UzbekAI

← Qonunlar

📅 2018-yil 24-avgust · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi

Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.

Yordam | Arxiv | Atamalar | Statistika | API | Havola yuborish | Sayt haqida | Shartlar

← Қонунлар

📅 2018 йил 24 август · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми

Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.

Ёрдам | Архив | Атамалар | Статистика | API | Ҳавола юбориш | Сайт ҳақида | Шартлар

← Законы

📅 24 августа 2018 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда

Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.

Помощь | Архив | Термины | Статистика | API | Предложить ссылку | О сайте | Условия

← Laws

📅 24 August 2018 · Other documents · Oliy sudi Plenumi

Official text. Official document. Editorial notes are not included.

Help | Archive | Glossary | Stats | API | Submit | About | Terms

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг

Қарори

Далиллар мақбуллигига оид жиноят-процессуал қонуни нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида

Қонун ҳужжатларига ўзгартиришлар киритилганлиги ва тергов-суд амалиётида масалалар келиб чиққанлиги муносабати билан, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 17-моддасига асосан, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:

1. Судларнинг эътибори шахс унинг жиноят содир этишда айбдорлиги қонунда белгиланган тартибда исботлангунга ва суднинг қонуний кучга кирган ҳукми билан аниқланмагунга қадар айбсиз ҳисобланиши ҳақидаги Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида мустаҳкамланган айбсизлик презумпциясига риоя этиш зарурлигига қаратилсин.

Шу муносабат билан суриштирув, терговга қадар текширувни амалга оширувчи ва дастлабки тергов органлари ҳамда суд томонидан ҳар бир жиноят ишини юритишда жиноят-процессуал қонуни нормаларига қатъий амал қилиш шартлиги тўғрисида Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодекси (бундан буён матнда ЖПК деб юритилади) 11-моддасида белгиланган талабларга, шу жумладан далилларни тўплаш, текшириш ва баҳолашда, оғишмай риоя этиш муҳим аҳамият касб этади.

Терговга қадар текширувни амалга оширувчи орган мансабдор шахси, суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суд томонидан қонун нормаларини аниқ бажаришдан ва унга риоя қилишдан ҳар қандай чекиниш, у қандай сабабга кўра юз берганлигидан қатъий назар, шу йўл билан олинган далилларнинг мақбул эмас (яроқсиз) деб топилишига олиб келади.

Номақбул далиллар юридик кучга эга бўлмай, улардан ЖПК 82 — 84-моддаларида назарда тутилган ҳолатларни исботлаш учун фойдаланиш ҳамда уларни айблов асосига қўйиш мумкин эмас.

2. Суриштирув, терговга қадар текширувни амалга оширувчи ва дастлабки тергов органлари ҳамда судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, исбот қилиш жараёнида далилларнинг мақбуллиги тўғрисидаги масалани тўғри ҳал этиш муҳим ўрин тутади.

Далиллар мақбуллигининг шартлари қуйидагилар:

далил тегишли субъект, яъни далилни олиш билан боғлиқ бўлган процессуал ҳаракатни ўтказишга ваколатли шахс томонидан олинган бўлиши;

фактга оид маълумотлар фақат ЖПК 81-моддасининг иккинчи қисмида қайд этилган манбалардан олинган бўлиши;

далил уни олиш билан боғлиқ процессуал ҳаракатни ўтказишга оид қоидалар ва тартибга риоя этилган ҳолда олинган бўлиши;

далилни олишда тергов ва суд ҳаракати жараёни ва натижаларининг қайд этилишига доир қонуннинг барча талабларига амал қилинган бўлиши шарт.

Судларга тушунтирилсинки, далиллар мақбуллигига тааллуқли юқорида санаб ўтилган шартлардан бирортасига амал этилмаслиги далилнинг мақбул эмас деб топилишига асос бўлади.

3. ЖПК 95 1 -моддасига кўра, агар фактик маълумотлар қонунга хилоф усуллар орқали ёки жиноят процесси иштирокчиларини қонун билан кафолатланган ҳуқуқларидан маҳрум қилиш ёки бу ҳуқуқларни чеклаш йўли билан ёхуд ЖПК талаблари бузилган, шу жумладан қуйидаги ҳолларда олинган бўлса мақбул эмас деб топилади:

1) жиноят процесси иштирокчиларига ёки уларнинг яқин қариндошларига нисбатан қийноққа солиш ва бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни камситувчи муомала ҳамда жазо турларини қўллаган ҳолда;

2) уларни сохталаштириш (қалбакилаштириш) йўли билан;

3) гумон қилинувчининг, айбланувчининг ёки судланувчининг ҳимояга бўлган ҳуқуқлари, шунингдек таржимон хизматларидан фойдаланиш ҳуқуқи бузилган ҳолда;

4) жиноят иши бўйича процессуал ҳаракатнинг мазкур жиноят ишини юритишни амалга ошириш ҳуқуқига эга бўлмаган шахс томонидан бажарилиши натижасида;

5) номаълум манбадан ёхуд жиноят ишини юритиш жараёнида аниқлаш мумкин бўлмаган манбадан;

6) жабрланувчи, гувоҳ, гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчининг суриштирувдаги, дастлабки терговдаги судда далиллар мажмуи билан ўз тасдиғини топмаган кўрсатувларидан.

3 1 . Қонунга хилоф усуллар орқали ёки жиноят процесси иштирокчиларини қонун билан кафолатланган ҳуқуқларидан маҳрум қилиш ёки бу ҳуқуқларни чеклаш йўли билан ёхуд ЖПК талаблари бузилган ҳолда олинган далил деганда — ЖПК 88 , 90 , 92 — 94-моддаларида назарда тутилган шартларга мувофиқ бўлмаган ва Қонуннинг бошқа талаблари бузилган ҳолда олинган ҳар қандай фактик маълумотлар тушунилади.

4. ЖК 235-моддаси ва 1984 йил 10 декабрдаги «Қийноқларга солишга ва муомалада бўлиш ва жазолашнинг бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр-қимматни таҳқирловчи турларига қарши Конвенция »нинг 1-моддасига кўра, қийноқлар ҳамда бошқа шафқатсиз, инсонийликка зид ёки қадр-қимматни камситувчи муомала ва жазо деганда, мансабдор шахс ёки бошқа расмий шахс томонидан ёхуд расмий ёки бошқа шахс далолатчилиги ёки хабардорлиги ёхуд индамасдан берган розилиги билан бошқа шахс томонидан содир этилган ҳаракат тушунилиб, унинг натижасида қасддан шахсга қуйидаги мақсадларда кучли оғриқ, жисмоний, руҳий ёки психологик азоб етказилади:

ундан ёки учинчи шахсдан ахборот ёки у содир этган ёхуд содир этилишида у гумон қилинаётган ҳаракат бўйича иқрорлик олиш;

уни ёки учинчи шахсни қўрқитиш ёки у ёки бу ҳаракатни содир этишга мажбурлаш.

Далилларни тўплаш ва мустаҳкамлашда рухсат берилмаган усуллар қўлланилганлиги тўғрисида мурожаат келиб тушган ҳолда терговга қадар текширувни амалга оширувчи орган мансабдор шахси, суриштирувчи, терговчи, прокурор, суд арз қилувчининг важларини хизмат текшируви ва суд-тиббий ёки бошқа экспертиза тайинлаш йўли билан текшириши шарт.

5. Далилларни сохталаштириш (қалбакилаштириш) деганда, исботлашни амалга ошираётган ёки исботлашда иштирок этиш учун жалб қилинаётган шахслар томонидан ғаразли ёки бошқа паст ниятларда терговга қадар текширув ёки жиноят иши материаллари бўйича ҳужжатларга ёхуд ашёлар ва рақамли далилларга била туриб ёлғон маълумотларни киритишда ва бошқача тарзда бузиб кўрсатишда намоён бўлган ҳаракатлар тушунилиши лозим.

6. Гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчининг ҳимояга бўлган ҳуқуқлари, жумладан қуйидаги ҳолларда бузилган ҳисобланади, агар:

процессуал ҳаракатда қонунга кўра ҳимоячи иштироки шарт бўлиб, далил суриштирув, дастлабки тергов органи ёки суд томонидан унинг иштирокисиз олинган бўлса;

гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчига унинг ҳимояга бўлган ҳуқуқи тушунтирилмаган ёки бу ҳуқуқдан фойдаланиш имконияти амалда таъминланмаган бўлса.

Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчининг ҳимояга бўлган ҳуқуқлари бузилиши масаласига оид батафсил тушунтиришлар Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Гумон қилинувчи ва айбланувчини ҳимоя ҳуқуқи билан таъминлашга оид қонунларни қўллаш бўйича суд амалиёти тўғрисида» 2003 йил 19 декабрдаги 17-сонли қарорида берилган.

7. Жиноят иши бўйича процессуал ҳаракат бунга ҳуқуқи бўлмаган шахс томонидан қуйидаги ҳолларда далил олишда намоён бўлади:

суриштирувчи, терговчи ёки прокурорнинг ёзма топшириғисиз ёхуд суднинг ажримисиз терговга қадар текширув ёки тезкор-қидирув фаолиятини амалга оширувчи орган томонидан (кечиктириб бўлмайдиган ҳоллар бундан мустасно);

ишни белгиланган тартибда ўз юритувига қабул қилмаган ёки тергов (суриштирувчилар) гуруҳига киритилмаган терговчи (суриштирувчи) томонидан;

ЖПК 76-моддасида назарда тутилган асослар бўйича рад этилиши лозим бўлган шахс томонидан.

8. Далил, агар у номаълум манбадан ёхуд жиноят ишини юритиш жараёнида аниқлаш мумкин бўлмаган, жумладан, қонунда назарда тутилмаган манбадан, масалан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда расмийлаштирилмаган тезкор-қидирув тадбири давомида олинган далиллар мақбул эмас деб ҳисобланади.

9. Далил у ЖПК талаблари бузилган тарзда, жумладан, қуйидаги ҳолларда олинган бўлса ҳам мақбул эмас деб топилади, агар:

а) тергов ҳаракати қонунда назарда тутилган ҳолларда прокурор ёки суднинг розилиги олинмасдан ўтказилган бўлса (кечиктириб бўлмайдиган ҳоллар бундан мустасно);

Агар суд кечиктириб бўлмайдиган ҳолатларда ЖПК 158 1 -моддаси тартибида ўтказилган тинтувни ҳамда ЖПК 169-моддаси тартибида телефонлар ва бошқа телекоммуникация қурилмалари орқали олиб бориладиган сўзлашувларни эшитиб туришни, улар орқали узатиладиган ахборотни олишни қонунга хилоф равишда амалга оширилган деб топса, уларни амалга ошириш давомида олинган барча далиллар ЖПКнинг 95 1 -моддасига мувофиқ номақбул деб топилади;

б) тергов ҳаракатида холис сифатида иш бўйича манфаатдор шахс, шу жумладан, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимлари ёки уларга жамоатчилик асосида кўмаклашувчи бошқа шахслар ҳамда вояга етмаган шахслар иштирок этган бўлса;

в) эксперт хулосаси экспертиза тайинлаш вақтида гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчининг ҳуқуқлари бузилган ҳолда, шунингдек, эксперт рад этилиши шарт бўлган ҳолда олинган бўлса;

г) гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчининг яқин қариндошлари ЖПК 116-моддаси талабларига хилоф равишда ўз розилигисиз гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчига тегишли ҳолатлар юзасидан сўроқ қилинган бўлса;

д) гумон қилинувчи, айбланувчининг суриштирув ва дастлабки тергов даврида гувоҳ сифатида сўроқ қилинганда берган кўрсатувлари суд мажлисида бошқа далиллар билан тасдиқланмаган бўлса;

е) жабрланувчи, гувоҳнинг фараз, тахмин, миш-мишларга асосланган кўрсатувлари, шунингдек, жабрланувчи, гувоҳ ўзининг хабардорлиги манбасини айтиб бера олмаган ёки айтишни хоҳламаган ҳолларда;

ж) сўроқ юритилаётган тилни (алфавитни) билмайдиган ёки етарлича билмайдиган, шунингдек, кар ёки соқовлиги сабабли ўзини ўзи ҳимоя қилиш ҳуқуқини амалга оширишга қийналадиган жабрланувчи, фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар ёхуд уларнинг вакиллари, гувоҳ, эксперт, мутахассиснинг кўрсатувлари таржимон (мутахассис) иштирокисиз, соқов, кар, кўр, жисмоний нуқсони ёки руҳий ҳолати бузилганлиги сабабли ўзини ўзи ҳимоя қилиш ҳуқуқини амалга оширишга қийналадиган гумон қилинувчи, айбланувчи ва судланувчининг кўрсатувлари таржимон (мутахассис) ҳамда ҳимоячи иштирокисиз олинган бўлса;

з) вояга етмаган жабрланувчи, гувоҳ кўрсатувлари қонуний вакилининг, гумон қилинувчи, айбланувчи кўрсатувлари ҳимоячи ва қонуний вакилининг (ЖПК 549-550-моддаси ), зарур ҳолларда эса, педагог ёки психологнинг иштирокисиз олинган бўлса (ЖПК 554-моддаси );

и) гувоҳ ёки жабрланувчи тариқасида сўроқ қилиниши мумкин бўлмаган шахсларнинг кўрсатувлари (ЖПК 115-моддаси );

к) далилларни қайд этишнинг процессуал формаси бузилган бўлса:

тергов ҳаракатлари ва суд терговида иштирок этувчи шахсларга оид маълумотлар йўқлиги;

тергов ҳаракатлари ва суд терговида иштирок этувчи шахсларга ҳуқуқ ва мажбуриятларининг тушунтирилмаганлиги;

тергов ҳаракатлари бошланган ҳамда тугалланган вақтнинг кўрсатилмаганлиги;

рақамли (электрон) ташувчи жисмлардаги электрон маълумотлар мутахассис иштирокисиз олиб қўйилганлиги ёки кўздан кечирилганлиги;

ЖПК 90 — 93-моддаларида назарда тутилган бошқа, жумладан ўта оғир жиноятлар бўйича ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тарзидаги, тинтув, кўрсатувларни ҳодиса содир бўлган жойда текшириш, тергов эксперименти, шахсни ушлаш, ҳимоячидан воз кечиш, шахсни ушлаш жараёнида ўтказиладиган шахсий тинтув ва олиб қўйиш тарзидаги процессуал ҳаракатлар видеоёзув воситаларидан фойдаланган ҳолда қайд этилиши шартлиги тўғрисидаги талаблар бажарилмаганлиги;

л) дахлсизлик ҳуқуқи бузилган ҳолда ушлаб турилган, уй қамоғи ёки қамоққа олиш тарзида эҳтиёт чораси қўлланилган ёки жиноий жавобгарликка тортилган шахсдан иқрорлик кўрсатуви олинган бўлса;

м) Ўзбекистон Республикасининг «Тезкор-қидирув фаолияти тўғрисида»ги Қонунида назарда тутилган талаблар бузилган ҳолда тўпланган бўлса;

н) махсус қабулхоналар, тергов ҳибсхоналари ва жазони ижро этиш муассасаларида сақланаётган шахслардан қонунга хилоф усулларда олинган бўлса;

о) тадбиркорлик субъектлари фаолиятини текшириш (тафтиш қилиш) ЖПК 187 1 -моддаси талаблари бузилган ҳолда ўтказилган бўлса.

10. Тушунтирилсинки, жиноят тўғрисидаги ариза, хабар билан бирга тақдим этилган ҳужжатлар, предметлар (нарсалар), электрон маълумотлар, фотосуратлар, аудио-, видеоёзувлар фақат ушбу материалларни тақдим этган шахслар, иш қўзғатилгандан кейин сўроқ қилинган ва тақдим этилган ҳужжатлар, предметлар (нарсалар), электрон маълумотлар ким томонидан, қачон, қаерда, қандай ҳолатларда топилганлиги ёки фотосурат, аудио-, видеоёзувлар амалга оширилганлиги аниқланган ҳолдагина мақбул далил сифатида фойдаланилиши мумкин. Тақдим этилган предметлар (нарсалар), электрон маълумотларни мақбул далил деб топишнинг зарур шарти уларни кўздан кечириш тўғрисидаги баённома тузилганидан сўнг чиқариладиган, предметлар (нарсалар), электрон маълумотларни ишга ашёвий, ёзма ва рақамли далил сифатида қўшиш тўғрисидаги қарор (ажрим)нинг мавжудлиги ҳисобланади. Зарур ҳолларда ҳужжатлар, предметлар (нарсалар), электрон маълумотлар, фотосуратлар, аудио-, видеоёзувларни ашёвий, ёзма ва рақамли далил сифатида ишга қўшиш масаласини ҳал этиш учун тегишли экспертиза тайинланиши мумкин.

11. ЖПК 26-моддасига мувофиқ жиноят ишини мазмунан кўриб чиқаётган суд далилларни бевосита текшириши: гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчи, жабрланувчи ва гувоҳларни сўроқ қилиши, фақат суд мажлисида текширилган далилларга асосланиб ҳукм чиқариши шарт.

Шундан келиб чиқиб, гувоҳ, жабрланувчининг, агар уларнинг судга келмаганлиги сабаблари аниқланмаган ёки улар судга узрсиз сабабга кўра келмаган бўлса, судда ўқиб эшиттирилган кўрсатувлари мақбул далил сифатида фойдаланилишига йўл қўйилмайди, башарти суд уларни судга келишини таъминлаш юзасидан қонунда назарда тутилган чораларни кўрмаган, манфаатдор тараф эса, уларнинг кўрсатувлари ўқиб эшиттирилишига эътироз билдирган бўлса (ЖПК 261 , 262-моддалари ). Мазкур қоида гувоҳ, жабрланувчини объектив сабабларга кўра (масалан, вафот этганлиги, бедарак йўқолганлиги, суд мажлисида сўроқ қилишга тўсқинлик қилувчи оғир касаллик, турар жойини аниқлаш имкони йўқлиги, мамлакат ҳудудидан четга доимий яшаш учун, узоқ ёки номуайян муддатга чиқиб кетганлиги, кўрсатувлари олдиндан мустаҳкамлаб қўйилганлиги ва ҳ.к.) судга келишини таъминлаш имконияти бўлмаган ҳолларга татбиқ этилмайди.

12. Суриштирув, терговга қадар текширувни амалга оширувчи ва дастлабки тергов органлари ҳамда судлар шуни назарда тутишлари лозимки, тўплаш пайтида йўл қўйилган қонун бузилиши сабабли мақбул эмас деб топилган айрим далиллардан исбот қилишда тегишли процессуал ҳаракатлар белгиланган талабларга амал қилган ҳолда ўтказилгандан сўнг фойдаланилиши мумкин (масалан, тергов ёки суд ҳаракати ўтказиш баённомаларида айрим маълумотлар ёки бандларнинг йўқлиги, башарти бу камчиликни холислар, ушбу ҳаракатнинг бошқа иштирокчиларини, зарур ҳолларда эса, суриштирувчи ёки терговчини сўроқ қилиш орқали бартараф қилиш имконияти бўлса ва ҳ.к.).

Шу билан бирга, мақбул эмас деб топилган айрим далилларни, уларнинг юридик табиатига кўра, тиклашнинг имконияти йўқ (масалан, қонунга мувофиқ розилиги олиниши шарт бўлган ҳолларда жабрланувчини, гувоҳни унинг розилигини олмасдан такроран сўроқ қилиш, шахсни ёки нарсани таниб олиш учун такроран кўрсатиш ва ҳ.к.) бўлиб, бу исбот қилувчи субъектни муайян ҳолатни тасдиқловчи восита сифатида мазкур далилга таяниш ҳуқуқидан маҳрум этади.

13. Суриштирув, дастлабки тергов органлари ва судлар шуни эътиборга олишлари лозимки, иш бўйича ҳар қандай қарор қабул қилишда, шу жумладан айблов далолатномаси, айблов хулосаси ва ҳукмда мақбул эмас далилларга асосланиш мумкин эмас.

Агар қўшимча далиллар тўплаш имконияти бўлмаса, суд процессуал қонун талабларига риоя этилган ҳолда тўпланган далиллар мажмуига асосланиб иш бўйича қатъий қарор қабул қилиши керак.

14. Қонун бузилиши оқибатида олинган далил суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суд томонидан мақбул эмас деб топилиши шарт.

Далилни мақбул эмас деб топиш тўғрисидаги илтимоснома давлат ва жамоат айбловчилари, гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчи, унинг ҳимоячиси, жамоат ҳимоячиси ёки қонуний вакили, шунингдек, жабрланувчи, фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар, уларнинг вакиллари томонидан ишни судга қадар юритишнинг ҳар қандай босқичида, дастлабки эшитув ва суд мажлисида арз қилиниши мумкин.

Суриштирувчи, терговчининг далилни мақбул эмас деб топиш тўғрисидаги илтимосномани қаноатлантиришни рад этиш тўғрисидаги қарори устидан аризачи мазкур қарор билан таништирилган пайтдан эътиборан икки сутка ичида прокурорга шикоят берилиши мумкин (ЖПК 377-моддаси ).

Далилни мақбул эмас деб топиш тўғрисидаги илтимоснома қаноатлантирилишининг рад этилиши бундай илтимосномани такроран, шу жумладан иш суд мажлисида кўрилаётганда арз қилинишига тўсқинлик қилмайди.

Судларга тушунтирилсинки, қонунда қайд этилган далиллар мақбуллиги шартларидан бирортасига риоя этмаслик мазкур далилни мақбул эмас, яъни унинг асосида процессуал қарорлар қабул қилиш учун юридик кучга эга эмас деб топишга асос бўлади (ЖПК 94 , 95-моддалари ).

15. Шуни назарда тутиш лозимки, қонунда далилларга баҳо бериш жиноят ишини юритишга масъул бўлган давлат органлари ва мансабдор шахслари ваколатига тегишли бўлганлиги сабабли, жиноят процессининг бошқа иштирокчилари (жамоат айбловчиси, ҳимоячи, жабрланувчи, айбланувчи ва ҳ.к.) фақат мазкур органларнинг далиллар алоқадорлиги, мақбуллиги ва ишончлилиги тўғрисидаги қарор (ажрим)лари устидан қонунда белгиланган тартибда шикоят бериш йўли билан эътироз билдиришга ҳақлидирлар.

16. Қонун бузилиши натижасида олинган далилни мақбул эмас деб топишда суриштирувчи, терговчи, прокурор ишни судга қадар юритиш босқичида (ЖПК 46-боби ), биринчи инстанция суди эса, дастлабки эшитув ёки суд тергови давомида бундай қарор сабабларини кўрсатган ҳолда, уни далиллар мажмуидан чиқариш тўғрисида қарор (ажрим) чиқариши шарт. Далилнинг мақбуллигига оид масала маслаҳатхонасида (алоҳида хонада) келиб чиққан тақдирда, суд далилни мақбул эмас деб топиб, уни далиллар мажмуидан чиқариш тўғрисида асослантирилган қарор қабул қилади ва бу ҳақда ажрим, ҳукмнинг тавсиф қисмида кўрсатади. Бундай ҳолатда қўшимча равишда ажрим чиқариш талаб этилмайди. Апелляция, кассация, тафтиш инстанцияси судининг бу ҳақдаги қарори унинг ҳукми, ажрими (қарори)ни асослантириш қисмида баён этилади.

17. Судларга тушунтирилсинки, ишни мазмунан кўриш давомида илгари номақбул деб топилган ва чиқариб ташланган далилни мақбул деб топиш масаласи тарафларнинг илтимосномасига асосан қайта кўриб чиқилиши мумкин.

18. Судлар ҳар бир жиноят иши бўйича суриштирув, терговга қадар текширув ва тергов олиб бориш, шунингдек, суд муҳокамаси даврида жиноят-процессуал қонунининг исбот қилишнинг умумий шартларига оид талабларига риоя қилинганлигини синчиклаб текширишлари ва йўл қўйилган қонун бузилиши ҳоллари юзасидан хусусий ажрим чиқариш орқали муносабат билдиришлари, ишда иштирок этаётган бирон-бир шахснинг ҳаракатларида жиноят аломатлари аниқланган ҳолларда жиноят ишини қўзғатиш тўғрисидаги масалани ҳал қилиш учун тегишли материалларни прокурорга юборишлари шарт.

19. Мазкур қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2004 йил 24 сентябрдаги «Далиллар мақбуллигига оид жиноят-процессуал қонуни нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги 12-сонли қарори ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.

Олий суд раиси К. КАМИЛОВ

Пленум котиби, Олий суд судьяси И. АЛИМОВ

Тошкент ш.,

2018 йил 24 август,

24-сон

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining

Qarori

Dalillar maqbulligiga oid jinoyat-protsessual qonuni normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida

Qonun hujjatlariga oʻzgartirishlar kiritilganligi va tergov-sud amaliyotida masalalar kelib chiqqanligi munosabati bilan, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga asosan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlarning eʼtibori shaxs uning jinoyat sodir etishda aybdorligi qonunda belgilangan tartibda isbotlangunga va sudning qonuniy kuchga kirgan hukmi bilan aniqlanmagunga qadar aybsiz hisoblanishi haqidagi Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida mustahkamlangan aybsizlik prezumpsiyasiga rioya etish zarurligiga qaratilsin.

Shu munosabat bilan surishtiruv, tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi va dastlabki tergov organlari hamda sud tomonidan har bir jinoyat ishini yuritishda jinoyat-protsessual qonuni normalariga qatʼiy amal qilish shartligi toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi (bundan buyon matnda JPK deb yuritiladi) 11-moddasida belgilangan talablarga, shu jumladan dalillarni toʻplash, tekshirish va baholashda, ogʻishmay rioya etish muhim ahamiyat kasb etadi.

Tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organ mansabdor shaxsi, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sud tomonidan qonun normalarini aniq bajarishdan va unga rioya qilishdan har qanday chekinish, u qanday sababga koʻra yuz berganligidan qatʼiy nazar, shu yoʻl bilan olingan dalillarning maqbul emas (yaroqsiz) deb topilishiga olib keladi.

Nomaqbul dalillar yuridik kuchga ega boʻlmay, ulardan JPK 82 — 84-moddalarida nazarda tutilgan holatlarni isbotlash uchun foydalanish hamda ularni ayblov asosiga qoʻyish mumkin emas.

2. Surishtiruv, tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi va dastlabki tergov organlari hamda sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, isbot qilish jarayonida dalillarning maqbulligi toʻgʻrisidagi masalani toʻgʻri hal etish muhim oʻrin tutadi.

Dalillar maqbulligining shartlari quyidagilar:

dalil tegishli subyekt, yaʼni dalilni olish bilan bogʻliq boʻlgan protsessual harakatni oʻtkazishga vakolatli shaxs tomonidan olingan boʻlishi;

faktga oid maʼlumotlar faqat JPK 81-moddasining ikkinchi qismida qayd etilgan manbalardan olingan boʻlishi;

dalil uni olish bilan bogʻliq protsessual harakatni oʻtkazishga oid qoidalar va tartibga rioya etilgan holda olingan boʻlishi;

dalilni olishda tergov va sud harakati jarayoni va natijalarining qayd etilishiga doir qonunning barcha talablariga amal qilingan boʻlishi shart.

Sudlarga tushuntirilsinki, dalillar maqbulligiga taalluqli yuqorida sanab oʻtilgan shartlardan birortasiga amal etilmasligi dalilning maqbul emas deb topilishiga asos boʻladi.

3. JPK 95 1 -moddasiga koʻra, agar faktik maʼlumotlar qonunga xilof usullar orqali yoki jinoyat protsessi ishtirokchilarini qonun bilan kafolatlangan huquqlaridan mahrum qilish yoki bu huquqlarni cheklash yoʻli bilan yoxud JPK talablari buzilgan, shu jumladan quyidagi hollarda olingan boʻlsa maqbul emas deb topiladi:

1) jinoyat protsessi ishtirokchilariga yoki ularning yaqin qarindoshlariga nisbatan qiynoqqa solish va boshqa shafqatsiz, gʻayriinsoniy yoki qadr-qimmatni kamsituvchi muomala hamda jazo turlarini qoʻllagan holda;

2) ularni soxtalashtirish (qalbakilashtirish) yoʻli bilan;

3) gumon qilinuvchining, ayblanuvchining yoki sudlanuvchining himoyaga boʻlgan huquqlari, shuningdek tarjimon xizmatlaridan foydalanish huquqi buzilgan holda;

4) jinoyat ishi boʻyicha protsessual harakatning mazkur jinoyat ishini yuritishni amalga oshirish huquqiga ega boʻlmagan shaxs tomonidan bajarilishi natijasida;

5) nomaʼlum manbadan yoxud jinoyat ishini yuritish jarayonida aniqlash mumkin boʻlmagan manbadan;

6) jabrlanuvchi, guvoh, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchining surishtiruvdagi, dastlabki tergovdagi sudda dalillar majmui bilan oʻz tasdigʻini topmagan koʻrsatuvlaridan.

3 1 . Qonunga xilof usullar orqali yoki jinoyat protsessi ishtirokchilarini qonun bilan kafolatlangan huquqlaridan mahrum qilish yoki bu huquqlarni cheklash yoʻli bilan yoxud JPK talablari buzilgan holda olingan dalil deganda — JPK 88 , 90 , 92 — 94-moddalarida nazarda tutilgan shartlarga muvofiq boʻlmagan va Qonunning boshqa talablari buzilgan holda olingan har qanday faktik maʼlumotlar tushuniladi.

4. JK 235-moddasi va 1984-yil 10-dekabrdagi “Qiynoqlarga solishga va muomalada boʻlish va jazolashning boshqa shafqatsiz, gʻayriinsoniy yoki qadr-qimmatni tahqirlovchi turlariga qarshi Konvensiya ”ning 1-moddasiga koʻra, qiynoqlar hamda boshqa shafqatsiz, insoniylikka zid yoki qadr-qimmatni kamsituvchi muomala va jazo deganda, mansabdor shaxs yoki boshqa rasmiy shaxs tomonidan yoxud rasmiy yoki boshqa shaxs dalolatchiligi yoki xabardorligi yoxud indamasdan bergan roziligi bilan boshqa shaxs tomonidan sodir etilgan harakat tushunilib, uning natijasida qasddan shaxsga quyidagi maqsadlarda kuchli ogʻriq, jismoniy, ruhiy yoki psixologik azob yetkaziladi:

undan yoki uchinchi shaxsdan axborot yoki u sodir etgan yoxud sodir etilishida u gumon qilinayotgan harakat boʻyicha iqrorlik olish;

uni yoki uchinchi shaxsni qoʻrqitish yoki u yoki bu harakatni sodir etishga majburlash.

Dalillarni toʻplash va mustahkamlashda ruxsat berilmagan usullar qoʻllanilganligi toʻgʻrisida murojaat kelib tushgan holda tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organ mansabdor shaxsi, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud arz qiluvchining vajlarini xizmat tekshiruvi va sud-tibbiy yoki boshqa ekspertiza tayinlash yoʻli bilan tekshirishi shart.

5. Dalillarni soxtalashtirish (qalbakilashtirish) deganda, isbotlashni amalga oshirayotgan yoki isbotlashda ishtirok etish uchun jalb qilinayotgan shaxslar tomonidan gʻarazli yoki boshqa past niyatlarda tergovga qadar tekshiruv yoki jinoyat ishi materiallari boʻyicha hujjatlarga yoxud ashyolar va raqamli dalillarga bila turib yolgʻon maʼlumotlarni kiritishda va boshqacha tarzda buzib koʻrsatishda namoyon boʻlgan harakatlar tushunilishi lozim.

6. Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchining himoyaga boʻlgan huquqlari, jumladan quyidagi hollarda buzilgan hisoblanadi, agar:

protsessual harakatda qonunga koʻra himoyachi ishtiroki shart boʻlib, dalil surishtiruv, dastlabki tergov organi yoki sud tomonidan uning ishtirokisiz olingan boʻlsa;

gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchiga uning himoyaga boʻlgan huquqi tushuntirilmagan yoki bu huquqdan foydalanish imkoniyati amalda taʼminlanmagan boʻlsa.

Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchining himoyaga boʻlgan huquqlari buzilishi masalasiga oid batafsil tushuntirishlar Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Gumon qilinuvchi va ayblanuvchini himoya huquqi bilan taʼminlashga oid qonunlarni qoʻllash boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida” 2003-yil 19-dekabrdagi 17-sonli qarorida berilgan.

7. Jinoyat ishi boʻyicha protsessual harakat bunga huquqi boʻlmagan shaxs tomonidan quyidagi hollarda dalil olishda namoyon boʻladi:

surishtiruvchi, tergovchi yoki prokurorning yozma topshirigʻisiz yoxud sudning ajrimisiz tergovga qadar tekshiruv yoki tezkor-qidiruv faoliyatini amalga oshiruvchi organ tomonidan (kechiktirib boʻlmaydigan hollar bundan mustasno);

ishni belgilangan tartibda oʻz yurituviga qabul qilmagan yoki tergov (surishtiruvchilar) guruhiga kiritilmagan tergovchi (surishtiruvchi) tomonidan;

JPK 76-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha rad etilishi lozim boʻlgan shaxs tomonidan.

8. Dalil, agar u nomaʼlum manbadan yoxud jinoyat ishini yuritish jarayonida aniqlash mumkin boʻlmagan, jumladan, qonunda nazarda tutilmagan manbadan, masalan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda rasmiylashtirilmagan tezkor-qidiruv tadbiri davomida olingan dalillar maqbul emas deb hisoblanadi.

9. Dalil u JPK talablari buzilgan tarzda, jumladan, quyidagi hollarda olingan boʻlsa ham maqbul emas deb topiladi, agar:

a) tergov harakati qonunda nazarda tutilgan hollarda prokuror yoki sudning roziligi olinmasdan oʻtkazilgan boʻlsa (kechiktirib boʻlmaydigan hollar bundan mustasno);

Agar sud kechiktirib boʻlmaydigan holatlarda JPK 158 1 -moddasi tartibida oʻtkazilgan tintuvni hamda JPK 169-moddasi tartibida telefonlar va boshqa telekommunikatsiya qurilmalari orqali olib boriladigan soʻzlashuvlarni eshitib turishni, ular orqali uzatiladigan axborotni olishni qonunga xilof ravishda amalga oshirilgan deb topsa, ularni amalga oshirish davomida olingan barcha dalillar JPKning 95 1 -moddasiga muvofiq nomaqbul deb topiladi;

b) tergov harakatida xolis sifatida ish boʻyicha manfaatdor shaxs, shu jumladan, huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlari yoki ularga jamoatchilik asosida koʻmaklashuvchi boshqa shaxslar hamda voyaga yetmagan shaxslar ishtirok etgan boʻlsa;

v) ekspert xulosasi ekspertiza tayinlash vaqtida gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchining huquqlari buzilgan holda, shuningdek, ekspert rad etilishi shart boʻlgan holda olingan boʻlsa;

g) gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchining yaqin qarindoshlari JPK 116-moddasi talablariga xilof ravishda oʻz roziligisiz gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchiga tegishli holatlar yuzasidan soʻroq qilingan boʻlsa;

d) gumon qilinuvchi, ayblanuvchining surishtiruv va dastlabki tergov davrida guvoh sifatida soʻroq qilinganda bergan koʻrsatuvlari sud majlisida boshqa dalillar bilan tasdiqlanmagan boʻlsa;

e) jabrlanuvchi, guvohning faraz, taxmin, mish-mishlarga asoslangan koʻrsatuvlari, shuningdek, jabrlanuvchi, guvoh oʻzining xabardorligi manbasini aytib bera olmagan yoki aytishni xohlamagan hollarda;

j) soʻroq yuritilayotgan tilni (alfavitni) bilmaydigan yoki yetarlicha bilmaydigan, shuningdek, kar yoki soqovligi sababli oʻzini oʻzi himoya qilish huquqini amalga oshirishga qiynaladigan jabrlanuvchi, fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy javobgar yoxud ularning vakillari, guvoh, ekspert, mutaxassisning koʻrsatuvlari tarjimon (mutaxassis) ishtirokisiz, soqov, kar, koʻr, jismoniy nuqsoni yoki ruhiy holati buzilganligi sababli oʻzini oʻzi himoya qilish huquqini amalga oshirishga qiynaladigan gumon qilinuvchi, ayblanuvchi va sudlanuvchining koʻrsatuvlari tarjimon (mutaxassis) hamda himoyachi ishtirokisiz olingan boʻlsa;

z) voyaga yetmagan jabrlanuvchi, guvoh koʻrsatuvlari qonuniy vakilining, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi koʻrsatuvlari himoyachi va qonuniy vakilining (JPK 549-550-moddasi ), zarur hollarda esa, pedagog yoki psixologning ishtirokisiz olingan boʻlsa (JPK 554-moddasi );

i) guvoh yoki jabrlanuvchi tariqasida soʻroq qilinishi mumkin boʻlmagan shaxslarning koʻrsatuvlari (JPK 115-moddasi );

k) dalillarni qayd etishning protsessual formasi buzilgan boʻlsa:

tergov harakatlari va sud tergovida ishtirok etuvchi shaxslarga oid maʼlumotlar yoʻqligi;

tergov harakatlari va sud tergovida ishtirok etuvchi shaxslarga huquq va majburiyatlarining tushuntirilmaganligi;

tergov harakatlari boshlangan hamda tugallangan vaqtning koʻrsatilmaganligi;

raqamli (elektron) tashuvchi jismlardagi elektron maʼlumotlar mutaxassis ishtirokisiz olib qoʻyilganligi yoki koʻzdan kechirilganligi;

JPK 90 — 93-moddalarida nazarda tutilgan boshqa, jumladan oʻta ogʻir jinoyatlar boʻyicha hodisa sodir boʻlgan joyni koʻzdan kechirish tarzidagi, tintuv, koʻrsatuvlarni hodisa sodir boʻlgan joyda tekshirish, tergov eksperimenti, shaxsni ushlash, himoyachidan voz kechish, shaxsni ushlash jarayonida oʻtkaziladigan shaxsiy tintuv va olib qoʻyish tarzidagi protsessual harakatlar videoyozuv vositalaridan foydalangan holda qayd etilishi shartligi toʻgʻrisidagi talablar bajarilmaganligi;

l) daxlsizlik huquqi buzilgan holda ushlab turilgan, uy qamogʻi yoki qamoqqa olish tarzida ehtiyot chorasi qoʻllanilgan yoki jinoiy javobgarlikka tortilgan shaxsdan iqrorlik koʻrsatuvi olingan boʻlsa;

m) Oʻzbekiston Respublikasining “Tezkor-qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunida nazarda tutilgan talablar buzilgan holda toʻplangan boʻlsa;

n) maxsus qabulxonalar, tergov hibsxonalari va jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan shaxslardan qonunga xilof usullarda olingan boʻlsa;

o) tadbirkorlik subyektlari faoliyatini tekshirish (taftish qilish) JPK 187 1 -moddasi talablari buzilgan holda oʻtkazilgan boʻlsa.

10. Tushuntirilsinki, jinoyat toʻgʻrisidagi ariza, xabar bilan birga taqdim etilgan hujjatlar, predmetlar (narsalar), elektron maʼlumotlar, fotosuratlar, audio-, videoyozuvlar faqat ushbu materiallarni taqdim etgan shaxslar, ish qoʻzgʻatilgandan keyin soʻroq qilingan va taqdim etilgan hujjatlar, predmetlar (narsalar), elektron maʼlumotlar kim tomonidan, qachon, qayerda, qanday holatlarda topilganligi yoki fotosurat, audio-, videoyozuvlar amalga oshirilganligi aniqlangan holdagina maqbul dalil sifatida foydalanilishi mumkin. Taqdim etilgan predmetlar (narsalar), elektron maʼlumotlarni maqbul dalil deb topishning zarur sharti ularni koʻzdan kechirish toʻgʻrisidagi bayonnoma tuzilganidan soʻng chiqariladigan, predmetlar (narsalar), elektron maʼlumotlarni ishga ashyoviy, yozma va raqamli dalil sifatida qoʻshish toʻgʻrisidagi qaror (ajrim)ning mavjudligi hisoblanadi. Zarur hollarda hujjatlar, predmetlar (narsalar), elektron maʼlumotlar, fotosuratlar, audio-, videoyozuvlarni ashyoviy, yozma va raqamli dalil sifatida ishga qoʻshish masalasini hal etish uchun tegishli ekspertiza tayinlanishi mumkin.

11. JPK 26-moddasiga muvofiq jinoyat ishini mazmunan koʻrib chiqayotgan sud dalillarni bevosita tekshirishi: gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi, jabrlanuvchi va guvohlarni soʻroq qilishi, faqat sud majlisida tekshirilgan dalillarga asoslanib hukm chiqarishi shart.

Shundan kelib chiqib, guvoh, jabrlanuvchining, agar ularning sudga kelmaganligi sabablari aniqlanmagan yoki ular sudga uzrsiz sababga koʻra kelmagan boʻlsa, sudda oʻqib eshittirilgan koʻrsatuvlari maqbul dalil sifatida foydalanilishiga yoʻl qoʻyilmaydi, basharti sud ularni sudga kelishini taʼminlash yuzasidan qonunda nazarda tutilgan choralarni koʻrmagan, manfaatdor taraf esa, ularning koʻrsatuvlari oʻqib eshittirilishiga eʼtiroz bildirgan boʻlsa (JPK 261 , 262-moddalari ). Mazkur qoida guvoh, jabrlanuvchini obyektiv sabablarga koʻra (masalan, vafot etganligi, bedarak yoʻqolganligi, sud majlisida soʻroq qilishga toʻsqinlik qiluvchi ogʻir kasallik, turar joyini aniqlash imkoni yoʻqligi, mamlakat hududidan chetga doimiy yashash uchun, uzoq yoki nomuayyan muddatga chiqib ketganligi, koʻrsatuvlari oldindan mustahkamlab qoʻyilganligi va h.k.) sudga kelishini taʼminlash imkoniyati boʻlmagan hollarga tatbiq etilmaydi.

12. Surishtiruv, tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi va dastlabki tergov organlari hamda sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, toʻplash paytida yoʻl qoʻyilgan qonun buzilishi sababli maqbul emas deb topilgan ayrim dalillardan isbot qilishda tegishli protsessual harakatlar belgilangan talablarga amal qilgan holda oʻtkazilgandan soʻng foydalanilishi mumkin (masalan, tergov yoki sud harakati oʻtkazish bayonnomalarida ayrim maʼlumotlar yoki bandlarning yoʻqligi, basharti bu kamchilikni xolislar, ushbu harakatning boshqa ishtirokchilarini, zarur hollarda esa, surishtiruvchi yoki tergovchini soʻroq qilish orqali bartaraf qilish imkoniyati boʻlsa va h.k.).

Shu bilan birga, maqbul emas deb topilgan ayrim dalillarni, ularning yuridik tabiatiga koʻra, tiklashning imkoniyati yoʻq (masalan, qonunga muvofiq roziligi olinishi shart boʻlgan hollarda jabrlanuvchini, guvohni uning roziligini olmasdan takroran soʻroq qilish, shaxsni yoki narsani tanib olish uchun takroran koʻrsatish va h.k.) boʻlib, bu isbot qiluvchi subyektni muayyan holatni tasdiqlovchi vosita sifatida mazkur dalilga tayanish huquqidan mahrum etadi.

13. Surishtiruv, dastlabki tergov organlari va sudlar shuni eʼtiborga olishlari lozimki, ish boʻyicha har qanday qaror qabul qilishda, shu jumladan ayblov dalolatnomasi, ayblov xulosasi va hukmda maqbul emas dalillarga asoslanish mumkin emas.

Agar qoʻshimcha dalillar toʻplash imkoniyati boʻlmasa, sud protsessual qonun talablariga rioya etilgan holda toʻplangan dalillar majmuiga asoslanib ish boʻyicha qatʼiy qaror qabul qilishi kerak.

14. Qonun buzilishi oqibatida olingan dalil surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sud tomonidan maqbul emas deb topilishi shart.

Dalilni maqbul emas deb topish toʻgʻrisidagi iltimosnoma davlat va jamoat ayblovchilari, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi, uning himoyachisi, jamoat himoyachisi yoki qonuniy vakili, shuningdek, jabrlanuvchi, fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy javobgar, ularning vakillari tomonidan ishni sudga qadar yuritishning har qanday bosqichida, dastlabki eshituv va sud majlisida arz qilinishi mumkin.

Surishtiruvchi, tergovchining dalilni maqbul emas deb topish toʻgʻrisidagi iltimosnomani qanoatlantirishni rad etish toʻgʻrisidagi qarori ustidan arizachi mazkur qaror bilan tanishtirilgan paytdan eʼtiboran ikki sutka ichida prokurorga shikoyat berilishi mumkin (JPK 377-moddasi ).

Dalilni maqbul emas deb topish toʻgʻrisidagi iltimosnoma qanoatlantirilishining rad etilishi bunday iltimosnomani takroran, shu jumladan ish sud majlisida koʻrilayotganda arz qilinishiga toʻsqinlik qilmaydi.

Sudlarga tushuntirilsinki, qonunda qayd etilgan dalillar maqbulligi shartlaridan birortasiga rioya etmaslik mazkur dalilni maqbul emas, yaʼni uning asosida protsessual qarorlar qabul qilish uchun yuridik kuchga ega emas deb topishga asos boʻladi (JPK 94 , 95-moddalari ).

15. Shuni nazarda tutish lozimki, qonunda dalillarga baho berish jinoyat ishini yuritishga masʼul boʻlgan davlat organlari va mansabdor shaxslari vakolatiga tegishli boʻlganligi sababli, jinoyat protsessining boshqa ishtirokchilari (jamoat ayblovchisi, himoyachi, jabrlanuvchi, ayblanuvchi va h.k.) faqat mazkur organlarning dalillar aloqadorligi, maqbulligi va ishonchliligi toʻgʻrisidagi qaror (ajrim)lari ustidan qonunda belgilangan tartibda shikoyat berish yoʻli bilan eʼtiroz bildirishga haqlidirlar.

16. Qonun buzilishi natijasida olingan dalilni maqbul emas deb topishda surishtiruvchi, tergovchi, prokuror ishni sudga qadar yuritish bosqichida (JPK 46-bobi ), birinchi instansiya sudi esa, dastlabki eshituv yoki sud tergovi davomida bunday qaror sabablarini koʻrsatgan holda, uni dalillar majmuidan chiqarish toʻgʻrisida qaror (ajrim) chiqarishi shart. Dalilning maqbulligiga oid masala maslahatxonasida (alohida xonada) kelib chiqqan taqdirda, sud dalilni maqbul emas deb topib, uni dalillar majmuidan chiqarish toʻgʻrisida asoslantirilgan qaror qabul qiladi va bu haqda ajrim, hukmning tavsif qismida koʻrsatadi. Bunday holatda qoʻshimcha ravishda ajrim chiqarish talab etilmaydi. Apellyatsiya, kassatsiya, taftish instansiyasi sudining bu haqdagi qarori uning hukmi, ajrimi (qarori)ni asoslantirish qismida bayon etiladi.

17. Sudlarga tushuntirilsinki, ishni mazmunan koʻrish davomida ilgari nomaqbul deb topilgan va chiqarib tashlangan dalilni maqbul deb topish masalasi taraflarning iltimosnomasiga asosan qayta koʻrib chiqilishi mumkin.

18. Sudlar har bir jinoyat ishi boʻyicha surishtiruv, tergovga qadar tekshiruv va tergov olib borish, shuningdek, sud muhokamasi davrida jinoyat-protsessual qonunining isbot qilishning umumiy shartlariga oid talablariga rioya qilinganligini sinchiklab tekshirishlari va yoʻl qoʻyilgan qonun buzilishi hollari yuzasidan xususiy ajrim chiqarish orqali munosabat bildirishlari, ishda ishtirok etayotgan biron-bir shaxsning harakatlarida jinoyat alomatlari aniqlangan hollarda jinoyat ishini qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun tegishli materiallarni prokurorga yuborishlari shart.

19. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2004-yil 24-sentabrdagi “Dalillar maqbulligiga oid jinoyat-protsessual qonuni normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi 12-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

Oliy sud raisi K. KAMILOV

Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi I. ALIMOV

Toshkent sh.,

2018-yil 24-avgust,

24-son

lex.uz

Пленума Верховного суда Республики Узбекистан

Постановление

О некоторых вопросах применения норм уголовно-процессуального закона о допустимости доказательств

В связи с изменениями, внесенными в законодательство и вопросами, возникшими в следственно-судебной практике, на основании статьи 17 Закона «О судах» Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:

1. Обратить внимание судов на необходимость соблюдения закрепленной в Конституции Республики Узбекистан презумпции невиновности, согласно которой лицо считается невиновным, пока его виновность не будет доказана в установленном законом порядке и не будет установлена вступившим в законную силу приговором суда.

Важное значение в связи с этим имеет неукоснительное соблюдение органами, осуществляющими доследственную проверку, дознания и предварительного следствия, а также судом установленной статьей 11 Уголовно-процессуального кодекса Республики Узбекистан (далее — УПК) требований об обязанности осуществления производства по каждому делу в строгом соответствии с нормами уголовно-процессуального закона, в том числе при собирании, проверке и оценке доказательств.

Всякое отступление должностным лицом органа, осуществляющего доследственную проверку, дознавателем, следователем, прокурором и судом от точного исполнения и соблюдения норм закона, регламентирующих общие условия доказывания, какими бы мотивами оно не было вызвано, влечет за собой признание недопустимыми полученных таким путем доказательств.

Неприемлемые доказательства не имеют юридической силы, не могут использоваться для доказывания обстоятельств, предусмотренных статьями 82 — 84 УПК, и положены в основу обвинения.

2. Обратить внимание органов, осуществляющих доследственную проверку, дознания и предварительного следствия, а также судов, что в процессе доказывания важное место занимает правильное решение вопроса о допустимости доказательств.

Условиями допустимости доказательств являются следующие:

доказательство должно быть получено надлежащим субъектом, то есть лицом, правомочным проводить процессуальное действие, связанное с получением доказательства;

фактические данные должны быть получены только из источников, перечисленных в части второй статьи 81 УПК;

доказательство должно быть получено с соблюдением правил и порядка проведения процессуального действия, в ходе которого получено доказательство;

при получении доказательства должны быть соблюдены все требования закона о фиксировании хода и результатов следственного и судебного действия.

Разъяснить судам, что несоблюдение любого из перечисленных условий допустимости доказательств является основанием для признания доказательства недопустимым.

3. В соответствии со статьей 95 1 УПК фактические данные признаются недопустимыми в качестве доказательств, если они получены незаконными методами или путем лишения или ограничения гарантированных законом прав участников уголовного процесса либо с нарушением требований УПК, в том числе полученные:

1) с применением пыток и других жестоких, бесчеловечных или унижающих достоинство видов обращения и наказания в отношении участников уголовного процесса либо их близких родственников;

2) путем их фальсификации (подделки);

3) с нарушением прав подозреваемого, обвиняемого или подсудимого на защиту, а также права пользования услугами переводчика;

4) в результате проведения процессуального действия по уголовному делу лицом, не имеющим права осуществлять производство по данному уголовному делу;

5) от неизвестного источника либо от источника, который не может быть установлен в процессе производства по уголовному делу;

6) из показаний потерпевшего, свидетеля, подозреваемого, обвиняемого, подсудимого в ходе дознания, предварительного следствия, которые не нашли своего подтверждения в суде совокупностью имеющихся доказательств.

3 1 . Под доказательством, полученным с нарушением требований УПК, понимаются любые фактические данные, полученные с нарушением условий, предусмотренных статьями 88 , 90 , 92 — 94 УПК, а также полученные с нарушением других требований Закона.

4. В соответствии со статьей 235 УК и статьей 1 «Конвенции против пыток и других жестоких, бесчеловечных или унижающих достоинство видов обращения и наказания» от 10 декабря 1984 года под пытками и другими жестокими, бесчеловечными или унижающими достоинство видами обращения и наказания понимается совершение должностным или другим официальным лицом либо иным лицом по подстрекательству официального лица либо с его ведома либо молчаливого согласия любого действия, в результате которого лицу умышленно причиняется сильная боль, физическое, психическое либо психологическое страдание с целью:

получить от него или третьего лица информации или признания действия, которого оно совершило либо в совершении которого оно подозревается;

запугать или принудить его или третье лицо к совершению каких-либо действий.

В случае поступления обращения о применении недозволенных методов при собирании и закреплении доказательств должностное лицо органа, осуществляющего доследственную проверку, дознаватель, следователь, прокурор, суд обязан проверить доводы заявителя путем назначения служебной проверки и судебно-медицинской или иной экспертизы.

5. Под фальсификацией (подделкой) вещественных и цифровых доказательств следует понимать совершение лицами, осуществляющими доказывание или привлекаемыми к участию в доказывании, действий, выразившихся во внесении из корыстных или иных низменных побуждений заведомо ложных сведений и других искажений в документы либо предметы по материалам доследственной проверки или уголовного дела.

6. Нарушение права подозреваемого, обвиняемого, подсудимого на защиту, в частности имеет место, если:

доказательство получено органом дознания, предварительного следствия или судом без участия защитника, когда по закону его участие в процессуальном действии является обязательным;

подозреваемому, обвиняемому, подсудимому не разъяснены его право на защиту или не обеспечена реальная возможность пользоваться этим правом.

Судам следует иметь в виду, что более подробные разъяснения по вопросу нарушения права подозреваемого, обвиняемого, подсудимого на защиту даны в постановлении Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 19 декабря 2003 года № 17 «О практике применения судами законов, обеспечивающих подозреваемому, обвиняемому право на защиту».

7. Производство процессуального действия по уголовному делу лицом, не имеющим на это права, выражается в получении доказательства:

без письменного поручения дознавателя, следователя или прокурора, либо без определения суда органом, осуществляющим доследственную проверку или оперативно-розыскную деятельность (за исключением обстоятельств, не терпящих отлагательства);

следователем (дознавателем), не принявшим в установленном порядке дело к своему производству или не включенным в следственную группу (группу дознавателей);

лицом, подлежащим отводу по основаниям, предусмотренным статьей 76 УПК.

8. Доказательство признается недопустимым, если оно получено от неизвестного источника либо от источника, который не может быть установлен в процессе производства по уголовному делу, в частности, когда оно получено из источника, не предусмотренного законом, например, в ходе оперативно–розыскных мероприятий, не оформленных в установленном законодательством порядке.

9. Доказательство признается недопустимым также в случаях их получения с нарушением требований УПК , в том числе, если:

а) следственное действие проведено без получения согласия прокурора или суда в тех случаях, когда это предусмотрено законом (за исключением обстоятельств, не терпящих отлагательства);

Если суд признает незаконным проведенный в случаях, не терпящих отлагательства, обыск в порядке статьи 158 1 УПК, а также прослушивание телефонных и иных телекоммуникационных переговоров и получение передаваемой по ним информации в порядке статьи 169 УПК, все доказательства, полученные в ходе их проведения, признаются недопустимыми в соответствии со статьей 95 1 УПК;

б) в следственном действии участвовало в качестве понятого лицо, заинтересованное в исходе дела, в том числе, сотрудники правоохранительных органов либо другие лица, содействующие им на общественных началах, а также несовершеннолетние лица;

в) заключение эксперта получено с нарушением прав подозреваемого, обвиняемого, подсудимого при назначении экспертизы, а также в случаях, когда эксперт подлежал отводу;

г) близкие родственники подозреваемого, обвиняемого, подсудимого в нарушение требований статьи 116 УПК допрошены без их согласия в качестве свидетелей или потерпевших об обстоятельствах, касающихся подозреваемого, обвиняемого, подсудимого;

д) показания подозреваемого, обвиняемого, данные им при допросе в качестве свидетеля в ходе дознания и предварительного следствия, которые неподтверждены в судебном заседании другими доказательствами;

е) показания потерпевшего, свидетеля, основанные на догадке, предположении, слухе, а также в тех случаях, когда потерпевший, свидетель не может или не хочет указать источник своей осведомленности;

ж) показания потерпевшего, гражданского истца, гражданского ответчика или их представителей, свидетеля, эксперта, специалиста, не владеющих или недостаточно владеющих языком (алфавитом), на котором ведётся допрос, а также являющихся глухими или немыми и испытывающих затруднения в реализации права на защиту, были получены без участия переводчика (специалиста), показания подозреваемого, обвиняемого или подсудимого, являющегося немым, глухим, слепым, имеющим физические недостатки или психические расстройства и испытывающего затруднения в реализации права на защиту, были получены без участия переводчика (специалиста) и защитника;

з) показания несовершеннолетнего потерпевшего или свидетеля были получены без участия его законного представителя, а показания подозреваемого или обвиняемого — без участия защитника и законного представителя (в соответствии со статьями 549-550 УПК), а в необходимых случаях — без участия педагога или психолога (в соответствии со статьей 554 УПК);

и) показания лиц, которые не могут быть допрошены в качестве свидетелей и потерпевших ( статья 115 УПК);

к) нарушена процессуальная форма закрепления доказательств:

отсутствуют сведения о лицах, участвующих в следственном действии или судебном следствии;

не разъяснены лицам, участвующим в следственном действии или судебном следствии, их права и обязанности;

не указано время начала и окончания следственного действия;

выемка или осмотр электронной информации в цифровых (электронных) носителях произведены без участия специалиста;

не выполнены другие требования, предусмотренные статьями 90 — 93 УПК, в частности о необходимости фиксации процессуальных действий в виде осмотра места происшествия по особо тяжким преступлениям, обыска, проверки показаний на месте события, следственного эксперимента, задержания лица, отказа от защитника, личный обыск и выемка, проводимые при задержании лица с использованием средств видеозаписи;

л) получены признательные показания у лица, задержанного, заключеннного под домашний арест или под стражей в качестве меры пресечения либо привлеченного к уголовной ответственности с нарушением права неприкосновенности;

м) собраны с нарушением требований, предусмотренных Законом Республики Узбекистан «Об оперативно-розыскной деятельности»;

н) показания лиц, содержащихся в спецприёмниках, следственных изоляторах и учреждениях исполнения наказаний, получены незаконными способами;

о) проверка (ревизия) деятельности субъекта предпринимательства проведена с нарушением требований статьи 187 1 УПК.

10. Разъяснить, что представленные вместе с заявлением, сообщением о преступлении документы, предметы (вещи), электронные данные, фотоснимки, аудио-, видеозаписи могут использоваться в качестве допустимых доказательств только тогда, если после возбуждения дела лица, представившие эти материалы, были допрошены и установлено, кем, когда, где, при каких обстоятельствах были обнаружены представленные документы, предметы (вещи), электронные данные или произведены фотоснимки, аудио-, видеозапись и т.п. Обязательным условием признания представленных предметов (вещей) и электронных данных допустимыми доказательствами является наличие постановления (определения) о приобщении предметов (вещей) и электронных данных к делу в качестве вещественных, письменных и цифровых доказательств, которое выносится после составления протокола их осмотра. В необходимых случаях для решения вопроса о приобщении к делу в качестве вещественных, письменных и цифровых доказательств документов, предметов (вещей), электронных данных, фотоснимков, аудио-, видеозаписей может быть назначена соответствующая экспертиза.

11. В соответствии со статьей 26 УПК при рассмотрении уголовного дела по существу суд обязан непосредственно исследовать доказательства: допросить подозреваемых, обвиняемых, подсудимых, потерпевших и свидетелей и основывать приговор лишь на тех доказательствах, которые были исследованы в судебном заседании.

Исходя из этого, недопустимо использовать в качестве доказательств оглашенные в суде показания свидетеля, потерпевшего, если причина их неявки в суд не установлена или они не явились в суд без уважительной причины, если суд не принял предусмотренные законом меры к обеспечению их явки в суд, а заинтересованная сторона возражает против оглашения их показания ( статьи 261 , 262 УПК). Данное правило не распространяется на случаи отсутствия возможности обеспечить явку свидетеля, потерпевшего в суд по объективным причинам (например, в связи со смертью, безвестным отсутствием, тяжелое заболевание, препятствующее допросу в судебном заседании, невозможность установления местонахождения, выезд за пределы страны на постоянное местожительства, на длительные или неопределенные сроки, показания которого были предварительно закреплены и т.д.).

12. Органы дознания, осуществляющие доследственную проверку и предварительного следствия, а также суды должны иметь в виду, что отдельные доказательства, признанные недопустимыми в связи с нарушениями требований закона при их собирании, могут быть использованы в доказывании после проведения соответствующих процессуальных действий с соблюдением установленных требований (например, отсутствие отдельных сведений либо реквизитов в протоколах следственного или судебного действия, которые могут быть устранены путем допросов понятых, других участников этого действия, а при необходимости дознавателя или следователя и т.п.).

Вместе с тем, существуют доказательства, которые в случае их признания недействительными, по своей юридической природе не могут быть восполнены (например, повторный допрос потерпевшего, свидетеля без его согласия в случаях, когда по закону требуется его согласие, повторное предъявление для опознание лица или предмета, и т.п.), что лишает субъект доказывания права ссылаться на данное доказательство в качестве подтверждающего определенное обстоятельство по делу.

13. Органам дознания, предварительного следствия и судам необходимо иметь в виду, что нельзя ссылаться на недопустимые доказательства для обоснования любого решения по делу, в том числе в обвинительном акте, обвинительном заключении и приговоре.

В случаях, когда собирание дополнительных доказательств невозможно, суд должен принимать окончательное решение по делу, основываясь на совокупности имеющихся доказательств, собранных с соблюдением требований процессуального закона.

14. Доказательство, полученное с нарушением закона, должно быть признано недопустимым дознавателем, следователем, прокурором и судом.

Ходатайство государственными и общественными обвинителями о признании доказательства недопустимым может быть заявлено подозреваемым, обвиняемым, подсудимого, его защитником, общественным защитником либо законным представителем, а также потерпевшим, гражданским истцом, гражданским ответчиком, их представителями на любой стадии досудебного производства, предварительного слушания и в судебном заседании.

Постановление дознавателя, следователя об отказе в удовлетворении ходатайства о признании доказательства недопустимым может быть обжаловано заявителем прокурору в срок до двух суток с момента ознакомления с данным постановлением ( статья 377 УПК).

Отказ в удовлетворении ходатайства о признании доказательства недопустимым не препятствует повторному заявлению такого ходатайства, в том числе при рассмотрении дела в судебном заседании.

Разъяснить судам, что несоблюдение любого из перечисленных в законе условий допустимости доказательств является основанием для признания этого доказательств недопустимым, т.е. не имеющим юридической силы для принятия на его основе процессуальных решений ( статьи 94 , 95 УПК).

15. Следует иметь в виду, что, поскольку право по оценке доказательств законом отнесено к компетенции государственных органов и должностных лиц, ответственных за производство по уголовному делу, другие участники уголовного процесса (общественный обвинитель, защитник, потерпевший, обвиняемый и т.п.) вправе оспорить постановление (определение) указанных органов об относимости, допустимости и достоверности доказательств путем принесения жалобы в установленном законом порядке.

16. Признавая доказательство, полученное с нарушением закона недопустимым, дознаватель, следователь, прокурор в стадии досудебного производства ( глава 46 УПК), а суд первой инстанции в ходе предварительного слушания либо судебного следствия должен вынести постановление (определение) об исключении его из совокупности доказательств, с указанием мотивов такого решения. При возникновении вопроса о допустимости доказательства в совещательной (отдельной) комнате суд, признавая доказательство недопустимым, в описательной части определения, приговора указывает об исключении его из совокупности доказательств с приведением мотивов принятия такого решения. В таком случае дополнительного вынесения определения не требуется. Решение суда апелляционной, кассационной, ревизионной инстанции по данному вопросу излагается в описательной части его приговора, определения (постановления).

17. Разъяснить судам, что вопрос о признании допустимым ранее признанного недопустимым и исключенного доказательства, может быть повторно рассмотрен в ходе рассмотрения дела по существу на основании ходатайства сторон.

18. Суды при рассмотрении каждого уголовного дела обязаны тщательно выяснять, соблюдены ли при производстве дознания, доследственной проверки и следствия, а также судебного разбирательства требования уголовно-процессуального закона об общих условиях доказывания и реагировать на факты нарушения закона путем вынесения частных определений (постановлений), а в случаях установления признаков преступления в действиях какого-либо лица, участвующего в деле, должны направлять прокурору соответствующие материалы для решения вопроса о возбуждении уголовного дела.

19. В связи с принятием настоящего постановления признать утратившим силу постановление Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 24 сентября 2004 года № 12 «О некоторых вопросах применения норм уголовно-процессуального закона о допустимости доказательств».

Председатель Верховного суда К. КАМИЛОВ

Секретарь Пленума, судья Верховного суда И. АЛИМОВ

г. Ташкент,

24 августа 2018 г.,

№ 24

lex.uz