104. Loyiha tomonidan koʻzda tutilgan kuzatishlar bilan bir qatorda, barcha obyektlar yiliga kamida uch marta komissiya tekshiruvidan oʻtkazilishi kerak:
suv toshqinlari oʻtishdan oldin GTIlarning suv toshqinlarini xavfsiz oʻtkazishga tayyorligini tekshirish;
vegetatsiya davridan oldin GTIlar holatini va uning tayyorligini tekshirish;
qish sharoitida va navbatdagi vegetatsiya davrida normal ishlatilishi uchun kuz mavsumida GTIlar holati va tayyorgarligini tekshirish;
shiddatligi 5 ball va undan yuqori boʻlgan har bir seysmik yer silkinishidan soʻng, uning mustahkamligi va barqarorligi tahlili bilan.
105. GTIlarning suv ostidagi qismlarini tekshirish tarkibi, davriyligi va tartibi loyiha tomonidan aniqlanadi va foydalanish yoʻriqnomasida belgilanadi. GTIlar suv osti qismlarini tekshirishning davriyligi 5 yildan oshmasligi kerak.
106. Mavjud GTIlarni rekonstruksiya qilishda mualliflik nazorati amalga oshirilishi zarur va uning vakili ushbu GTIni qabul qilishda ishtirok etishi kerak.
7-bob. GTIlar texnik holatining natura kuzatuvi (monitoringi)
107. Mukammalligi I, II, III klass boʻlgan GTIlarida ularning xavfsizligini monitoring qilish boʻyicha, tarkibida inshootlar va ular asoslarining ishi va holati ustidan natura kuzatuvlarini olib borish uchun, qurilish jarayonida boʻlgani kabi, foydalanish davrida ham nazorat-kuzatuv asboblari oʻrnatilishini koʻzda tutuvchi loyiha hujjati ishlab chiqilgan boʻlishi kerak.
108. GTIlardan foydalanish sharoitlarini yaxshilash va konstruktiv yechimlarni asoslash, hisoblash natijalari va uslublarini aniqlash hamda maʼlumot olish maqsadida, tegishli asoslarga muvofiq GTIlarda maxsus natura kuzatuvlari oʻtkazilishi kerak.
109. GTIlar holatini naturada kuzatib borish loyihada koʻzda tutilgan dastur va davriylik asosida oʻtkaziladi. Natura kuzatuvlari parametrlari GTI holatining xavfsizlik mezonlariga muvofiqligini nazorat qiladi.
110. Natura kuzatuvlari vizual va asbob (instrumental) uslublarida oʻtkaziladi. Natura kuzatuvlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
kuzatilgan parametrlar qiymatlarini ularning ruxsat etilgan qiymatlariga mosligini nazorat qilish;
barcha qurilish tizimlarining holatini nazorat qilish;
suv muvozanati (balansi)ni nazorat qilish, suv omborini toʻldirish va ishlatilishga rioya etilishi;
vertikal va gorizontal siljishlarni nazorat qilish, beton konstruksiyalar, uskunalarning poydevori va suv saqlovchi inshootlar, tuproq toʻgʻonlar va dambalar deformatsiyasi;
yirik toʻgʻonlar poydevorlarining beton elementlari va armatura kuchlanishini nazorat qilish;
filtratsiya rejimini nazorat qilish (depressiya egri chizigʻi holati, bosim gradiyenti, toʻgʻonlar va dambalar tanasidagi filtratsiya bosimi, qurilish choklari, betonli toʻgʻonning zichlagich elementlari);
drenaj suvlari sifatini nazorat qilish (hajmi, loyqaligi, kimyoviy tarkibi, harorati);
gidroelektrstansiyalar va nasos stansiyalarining gidroenergetika uskunalari texnik holatini nazorat qilish.
111. GTIni koʻzdan kechirishda va koʻrik vaqtida aniqlangan umumiy kamchiliklar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar vizual kuzatuvlar jurnaliga kiritiladi. Foydalanish jarayonida GTIning texnik holatiga taʼsir qiluvchi jiddiy buzilishlar sodir boʻlsa, barcha qismlarining buzilish sanasi, xususiyati GTIlar rejasi jurnaliga kiritiladi. Aniqlangan nuqsonlar joyi ogohlantirish belgisi bilan belgilanadi.
GTIlarning texnik holati uchun masʼul boʻlgan shaxs har hafta vizual kuzatuvlar jurnalini tekshirishi va aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish boʻyicha koʻrilgan choralar hamda ularning bajarilishi haqida yozuvlar qayd qilinadi.
112. Masofasi 3 km dan ortiq boʻlgan inshootlarni doimiy koʻzdan kechirish yuklatilgan foydalanish xodimlari transport vositalari bilan taʼminlanishlari lozim.
113. Vizual kuzatuvlar jarayonida xavfli xususiyatga ega boʻlmagan deformatsiyalar, (oʻtirishlar, choʻkishlar, yoriq(darz)lar, koʻtarma tanasi yoki asosining ayrim uchastkalarida boʻrtmalar) aniqlanganda, deformatsiyalar mavjud boʻlgan uchastkalarda asbob yordamidagi kuzatuvlar tashkillashtiriladi, ular aniqlangan deformatsiya barqarorlashguniga yoki toʻliq soʻnishiga qadar oʻtkazilishi lozim. Xavfli deformatsiyalar aniqlanganda, zudlik bilan ularni bartaraf etish choralari koʻrilishi kerak.
114. Geodezik usullari boʻyicha natura kuzatish quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
oʻrnatilgan NOʻA (belgilar) boʻyicha rejalashtirilgan va balandlik holatining geodezik oʻlchovlarini;
GTI va ular asoslarining choʻkishi va siljishini davriy oʻlchovlari, shuningdek ajralib chiqqan qatlamlarning oʻlchamlarini;
suv omborining toʻplash qobiliyatini aniqlash maqsadida kosasini batiometrik sʼyomka qilishni.
115. Kuzatuv asboblari yordamida toʻgʻon dambalarining ayrim qismlarida, GTI va uning asoslarida xavfsizlikka taʼsir qiluvchi deformatsiya va anomal holatlarning ortib borishi yoki vaqt oʻtishi bilan soʻnmaydigan jarayonlar mavjudligi aniqlanganda, loyihalash yoki ixtisoslashtirilgan foydalanuvchi tashkilot vakillariga tezkorlik bilan xabar qilinadi. Ular kelib chiqqan holatning sababini aniqlab, GTIlarning avariyasiz ishlashini taʼminlovchi chora-tadbirlar ishlab chiqilishi lozim.
116. NOʻA (belgilar) toʻgʻon va dambalari boʻyicha rejali va balandlikdagi geodezik oʻlchovlarga mos yozuvlar, geodezik (marksheyder) tarmoqqa nisbatan kamida uch yilda bir marta amalga oshirilishi kerak, aks holda ruxsat etilgan meʼyorlardan yuqori deformatsiyalar aniqlangan holda kuzatuv chastotalarini koʻpaytirish mumkin. GTIdan foydalanish jarayonida jihoz shikastlanganda yoki buzilganda ushbu uskunaning rejalashtirilgan va balandligi kuzatuvlari tiklanishi bilanoq darhol amalga oshirilishi kerak.
117. Tayanch reperini suv oʻlchash nol reykasiga nisbatan har yili tekshirish kerak.
118. Oʻt-oʻlanlar orasidagi reperlar ruxsat etilgan kattaligi boshlangʻich siklidan oshsa, tayanch reperi davlat geodeziya tarmogʻidan oʻtkazilishi shart.
119. GTI va ularning asoslarini choʻkish va siljish oʻzgarishlari loyiha talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.
120. GTI gʻovaklaridagi bosim va filtratsiya rejimi uchun kuzatuvlar loyihada koʻzda tutilgan tartibda aniqlanadi:
suv saqlash inshooti asosi va tanasida suvning sathi hamda ular qirgʻoqlarining tutashuv holati;
qirgʻoqlari bilan tutash inshooti asosidagi pyezometrik bosim;
drenaj kollektorlari va drenaj inshootlari oxiridagi filtratsiya sarfi qiymatlari;
filtratsiya suvlarining kimyoviy tarkibi va loyqaligi;
dambalarga tutash qirgʻoqlarda va qiyaliklarda filtratsiya suvlarini chiqish joyi, suffoziya mavjudligi;
suv saqlovchi inshoot hududida sizot suvlarining kimyoviy tarkibi va sathi;
tuproqli toʻgʻonlarning filtratsiyaga qarshi elementlarida, zamin(asos)lari va tanasida hosil boʻladigan gʻovaklardagi bosim miqdori.
121. Suv ostida qolishi mumkin boʻlgan hududni baholash uchun kuzatuv quduqlari tarmogʻidagi suv sathini nazorat qilish.
122. Natura kuzatuvlari natijalari belgilangan shakldagi maxsus jurnallarda qayd etiladi.
123. Pyezometrlar yopiq qopqoqlar orqali ifloslanishdan himoyalanishi kerak. Pyezometrlarning bir qismi, sirt, chuqurlikdagi markalar va yer usti yuzasidan chiqadigan ishchi reperlari zararlanishdan himoyalangan boʻlishi kerak. Himoya qopqoqlari konstruksiyalari loyiha bilan aniqlanadi.
124. Pyezometrlar vaqti-vaqti bilan sezuvchanlik uchun tekshirilishi lozim, qoniqarsiz natijalar boʻlgan taqdirda, ular almashtirilishi lozim.
125. NOʻA metall qismlari korroziyadan ishonchli himoyalangan boʻlishi kerak. Yer yuzasiga chiqib turgan quduqlar qopqoqlarini va himoya kallaklari yuvilmaydigan boʻyoq bilan qoplanishi hamda NOʻA raqamlangan boʻlishi kerak.
126. GTIlarida oʻrnatilgan NOʻAlarni saqlash uchun javobgarlik obyektning qurilish paytida — shaharsozlik faoliyati sohasida buyurtmachiga va obyektlar qurilishi boʻyicha pudratchi tashkilotga, foydalanish davrida esa, GTIni tugatishgacha foydalanuvchi tashkilotga yuklatiladi.
8-bob. Yakuniy qoidalar
127. Mazkur Qoidalarni buzganlik uchun qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgar boʻladi.
128. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Suv xoʻjaligi vazirligi, Qurilish vazirligi, Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi, Favqulodda vaziyatlar vazirligi huzuridagi Katta va alohida muhim suv xoʻjaligi obyektlarining texnik holatini hamda bexatar ishlashini nazorat qilish davlat inspeksiyasi va “Oʻzbekgidroenergo” aksiyadorlik jamiyati bilan kelishilgan.
Gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi qoidalariga 1-ILOVA
Kechasi ochiq joylarda hududlarni, yoʻllarni, yoʻlaklarni va ish joylarini yoritishga qoʻyiladigan talablar
Obyektlar Yoritish lk Meʼyoriy yoritish tekisligi Eslatma Ichki xoʻjalik va binolarga kirish yoʻli 0,5 Yoʻlning yoritish qismi Avtomobillar va avtoulovlar uchun turargoh, hududlar, yoʻllar va GTIlarga oʻtish yoʻlaklari 1,0 Yoritish tizimining nurlanish darajasi Narvonlar, yurish uchun koʻpriklar, yoʻlaklar 2,0 Bir xil Qurilmalar, tuzilmalar materiallarni yuklash va tushirish joylari 5,0 Qiya Yuklarni qabul qilish va yetkazib berish joyi Ishchilar uchun maishiy binolar 10,0 Umumiy Toʻgʻonning oʻrkachi boʻylab va bortlarni yopish qismlaridagi yuqori va quyi qiyaliklari 0,5 Qiyalikdagi chuqurlik va tekisliklar Gidrouzellar, yuqori va quyi byeflari, gidromexanik uskunalari 1,0 Tik Xodimlarni oʻtish darajasi Gidrometrik reykalarva postlar 1,0 Tik Xodimlarni oʻtish darajasi Tonnellar va xizmat galereyasi 1,0 Umumiy Xodimlarni oʻtish darajasi Zemlesos zemsnaryadi koʻprigi 2,0 Qiya Koʻprik darajasi
Gidrotexnika inshootlarining xavfsizligi qoidalariga 2-ILOVA
GTIlarda favqulodda vaziyatni baholash
1-harakat (tashqi xabar)
2-harakat (xavf toʻgʻrisida ogohlantirish)
3-harakat (evakuatsiya qilish)
Vazir v.b. T. XUDAYBERGENOV
Suv xoʻjaligi vaziri Sh. XAMRAYEV
Qurilish vaziri A. TUXTAYEV
Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi raisi B. KUCHKAROV
“Davsuvxoʻjaliknazorat” davlat inspeksiyasi boshligʻi N. ERNAZAROV
“Oʻzbekgidroenergo” AJ boshqaruv raisi A. SANGINOV
Toshkent sh.,
2018-yil 7-iyun,
2018-yil 6-iyun
2018-yil 6-iyun
2018-yil 6-iyun
2018-yil 6-iyun
2018-yil 6-iyun
342-son