📅 2018-yil 4-dekabr · Vazirlar Mahkamasi qarorlari
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2018-yil 4-dekabr · Vazirlar Mahkamasi qarorlari
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2018 йил 4 декабрь · Вазирлар Маҳкамаси қарорлари
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 4 декабря 2018 г. · Постановления Кабинета Министров
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 4 December 2018 · Cabinet of Ministers resolutions
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг
қарори
НИЗОМ
СХЕМАСИ
ҲИСОБГА ОЛИШ РЕЕСТРИ
ПАСПОРТИ
НИЗОМ
СХЕМАСИ
ҳисобга олиш реестри
ПАСПОРТИ
НИЗОМ
СХЕМАСИ
ПАСПОРТИ
НИЗОМ
РЎЙХАТИ
Ер қаърини геологик ўрганиш, фойдаланиш ва муҳофаза қилиш соҳасидаги бошқарув ва назорат қилиш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида
Ўзбекистон Республикасининг « Ер ости бойликлари тўғрисида », « Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида », « Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида »ги қонунларига ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон Республикаси давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси фаолиятини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2018 йил 1 мартдаги ПҚ-3578-сон қарорига мувофиқ ҳамда ер қаърини геологик ўрганиш, фойдаланиш ва муҳофаза қилиш соҳасидаги бошқарув тизимини янада такомиллаштириш ва самарали назорат қилишни таъминлаш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:
1. Қуйидагилар:
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси тартиби тўғрисидаги низом 1-иловага мувофиқ;
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш тартиби тўғрисидаги низом 2-иловага мувофиқ;
Ер ости бойликларини қазиб олиш жараёнида қазиб олинган ва йўқотилган фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг ҳисобидан чиқариш тартиби тўғрисидаги низом 3-иловага мувофиқ;
Ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини амалга ошириш тартиби тўғрисидаги низом 4-иловага мувофиқ;
Фойдали қазилмаларни қазиш чоғида ер қаърини муҳофаза қилишнинг ягона қоидалари 5-иловага мувофиқ тасдиқлансин.
2. Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси:
олдин берилган кон ажратиш далолатномаларини 2018 йил 31 декабрга қадар танқидий кўриб чиқсин ва зарурат бўлганда конга ишлов бериш ҳамда фойдали қазилмалар қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун янги кон ажратиш далолатномасини ушбу қарорда белгиланган талабларга мувофиқ берсин;
ер ости бойликларини муҳофаза қилиш ва ер қаъридан фойдаланувчиларнинг кон-геология ишлари соҳасидаги фаолияти назорат қилинишини кучайтирсин;
Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси, Ўзбекистон Матбуот ва ахборот агентлиги, шунингдек, бошқа оммавий ахборот воситалари билан биргаликда ер қаъридан фойдаланувчилар ўртасида ушбу қарорнинг мазмун ва моҳияти бўйича кенг тушунтириш ишлари олиб борсин.
3. Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси манфаатдор вазирликлар ва идоралар билан биргаликда улар қабул қилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни икки ой муддатда ушбу қарорга мувофиқлаштирсин.
4. Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг 6-иловага мувофиқ айрим қарорлари ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.
5. Мазкур қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг ўринбосари А.С. Султанов ва Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси раиси Б.Ф. Исламов зиммасига юклансин.
Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 4 декабрдаги 983-сон қарорига 1-ИЛОВА
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси тартиби тўғрисида
1-боб. Умумий қоидалар
1. Ушбу Низом Ўзбекистон Республикаси ҳудудида фойдали қазилмаларни, шу жумладан, юзага келган техник-иқтисодий коньюктура шароитида қазиб олиш мақсадга мувофиқ бўлиши мумкин бўлган техноген минерал ҳосилаларни, руда бор жойларни ва майда сочма участкаларни қазиб олиш учун кон ишининг ягона тартибини белгилайди.
2. Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси деб рухсатномага мувофиқ ва ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини берувчи рухсатномада кўрсатилган мақсадларда фойдаланишга берилган майдони ва чуқурлигига кўра чекланган ер қаърининг геометриклаштирилган участкасига айтилади.
3. Қазиб олиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси рухсатномага мувофиқ ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини тасдиқлайдиган ҳужжат ҳисобланадиган кон ажратиш далолатномаси асосида берилади.
Кон ажратиш далолатномаси шакли ушбу Низомга 1-иловада келтирилган.
4. Ушбу Низом мулкчилик шаклларидан қатъи назар фойдали қазилмаларни, шу жумладан, техноген ҳосилаларни қазиб олувчи корхоналарни лойиҳалаштирувчи, қурувчи, реконструкция қилувчи, кенгайтирувчи ер қаъридан барча фойдаланувчилар учун мажбурий ҳисобланади.
5. Фойдали қазилмалар конини ёки унинг бир қисмини рухсатномасиз ва кон ажратмаси ажратиш далолатномасисиз ёки унинг чегарасидан ташқарида қазиб олиш тақиқланади ва ишлаб чиқариш харажатлари қопланмаган ҳолда белгиланган тартибда тўхтатилади.
6. Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси ер ости участкасидан фойдаланиш ҳуқуқини берувчи рухсатнома асосида кон ажратиш далолатномасини белгиланган тартибда расмийлаштирган (олган) Ўзбекистон Республикасининг, бошқа давлатларнинг юридик ва жисмоний шахсларига, фуқаролиги бўлмаган шахсларга берилиши мумкин.
7. Фойдали қазилмалар конини ёки унинг бир қисмини ишлатиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси асосий захиралар ва у билан биргаликда жойлашган фойдали қазилмалар ва уларнинг таркибидаги компонентлар захиралари Ўзбекистон Республикаси Давлат геология қўмитаси ҳузуридаги Фойдали қазилмалар захиралари бўйича давлат комиссияси (кейинги ўринларда ДЗК деб аталади) томонидан тасдиқланиши ва кон белгиланган тартибда саноат йўли билан ўзлаштириш учун берилиши, шунингдек, рухсатнома ва ер қаърини муҳофаза қилиш ҳамда ишларни бехатар олиб бориш қоидалари ва нормалари талаблари ҳисобга олинган ҳолда бажарилган фойдали қазилмаларни қазиб олувчи корхоналарни қуриш, реконструкция қилиш ёки кенгайтиришнинг тасдиқланган лойиҳаси мавжуд бўлган тақдирда берилади.
8. Тажриба-саноат кўламида фойдали қазилмаларни кавлаб олиш кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бермасдан (нефть ва газ конлари бундан мустасно) рухсатнома ер қаърини геологик жиҳатдан ўрганиш муддатига, бироқ 5 йилдан ортиқ бўлмаган муддатга берилган рухсатнома ва белгиланган тартибда тасдиқланган ва кончилик муносабатларини тартибга солиш соҳасида маҳсус ваколатли органлар билан келишилган лойиҳа асосида берилади. Тажриба ишлари тугагандан сўнг, саноат кўламида қазиб олиш учун ушбу фойдаланувчи Низомда белгиланган тартибга мувофиқ кон ажратмаси ажратиш далолатномасини расмийлаштириши керак.
9. Нефть ва газни тажриба-саноат йўли билан қазиб олиш Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслари қўмитаси томонидан «Лицензия» ахборот тизими орқали уч йилдан ортиқ бўлмаган муддатга бериладиган рухсатнома ва Давлат геология қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси (кейинги ўринларда Инспекция деб аталади) томонидан бериладиган ва белгиланган тартибда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси расмийлаштирилган ҳолда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси асосида амалга оширилади.
10. Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳалари ва тажриба-техник фойдаланишнинг технологик схемалари оператив тасдиқланган захираларга тузилиши мумкин. Конларни тажриба-саноат йўли билан фойдаланиш учун ишга тушириш қазиб олишнинг ушбу босқичига қўйиладиган талабларга риоя қилинган тақдирда мумкин бўлади. Шошилинч кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш тартиби ва талаблари муддатсиз кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш билан айни бир хилдир.
11. Фойдали қазилмаларни кавлаб олиш учун қурилаётган, реконструкция қилинаётган ва кенгайтирилаётган корхоналар учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси ушбу корхоналар қурилиши, реконструкция қилиниши ёки кенгайтирилиши бошланишидан олдин расмийлаштирилади.
12. Фойдали қазилмаларни кавлаб олувчи ва фойдали қазилмалар конларини ишлатувчи корхоналарни қуриш учун ер участкасига кон ажратмаси далолатномаси берилгандан кейин маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органларининг ер участкасини ажратиш тўғрисидаги қарори талаб этилмайди.
Кон ажратмаси далолатномаси ер участкаси ажратилганлигини тасдиқловчи ҳужжатдир.
Уран ва углеводород конлари бўйича кон ажратмаси далолатномаси берилганда, конга ҳуқуқи бўлган шахс томонидан ер участкасининг чегаралари туман (шаҳар) ер тузиш ва кўчмас мулк кадастр органлари билан келишилади.
13. Ер қаъридан фойдаланувчи томонидан унга берилган кон ажратмасини бошқа юридик ва жисмоний шахсларга бериш тақиқланади.
Корхонанинг номи ўзгарган тақдирда, QR-код (матрик штрихли код) қўйилган кон ажратмаси далолатномаси ва топография режаси нусхасидаги ёзув қайта расмийлаштирилади ва уни ўз электрон рақамли имзоси билан тасдиқлайди.
14. Корхоналар, бинолар, иншоотлар, аҳоли пунктлари, шаҳарсозлик фаолиятини тартибга солувчи умумдавлат ва маҳаллий аҳамиятга эга объектлар ва алоҳида қўриқланувчи ҳудудлар (курортлар, ўрмонзор боғлар, қўриқхоналар, сув таъминоти манбалари ва бошқалар), дарёлар, сув ҳавзалари, тарих, маданият ва санъат ёдгорликлари, қимматли қишлоқ хўжалиги экин майдонлари, чегара зоналари, аэродромлар, махсус вазифали полигонлар, ажратиб олинган зоналар, мустаҳкамланган районлар, қабристонлар ва бошқа объектлар жойлашган жой ҳудуди остидаги фойдали қазилма конларини ишлатиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси маҳаллий давлат ҳокимият органлари, Давлат экология қўмитаси, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, шунингдек, қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда кон ишлари учун бериладиган ҳудудда жойлашган ер участкасидан доимий ва вақтинча фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган юридик ва жисмоний шахслар билан келишилгандан кейин амалга оширилади.
15. Махсус вазифали ерлар доирасида кон ажратмаси ажратиш далолатномаси қонун ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилади.
16. Ер участкасидан фойдаланиш (эгалик қилиш) ҳуқуқининг мавжудлиги ушбу участкада жойлашган фойдали қазилмаларни қазиб олиш ҳуқуқини бермайди, ушбу бўлимнинг 18-бандида назарда тутилган ҳолатлар бундан мустасно.
17. Фойдали қазилмаларни кавлаб олиш бўйича корхоналарни қуриш, реконструкция қилиш ва кенгайтириш ишларини маблағ билан таъминлашга фақат кон ажратилишини тасдиқловчи далолатнома, шунингдек, давлат экология экспертизасининг ижобий хулосаси мавжуд бўлганда йўл қўйилади ва улар олиб қўйилганда тўхтатилади.
18. Ер эгалари ва ердан фойдаланувчилар уларга берилган ер участкалари доирасида ер қаъридан кенг тарқалган фойдали қазилмаларни, ер ости сувларини хўжалик ва маиший эҳтиёжлар учун қазиш мақсадида рухсатнома ва кон ажратиш далолатномаси олмасдан қуйидаги шартларга риоя қилиш шарти билан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўладилар:
кенг тарқалган фойдали қазилмаларни кавлаб олиш очиқ усулда, бир ўйиқнинг баландлиги икки метрдан ортиқ бўлмаган ва Инспекция билан келишган ҳолда амалга оширилиши керак;
ишлар техника хавфсизлиги қоидаларига риоя қилинган ҳолда олиб борилиши керак;
унумдор қатламни олиб ташлаш ва сақлаш, шунингдек, бузилган ерни кейинчалик қайта тиклаш масаласи ҳал этилиши керак;
кон ишлари бошланишидан 10 кун олдин Инспекция ва маҳаллий ҳокимият органлари хабардор қилиниши керак;
қазиб олинган кенг тарқалган фойдали қазилмалар ва ер ости сувларидан ер участкаси эгаси (фойдаланувчи) нинг хўжалик ёки маиший эҳтиёжлари учунгина фойдаланилиши керак.
Фойда олиш мақсадида қазиб олинган фойдали қазилмаларни бошқа корхоналар, ташкилотлар ва фуқароларга сотиш ёки беришга йўл қўйилмайди.
2-боб. Кон ажратмаси ажратиш далолатномасига қўйиладиган асосий талаблар
19. Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси ер ости бойликларидан фойдаланувчига конни саноат йўли билан ўзлаштириш учун бериш-қабул қилиб олиш далолатномаси бўйича саноат йўли билан ўзлаштириш учун бериладиган тасдиқланган захиралар жойлашган бутун майдонга ва унинг чуқурлигига берилади.
Ушбу талаб фойдали қазилмаларнинг биргаликда жойлашган бир неча турларидан иборат бўлган комплекс конларга нисбатан ҳам татбиқ этилади.
20. Йирик конларни ишлатиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси мустасно холларда ушбу коннинг муайян участкасидан фойдаланиш ҳуқуқига рухсатномаси бўлган икки ёки бир неча ер қаъридан фойдаланувчиларга берилиши мумкин.
21. Бир майдонда жойлашган ҳар хил турдаги фойдали қазилма конларини ишлатиш зарурати туғилганда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси ҳар бир конни ишлатиш учун алоҳида берилади. Ушбу ҳолда, шунингдек, йирик фойдали қазилма конлари бир неча ер қаъридан фойдаланувчилар томонидан қазилганда конни ёки унинг қисмларини қазиш изчиллиги ҳамда кон ишлари ўзаро алоқадорлиги ер қаъридан топилган захираларнинг энг тўлиқ, комплекс ва иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ қазиб олинишини, ер ости бойликлари тўғрисидаги қонун ҳужжатлари ва ишларни бехатар олиб бориш талаблари бажарилишини таъминлаши керак.
Бир майдондаги нефть ва газ горизонтлари иккита ер қаъридан фойдаланувчи томонидан қазиб олинган холларда ушбу Низомда белгиланган тартибда иккита мустақил кон ажратмаси ажратиш далолатномаси расмийлаштирилиши зарур.
22. Қаттиқ фойдали қазилмалар конларини ишлатиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси чегаралари ДЗК томонидан тасдиқланган захиралар ёки уларнинг қисмлари контурлари билан белгиланади, тоғ жинслари силжиши ёки карьер ён деворлари кенгайиши зоналари ҳисобга олинган ҳолда лойиҳалаштириш учун ДЗК томонидан рухсат берилган ҳажмлардаги С тоифаси ҳам шу жумлага киради.
Нефть ва газ конлари бўйича кон ажратмаси ажратиш далолатномаси чегаралари ҳар бир кон учун ДЗК томонидан тасдиқланган А+В+С 1 тоифалар захираларининг контури бўйича алоҳида, ҳар қайси захира учун белгиланади. Қидириш тугалланган, 1 млн. тоннагача нефть ва 3 млрд куб метргача газ захиралари қазиб олинаётган конлар учун кон ажратмалари чегаралари ДЗК томонидан қабул қилинган А+В+С 1 ва С 2 тоифалар захиралари контурлари бўйича белгиланиши мумкин.
Қазишда контурдан ташқари сув билан тўлдиришни қўллаш назарда тутилган конлар учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси чегаралари контурдан ташқари ҳайдайдиган қудуқлар жойлашуви периметри бўйича белгиланади.
Кон участкаларини, маъдан таналарини мустақил қазиб олиш учун яроқсиз бўлган тоғ жинслари ва қатламларни ажратилган кон ажратмаси ажратиш далолатномаси ташқарисида қолдириш тақиқланади.
23. Ишлаб турган корхонага ажратилган кон чегарасидан ташқарида жойлашган кон участкаларини қазиб олиш учун жалб этиш мақсадида кесиб олиш ушбу Низом билан белгиланган тартибда янги кон ажратмаси ажратиш далолатномаси сифатида расмийлаштирилади.
24. Тоғ жинслари қатлами ва руда жисмлардан иборат кўмир конлари учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси барча қатламлар ва руда жисмлари бўйича расмийлаштирилади. Агар ушбу захираларни ўйиш қолган қатламлар ва руда жисмларига, захираларига зарарли таъсир кўрсатмаса ёки уларнинг кейинчалик қазиб олинишини қийинлаштирмаса ва ер қаъридаги минерал хом ашёнинг қўшимча равишда камайишига олиб келмаса, алоҳида қатламлар ва руда жинслари, захиралари бўйича кон ажратмаси ажратиш далолатномасига, истисно тариқасида, йўл қўйилади.
25. Ер остини газлаштириш усули билан қазиладиган кўмир конлари чегарасида кўмир қазиб олиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномасига, очиқ ёки ёпиқ усул билан қазиладиган кўмир кони чегарасида ер остини газлаштириш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномасига фақат махсус лойиҳалар бўйича ва ер остини газлаштириш ҳудудида кон ишларининг хавфсизлиги тўғрисида ва газлаштиришнинг қўшни фойдали қазилма конларига зарарли таъсири йўқлиги ҳақида эксперт хулосаси мавжуд бўлган тақдирдагина йўл қўйилади.
26. Фойдали қазилмалар конларини ишлатиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси муддати чекланмаган ва чекланган муддатли бўлиши мумкин.
Фойдаланиш муддати чекланган ҳолларда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси рухсатномада кўрсатилган муддатга, нефть ва газ конлари учун эса — 5 йилдан кўп бўлмаган муддатга берилади. Зарурат бўлганда кон ажратмаси ажратиш далолатномасининг амал қилиш муддати узайтирилиши мумкин. Кон ажратмаси ажратиш далолатномасининг амал қилиш муддатини узайтиришда фақат кон ажратиш далолатномаси ва топография режаларидаги ёзувлар қайта расмийлаштирилади.
27. Фойдали қазилмалар конларини ишлатиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳалари, қоидага кўра, Давлат экология қўмитаси органларида ва Инспекцияда рўйхатдан ўтказилган ихтисослаштирилган лойиҳа ташкилотлари томонидан ишлаб чиқилади. Кон ажратмалари лойиҳаларининг фойдали қазилмаларни қазувчи корхоналарнинг лойиҳа-конструкторлик бюролари томонидан ишлаб чиқилишига йўл қўйилади.
Фойдали қазилмаларни қазувчи корхоналарни қуриш, реконструкция қилиш ёки кенгайтиришни лойиҳалаштиришда (кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳаси техник лойиҳа таркибида ишлаб чиқилган тақдирда) лойиҳалаш ташкилоти асосий техник-иқтисодий кўрсаткичларни, ўлчамларни, чегараларни ва бўлажак кон ва ер ажратишнинг бошқа асосий параметрларини, шунингдек, фойдали қазилмалар захираларидан оқилона фойдаланишни, атроф табиий муҳит, ходимлар ва аҳоли, бинолар ва иншоотларнинг кон қазилиши билан боғлиқ кон ишларининг зарарли таъсиридан муҳофаза қилинишини таъминлайдиган чора-тадбирларни белгилайди.
3-боб. Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳаси мазмуни
28. Фойдали қазилма конини ишлатиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳаси тушунтириш хатидан ва чизма материаллардан иборат бўлиши керак.
29. Тушунтириш хатида сўралаётган кон ажратмаси ажратиш далолатномасидан кўзда тутилган мақсад кўрсатилади ҳамда уни олиш зарурлиги асосланади, шунингдек, қуйидаги маълумотлар баён қилинади:
фойдали қазилмаларни қазувчи корхонани лойиҳалаштирувчи, лойиҳани келишган ва тасдиқлаган ташкилотнинг номи, шунингдек, кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳасини тайёрлаган ташкилотнинг номи;
сўралаётган кон ажратмаси ажратиш далолатномаси ҳудуди тўғрисидаги умумий маълумотлар (географик ва маъмурий ҳолати, майдоннинг катталиги, қишлоқ хўжалиги экинлари ва ўрмонзорлар тавсифи, ободонлиги, фойдаланилиши ва бошқалар);
коннинг қисқача геологик тавсифи (қатламлар, руда жисмлари, тоғ жинслари ва бошқаларнинг ўлчами ва элементлари), конни қазишнинг кон-геология ва гидрогеология шарт-шароитлари, ёндош кон ажратмалари тўғрисидаги умумий маълумотлар;
коннинг қидирилганлиги, асосий фойдали қазилмалар ва улар билан бирга жойлашган фойдали қазилмалар захираларининг қидирилган ва тасдиқланган, оператив ҳисобга олинган миқдори, сифати, тоифалилиги ва ашёвий таркиби тўғрисидаги маълумотлар, очиқ усулда қазишда эса — шунингдек, фойдали қазилма устида жойлашган жинслар ҳақидаги маълумотлар;
кон ажратмаси ажратиш далолатномаси чегараларини асослаш;
қазиш чоғида ва кейинчалик ишлов беришда минерал хом ашёдан комплекс фойдаланиш чора-тадбирлари.
30. Чизма материаллар ер ажратишнинг лойиҳа чегараларида юзанинг топографик (гипсометрик) режаси нусхасидан ва амалдаги йўриқномалар ва методик кўрсатмалар талабларига мувофиқ тузилган геологик (таркибий) хариталар ва қирқимлар нусхаларидан иборат бўлиши керак.
Юзанинг топографик режаси нусхасида юза рельефи ва таянч геодезия тармоғи пунктлари, фойдали қазилмалар қатламларининг ер юзасига ёки чўкинди қатламларга чиқиши, мавжуд кон иншоотлари (шахталар, штоленлар, шурфлар ва бошқалар)нинг оғзи, қидириш мақсадида қазилган қудуқлар ва бошқа қудуқлар; ўрмонзорлар ва қишлоқ хўжалиги экинларининг контурлари, кон майдонидаги ердан фойдаланиш ва аҳоли пунктлари лойиҳавий ва мавжуд чегаралари ва яқинидаги иншоотлар, бинолар, уларнинг қаватлари, қўшни ва сўралаётган ер ажратиш чегаралари, бурчак нуқталар ва кон ишларини бехатар олиб бориш чегаралари белгиланган ҳолда ер ажратиш кўрсатилиши керак.
Топографик режанинг бўш қисмида горизонтал яссиликда ер ажратмаси проекцияси майдони (гектарларда), режа ва усти очиқ кон бўйича график билан белгиланадиган сўралаётган ер ажратмаси бурчак нуқталарининг Х, У, Z координатлари катталиги, режа тўлдирилган сана кўрсатилади.
Режанинг юқориги ўнг томонида топографик нусха ёзувлари ушбу Низомга 2-иловага мувофиқ намунадаги бурчаклик штамп қўйилади.
Топография режаси нусхаси масштаби тасвирланаётган участка ўлчамига, фойдали қазилмалар қазиш бўйича юридик ёки жисмоний шахсларнинг хусусияти ва вазифасига боғлиқ ҳолда қабул қилинади, бироқ у 1:5000 масштабдан кам бўлмаслиги керак.
Каттароқ майдонга эга бўлган кон ажратмалари учун топография режаси нусхасини 1:5000 дан 1:25000 гача бўлган масштабда тақдим этишга рухсат берилади.
Кон ажратмаси ажратиш далолатномасини расмийлаштириш учун тақдим этилган топография режаси нусхаларидан бири полотно калькада, лавсанда ёки уларда муҳр узоқ вақт яхши сақланишини таъминлайдиган бошқа материалларда тайёрланиши керак.
Геология харитаси ва усти очиқ конлар нусхаларида коннинг ва унга туташиб кетган ҳудуднинг геологик тузилиши, фойдали қазилмалар қатламлари контурлари, уларнинг ер юзасига ва чўкинди қатламларга чиқиши, тектоник бузилишлар, ўпирилишлар жойи ва участкаларнинг фойдаланиш учун яроқсиз бўлган бошқа жойлари; коннинг ва унга яқин ҳудуднинг гидрогеологик ва муҳандислик-геологик шароитлари; фойдали қазилмалар захираларининг тасдиқланган ва оператив ҳисобга олинган захиралари ҳисоб-китоби контурлари, сўралаётган ер ажратишнинг майдони ва чуқурлиги бўйича контурлари кўрсатилиши керак.
31. Кўмир конини қазиш учун ер ажратиш лойиҳасида, шунингдек, уларга ер ажратиш лойиҳа контури чизилган ҳолда 1:5000 масштабида разведка қилинган барча қатламларнинг гипсометрик режалари тақдим этилиши керак.
Икки ёки ундан кўп қатламлардан иборат бўлган кўмир конини қазиш учун ажратилган ер контурининг топография режасида силжиш бурчаклари ҳисобга олинган ҳолда проекциялар бўйича чекка бурчак нуқталари белгиланади.
32. Нефть ва газ конларини қазиш учун кон ажратмалари олишда геология харитаси ўрнига ҳар бир саноат нефть ёки газ горизонти бўйича камида 1:50 000 маcштабли А+В+С ва С тоифалар захиралари чегарали кўрсатилган ҳолда таркибий хариталар, шунингдек, унумдор тоғ жинслари тизмаси ва горизонтлар жойлашган жой чуқурлиги кўрсатиладиган таркибий харита билан боғлиқ бўлган геологик профиллар (узунаси ва бир-бири билан кесишадиган чизиқ бўйлаб) тақдим этилиши керак.
33. Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳасига қуйидагилар илова қилиниши керак:
саноат йўли билан ўзлаштириш учун фойдали қазилмалар конини бериш-қабул қилиб олиш тўғрисидаги далолатнома нусхаси, нефть ва газ конлари учун бундан ташқари уларни қазиш лойиҳаси тасдиқланганлиги тўғрисидаги ҳужжатлар нусхалари;
фойдали қазилмаларни қазиб олувчи корхонани қуриш, реконструкция қилиш ёки кенгайтириш лойиҳасининг белгиланган тартибда келишилган ва тасдиқланган лойиҳаси (ер ажратиш лойиҳаси кўриб чиқилгандан кейин ер қаъридан фойдаланувчига қайтарилади);
Инспекция кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш учун зарур бўлган бошқа ваколатли органларда мавжуд бўлган маълумотлар ва ҳужжатларни белгиланган тартибда мустақил равишда ўзаро ахборот айирбошлаш орқали, шу жумладан, электрон тарзда олади, ушбу бандда назарда тутилган ҳужжатлар ва маълумотлар бундан мустасно.
4-боб. Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси тартиби
35. Фойдали қазилмалар конини ёки унинг участкасини ишлатиш ҳуқуқига лицензия олган юридик ёки жисмоний шахслар Инспекцияга буюртманома юборадилар. Буюртманомада юридик ёки жисмоний шахсларнинг номланиши, унинг идоравий мансублиги ва манзили, кон жойлашган жой кўрсатилади.
Буюртманомага икки нусхада зарур иловалар билан биргаликда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳаси илова қилинади.
Фойдали қазилмалар конини ишлатиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномасини бериш схема асосида ушбу Низомга 3-иловага мувофиқ амалга оширилади.
36. Инспекция буюртманома олинган кундан бошлаб тақдим этилган материалларни 10 кун муддатда кўриб чиқади ва тегишли қарор чиқаради.
37. Инспекция кон ажратмаси ажратиш далолатномаси тўғрисидаги масалани ҳал этиш чоғида қуйидагиларни кўриб чиқади ва текширади:
лойиҳага илова қилиниши зарур бўлган ҳужжатларнинг мавжудлиги;
ер ости бойликлари тўғрисидаги қонун ҳужжатлари ва ушбу Низом талаблари ҳисобга олинган ҳолда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси чегараларининг тўғрилиги ва асосланганлиги;
унинг учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси сўралаётган фойдали қазилмаларни қазувчи корхонани қуриш, реконструкция қилиш ёки кенгайтириш лойиҳасининг кондан оқилона, комплекс фойдаланиш ва ер қаърини муҳофаза қилиш, ишловчиларнинг ва аҳолининг саломатлиги ва ҳаёти хавфсизлигини таъминлаш, бинолар, иншоотлар ва бошқа объектларни кон ишларининг зарарли таъсиридан муҳофаза қилиш билан боғлиқ масалалар бўйича лойиҳа ечимларининг тўлиқлиги ва асосланганлигига оид қисми;
бузилган ерларни қайта тиклаш чора-тадбирлари.
38. Инспекциянинг кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳаси кўриб чиқилиши натижаларига оид қарори барча манфаатдор ташкилотларга маълум қилинади.
Инспекциянинг қароридан норози бўлинган тақдирда ушбу қарор устидан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда судга шикоят қилиниши мумкин.
39. Инспекция томонидан 2 кун муддатда QR-код (матрик штрихли код) қўйилган кон ажратмаси ажратиш далолатномаси берилганлигини тасдиқловчи далолатнома расмийлаштиради ва «Лицензия» ахборот тизими орқали» берилади.
41. Инспекция томонидан фойдали қазилмалар конини ишлатиш учун берилган кон ажратмаси ажратиш далолатномасини ҳисобга олиш ушбу Низомга 4-иловада келтирилган шаклда (реестр) электрон тарзда тўлдириб борилади.
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун кон ажратмаси далолатномасининг паспорти 5-иловага мувофиқ тасдиқлансин.
5-боб. Ер ости бойликларидан фойдаланиш ҳуқуқини тўхтатишнинг асослари ва тартиби
42. Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқи Ўзбекистон Республикасининг ер ости бойликлари тўғрисидаги қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳолларда тўхтатилиши, тўхтатиб қўйилиши ёки чеклаб қўйилиши мумкин.
43. Ер қаъридан фойдаланувчи томонидан фойдали қазилмалар конларини қазиш қоидалари ва нормалари бузилган тақдирда Инспекция кон ажратилганлигини тасдиқловчи далолатномани бекор қилади ва Давлат геология қўмитасига рухсатномани бекор қилиш бўйича ташаббус билан чиқади.
6-боб. Якунловчи қоидалар
45. Кон ажратмаси ажратиш далолатномасини расмийлаштириш, уни ўз вақтида олиш ва унинг сақланиши учун ушбу Низом билан белгиланган тартибга риоя қилиш учун жавобгарлик фойдали қазилмаларни қазувчи корхона раҳбарларига юкланади, фойдали қазилмаларни қазувчи корхоналарни қуриш, реконструкция қилиш ёки кенгайтиришни лойиҳалашда эса — лойиҳа бош муҳандисига ва лойиҳа ташкилоти раҳбарига юкланади.
Фойдали қазилмаларни қазувчи корхонанинг раҳбарлари ва мансабдор шахслари шунингдек ер ости бойликлари тўғрисидаги қонун ҳужжатлари талаблари ҳамда ер ажратишни тасдиқловчи далолатномада баён қилинган ер қаъридан фойдаланувчининг мажбуриятлари бузилганлиги учун ҳам жавоб берадилар.
Фойдали қазилмаларни ўзбошимчалик билан қазиб олишда айбдор бўлган мансабдор ва жисмоний шахслар Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатларига мувофиқ жавоб берадилар.
46. Ер қаъридан фойдаланувчиларда кон ажратмаси ажратиш далолатномасини тасдиқловчи далолатномалар мавжудлиги, тақдим қилинган кон ажратмаси ажратиш далолатномаси ҳужжатларининг тўлиқлиги ва тўғрилиги, шунингдек, кон ишларини бажариш чоғида ер ости бойликлари тўғрисидаги қонун ҳужжатлари талабларига риоя этилиши устидан назоратни Инспекция амалга оширади.
47. Ушбу Низом талаблари бузилишида айбдор шахслар қонун ҳужжатларига мувофиқ жавоб берадилар.
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш тартиби тўғрисидаги низомга 1-ИЛОВА
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT GEOLOGIYA VA MINERAL RESURSLAR QOʻMITASI НUZURIDAGI KON-GEOLOGIYA FAOLIYATINI NAZORAT QILISН INSPEKSIYASI KON AJRATMASI AJRATISН DALOLATNOMASI SERIYASI TARTIB RAQAMI Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspektsiyasi tomonidan ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________ (tashkilot yoki korxonaning to'liq nomi va uning mansubligi) _______________________________ burchakli punktlarning ilova qilinayotgan rejasida belgilangan chegaralardagi ____________________________________________________________________________________________ (foydali qazilma nomi) ___________________________________________________________________________________ni ishlatish (shaxta, kon karʼer nomi) va sanoat yoʻli bilan razvedka qilish uchun kon ajratildi. Ajratilgan kon ________________________________________________________________________________ (qishloq, tuman, viloyat, respublika nomi) ________________________________________________________________________________da joylashgan. Yer yuzasida _________________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________________ ____________________________________ burchakli punktlar bilan belgilangan ajratilgan kon proektsiyasi maydoni _______________________________________________________________________ni tashkil etadi. (soʻz bilan yoziladi) Аjratilgan konning amal qilish muddati ___________________________________ (kun, oy, yil) Dalolatnoma berilgan sana ____________ y. «______» __________________ QR kod
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш тартиби тўғрисидаги низомга 2-ИЛОВА
Топографик режа нусхасидаги ёзув НАМУНАСИ Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси томонидан кон ажратмаси бўйича 20___ йил «___» _________даги далолатномага асосан _____________________________________________________________________________________ (ер ости бойликларидан фойдаланувчининг номи ва унинг идоравий мансублиги) __________________________________________________________________________________________га ________________________________________________________________________________________ даги (қишлоқ, туман, вилоят, республика номи) _____________________________________________________________________________ конни қазиш учун (фойдали қазилма номи) кон ажратмаси берилди. Ушбу режада _________________________ бурчак нуқталари билан белгиланган ажратилган кон чегаралари доирасида қуйидагиларга ишлов берилиши керак: Т/р Қатлам, тоғ жинси, линза ва бошқалар номи Узунлиги, м Майдони, га бўйламаси бўйича қиялиги бўйича 1. 2. 3. Кон ажратмаси _______ м чуқурликда берилди. QR kod Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш тартиби тўғрисидаги низомга 3-ИЛОВА
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун кон ажратмасини бериш тартиби
Босқичлар Субъектлар Тадбирлар Бажариш муддатлари 1-босқич Ариза берувчи Фойдали қазилмалар конини ёки унинг участкасини қазиш ҳуқуқини берадиган лицензияни олган юридик ёки жисмоний шахслар Инспекцияга «Лицензия» ахборот тизими орқали буюртма беради. Зарур бўлганда Инспекция Инспекция буюртманома олинган кундан бошлаб тақдим этилган материалларни 10 кун муддатда кўриб чиқади ва тегишли қарор чиқаради. 10 кунда 2-босқич Инспекция QR-код (матрик штрихли код) қўйилган кон ажратмаси берилганлигини тасдиқловчи далолатномани расмийлаштиради ва «Лицензия» ахборот тизими орқали беради. 2 кунда
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш тартиби тўғрисидаги низомга 4-ИЛОВА
Фойдали қазилмалар конларини қазиб олиш учун берилган кон ажратмаларини электрон
Реестр тартиб рақами Кон ажратиш далолатномаси нинг тартиб рақами ва берилган вақти Кон (қатлам)нинг номи Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси жойлашган жой (қишлоқ, туман, вилоят, республика) Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси олган ташкилот ёки корхонанинг номи ва манзили Тизимига корхона кирадиган вазирлик (идора) Қазиб олиш учун берилган фойдали қазилма-нинг номи Кон ажратмаси ажратиш далолатномасига тўғри келадиган майдон (га) Корхонани тугатиш ёки сақлашга қўйиш, кон ажратмаси ажратиш далолатномаси ҳажмларини ўзгартириш ва уни олиб қўйиш тўғрисидаги қайдлар Изоҳ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун кон ажратмаларини бериш тартиби тўғрисидаги низомга низомга 5-ИЛОВА
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун кон ажратмаси далолатномасининг
1. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатнинг номи: Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун кон ажратмаси далолатномаси. 2. Амалга оширилиши учун рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатни олиш талаб этиладиган фаолият (ҳаракатлар): Фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун кон кон ажратмасини бериш. 3. Ариза берувчилар тоифаси: Юридик шахс. 4. Рухсат этиш тартиб-таомиллари соҳасидаги ваколатли орган: Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси 5. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатни олиш учун тақдим қилинадиган ҳужжатлар: Буюртманомада юридик ёки жисмоний шахсларнинг номланиши, уларнинг идоравий мансублиги ва манзили, кон жойлашган жой кўрсатилади. Буюртманомага икки нусхада зарур иловалар билан биргаликда кон ажратмаси лойиҳаси илова қилинади. 6. Аризани кўриб чиқиш учун тўланадиган йиғим миқдори: Йиғим ундирилмайди. 7. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжат берилганлиги учун ундириладиган йиғим миқдори: Йиғим ундирилмайди. 8. Аризани кўриб чиқиш муддати: 12 иш куни. 9. Рухсат этишга оид талаб ва шартлар: Тушунтириш хатида сўралаётган кон ажратмасини бериш назарда тутилган мақсад кўрсатилади ҳамда уни олиш зарурлиги асосланади, шунингдек, қуйидаги маълумотлар баён қилинади: фойдали қазилмаларни қазувчи корхонани лойиҳалаштирувчи, лойиҳани келишган ва тасдиқлаган ташкилотнинг номи, шунингдек, кон ажратмаси лойиҳасини тайёрлаган ташкилотнинг номи; сўралаётган кон ажратмаси ҳудуди тўғрисидаги умумий маълумотлар (географик ва маъмурий ҳолати, майдоннинг катталиги, қишлоқ хўжалиги экинлари ва ўрмонзорлар тавсифи, ободлиги, фойдаланишдалиги ва бошқалар); коннинг қисқача геологик тавсифи (қатламлар, руда жисмлари, тоғ жинслари ва бошқаларнинг ўлчами ва элементлари), конни қазишнинг кон-геология ва гидрогеология шарт-шароитлари, ёндош кон ажратмалари тўғрисидаги умумий маълумотлар; коннинг қидирилганлиги, асосий фойдали қазилмалар ва улар билан бирга жойлашган фойдали қазилмалар захираларининг қидирилган ва тасдиқланган, оператив ҳисобга олинган миқдори, сифати, тоифалилиги ва ашёвий таркиби тўғрисидаги маълумотлар, очиқ усулда қазишда эса фойдали қазилма устида жойлашган жинслар ҳақидаги маълумотлар; кон ажратмаси чегараларини асослаш; қазиш чоғида ва кейинчалик ишлов беришда минерал хом ашёдан комплекс фойдаланиш чора-тадбирлари. 10. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатни беришда келишиладиган органлар: Мавжуд эмас. 11. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатнинг амал қилиш муддати: Фойдали қазилмалар конларини ишлатиш учун кон ажратмасини бериш муддати чекланмаган ва чекланган муддатли бўлиши мумкин. Фойдаланиш муддати чекланган ҳолларда кон ажратмаси рухсатномада кўрсатилган муддатга, нефть ва газ конлари учун эса — 5 йилдан кўп бўлмаган муддатга берилади. 12. Изоҳ: Кон ажратмаси ер ости бойликларидан фойдаланувчига конни саноат йўли билан ўзлаштириш мақсадида бериш-қабул қилиб олиш далолатномасига асосан саноат йўли билан ўзлаштириш учун бериладиган тасдиқланган захиралар жойлашган бутун майдонга ва унинг чуқурлигига берилади. Ушбу талаб фойдали қазилмаларнинг биргаликда жойлашган бир неча турларидан иборат бўлган комплекс конларга нисбатан ҳам татбиқ этилади. Йирик конларни ишлатиш учун кон ажратмаси мустасно холларда ушбу коннинг муайян участкасидан фойдаланиш ҳуқуқига лицензияси бўлган икки ёки бир неча ер қаъридан фойдаланувчиларга берилиши мумкин. Бир майдонда жойлашган ҳар хил турдаги фойдали қазилма конларини ишлатиш зарурати туғилганда, кон ажратмаси ҳар бир конни ишлатиш учун алоҳида берилади. Ушбу ҳолда, шунингдек, йирик фойдали қазилма конлари бир неча ер қаъридан фойдаланувчилар томонидан қазилганда, конни ёки унинг қисмларини қазиш изчиллиги ҳамда кон ишларининг ўзаро боғлиқлиги ер қаъридан топилган захираларнинг энг тўлиқ, комплекс ва иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ қазиб олинишини, ер ости бойликлари тўғрисидаги қонун ҳужжатлари ва ишларни бехатар олиб бориш талаблари бажарилишини таъминлаши керак. Бир майдондаги нефть ва газ горизонтлари иккита ер қаъридан фойдаланувчи томонидан қазиб олинган ҳолларда, ушбу Низомда белгиланган тартибда иккита мустақил кон ажратмаси расмийлаштирилиши зарур.
Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 4 декабрдаги 983-сон қарорига 2-ИЛОВА
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш тартиби тўғрисида
1-боб. Умумий қоидалар
1. Ушбу Низом Ўзбекистон Республикаси ҳудудида фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотлари, шу жумладан, нефть, газ ҳамда бошқа моддалар ва материалларни ер остида сақлаш, иншоотлар қуриш ва улардан фойдаланиш, зарарли моддалар ва ишлаб чиқариш чиқиндиларини кўмиш, оқова сувларни (коммунал-маиший мақсаддагидан ташқари) чиқариб юбориш учун кон ажратмалари беришнинг ягона тартибини белгилайди.
2. Рухсатномага мувофиқ ва ер ости бойликларидан фойдаланиш ҳуқуқини берувчи рухсатномада кўрсатилган мақсадларда фойдаланишга берилган майдони ва чуқурлигига кўра чекланган ер қаърининг геометриклаштирилган участкаси кон ажратмаси ажратиш далолатномаси деб аталади.
3. Фойдали қазилмалар қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотлари қуриш ва улардан фойдаланиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси (кейинги ўринларда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси деб аталади) фойдали қазилмалар қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун фойдаланувчиларга бериладиган ер қаърининг фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан бевосита тегишли ёки тегишли бўлмаган бир қисми назарда тутилади.
Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси рухсатномага мувофиқ ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжат ҳисобланган ушбу Низомга 1-иловага мувофиқ шакл бўйича кон ажратиш далолатномаси асосида берилади.
4. Ушбу Низом мулкчилик шаклларидан қатъи назар, фойдали қазилмалар қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотларини лойиҳалаштирувчи, қурувчи, фойдаланувчи ва реконструкция қилувчи барча ер қаъридан фойдаланувчилар учун бажарилиши шарт ҳисобланади.
5. Кон ажратмалари олинган рухсатномаларга мувофиқ фойдали қазилмалар қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотлари қуришни амалга ошириш ва улардан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган корхоналарга ушбу қорхоналарда махсус лойиҳалар ва кон-техника хизматлари мавжуд бўлган тақдирда берилиши мумкин.
6. Ишланган кон иншооти ёки ер қаърининг бир қисмидан фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотлари қуриш ва улардан фойдаланиш ёхуд конларда объектларни жойлаштириш учун фойдаланишни мўлжаллаётган қазилма бойликларни қазиб олиш бўйича ер қаъридан фойдаланувчи кўрсатиб ўтилган ишлар бошлангунга қадар унга олдин берилган фойдали қазилма конига ишлов беришга кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бор ёки йўқлигидан қатъи назар, ушбу Низомга мувофиқ кон ажратмаси ажратиш далолатномасини расмийлаштириши шарт.
7. Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотларини қуриш ва улардан фойдаланиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси, шу жумладан, фойдали қазилмаларни қазувчи тугатилган, консервация қилинган ёки ишлаб турган корхоналарнинг ишланган конларида ҳам, Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслари қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси (кейинги ўринларда Инспекция деб аталади) томонидан берилади.
Ер ости иншоотлари қуриш ва улардан фойдаланиш ёки фойдали қазилмаларни қазиб олувчи ишлаб турган корхонанинг ишлов берилган конларидаги объектларга жойлаштириш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномасини беришга фойдали қазилмаларни қазувчи корхона ихтиёрида бўлган ер қаъридан фойдаланувчининг розилиги билан йўл қўйилади.
8. Зарарли моддаларни ва ишлаб чиқариш чиқиндиларини кўмиш, оқова сувларни чиқариб юбориш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси беришга фақат истисно ҳолларда ҳамда ҳар бир аниқ ҳолатда махсус талаблар ва шартларга риоя қилинган тақдирда йўл қўйилади. Ихтисослаштирилган илмий-тадқиқот ташкилотининг зарарли моддаларни, ишлаб чиқариш чиқиндилари ва оқова сувларни зарарсизлантириш ва фойдали суратда ишлатишнинг техник имконияти йўқлиги, шунингдек, зарарли моддалар, ишлаб чиқариш чиқиндиларини кўмиш ёки оқова сувларни чиқариб ташлаш мўлжалланаётган горизонтларнинг аралашиб кетувчи жинслари ва қатлам сувлари билан бирга қўшилиши ҳақидаги хулосаси мавжудлиги мана шундай шартлардан бири ҳисобланади.
9. Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган янгидан қурилаётган ер ости иншоотлари учун, шунингдеқ, мавжуд кон ажратмаси ажратиш далолатномасига ер қаърининг бир қисмини кесиш (қўшиш) зарурлигини келтириб чиқарувчи бундай иншоотларни реконструкция қилиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳа ҳужжатлари тасдиқлангандан кейин бир ой муддатда кўрсатиб ўтилган иншоотлар қурилиши (реконструкция қилиниши) бошланишидан олдин расмийлаштирилиши керак.
10. Мавжуд кон ажратмаси ажратиш далолатномасига нисбатан ер қаърининг бир қисмини кесиш (қўшиш) ушбу Низом билан белгиланган тартибда янги кон ажратмаси ажратиш далолатномаси сифатида расмийлаштирилади.
11. Ер ости иншооти қурилиши фойдали қазилмалар қатлами мавжуд бўлган майдонда ёки илгари кон иншоотлари билан ишланган жинс қатламида бошланган тақдирда, уни сўровчи корхона ёки ташкилот кон ажратмаси ажратиш далолатномаси расмийлаштирилгунга қадар фойдали қазилмалар жойлашган майдонда иморат қуриш учун белгиланган тартибда рухсатнома олиши зарур.
12. Фойдали қазилмалар қазиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотларини рухсатнома олмасдан ва кон ажратмаси далолатномасисиз қуриш ва улардан фойдаланиш, тенг равишда унинг ташқарисида ҳам, ер ости бойликларидан ўзбошимчалик билан фойдаланиш ҳисобланади ҳамда Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари билан тақиқланади ва ишлаб чиқариш харажатларининг ўрни қопланмасдан белгиланган тартибда тўхтатилади.
13. Ер қаъридан фойдаланувчининг унга берилган кон ажратмаси ажратиш далолатномасини бошқа юридик ва жисмоний шахсларга бериши тақиқланади, ер ости иншоотининг тегишлилиги ўзгарган тақдирда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси ушбу Низомда белгиланган тартибда янги сифатида қайта расмийлаштирилиши керак.
Корхонанинг номи ўзгарган тақдирда, QR-код (матрик штрихли код) қўйилган кон ажратмаси далолатномаси ва топография режаси нусхасидаги ёзув қайта расмийлаштирилади.
14. Фойдали қазилмалар қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда ер ости иншоотлари қуриш майдонларини танлаш комиссия томонидан амалга оширилади. Комиссиянинг таркиби ва иш тартиби Қурилиш меъёрлари ва нормалари, шунингдек Ўзбекистон Республикаси Қурилиш вазирлиги томонидан тасдиқланган тегишли низомлар билан белгиланади.
15. Фойдали қазилмалар қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда ер ости иншооти ва объектлар қурилиши учун ер участкаси бериш тўғрисидаги илтимоснома ҳамда унинг ажратилиши Ўзбекистон Республикасининг ер тўғрисидаги қонун ҳужжатларида назарда тутилган тартибда корхона (буюртмачи) томонидан берилади.
16. Фойдали қазилмалар қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда ер ости иншоотлари ва объектлари қурилиши (реконструкция қилиниши) бўйича ишларни маблағ билан таъминлашга қон ажратмасини тасдиқловчи рухсатнома ва далолатнома, шунингдек, давлат экология экспертизасининг ижобий хулосаси мавжуд бўлган тақдирда йўл қўйилади ва улар олиб қўйилиши билан тўхтатилади.
2-боб. Кон ажратмаларига қўйиладиган асосий талаблар
17. Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси фақат ер қаърининг, геологик тузилишнинг, кон-техника ва гидрогеология шароитларининг зарур даражада синчиклаб ўрганилган қисмигагина берилади, ундан фойдали қазилмалар қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда фойдаланиш эса шу яқин орадаги фойдали қазилма конларини қазишни қийинлаштирмайди ҳамда кон ишланмаларига, ер юзаси ва сув объектларига нефть, газ ва бошқа моддалар ва материалларнинг улар сақланишида суқулиб киришини, ер ости бойликларига ташланадиган оқова сувлар, ер қаърига кўмилган зарарли моддалар ва ишлаб чиқариш чиқиндиларини истисно этади.
18. Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси чегаралари тоғ жинсларининг силжиши ва қулаши зоналарини, шунингдек, ушбу иншоотларнинг нормал ишлаб туришини таъминловчи сақловчи ва тўсувчи қисмларни (целикларни) ҳисобга олган ҳолда лойиҳалаштирилаётган ер ости иншоотининг техник чегаралари билан белгиланади.
Зарарли моддаларни, радиоактив чиқиндилар ва ишлаб чиқариш чиқиндиларини кўмишда, оқова сувларни чиқариб ташлашда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси контури уларни қатъий белгиланган чегараларда локализация қилиш таъминланиши мумкин бўлган ер қаъри қисми билан белгиланади.
Газни ер остида сақлаш учун тақдим этилган кон ажратмаси ажратиш далолатномаси чегаралари бундай сақлаш жойи қурилиши учун лойиҳа ҳужжатларига мувофиқ буғ қатламлари билан тугалланадиган газнинг энг кўп ҳажмда тарқалиши контурлари билан, пъезометрик қудуқлар мавжуд бўлган тақдирда эса — ушбу қудуқларни қамраб олувчи контурлар билан белгиланади. Газни ер остида сақлаш омборлари қурилиши учун улар жойлашган бир майдонга тўғриланган бир ёки бир неча буғ қатламларидан, шунингдек, ишланган нефть, газ еки сувли қатламлардан (горизонтлардан) фойдаланиш мумкин.
Нефть, газ ҳамда бошқа моддалар ва материалларни ер остида сақлаш учун тақдим этилган кон ажратмаси ажратиш далолатномаси чегараларини белгилаш, зарарли моддалар ва ишлаб чиқариш чиқиндиларини кўмиш, оқова сувларни чиқариб юбориш аҳоли яшаш жойлари, халқ хўжалиги объектлари, табиий объектлар ва бошқа объектлар учун белгиланган санитария зоналарини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилиши керак.
19. Фойдали қазилмаларни қазиб олиш бўйича ишлаб турган корхоналарнинг кон қазилмаларида, шунингдек, фойдали қазилма конлар яқинидаги ер қаъри участкаларида ер ости иншоотлари қуриш ва улардан фойдаланиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш учун фойдаланилаётган иншоотлар ва ишланаётган конларнинг ўзаро зарарли таъсири истисно этилган ҳолларда йўл қўйилади.
20. Ер қаъридан муддатли фойдаланишда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лицензияда кўрсатилган муддатга, газни ер остида сақлаш ва нефтни ер остида сақлаш учун 8 йилдан кўп бўлмаган муддатга берилади. Зарурат бўлганда, кон ажратмаси ажратиш далолатномасининг амал қилиш муддати узайтирилиши мумкин.
Кон ажратмаси ажратиш далолатномасининг амал қилиш муддати узайтирилганда, фақат кон ажратмаси далолатномаси ва топография режаларидаги ёзувлар қайта расмийлаштирилади.
Бунда ер қаъридан фойдаланувчи «Лицензия» ахборот тизими орқали Инспекцияга ариза беради.
Инспекция 10 кун муддатда аризани ўрганиб чиқиб, QR-код (матрик штрихли код) қўйилган кон ажратмаси далолатномасини расмийлаштиради.
21. Корхоналар, бинолар, иншоотлар, аҳоли яшаш пунктлари, маҳаллий ва давлат аҳамиятига эга бўлган шаҳарсозлик фаолияти объектлари, алоҳида қўриқланадиган ҳудудлар (курортлар, ўрмонзорлар, қўриқхоналар, сув таъминоти манбалари), дарёлар, сув ҳавзалари, тарих, маданият ва санъат ёдгорликлари, қимматли қишлоқ хўжалиги экин майдонлари, чегара полосалари, аэродромлар, махсус вазифаларга мўлжалланган полигонлар, ўзгага бериш полосалари, мустаҳкамланган районлар, қабристонлар ва бошқа объектлар жойлашган ҳудудлар қаъридан кон ажратмалари учун манфаатдор маҳаллий давлат ҳокимияти органлари, Давлат экология қўмитаси, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, шунингдек, қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда кон ишлари учун берилган ҳудудда ер участкаларидан доимий ва вақтинчалик фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган юридик ва жисмоний шахслар билан келишилгандан кейин амалга оширилади.
3-боб. Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳасининг мазмуни
22. Ер қаъридан фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда фойдаланиш учун қон ажратмаси лойиҳаси қуйидаги бўлимлардан иборат бўлиши керак:
тушунтириш хати;
кон ажратмаси ажратиш далолатномасининг уч ўлчамли чегараларини ва ўлчамлари ҳисоб-китобини асослаш;
сўралаётган кон ажратмаси ажратиш далолатномаси чегараларида юза топографик режаси, геология хариталари ва кесимлари нусхалари.
Тушунтириш хатида қуйидагиларни кўрсатиш зарур:
кон ажратмаси ажратиш далолатномаси сўрашдан мақсад, унинг маъмурий жойлашган ўрни, ер ости иншоотини лойиҳалаштирган ва кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳасини тайёрлаган ташкилотнинг номи;
сўралаётган кон ажратмаси ажратиш далолатномаси устидаги ҳудуд тўғрисидаги, шу жумладан, қишлоқ хўжалиги ва ўрмон ер майдонлари, дарёлар, кўллар ва бошқа сув объектлари, аҳоли пунктлари ва саноат объектлари алоҳида иморатлар ва иншоотлар, шунингдек, ер тўғрисидаги қонун ҳужжатларига мувофиқ ер қайси тоифага киритилганлиги тўғрисидаги умумий маълумотлар;
кон ажратмаси ажратиш далолатномаси доирасида, шунингдек, унга туташиб кетган зоналарда ер қаъри участкасининг қисқача геологик тавсифи, шунингдек, ушбу участканинг геологик тузилиши, кон-техника ва гидрогеологик шароитлар ҳамда уларнинг ўрганилганлиги даражаси акс эттирилиши керак;
унинг учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси сўралаётган ер ости иншооти қурилиши мўлжалланаётган жойдаги фойдали қазилмалар конлари, шунингдек, фойдали қазилмалар қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун ва фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун ер қаъридан фойдаланиш учун берилган аралаш кон ажратмаси ажратиш далолатномаси тўғрисидаги маълумотлар.
23. Агар кон ажратмаси ажратиш далолатномаси тугатилган, консервация қилинган ёхуд фойдали қазилмаларни қазиш бўйича ишлаб турган корхонанинг ишланган конлари учун сўралаётган ҳолларда қўшимча равишда:
ушбу корхона тўғрисидаги қисқача маълумот, шу жумладан, кон юзасини очиш ва қазиш тизими схемаси, кон ишланмалари ва фойдаланилиши керак бўлган бурғулаш қудуқларининг ҳолати тўғрисидаги маълумотлар;
кон ажратмаси ажратиш далолатномасини олиш зарурлигини асослаш;
ер ости иншоотидан фойдаланишда бажарилиши керак бўлган асосий талаблар баён қилинади.
24. Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси чегаралари ва ўлчамлари ҳисоб-китобини асослаш, кон ажратмаси ажратиш далолатномасига киритиладиган ер ости маконининг ҳажми ҳам белгиланган ҳолда ҳам майдон бўйича, ҳам вертикал белгилар бўйича амалга оширилиши керак.
Зарур бўлганда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси чегаралари тузилмали хариталар ва вертикал кесимларда ҳам кўрсатилиши лозим.
25. Юзанинг топография режаси геология хариталари ва кесимлари нусхалари уларни тузиш бўйича амалдаги йўриқномалар талабларига жавоб бериши керак.
Топография режасининг нусхасида таянч геодезия тармоғи пунктлари, ўрмонзорлар ва қишлоқ хўжалиги экинлари, аҳоли пунктлари, кон қазилмалари, сув объектлари, йўллар, юза ва ер ости коммуникациялари, табиат, тарих ва маданият ёдгорликлари, алоҳида иморатлар ва иншоотлар контурлари, уларнинг неча қават эканлиги, кон қазилмалари ва бурғулаш қудуқларининг оғзи, фойдали қазилмалар конлари ва аралаш кон ажратмалари жойлашган чегаралар ҳамда лойиҳадаги ажратма чегаралари кўрсатилиши керак.
26. Нефть, газ ҳамда бошқа моддалар ва материалларни ер остида сақлаш зарарли моддалар ва ишлаб чиқариш чиқиндиларини кўмиш, оқова сувларни чиқариб ташлаш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳаларида, шунингдек, кўрсатилган мақсадларда фойдаланиш мўлжалланаётган горизонтнинг устки қатлами ва этаги бўйича таркибий хариталар ҳам бўлиши керак.
27. Варақнинг бўш қисмида режа тўлдирилган сана, горизонтал яссиликда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси проекцияси майдони (минг кв.м), график жиҳатдан режа ва кесимлар билан белгиланадиган сўралаётган кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бурчак нуқталари ёки ўзига хос нуқталарининг Х, У, Z координатлари катталиги кўрсатилади.
Варақнинг юқори ўнг томонида кон ажратмаси ажратиш далолатномаси берилганлигини тасдиқловчи ёзув учун жой қолдирилади.
28. Топография режаси нусхаси масштаби фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда фойдаланиш учун мўлжалланаётган ер қаъри участкасининг ўлчамига боғлиқ равишда танланади ва у 1:5000 масштабдан кам бўлмаслиги керак. Анча катта майдонга ва узунликка эга бўлган ер ости иншоотлари учун 1:5000 масштабдан 1:25000 масштабгача режалардан фойдаланишга рухсат берилади.
29. Фойдали қазилмалар қазиб олиш бўйича тугатилган, консервация қилинган ёки ишлаб турган корхоналарнинг ишлатилган кон қазилмаларидан фойдаланиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳаларига ушбу корхоналар кон қазилмалари режалари қўшимча равишда киритилади ва уларда фойдаланиш мўлжалланаётган кон қазилмалари кўрсатилади.
31. Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳасига қуйидагилар илова қилиниши керак:
ердан фойдаланувчининг кон ажратмаси ажратиш далолатномаси беришга розилигини тасдиқловчи ҳужжат;
манфаатдор корхона ёки ташкилотнинг фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншооти барпо этилиши зарурлиги ва мумкинлиги тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитасининг маҳаллий органи билан келишилган қарори;
корхона ёки идоранинг ишланган кон иншооти ёки ер қаъри участкаларидан фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда фойдаланиш тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Қурилиш вазирлиги билан келишилган қарори;
ҳудудий геология ташкилотининг кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳаси бўйича хулосаси унда геологик тузилиш, кон-техника ва гидрогеология шароитлари ўрганилганлиги даражаси акс эттирилади;
юқори турувчи ташкилотнинг (бўйсунувига кўра) кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш тўғрисидаги илтимосномаси;
илмий-тадқиқот ташкилотларининг кон ишланмаларининг лойиҳада назарда тутилган мақсадларда фойдаланиш учун яроқлилиги тўғрисидаги хулосаси;
илмий-тадқиқот ташкилотларининг зарарли моддалар, ишлаб чиқариш чиқиндилари ёки оқова сувларни зарарсизлантириш ва фойдали суратда ишлатишнинг техник жиҳатдан имкони йўқлиги ҳақидаги, шунингдек, зарарли моддалар, ишлаб чиқариш чиқиндилари ёки оқова сувларнинг уларни кўмиш ёки чиқариб ташлаш мўлжалланаётган аралашиб кетадиган жинслар ва горизонтларнинг қатлам сувлари билан бирга қўшилиб кетиши тўғрисидаги хулосаси;
юритишида фойдали қазилмаларни қазиб олиш бўйича ишлаб турган ёхуд консервация қилинган корхона бўлган ер қаъридан фойдаланувчининг кон қазилмаларидан фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда фойдаланиш учун бошқа ер қаъридан фойдалувчига беришга розилиги;
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси органининг хулосаси.
Газ, нефть, бошқа моддалар ва материалларни ер остида сақлаш, зарарли моддалар ва ишлаб чиқариш чиқиндиларини қўмиш, оқова сувларни чиқариб ташлаш учун иншоотлар қурилиши мўлжалланаётганда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойихаларига Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитасининг хулосаси илова қилиниши керак.
Инспекция кон ажратмаси ажратиш далолатномаси тақдим этиш учун бошқа ваколатли органларда мавжуд бўлган зарур ҳужжатлар ва ахборотларни белгиланган тартибда ўзаро ахборот ҳамкорлиги йўли билан, шу жумладан, электрон тарзда мустақил равишда олади, ушбу бандда назарда тутилган ҳужжатлар ва ахборотлар бундан мустасно.
32. Кон ажратмалари лойиҳалари ва уларга иловалар тегишли ташкилотлар ва корхоналарнинг раҳбарлари томонидан имзоланади.
4-боб. Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш тартиби
33. Рухсатнома олган корхона Инспекцияга «Лицензия» ахборот тизими орқали буюртманома юборади. Буюртманомада корхонанинг номи, унинг қайси идорага бўйсуниши ва манзили, сўралаётган кон ажратмаси ажратиш далолатномасининг жойлашган жойи ва у нима мақсадда сўралаётганлиги қўрсатилади, шунингдек, фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотлари қурилиши учун экспертиза ўтказилганлиги ва лойиҳа тасдиқланганлиги тўғрисидаги маълумотлар келтирилади.
34. Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси ушбу Низомга 3-иловадаги схемага мувофиқ берилади.
35. Инспекция буюртманома олинган кундан бошлаб тақдим этилган материалларни 10 кун муддатда кўриб чиқади ва тегишли қарор чиқаради.
36. Инспекция кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш тўғрисидаги масалани ҳал этиш чоғида қуйидагиларни кўриб чиқади ва текширади:
ер ости бойликлари тўғрисидаги қонун ҳужжатлари ва ушбу Низом талабларини ҳисобга олган ҳолда топография режасига ёзувлар тўғри ёзилганлиги ва сўралаётган кон ажратмаси ажратиш далолатномаси чегараларининг асосланганлиги;
кон ажратмаси ажратиш далолатномаси лойиҳаси мазмунининг ушбу Низом талабларига мувофиқлиги, лойиҳага илова қилиниши керак бўлган ҳужжатларнинг мавжудлиги;
кон ажратмаси ажратиш далолатномаси сўралаётган ер ости иншоотининг лойиҳаси унинг берилаётган ер қаъри участкасидан комплекс фойдаланиш билан боғлиқ масалалар бўйича, шунингдек, ишловчиларнинг ва аҳолининг саломатлиги ва ҳаёти хавфсизлигини таъминлаш, атроф табиий муҳитни, бинолар, иншоотлар ва бошқа объектларни кон ишларининг зарарли таъсиридан муҳофаза қилиш билан боғлиқ масалалар бўйича лойиҳа ечимларининг тўлиқлиги ва асосланганлигига оид кисми.
37. Инспекциянинг кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бериш масаласи тўғрисидаги карори манфаатдор ташкилотларга маълум қилинади.
Инспекциянинг қароридан норози бўлинган такдирда ушбу қарор устидан қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда судга шикоят қилиниши мумкин.
38. Кон ажратмаси ажратиш далолатномасини тасдиқловчи ҳужжат ҳисобланадиган далолатнома билан расмийлаштирилади, шунингдек, ушбу Низомга 1 ва 3-иловаларга мувофиқ шакллар бўйича топография режаси нусхасининг юкори ўнг бурчаги ёзув билан расмийлаштирилади.
39. Инспекция 2 кун муддатда QR-код (матрик штрихли код) қўйилган кон ажратмаси берилганлигини тасдиқловчи далолатномани расмийлаштиради ва «Лицензия» ахборот тизими орқали беради.
41. Инспекция томонидан фойдали қазилмалар конини ишлатиш учун берилган кон ажратмаси ажратиш далолатномасини ҳисобга олиш ушбу Низомга 4-иловада келтирилган шаклда (реестр) электрон тарзда тўлдириб борилади.
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон ажратмаси далолатномасининг паспорти 5-иловага мувофиқ тасдиқлансин.
5-боб. Кон ажратмаси ажратиш далолатномасини олган корхонанинг мажбуриятлари
42. Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда ер қаъридан фойдаланиш учун кон ажратмаси ажратиш далолатномаси берилган корхона қуйидагиларга мажбурдир:
ер қаъридан фақат улар берилган мақсадларда фойдаланиш;
кон ажратмаси ажратиш далолатномаси ва унга туташиб кетган зоналар доирасида ер қаъри участкасининг геологик тузилиши, кон-техника, гидрогеологик ва бошқа шароитлар тўлиқ ўрганилишини таъминлаш;
ер ости иншоотлари қуриш ва улардан фойдаланиш жараёнида кон ишларининг маркшейдер таъминланишини ташкил этиш, шунингдек, геологик ва маркшейдер ҳужжатларини тузиш;
тоғ жинслари силжиши мавжуд ер усти иншоотлари ва объектлари, эҳтимол тутилган деформация зонасида жойлашган қурилаётган ва фойдаланилаётган ер ости иншоотлари деформациясини кузатишни ташкил этиш;
ер ости иншоотлари қурилиши ёки реконструкция қилиниши чоғида қўшимча равишда қазиб олинадиган, вақтинча фойдаланилмайдиган қазилма бойликларни сақлаш ва уларнинг ҳисобини юритиш;
кон қазилмаларининг ҳолати, кон ажратмаси ажратиш далолатномаси билан белгиланган кўмилган зарарли моддалар ва ишлаб чиқариш чиқиндилари, шунингдек, чиқариб ташланган оқова сувларнинг зарарсизлантирилиши чегараларининг сақланишини мунтазам кузатишни ва назорат қилишни ташкил этиш;
ишловчилар ва аҳолининг соғлиғи ва ҳаёти хавфсизлигини, ер қаърини ва атроф табиий муҳитнинг бошқа объектларини, бинолар ва иншоотларни кон ишларининг зарарли таъсиридан муҳофаза қилишни таъминлаш;
Инспекциянинг рухсатисиз кон ажратмаси ажратиш далолатномаси ҳудуди устида бинолар, иншоотлар ва бошқа объектлар қурилишига йўл қўймаслик;
қўриқхоналар, табиат, тарих ва маданият ёдгорликларининг ер қаъридан фойдаланиш билан боғлиқ бўлган ишларнинг зарарли таъсиридан сақланишини таъминлаш;
ер қаъридан фойдаланиш чоғида бузилган ер участкаларининг хавфсиз ҳолатга, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатларига мувофиқ фойдаланиш учун яроқли ҳолатга келтирилишини таъминлаш;
ер ости газ омборхоналаридан фойдаланиш чоғида ҳайдалаётган газнинг кон ажратмаси ажратиш далолатномасидан ташқарига ҳаракат қилишига йўл қўймаслик;
ер ости газ омборхоналари ва қудуқларнинг герметиклигини назорат қилишга оид тадбирларни мунтазам равишда бир йилда камида бир марта амалга ошириш;
ногерметик қудуқлардан фойдаланишга, шунингдек, газнинг бошқа горизонтларга оқишига ҳамда унинг ер юзасига оқиб чиқишига йўл қўймаслик.
6-боб. Ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини тўхтатишнинг асослари ва тартиби
43. Ер қаъридан фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлик бўлмаган мақсадларда фойдаланиш ҳуқуқи Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳолларда тўхтатилиши, тўхтатилиб турилиши ёки чеклаб қўйилиши мумкин.
44. Ер қаъридан фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлик бўлмаган мақсадларда фойдаланиш қоидалари ва меъёрлари ер қаъридан фойдаланувчи томонидан бузилганда, Инспекция кон ажратмасини тасдиқловчи далолатномани бекор қилади ва Давлат геология қўмитасига рухсатномани бекор қилиш ташаббуси билан чиқади.
7-боб. Ушбу Низом талаблари қандай бажарилаётганлигини назорат қилиш
46. Ушбу Низом билан белгиланган кон ажратмаси ажратиш далолатномасини расмийлаштириш, уни ўз вақтида олиш ва унинг сақланиши тартибига риоя қилиш учун жавобгарлик ер қаъридан фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун фойдаланувчи корхона раҳбарлари зиммасига юкланади, корхонани лойиҳалаштиришда эса — лойиҳа бош муҳандисига ва лойиҳалаштириш ташкилоти раҳбарига юкланади.
Ер қаъридан фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун фойдаланувчи корхоналарнинг раҳбарлари ва мансабдор шахслари кон ажратмасини тасдиқловчи далолатномада баён қилинган мажбуриятларнинг бажарилиши учун ҳам жавоб берадилар.
Ер қаъридан ўзбошимчалик билан фойдаланишда айбдор бўлган шахслар Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатларига мувофиқ жавоб берадилар.
47. Ер қаъридан фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда фойдаланувчиларда кон ажратмаси ажратиш далолатномаси берилганлигини тасдиқловчи далолатномаларнинг мавжудлиги, кон ажратмаси ажратиш далолатномаси ҳужжатлари тўлиқ ва тўғрилигини назорат қилиш, шунингдек, кон ажратмаси ажратиш далолатномаси доирасида ер ости иншоотлари қуриш ва улардан фойдаланиш чоғида ер ости бойликлари тўғрисидаги қонун ҳужжатлари талабларига риоя этилишини назорат қилиш ўз ваколатларига мувофиқ Инспекция ва Давлат экология қўмитаси томонидан амалга оширади.
48. Ушбу Низом талаблари бузилишида айбдор шахслар қонун ҳужжатларига мувофиқ жавоб берадилар.
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон ажратмалари бериш тартиби тўғрисидаги низомга 1-ИЛОВА
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT GEOLOGIYA VA MINERAL RESURSLAR QOʻMITASI НUZURIDAGI KON-GEOLOGIYA FAOLIYATINI NAZORAT QILISН INSPEKSIYASI KON AJIRATMASI AJRATISН DALOLATNOMASI SERIYASI TARTIB RAQAMI Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspektsiyasi ____________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________________ga (tashkilot yoki korxonaning toʻliq nomi va uning mansubligi) __________________________________________________________________ maqsadlarda foydalalnish uchun (kon ajratmasi berilganligining maqsadi) rejada burchak (o'ziga xos) nuqtalar bilan ____________________________________________________________ _____________________________________________________________________ shuningdek, tarkibiy xaritalar (nuqtalar raqami) va vertikal kesimlarda ___________________________________________________________________________ (xaritalar va kesimlar raqami) belgilangan chegaralarda kon ajratmasi berildi, rejada belgilangan kon ajratmasi proeksiyasining maydoni va yer osti kengligining hajmi _________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ni tashkil etadi. (ming m 2 , ming m 3 — yozuv bilan) Kon ajratmasi _________________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________da joylashgan. (qishloq, tuman, viloyat, respublika nomi) Kon ajratmasining amal qilish muddati __________________________________ (kun, oy, yil) Dalolatnoma berilgan sana ________ y. «____» ______________________ QR kod
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон ажратмалари бериш тартиби тўғрисидаги низомга 2-ИЛОВА
Фойдали қазилмалар қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон ажратмаларини бериш
Босқичлар Субъектлар Тадбирлар Бажариш муддатлари 1-босқич Ариза берувчи Фойдали қазилмалар конини ёки унинг участкасини қазиш ҳуқуқини берадиган лицензияни олган юридик ёки жисмоний шахслар Инспекцияга «Лицензия» ахборот тизими орқали буюртма беради. Зарур бўлганда Инспекция Инспекция буюртманома олинган кундан бошлаб тақдим этилган материалларни 10 кун муддатда кўриб чиқади ва тегишли қарор чиқаради. 10 кунда 2-босқич Инспекция QR-код (матрик штрихли код) қўйилган кон ажратмаси берилганлигини тасдиқловчи далолатномани расмийлаштиради ва «Лицензия» ахборот тизими орқали беради. 2 кунда
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон ажратмалари бериш тартиби тўғрисидаги низомга 3-ИЛОВА
Топографик режа нусхасидаги ёзув НАМУНАСИ 20___ йил «___» ___________ да Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси томонидан _____________________________ __________________________________________________________________________________________ га (ер қаъридан фойдаланувчининг номи ва унинг қайси идорага бўйсуниши) ____________________________________________________________________________________________ (кон ажратмаси нима мақсадда берилганлиги) мақсадларида ер қаъридан фойдаланиш учун кон ажратмаси берилди. Берилган кон ажратмаси________________________________________________________________________ (кон ажратмасининг маъмурий ҳолати, манзили) ____________________________________________________________________________________________ да ушбу режада _______________________________________________________________________________ (нуқталарнинг рақами) нуқталари билан белгиланган чегараларда жойлашган, бунда қуйидагилардан фойдаланилиши керак:__________ ____________________________________________________________________________________________ (объектлар саналади, уларнинг ер юзасига чиқувчи проекцияси майдони, ____________________________________________________________________________________________ кон ажратмасининг юқори ва қуйи чегаралари чуқурлиги) QR kod Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон ажратмалари бериш тартиби тўғрисидаги низомга 4-ИЛОВА
Фойдали қазилмалар конларини қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон ажратмаларини электрон
Реестр рақами Кон ажратиш далолатномасининг тартиб рақами ва берилган вақти Кон (қатлам)нинг номи Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси жойлашган жой (қишлоқ, туман, вилоят, республика) Кон ажратмаси ажратиш далолатномаси олган ташкилот ёки корхонанинг номи ва манзили Тизимига корхона кирадиган вазирлик (идора) Қазиб олишга берилган фойдали қазилманинг номи Кон ажратмаси ажратиш далолатномасига тўғри келадиган майдон (га) Корхонани тугатиш ёки консервация қилиш, ажратмаси ажратиш далолатномаси ҳажмларини ўзгартириш ва уни олиб қўйиш тўғрисидаги қайдлар Изоҳ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон ажратмаларини бериш тартиби тўғрисидаги низомга 5-ИЛОВА
Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон ажратмаси далолатномаси
1. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатнинг номи: Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон ажратмаси далолатномаси. 2. Амалга оширилиши учун рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатни олиш талаб этиладиган фаолият (ҳаракатлар): Фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун кон кон ажратмасини бериш. 3. Ариза берувчилар тоифаси: Юридик шахс. 4. Рухсат этиш тартиб-таомиллари соҳасидаги ваколатли орган: Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси. 5. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатни олиш учун тақдим қилинадиган ҳужжатлар: Буюртманомага ер қаъридан фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда фойдаланадиган корхонанинг раҳбари ёки юқори турувчи ташкилот раҳбари имзо чекади. Буюртманомага иловалар билан биргаликда икки нусхада кон ажратмаси лойиҳаси илова қилинади. 6. Аризани кўриб чиқиш учун тўланадиган йиғим миқдори: Йиғим ундирилмайди. 7. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжат берилганлиги учун ундириладиган йиғим миқдори: Йиғим ундирилмайди. 8. Аризани кўриб чиқиш муддати: 12 иш куни. 9. Рухсат этишга оид талаб ва шартлар: Ер қаъридан фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда фойдаланиш учун қон ажратмаси лойиҳаси қуйидаги бўлимлардан иборат бўлиши керак: тушунтириш хати; кон ажратмасининг уч ўлчамли чегараларини ва ўлчамлари ҳисоб-китобини асослаш; сўралаётган кон ажратмаси чегараларида юза топографик режаси, геология хариталари ва кесимлари нусхалари. Тушунтириш хатида қуйидагиларни кўрсатиш зарур: кон ажратмасини сўрашдан мақсад, унинг маъмурий жойлашган жойи, ер ости иншоотини лойиҳалаштирган ва кон ажратмаси лойиҳасини тайёрлаган ташкилотнинг номи; сўралаётган кон ажратмаси устидаги ҳудуд тўғрисидаги, шу жумладан, қишлоқ хўжалиги ва ўрмон ер майдонлари, дарёлар, кўллар ва бошқа сув объектлари, аҳоли пунктлари ва саноат объектлари, алоҳида иморатлар ва иншоотлар, шунингдек, ер тўғрисидаги қонун ҳужжатларига мувофиқ ер қайси тоифага киритилганлиги тўғрисидаги умумий маълумотлар; кон ажратмаси доирасида, шунингдек, унга туташиб кетган зоналарда ер қаъри участкасининг қисқача геологик тавсифи, шунингдек, ушбу участканинг геологик тузилиши, кон-техника ва гидрогеологик шароитлар ҳамда уларнинг ўрганилганлиги даражаси акс эттирилиши керак; унинг учун кон ажратмаси сўралаётган ер ости иншооти қурилиши мўлжалланаётган жойдаги фойдали қазилмалар конлари, шунингдек, фойдали қазилмалар қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадлар учун ва фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун ер қаъридан фойдаланиш мақсадида берилган аралаш кон ажратмаси тўғрисидаги маълумотлар. 10. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатни беришда келишиладиган органлар: Мавжуд эмас. 11. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатнинг амал қилиш муддати: Кон ажратмаси муддатсиз ёки муддатли фойдаланишга берилади. Ер қаъридан муддатли фойдаланишда кон ажратмаси лицензияда кўрсатилган муддатга, газни ер остида сақлаш ва нефтни ер остида сақлаш учун 8 йилдан кўп бўлмаган муддатга берилади. Зарурат бўлганда, кон ажратмасининг амал қилиш муддати узайтирилиши мумкин. Кон ажратмасининг амал қилиш муддати узайтирилганда фақат кон ажратмаси далолатномаси ва топография режаларидаги ёзувлар қайта расмийлаштирилади. 12. Изоҳ: Кон ажратмаси фақат ер қаърининг, геологик тузилишнинг, кон-техник ва гидрогеология шароитларининг зарур даражада синчиклаб ўрганилган қисмигагина берилади, ундан фойдали қазилмалар қазиб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда фойдаланиш эса шу яқин орадаги фойдали қазилма конларини қазишни қийинлаштирмайди ҳамда кон ишланмаларига, ер юзаси ва сув объектларига нефть, газ ва бошқа моддалар ва материалларнинг уларни сақлашда сингиб киришини, ер ости бойликларига ташланадиган оқова сувлар, ер қаърига кўмилган зарарли моддалар ва ишлаб чиқариш чиқиндиларини истисно этади. Кон ажратмаси чегаралари тоғ жинсларининг силжиш ва қулаш зоналарини, шунингдек, ушбу иншоотларнинг нормал ишлаб туришини таъминлайдиган сақловчи ва тўсувчи қисмларни (целикларни) ҳисобга олган ҳолда лойиҳалаштирилаётган ер ости иншоотининг техник чегаралари билан белгиланади. Зарарли моддаларни, радиоактив чиқиндилар ва ишлаб чиқариш чиқиндиларини кўмишда, оқова сувларни чиқариб ташлашда кон ажратмаси контури уларни қатъий белгиланган чегараларда локализация қилиш мумкин бўлган ер қаъри қисми билан белгиланади. Газни ер остида сақлаш учун тақдим этилган кон ажратмаси чегаралари бундай сақлаш жойи қурилиши учун лойиҳа ҳужжатларига мувофиқ буғ қатламлари билан тугалланадиган газнинг энг кўп ҳажмда тарқалиш контурлари билан, пъезометрик қудуқлар мавжуд бўлган тақдирда эса — ушбу қудуқларни қамраб олувчи контурлар билан белгиланади. Газни ер остида сақлаш омборларини қуриш учун улар жойлашган бир майдонга тўғриланган бир ёки бир неча буғ қатламларидан, шунингдек, ишланган нефть, газ еки сувли қатламлардан (горизонтлардан) фойдаланиш мумкин. Нефть, газ ҳамда бошқа моддалар ва материалларни ер остида сақлаш учун берилган кон ажратмаси чегаралари зарарли моддалар ва ишлаб чиқариш чиқиндиларини кўмиш, оқова сувларни чиқариб юбориш аҳоли яшаш жойлари, халқ хўжалиги объектлари, табиий объектлар ва бошқа объектлар учун белгиланган санитария зоналарини ҳисобга олган ҳолда белгиланиши керак. Фойдали қазилмаларни қазиб олиш бўйича ишлаб турган корхоналарнинг кон қазилмаларида, шунингдек, фойдали қазилма конлари яқинидаги ер қаъри участкаларида ер ости иншоотларини қуриш ва улардан фойдаланишга кон ажратмасини бериш учун фойдаланилаётган иншоотлар ва ишланаётган конларнинг ўзаро зарарли таъсири истисно этилган ҳолларда йўл қўйилади.
Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 4 декабрдаги 983-сон қарорига 3-ИЛОВА
Ер ости бойликларини қазиб олиш жараёнида қазиб олинган ва йўқотилган фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг ҳисобидан чиқариш тартиби тўғрисида
1-боб. Умумий қоидалар
1. Ушбу Низом саноат ахамиятини йўқотган ёхуд кейинги геология-қидирув ишлари билан ёки конни қазиб олишда тасдиқланмаган фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг балансидан «Лицензия» ахборот тизими орқали чиқариб ташлаш тартибини белгилайди ва идоравий мансублиги ва мулкчилик шаклларидан қатъи назар, барча ер қаъридан фойдаланувчилар учун мажбурий ҳисобланади.
2. Ушбу Низомда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:
балансдаги захиралар — асосий фойдали қазилма ва у билан бирга жойлашган фойдали қазилмалар ҳамда қўшилиб чиқадиган фойдали компонентларни ўз ичига оладиган конларнинг захиралари, шу жумладан, қазиб олинадиган нефть, газ, нефтдаги газ, конденсат аралашмаси ва улардаги саноат аҳамиятига эга бўлган фойдали компонентлар, шунингдек, йод, бром ва ер ости бойликларидан оқилона фойдаланиш ва атроф-муҳит муҳофазаси талабларига риоя қилган ҳолда минерал хом ашёни кавлаб олиш ва қайта ишлашнинг мавжуд ёхуд саноат томонидан ўзлаштирилаётган илғор техникаси ва технологияси шароитида улардан фойдаланиш иқтисодий мақсадга мувофиқ бўлган саноат ва нефть сувларидаги бошқа фойдали компонентлар захиралари;
балансдан ташқари захиралар — асосий фойдали қазилма ва у билан бирга жойлашган фойдали қазилмалар ҳамда қўшилиб чиқадиган фойдали компонентларни ўз ичига оладиган конларнинг захиралари, шу жумладан, қазиб олинадиган нефть, газ, нефтдаги газ, конденсат аралашмаси ва улардаги саноат аҳамиятига эга бўлган фойдали компонентлар, шунингдек, йод, бром ва ҳозирги вақтда кавлаб олиниши иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлмаган ёки бунинг техник имкони бўлмаган, бироқ кейинчалик балансга ўтказилиши мумкин бўлган саноат ва нефть сувларидаги бошқа фойдали компонентлар захиралари.
2-боб. Фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчилар балансидан ҳисобидан чиқариш учун асослар
3. Саноат учун аҳамиятини йўқотган ёки кейинчалик ўтказилган геология-қидирув ишларида ёхуд конни қазишда тасдиқланмаган фойдали қазилма захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг ҳисобидан чиқариш Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Фойдали қазилмалар захиралари бўйича давлат комиссиясининг (кейинги ўринларда ДЗК деб аталади) қарори билан амалга оширилади.
4. Фойдали қазилмалар захиралари:
а) қуйидагилар:
Фойдали қазилмалар захиралари бўйича давлат комиссияси томонидан янгидан тасдиқланган қидирув ёки фойдаланиш конденцияларига мувофиқ эмаслиги туфайли (нефть, нефть-газ, нефть-газ конденсати, газ конденсати, газ ва битум конлари учун — ДЗК томонидан янгидан тасдиқланган тегишли фойдали қазилмаларни ер остидан қазиб олиш коэффициентига мувофиқ эмаслиги туфайли);
айрим участкаларда аниқланган кон-геология, гидрогеологик, муҳандислик-геология, экологик мураккабликлар ва бошқа табиий шарт-шароитлар оқибатида захираларга техник-иқтисодий сабаблар бўйича ишлов беришнинг мақсадга мувофиқ эмаслиги туфайли;
агар фойдали қазилмаларни қазиб олишда уларнинг сақланиши таъминланиши мумкин бўлмаса, аҳоли ҳаётига ва соғлигига ёки объектларга зарар етказилиши учун хавф туғдирса, уларни бузиб ташлаш ёки кон ишлари таъсири доираси чегарасидан ташқарисига кўчириш мумкин бўлмаса ёки бу иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлмаса, захираларни саноат иншоотлари, турар жойлар ва жамоат бинолари, тарих ва маданият ёдгорликлари, табиий объектлар учун сақлаш устунлари сифатида қолдириш туфайли;
б) фойдали қазилмаларнинг миқдори, сифати ва жойлашиш шарт-шароитлари тўғрисида янги маълумотлар олиниши натижасида захираларнинг кейинчалик геология-қидирув ишлари чоғида ва (ёки) фойдали қазилмалар конларини қазишда тасдиқланмаслиги туфайли ер қаъридан фойдаланувчилар балансидан чиқарилиши мумкин.
5. Фойдали қазилмаларни кавлаб олувчи корхоналар қурилишини лойиҳалаштириш, реконструкция қилиш, кенгайтириш ва консервация қилишда балансдаги захиралар балансдан ташқари захираларга ўтказилмайди.
6. Фойдали қазилмаларни кавлаб олувчи корхоналарни консервация қилишда фойдали қазилмалар захиралари ҳисобдан чиқарилмайди.
7. Фойдали қазилмаларни кавлаб олувчи корхоналар қурилишини лойиҳалаштириш, реконструкция қилиш, кенгайтиришда ер қаъридан фойдаланувчи балансидан чиқарилиши керак бўлган фойдали қазилмалар ушбу Низомнинг 4-банди «а» ва «б» кичик бандларида баён қилинган асослар бўйича фойдали қазилмалар конларини қазиш жараёнида улар қидирув, тайёргарлик кўриш ёки тозалаш ишларида қисман ёки тўлиқ контурланишига қараб белгиланган тартибда ҳисобдан чиқарилади.
Фойдали қазилмалар захиралари ер қаъридан фойдаланувчининг ҳисобидан схема асосида ушбу Низомга 1-иловага мувофиқ чиқарилади.
Фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг ҳисобидан чиқариш паспорти 2-иловага мувофиқ тасдиқлансин.
3-боб. Ер қаъридан фойдаланувчилар томонидан Давлат захиралари комиссиясига бериладиган фойдали қазилмалар захираларини ҳисобдан чиқариш учун зарур бўлган ҳужжатлар
8. Саноат учун аҳамиятини йўқотган ёки кейинчалик ўтказилган геология-қидирув ишларида ёхуд конни қазишда тасдиқланмаган фойдали қазилма захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг балансидан чиқариш учун ер қаъридан фойдаланувчи «Лицензия» ахборот тизими орқали ДЗКга тушунтириш хатини тақдим этади. Тушунтириш хатида қуйидагилар бўлиши керак:
а) фойдали қазилмалар захираларининг мўлжалланган ҳисобдан чиқарилишини Давлат захиралари комиссияси томонидан тасдиқланган контурларда ҳамда геология ва маркшейдерлик ҳужжатлари маълумотларини тезкор ҳисобга олиш, захираларни синаб кўриш ва қайта ҳисоблаш контурларида алоҳида асослаш;
б) ушбу Низомнинг 4-банди «а» кичик бандида кўрсатилган сабаблар бўйича саноат аҳамиятини йўқотган фойдали қазилмалар захираларини ҳисобдан чиқаришда, — тегишли техник-иқтисодий ҳисоб-китоблар;
в) қазиб олинаётган кон тўғрисидаги қисқача маълумотлар (қазиб олиш тизими, фойдали қазилмаларни кавлаб олишда нобуд бўлиш ва яроқсиз ҳолга келиш кўрсаткичлари, нефть, газ, конденсат ва бошқаларни қазиб олиш коэффициентлари);
г) чизмалар ва бошқа иловалар:
фойдали қазилмалар захиралари улар бўйича ҳисобдан чиқариладиган участкалар, руда жисмлари (ҳисобланган блоклар) жойлашиши схемаси, проекциялар, горизонт бўйича натижалар, қидирув ва ишлатиб синаб кўриш маълумотлари ҳамда Давлат захиралари комиссияси томонидан тасдиқланган фойдали қазилмалар захиралари контурлари, шунингдек, эксплуатацион қидирув ишлари натижалари бўйича ҳисоблаб чиқилган захиралар контурлари билан бирга;
9. ДЗК тушунтириш хати келиб тушган кундан бошлаб ўн кун муддатда уни Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси билан келишиш учун тақдим этади.
10. Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси йигирма кун муддатда тушунтириш хатини кўриб чиқиб, ДЗКга фойдали қазилма захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг балансидан чиқариш тўғрисида хулоса беради.
Тақдим этилган материаллар ДЗКда Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси билан ер қаъридан фойдаланувчи ўртасида тузиладиган шартнома асосида кўриб чиқилади.
ДЗК бир ҳафта муддатда шартномани ер қаъридан фойдаланувчига тақдим этади.
Ер қаъридан фойдаланувчи ўн кун муддатда шартномада кўрсатилган маблағни Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитасининг ҳисобварағига ўтказади.
ДЗКга тақдим этилган кондициялар лойиҳаларини ва фойдали қазилмалар захиралари ҳисоб-китоби материалларини кўриб чиқиш, шунингдек, геологик материалларнинг давлат экспертизаси тегишли ташкилотлардан ҳамда жалб этиладиган экспертлар билан тузилган шартномага мувофиқ амалга оширилади.
Экспертлар томонидан материалларни кўриб чиқиш муддати уларнинг ҳажмига ва мураккаблигидан келиб чиққан ҳолда белгиланади, бироқ бир ойдан ошмаслиги керак.
4-боб. Фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчи ҳисобидан чиқариш тартиби
11. Саноат учун аҳамиятини йўқотган фойдали қазилмалар баланс захираларини ер қаъридан фойдаланувчи балансидан чиқариш қуйидаги тартибда амалга оширилади:
а) Давлат захиралари комиссияси томонидан янгидан тасдиқланган (нефть, нефть-газ, газ конденсати, нефть-газ конденсати, газ ва битум конлари учун — қазиб олиш коэффициенти ўзгариши туфайли) кондицияларга мувофиқ бўлмаган, шунингдек, фойдали қазилмалар захираларининг қайта тасдиқланиши натижасида балансдаги ва (ёки) балансдан ташқари тоифасидан чиқарилган фойдали қазилмалар захираларини ҳисобдан чиқариш белгиланган тартибда амалга оширилади;
б) кон-геологик, гидрогеология, муҳандислик-геология, экологик ва бошқа табиий шароитларнинг аниқланган жиддий ўзгариши оқибатидаги техник-иқтисодий сабабларга кўра қазиб олиниши мақсадга мувофиқ бўлмаган фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчи балансидан чиқариш белгиланган тартибда тасдиқланган техник-иқтисодий хулоса асосида амалга оширилади;
12. Саноат учун аҳамиятини йўқотган фойдали қазилмаларнинг балансдаги захираларини ер қаъридан фойдаланувчи балансидан чиқариш уларни балансдан ташқари захираларга ўтказишнинг мақсадга мувофиқ эмаслиги тўғрисида белгиланган тартибда тасдиқланган техник-иқтисодий асослаш мавжуд бўлган тақдирда амалга оширилади.
13. Фойдали қазилмалар захираларини техник-иқтисодий сабабларга кўра ер қаъридан фойдаланувчи балансидан чиқаришнинг мақсадга мувофиқлиги тўғрисидаги техник-иқтисодий асослашда захираларни очиш ва тайёрлашнинг энг оқилона усулларини, минерал хом ашёни қазиб олиш ва қайта ишлашнинг илғор технологияси қўлланилишини ҳисобга олган ҳолда, ушбу захираларни қазиб олишнинг аниқ конларга нисбатан татбиқ этиш мумкин бўлган бир нечта вариантлари кўриб чиқилиши керак.
14. Фойдали қазилмаларнинг тасдиқланмаган захиралари ер қаъридан фойдаланувчи балансидан умуман ишлов берилган кон ёки унинг участкалари бўйича, шунингдек, захираларни тасдиқлашда Давлат захиралари комиссияси томонидан қабул қилинган тўлиқ ишланган ёки уларнинг контурида фойдаланиш учун етарли ҳажмда қидирув ишлари олиб борилган ҳисоблаб чиқилган блоклар бўйича амалга оширилади.
15. Фойдали қазилмалар захираларини ҳисобдан чиқариш конни қазиб олиш жараёнида ёки геология-қидирув ишлари натижалари бўйича олинган фойдали қазилмалар жисмлари миқдори, фойдали қазилмаларнинг жойлашиши шароитлари ва сифати тўғрисидаги янги маълумотлар, нефть, газ, нефтдаги газ ва конденсат аралашмасининг қазиб олинадиган захиралари бўйича эса — нефть, газ, нефтдаги газ ва конденсат аралашмасини қазиб олишнинг камайиб борувчи коэффициенти миқдорини кўриб чиқишнинг техник-иқтисодий асосланган янги маълумотлари асосида амалга оширилади.
16. Давлат захиралари комиссияси томонидан тасдиқланган қўшимча фойдали компонентларни, шу жумладан, ДЗКтомонидан тасдиқланган тарқоқ элементларни ер қаъридан фойдаланувчи балансидан чиқариш асосий фойдали қазилмалар захираларини ҳисобдан чиқариш билан бир вақтда амалга оширилади.
17. Фойдали қазилмалар захираларининг тасдиқланмаган захираларини ҳисобдан чиқаришда ер қаъридан фойдаланувчи томонидан Давлат захиралари комиссияси тасдиқлаган захиралар контурлари доирасида конни қидириш ва қазиб олиш маълумотлари қиёсланиши керак. Қиёслаш кон жисмлари (қатламлари), ҳисобланган блоклар, захиралар тоифалари бўйича алоҳида-алоҳида амалга оширилиши керак. Қиёслаш асосида, конни қидириб топган (баҳолаган) корхона билан биргаликда фойдали қазилмалар захираларининг тасдиқланмаганлиги сабаблари таҳлил қилинади.
18. Фойдали қазилмалар балансдаги захираларининг ҳисобдан чиқарилганлари ва (ёки) ҳисобдан чиқаришга мўлжалланаётганларининг жами миқдори тасдиқланган захираларнинг (нефть ва газ, шу жумладан, уларнинг қазиб олинадигани учун) 20 фоизидан ортиқ бўлган ҳолларда умуман кон бўйича захиралар белгиланган тартибда қайта ҳисоблаб чиқилади ва қайта тасдиқланади.
19. ДЗКнинг фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчи балансидан чиқариш тўғрисидаги қарори баённома билан расмийлаштирилади ва бир ҳафта муддатда ер қаъридан фойдаланувчига унинг электрон нусхаси «Лицензия» ахборот тизими орқали юборилади.
Материалларни кўриб чиқиш муддати ер қаъридан фойдаланувчи билан тузилган шартномада белгиланади, бироқ уч ойдан ошмаслиги керак.
Тақдим этилган ҳужжатлар бўйича камчиликлар аниқланган ҳолларда, тегишли ер қаъридан фойдаланувчилар ўн иш кунида камчиликларни бартараф этишлари ва ДЗКга «Лицензия» ахборот тизими орқали бу ҳақда маълумот тақдим этишлари лозим.
20. Давлат захиралари комиссиясининг фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчи балансидан чиқариш тўғрисидаги баённомаси Фойдали қазилмалар захираларининг давлат балансига белгиланган тартибда зарур тузатишлар киритиш учун асос ҳисобланади.
22. Участкаларга ёндашиш учун хизмат қиладиган, захиралари саноат учун аҳамиятини йўқотган ёхуд кейинги геология-қидирув ишларида ёки конни қазиб олишда тасдиқланмаган захиралар сифатида ер қаъридан фойдаланувчи захирасидан чиқаришга мўлжалланган кон қазилмалари ўрни фақат кўрсатиб ўтилган захиралар ҳисобдан чиқарилгандан ва қазиб олинадиган бирликлар қайта ишлангандан кейин қопланади.
Ер ости бойликларини қазиб олиш жараёнида қазиб олинган ва йўқотилган фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг ҳисобидан чиқариш тартиби тўғрисидаги низомга 1-ИЛОВА
Фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг ҳисобидан чиқариш
Босқичлар Субъектлар Тадбирлар Муддатлар 1-босқич Ер қаъридан фойдаланувчи Саноат учун аҳамиятини йўқотган ёки кейинчалик ўтказилган геология-қидирув ишларида ёхуд конни қазишда тасдиқланмаган фойдали қазилма захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг балансидан чиқариш учун «Лицензия» ахборот тизими орқали ДЗКга тушунтириш хатини тақдим этади. Зарур бўлганда Давлат захиралари комиссияси Тушунтириш хатини Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси билан келишиш учун тақдим этади. 10 кунда Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси Тушунтириш хатини кўриб чиқиб, ДЗКга фойдали қазилма захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг балансидан чиқариш тўғрисида хулоса беради. 20 кунда 2-босқич Давлат захиралари комиссияси Шартномани ер қаъридан фойдаланувчига тақдим этади. 7 кунда Ер қаъридан фойдаланувчи Шартномада кўрсатилган маблағни Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитасининг ҳисобварағига ўтказади. 10 кунда 3-босқич Давлат захиралари комиссияси Тақдим этилган кондициялар лойиҳаларини ва фойдали қазилмалар захиралари ҳисоб-китоби материалларини кўриб чиқиш, шунингдек, геологик материалларнинг давлат экспертизасини ўтказиш учун экспертларни жалб қилади. 1 кунда Экспертлар Тақдим этилган материалларни кўриб чиқади ва эксперт хулосасини ДЗКга тақдим этади. 1 ойда Давлат захиралари комиссияси Баённомани расмийлаштиради ва ер қаъридан фойдаланувчига унинг электрон нусхасини «Лицензия» ахборот тизими орқали юборади. 7 кунда
Ер ости бойликларини қазиб олиш жараёнида қазиб олинган ва йўқотилган фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг ҳисобидан чиқариш тартиби тўғрисидаги низомга 2-ИЛОВА
Фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг ҳисобидан чиқариш
1. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатнинг номи: Фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг ҳисобидан чиқариш. 2. Амалга оширилиши учун рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатни олиш талаб этиладиган фаолият (ҳаракатлар): Саноат учун аҳамиятини йўқотган ёки кейинчалик ўтказилган геология-қидирув ишларида ёхуд конни қазишда тасдиқланмаган фойдали қазилма захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг балансидан чиқариш. 3. Ариза берувчилар тоифаси: Юридик шахс. 4. Рухсат этиш тартиб-таомиллари соҳасидаги ваколатли орган: Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Фойдали қазилмалар захиралари бўйича давлат комиссияси. 5. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатни олиш учун тақдим қилинадиган ҳужжатлар: Ер қаъридан фойдаланувчи Давлат захиралари комиссиясига Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси билан келишилган тушунтириш хатини тақдим этади. Тушунтириш хатида қуйидагилар бўлиши керак: а) фойдали қазилмалар захираларининг мўлжалланган ҳисобдан чиқарилишини Давлат захиралари комиссияси томонидан тасдиқланган контурларда ҳамда геология ва маркшейдерлик ҳужжатлари маълумотларини тезкор ҳисобга олиш, захираларни синаб кўриш ва қайта ҳисоблаш контурларида алоҳида асослаш; б) ушбу Низомнинг 4-банди «а» кичик бандида кўрсатилган сабаблар бўйича саноат аҳамиятини йўқотган фойдали қазилмалар захираларини ҳисобдан чиқаришда — тегишли техник-иқтисодий ҳисоб-китоблар; в) қазиб олинаётган кон тўғрисидаги қисқача маълумотлар (қазиб олиш тизими, фойдали қазилмаларни кавлаб олишда нобуд бўлиш ва яроқсиз ҳолга келиш кўрсаткичлари, нефть, газ, конденсат ва бошқаларни қазиб олиш коэффициентлари); г) чизмалар ва бошқа иловалар: фойдали қазилмалар захиралари улар бўйича ҳисобдан чиқариладиган участкалар, руда жисмларининг (ҳисобланган блоклар) жойлашиш схемаси, проекциялар, горизонт бўйича натижалар, қидирув ва ишлатиб синаб кўриш маълумотлари ҳамда ДЗК томонидан тасдиқланган фойдали қазилмалар захиралари контурлари, шунингдек, эксплуатация-қидирув ишлари натижалари бўйича ҳисоблаб чиқилган захиралар контурлари билан бирга; кон ажратмаси нусхаси. 6. Аризани кўриб чиқиш учун тўланадиган йиғим миқдори: Ер қаъридан фойдаланувчи билан тузиладиган шартномада белгиланади. 7. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжат берилганлиги учун ундириладиган йиғим миқдори: Ер қаъридан фойдаланувчи билан тузиладиган шартномада белгиланади. 8. Аризани кўриб чиқиш муддати: Материалларни кўриб чиқиш муддати ер қаъридан фойдаланувчи билан тузилган шартномада белгиланади, бироқ уч ойдан ошмаслиги керак. 9. Рухсат этишга оид талаб ва шартлар: Фойдали қазилмалар захиралари: а) қуйидагилар: Фойдали қазилмалар захиралари бўйича давлат комиссияси томонидан янгидан тасдиқланган қидирув ёки фойдаланиш конденцияларига мувофиқ эмаслиги туфайли (нефть, нефть-газ, нефть-газ конденсати, газ конденсати, газ ва битум конлари учун — Фойдали қазилмалар захиралари бўйича давлат комиссияси томонидан янгидан тасдиқланган тегишли фойдали қазилмаларни ер остидан қазиб олиш коэффициентига мувофиқ эмаслиги туфайли); айрим участкаларда аниқланган кон-геологик, гидрогеологик, муҳандислик-геологик, экологик мураккабликлар ва бошқа табиий шарт-шароитлар оқибатида захираларга техник-иқтисодий сабаблар бўйича ишлов беришнинг мақсадга мувофиқ эмаслиги туфайли; агар фойдали қазилмаларни қазиб олишда уларнинг сақланишини таъминлаш мумкин бўлмаса, а?оли ҳаётига ва соғлигига ёки объектларга зарар етказиш хавфини туғдирса, уларни бузиб ташлаш ёки кон ишлари таъсири доираси чегарасидан ташқарига кўчириш мумкин бўлмаса ёки бу иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлмаса, захираларни саноат иншоотлари, турар жойлар ва жамоат бинолари, тарих ва маданият ёдгорликлари, табиий объектлар учун сақлаш устунлари сифатида қолдириш туфайли; б) фойдали қазилмаларнинг миқдори, сифати ва жойлашиш шарт-шароитлари тўғрисида янги маълумотлар олиниши натижасида захираларнинг кейинчалик геология-қидирув ишлари чоғида ва (ёки) фойдали қазилмалар конларини қазишда тасдиқланмаслиги туфайли ер қаъридан фойдаланувчилар балансидан чиқарилиши мумкин. Фойдали қазилмаларни кавлаб олувчи корхоналарни қуришни лойиҳалаштириш, реконструкция қилиш, кенгайтириш ва консервация қилишда балансдаги захиралар балансдан ташқари захираларга ўтказилмайди. Фойдали қазилмаларни кавлаб олувчи корхоналарни консервация қилишда фойдали қазилмалар захиралари ҳисобдан чиқарилмайди. 10. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатни беришда келишиладиган органлар: Мавжуд эмас. 11. Рухсат этиш хусусиятига эга ҳужжатнинг амал қилиш муддати: Мавжуд эмас. 12. Изоҳ: Саноат учун аҳамиятини йўқотган фойдали қазилмаларнинг балансдаги захиралари ер қаъридан фойдаланувчи балансидан уларни балансдан ташқари захираларга ўтказишнинг мақсадга мувофиқ эмаслиги тўғрисида белгиланган тартибда тасдиқланган техник-иқтисодий асослаш мавжуд бўлган тақдирда чиқарилади. Фойдали қазилмалар захираларининг тасдиқланмаган захираларини ҳисобдан чиқаришда, ер қаъридан фойдаланувчи томонидан ДЗК тасдиқлаган захиралар контурлари доирасида конни қидириш ва қазиб олиш маълумотлари қиёсланиши керак. Қиёслаш кон жисмлари (қатламлари), ҳисобланган блоклар, захиралар тоифалари бўйича алоҳида-алоҳида амалга оширилиши керак. Қиёслаш асосида конни қидириб топган (баҳолаган) корхона билан биргаликда фойдали қазилмалар захираларининг тасдиқланмаганлиги сабаблари таҳлил қилинади. Фойдали қазилмалар балансдаги захираларининг ҳисобдан чиқарилганлари ва (ёки) ҳисобдан чиқаришга мўлжалланаётганларининг жами миқдори тасдиқланган захираларнинг (нефть ва газ, шу жумладан, уларнинг қазиб олинадигани учун) 20 фоизидан ортиқ бўлган ҳолларда, умуман кон бўйича захиралар белгиланган тартибда қайта ҳисоблаб чиқилади ва қайта тасдиқланади. ДЗКнинг фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчи балансидан чиқариш тўғрисидаги қарори баённома билан расмийлаштирилади, унинг нусхалари экспертиза материаллари билан биргаликда бир ҳафта муддатда ер қаъридан фойдаланувчига ва Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитасига юборилади. ДЗКнинг фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчи балансидан чиқариш тўғрисидаги қарори Фойдали қазилмалар захираларининг давлат балансига белгиланган тартибда зарур тузатишлар киритиш учун асос ҳисобланади.
Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 4 декабрдаги 983-сон қарорига 4-ИЛОВА
Ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини амалга ошириш тартиби тўғрисида
1-боб. Умумий қоидалар
1. Ушбу Низом ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида давлат назоратини амалга ошириш тартибини, ушбу соҳада назоратни амалга оширувчи органларнинг вазифалари, функциялари, ҳуқуқлари ва мажбуриятларини белгилайди.
2. Қуйидагилар ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида давлат назоратини амалга оширувчи органлар ҳисобланади:
Ўзбекистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси (кейинги ўринларда Давлат экология қўмитаси деб аталади);
Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслари қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси (кейинги ўринларда Инспекция деб аталади);
Ўзбекистон Республикаси Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси;
Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари.
Ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида давлат назорати:
ер қаъри муҳофаза қилиниши, ундан фойдаланиш ва чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш устидан экологик назорат қилиш юзасидан — Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитаси томонидан;
ер қаърини геологик ўрганишда ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш, фойдали қазилмаларни кавлаб олиш, минерал хом ашёни қайта ишлаш, шунингдек, кончилик ишларини геологик-маркшейдерлик жиҳатидан таъминлаш соҳасида қонун ҳужжатлари ва норматив ҳужжатлар талабларига риоя қилиш устидан назорат қилиш юзасидан — Давлат геология қўмитаси ҳузуридаги Инспекция томонидан;
Саноат хавфсизлигини таъминлаш билан боғлиқ ер қаъридан фойдаланиш соҳасида қонун ҳужжатлари ва норматив техник ҳужжатлар талабларига риоя қилиш устидан назорат қилиш юзасидан — Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси томонидан;
ер қаъридан фойдаланиш учун ер участкалари беришда ер қаъридан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш устидан назорат қилиш, ер қаъридан ўзбошимчалик билан фойдаланишга, фойдали қазилмалар жойлашган майдонларда асоссиз равишда ва ўзбошимчалик билан иморат қуришга йўл қўймаслик юзасидан — маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан амалга оширилади.
3. Ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини амалга оширувчи органлар ўз функцияларини ушбу Низомда ва бошқа қонун ҳужжатларида назарда тутилган ваколатлар доирасида амалга оширадилар.
4. Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитаси, Қорақалпоғистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қўмитаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармалари бошлиқлари ҳамда уларнинг мутасаддилик қилинадиган йўналишлар бўйича ўринбосарлари тегишли равишда Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитасининг, Қорақалпоғистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қўмитасининг, вилоятлар ва Тошкент шаҳар экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаларининг бош давлат инспекторлари ҳисобланадилар ҳамда ер қаърини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш, чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш устидан давлат экологик назоратини амалга оширадилар.
Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитасининг Сув, ер ресурслари ва ер ости бойликларини муҳофаза қилиш бошқармаси бошлиғи Давлат экология қўмитаси бош давлат инспекторининг ўринбосари ҳисобланади ҳамда ер қаърини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш, чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш устидан давлат экологик назоратини амалга оширади.
Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитасининг Сув, ер ресурслари ва ер ости бойликларини муҳофаза қилиш бошқармаси бошлиғининг ўринбосари ва бош мутахассислари Давлат экология қўмитасининг катта давлат инспекторлари ҳисобланадилар ҳамда ер қаърини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш, чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш устидан давлат экологик назоратини амалга оширадилар.
Қорақалпоғистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қўмитаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаларининг Сув, ер ресурслари ва ер ости бойликларини муҳофаза қилиш бўлимлари бошлиқлари тегишли равишда Қорақалпоғистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қўмитаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармалари бош давлат инспекторларининг ўринбосарлари ҳисобланадилар ҳамда ер қаърини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш, чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш устидан давлат экологик назоратини амалга оширадилар.
Қорақалпоғистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қўмитаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаларининг Сув, ер ресурслари ва ер ости бойликларини муҳофаза қилиш бўлимларининг бош ва етакчи мутахассислари тегишли равишда Қорақалпоғистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қўмитаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаларининг катта давлат инспекторлари ва давлат инспекторлари ҳисобланадилар ҳамда ер қаърини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш, чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш устидан давлат экологик назоратини амалга оширадилар.
Туман (шаҳар) экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўлими бошлиқлари Қорақалпоғистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қўмитаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармалари бош давлат инспекторларининг ўринбосарлари ҳисобланадилар ҳамда тегишли ҳудудларда ер қаърини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш, чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш устидан давлат экологик назоратини амалга оширадилар.
Туман (шаҳар) экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўлимларининг етакчи мутахассислари ва мутахассислари (I ва II тоифали) Қорақалпоғистон Республикаси Экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қўмитаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бошқармаларининг давлат инспекторлари ҳисобланадилар ҳамда ер қаърини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш, чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш устидан давлат экологик назоратини амалга оширадилар.
5. Инспекция бошлиғи кон-геология фаолиятини назорат қилиш бўйича бош инспектор ҳисобланади.
Инспекция бошлиғининг ўринбосарлари кон-геология фаолиятини назорат қилиш бўйича бош инспекторнинг ўринбосарлари ҳисобланади.
Инспекция мутахассислари кон-геология фаолиятини назорат қилиш бўйича инспекторлар ҳисобланади.
Нефть ва газ тармоқларида саноат хавфсизлиги инспекциясининг бошлиғи Саноат хавфсизлиги давлат қўмитасининг нефть-газ саноати объектларида кон назорати бўйича бош давлат инспектори ҳисобланади.
Нефть ва газ тармоқларида саноат хавфсизлиги инспекцияси бошлиғининг ўринбосари Саноат хавфсизлиги давлат қўмитасининг нефть-газ саноати объектларида кон назорати бўйича бош давлат инспекторининг ўринбосари ҳисобланади.
Нефть ва газ тармоқларида саноат хавфсизлиги инспекцияси мутахассислари Саноат хавфсизлиги давлат қўмитасининг нефть-газ саноати объектларида кон назорати бўйича давлат инспекторлари ҳисобланадилар.
2-боб. Ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини амалга оширувчи органларнинг вазифалари ва функциялари
6. Ер қаъридан барча фойдаланувчилар томонидан қонунчиликка, ер қаъридан фойдаланишнинг белгиланган тартибига, ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасидаги меъёрлар ва қоидаларга, ишларни геологик-маркшрейдерлик таъминлаш бўйича талаблар бажарилиши мониторингини олиб боришга ҳамда давлат ҳисоби ва ҳисоботи юритилиши қоидаларига риоя қилинишини таъминлаш ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини амалга оширувчи органларнинг вазифаси ҳисобланади.
7. Ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини таъминловчи органлар биргаликда:
рухсатномаларда белгиланган ер қаъри участкаларидан фойдаланиш шартларига риоя этилиши, ер қаъри участкалари маҳсулот тақсимоти тўғрисидаги битим шартларида берилган тақдирда эса — маҳсулот тақсимоти тўғрисидаги битимларда белгиланган шартларга риоя этиш;
ер қаъридан ўзбошимчалик билан фойдаланишга, фойдали қазилмалар жойлашган майдонларда асоссиз равишда ва ўзбошимчалик билан иморат қуришга йўл қўймаслик, шунингдек, саноат эксплуатациясига жалб этилмаган фойдали қазилмалар конлари бузилишига олиб келиши мумкин бўлган ишларнинг салбий таъсири олдини олиш;
фойдали қазилмалар жойлашган майдонларда, шунингдек, фойдали қазилмаларни кавлаб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотлари устидаги майдонларда иморат қуриш шартларига риоя этиш;
ер қаъри тўғрисидаги қонун ҳужжатлари талабларига риоя этиш учун идоравий назоратни ташкил этиш ва амалга ошириш устидан назоратни амалга оширадилар.
8. Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитаси табиатни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан фойдаланиш соҳасида Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси, Инспекция, шунингдек бошқа вазирликлар ва идораларнинг фаолиятини мувофиқлаштиради.
9. Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитаси ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида:
ер қаъридан фойдаланувчилар томонидан ер қаъридан фойдаланиш билан боғлиқ ишларнинг зарарли таъсиридан атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўйича қонунчилик талаблари ва тадбирлар бажарилиши;
минерал ресурслардан фойдаланиш бўйича республика, тармоқ экологик нормативлари, қоидалар ва стандартлар ишлаб чиқилиши ва жорий этилиши;
фойдали қазилмалар конларини қазиш лойиҳалари, шунингдек, фойдали қазилмаларни кавлаб олиш, минерал хом ашёни қайта ишлаш бўйича корхоналар қуриш, уларни реконструкция қилиш ва кенгайтириш лойиҳалари давлат экологик экспертизаси ўз вақтида ўтказилиши;
ер қаъридан фойдаланиш билан боғлиқ ишларни амалга оширишда, минерал хом ашёдан комплекс фойдаланишда атроф-муҳитнинг экологик хавфсизлиги;
фойдали қазилмалар конларини қазиш ва минерал хом ашёни қайта ишлашнинг ресурсларни тежайдиган технологияларини лойиҳалаштириш, ривожлантириш ва жорий этиш;
фойдали қазилма қатлами морфологиясига ва конларни қазишнинг кон-техник шартларига боғлиқ равишда кон устида ётган ҳамда сиғдирувчи жинслар тўкинди уюмларини оқилона жойлаштириш юзасидан очиқ кон ишларини лойиҳалаштириш ва амалга ошириш;
кенг тарқалган фойдали қазилмалар конларини қазишнинг белгиланган меъёрлари ва қоидаларига риоя этиш;
фойдали қазилмаларни кавлаб олиш ва минерал хом ашёни қайта ишлашда минерал хом ашёдан комплекс фойдаланиш, қўшилиб чиқадиган, бироқ вақтинча фойдаланилмайдиган фойдали қазилмаларни ҳамда улардаги қимматли компонентларни сақлаш ва ҳисобга олиш, ўз ваколатлари доирасида кон устида ётган жинслардан фойдаланиш;
ер қаъридан фойдаланишда ва минерал хом ашёни қайта ишлашда атроф-муҳитни булғаниш, ифлосланиш ва камайиб кетишдан муҳофаза қилиш талабларига риоя этиш;
атроф-муҳитга энг кам зарарли таъсир кўрсатишни таъминлайдиган кон устида ётган ҳамда жойлашган жинслар тўкинди уюмларини, чиқинди сақланадиган жойлар, терриконларни жойлаштириш;
зарарли моддалар, радиоактив чиқиндилар ва ишлаб чиқариш чиқиндиларини ер қаърига кўмишнинг белгиланган тартибига риоя этиш;
ер қаъридан фойдаланишда сув ресурсларидан фойдаланиш, ер ости сувларининг булғаниши, ифлосланиши ва камайиб кетишининг олдини олиш;
ер қаъридан фойдаланиш жараёнида бузилган ерларни, шу жумладан, фойдали қазилмаларни кавлаб олиш билан боғлиқ бўлмаган ерларни улардан кейинчалик фойдаланиш учун яроқли ҳолатга келтириш устидан давлат назоратини амалга оширади.
10. Инспекция ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида:
ер қаърини геологик ўрганишнинг тўлиқлиги, қидириладиган фойдали қазилмалар конларини, фойдали қазилмаларни кавлаб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотлари, шу жумладан, чиқиндиларни сақлаш ва кўмиш иншоотлари қуриш ва улардан фойдаланиш учун бериладиган ер қаъри участкаларини қазишнинг кон-техник, гидрогеологик, геологик-иқтисодий ва бошқа шартлари;
асосий фойдали қазилма ва қўшилиб чиқадиган компонентлар захиралари миқдори ва сифати тўғрисидаги дастлабки маълумотлар тўлиқлиги ва аниқлиги, шунингдек, фойдали қазилмаларни кавлаб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер қаъри участкаларининг табиий хусусиятлари;
кон-геология фаолиятини амалга оширишда ер қаъридан оқилона фойдланиш, кон руда, кўмир ва норуда саноати, гидрогеологик қудуқларни қазиш ва ишлатишда кон-геология ишларини маркшейдерлик ва геологик таъминланиши;
ер қаърини геологик ўрганиш ишлари белгиланган тартибда тасдиқланган техник топшириқлар ва лойиҳаларга мувофиқлиги;
ер қаърини геологик ўрганиш ишлари ер қаъридан барча фойдаланувчилар учун мажбурий бўлган меъёрлар ва қоидаларга мувофиқ олиб борилиши;
конлар фойдали қазилмалар асоссиз даражада юқори нобуд бўлишини ва уларнинг сифати пасайишини истисно этадиган метод ва усуллар билан қазилиши;
ер қаъри муҳофаза қилинишини таъминлаш юзасидан фойдали қазилмаларни кавлаб олиш, минерал хом ашёни қайта ишлаш бўйича корхоналарни, шунингдек, фойдали қазилмаларни кавлаб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотлари ва объектларини лойиҳалаштириш ҳамда қуриш, реконструкция қилиш ва кенгайтириш топшириқлари келишилишининг белгиланган тартибига риоя этиш;
кон ажратмаси ажратиш далолатномаларини келишиш ва тақдим этишнинг белгиланган тартибига риоя этиш;
фойдали қазилмалар конларини қазишнинг белгиланган меъёрлари ва қоидаларига риоя этиш;
фойдали қазилмалар захиралари ва уларнинг таркибидаги компонентларнинг ҳолати ва ўзгаришини ҳисобга олиш;
минерал хом ашёни геологик ўрганиш, қазиб олиш ва қайта ишлашда ер қаъридан фойдаланиш ва муҳофаза қилиш, саноат ва тажриба-саноат йўсинида ишга солиш учун берилган конларда кон ишларининг маркшейдерлик ва геологик таъминланиши ҳолати;
ер қаъридан фойдаланувчилар томонидан Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслари қўмитаси ҳузуридаги Фойдали қазилмалар захиралари бўйича давлат комиссияси томонидан захираларни тасдиқлашда қабул қилинган баённома қарорлар бажарилиши;
кон ишларини ривожлантириш режаларини амалга ошириш, фойдали қазилмаларни кавлаб олиш ва қайта ишлашда улар нобудгарчилиги ва камайишининг белгиланган меъёрларга риоя этиш;
ер қаъридан фойдаланувчилар томонидан фойдали қазилмаларни кавлаб олиш корхоналари ва объектларини ҳамда фойдали қазилмаларни кавлаб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотларини тугатиш ва консервация қилишнинг белгиланган тартибига риоя этилиши;
кавлаб олиш жараёнида олинган ва йўқотилган фойдали қазилмалар захираларини, шунингдек, саноат аҳамиятини йўқотган, ёхуд кейинги геология-қидирув ишларида тасдиқланмаган фойдали қазилмалар захираларини фойдаланувчининг ҳисобидан чиқариш маълумотларининг ишончлилиги;
фойдали қазилмалар жойлашган майдонларда асоссиз равишда ва ўзбошимчалик билан иморат қуришга йўл қўймаслик,
фойдали қазилмалар жойлашган майдонларда, шунингдек, фойдали қазилмаларни кавлаб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотлари устидаги майдонларда иморат қуриш шартларига риоя этиш;
ер қаъридан фойдаланиш билан боғлиқ ишларни бажаришда рухсатномаларда, техник лойиҳалар ва бошқа ҳужжатлардаги ер қаъри участкаларидан фойдаланиш шартлари бажарилиши;
фойдали қазилмалар захиралари ҳолати ва ўзгариши тўғрисидаги геологик ва бошқа бирламчи ҳужжатлар мазмунининг ишончлилиги;
ер қаъри тўғрисидаги давлат ҳисоботларини ҳамда геологик ва бошқа маълумотларни геология ахбороти фондларига тақдим этишнинг белгиланган тартибига риоя этиш;
ер қаърини кейинчалик ўрганишда, фойдали қазилмалар конларини қидириш ва қазишда, шунингдек, ер қаъридан фойдали қазилмаларни кавлаб олиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда фойдаланишда фойдаланилиши мумкин бўлган қидирилган кон қазилмалари ва қудуқлар, геологик ва техник ҳужжатлар, рудалар, тоғ жинслари, керн ва фойдали қазилмалар намуналарининг дубликатларини сақлаш;
минерал хом ашёни геологик ўрганиш, излаш, қидириш ва қазиш билан боғлиқ бурғулаш ишларини бажаришнинг тегишли рухсатномаларда белгиланган шартларининг бажарилиши (ўз ваколати доирасида);
фойдали қазилмалар захираларини фойдали қазилмалар захиралари давлат балансига ҳисобга қўйиш ва уларни давлат балансидан ҳисобдан чиқариш учун ер қаъридан фойдаланувчилар томонидан тақдим этиладиган материалларнинг ишончлилиги ва асосланганлиги;
фойдали қазилмалар конларини излайдиган, баҳолайдиган ва қидирадиган ва ковлаб оладиган ташкилотлар томонидан давлат статистика ҳисоботига киритиладиган маълумотларнинг ишончлилиги;
сувга қудуқларни бурғулашга рухсат олиш ва махсус сувдан фойдаланишга (ер ости сувлари) рухсат олиш шартларига риоя этиш;
ёмғир-жала оқимлари, саноат оқовалари кимёвий бирикмалар билан, зарарли чиқиндилар натижасида ер қаъри ифлосланишининг биринчи навбатда ер ости сувлари ва минерал сувлар ифлосланишининг олдини олиш;
фойдали қазилмаларни қазиб олишда ва юза қатламнинг бузилиши ва емирилиши туфайли ер қаърининг одамлар яшаш муҳити ва жонли табиатга зарарли таъсирига йўл қўймаслик;
ер қаърининг ноёб объектлари, ер ости минерал даволаш ва ичимлик сувларни муҳофаза қилиш;
ер қаъри тўлиқ ва комплекс ўрганилишини, улардан фойдали қазилмалар энг тўлиқ кавлаб олинишини, улардан оқилона фойдаланиш ва барча компонентлар қазиб олинишини таъминлаш;
геология-қидирув ишлари йўналишлари геология-қидирув ишларини олиб боришнинг ўртача ва узоқ муддатли дастурларига, минерал ресурслардан комплекс фойдаланишнинг геологик топшириқларига, лойиҳаларига, талабларига ҳамда ушбу ишлар олиб борилишини тартибга солувчи бошқа ҳужжатларга мувофиқлиги;
ер қаърини геологик ўрганиш ишларига ажратиладиган молиявий маблағлардан оқилона фойдаланиш;
лаборатория-таҳлилий тадқиқотларнинг сифати;
тасдиқланмаган захираларда ишлайдиган сув олиш иншоотидан фойдаланиш участкаларида гидрогеологик тадқиқотлар бажарилишини таъминлаш;
геология-қидирув ишларини олиб боришда қўшилиб чиқадиган ва вақтинча фойдаланилмайдиган фойдали қазилмаларни омборга жойлаштириш ва сақлаш шартларига риоя этиш;
ер қаърини кейинчалик ўрганишда, фойдали қазилмалар конларини қазишда, шунингдек, ер қаъридан фойдали қазилмаларни кавлаб олиш билан боғлиқ бўлмаган бошқа мақсадларда фойдаланишда фойдаланилиши мумкин бўлган геологик, маркшейдерлик ва бошқа ҳужжатлар, тоғ жинслари ва рудалар, керн, фойдали қазилмалар намуналарининг дубликатлари сақланишини таъминлаш;
табиий геологик қўриқхоналарни, стратотипик ва таянч усти очиқ конларни, табиатнинг айрим геологик ёдгорликларини, палеонтологик қолдиқларнинг ноёб тўпламларини, нодир минерал ҳосилаларни сақлаш шартларига риоя этиш юзасидан алоҳида илмий ва маданий қимматга эга бўлган ер қаъри участкаларининг ҳолати;
фойдали қазилма конларини қазишда ер қаърини муҳофаза қилиш норма ва қоидларига риоя қилиш;
Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Фойдали қазилмалар захиралари бўйича давлат комиссияси томонидан захираларни тасдиқлашда қабул қилинган қарорлар ва хулосалар ер қаъридан фойдаланувчилар томонидан бажарилиши;
ер қаърини муҳофаза қилиш соҳасидаги корхоналар ва ташкилотларнинг раҳбар ходимлари ва мутахассисларини ўз вақтида аттестациядан ўтказиш устидан давлат назоратини амалга оширади.
Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида:
ер қаърининг саноат хавфсизлигини таъминлаш юзасидан фойдали қазилмаларни кавлаб олиш, минерал хом ашёни қайта ишлаш бўйича корхоналарни, шунингдек, фойдали қазилмаларни кавлаб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотлари ва объектларини лойиҳалаштириш ҳамда қуриш, реконструкция қилиш ва кенгайтириш топшириқлари келишилишининг белгиланган тартибига риоя этиш;
кенг тарқалган фойдали қазилмалардан ташқари фойдали қазилмалар конларини қазишнинг белгиланган саноат хавфсизлиги меъёрлари ва қоидаларига риоя этиш;
ер қаъридан фойдаланувчилар томонидан кон, бурғулаш ишлари ва бошқа ишлар олиб борилиши хавфсизлиги меъёрлари ва қоидаларига риоя этилиши;
хавфли зоналар чегаралари тўғри аниқланиши ва кон-график ҳужжатларига туширилиши ҳамда кон қазишнинг ҳолатини ҳисобга олиш;
фойдали қазилмаларни кавлаб олиш ва минерал хом ашёни қайта ишлаш корхоналари қуриш учун майдонларни танлаш;
ер қаъридан фойдаланувчилар томонидан фойдали қазилмаларни кавлаб олиш корхоналари ва объектларини ҳамда фойдали қазилмаларни кавлаб олиш билан боғлиқ бўлмаган ер ости иншоотларини тугатиш ва консервация қилишнинг белгиланган тартибига риоя этилиши;
нефть ва газнинг чуқур қудуқларини лойиҳалаштириш, қуриш, фойдаланиш, консервация қилиш ва тугатиш меъёрлари ва қоидаларига риоя этиш;
ер қаърини муҳофаза қилиш ва саноат хавфсизлиги соҳасидаги корхоналар ва ташкилотларнинг раҳбар ходимлари ва мутахассисларини ўз вақтида аттестациядан ўтказиш устидан давлат назоратини амалга оширади.
3-боб. Ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини амалга оширувчи органларнинг ҳуқуқлари ва жавобгарлиги
11. Давлат экология қўмитасининг ер қаърини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш учун давлат экологик назоратини амалга оширувчи экология ва атроф-муҳит муҳофазаси бўйича бош давлат инспекторлари, Инспекциянинг бош инспектори, шунингдек, унинг ўринбосарлари, Саноат хавфсизлиги давлат қўмитасининг кон назорати, нефть-газ саноати ва ер объектларида кон назорати бўйича бош давлат инспекторлари, шунингдек, уларнинг ўринбосарлари:
ташкилотлар ва объектларда белгиланган тартибда текшириш (инспекция) ўтказиш, шунингдек, тегишли вазирликлар, идоралар, бошқа ташкилотлар билан келишган ҳолда текширишлар (инспекция) ўтказишда қатнашиш учун мутахассисларни жалб этиш;
назорат остидаги ташкилотлар ва объектлар, шунингдек, вазирликлар, идоралар раҳбарларига бажарилиши мажбурий бўлган кўрсатмалар, ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасидаги меъёрлар ва қоидаларнинг аниқланган бузилишларини бартараф этиш, ер қаъридан фойдаланиш билан боғлиқ ишларни олиб боришнинг экологик ва саноат хавфсизлиги тўғрисида тақдимномалар бериш;
экологик талаблар, ишларни хавфсиз олиб бориш ва ер қаърини муҳофаза қилиш бўйича меъёрлар ва қоидалар бузилган ҳолда олиб борилаётган ишларни белгиланган тартибда тўхтатиб туриш ва тўхтатиш, иш жойлари ва асбоб-ускуналарни муҳрлаш ҳуқуқига эгадир. Тадбиркорлик субъектлари фаолияти тўхтатиб турилиши ёки тўхтатилишига олиб келувчи чора-тадбирлар суд тартибида қўлланилади, фавқулодда вазиятлар пайдо бўлишининг олдини олиш ҳамда аҳоли ҳаёти ва соғлиғига бошқа реал хавф муносабати билан фаолият ўн иш кунидан ортиқ бўлмаган муддатга тўхтатиб турилиши ҳоллари бундан мустасно;
табиатни муҳофаза қилиш, саноат хавфсизлиги соҳасидаги талаблар, ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш бўйича меъёрлар ва қоидалар бузилганлиги учун мансабдор шахслар ва фуқароларни белгиланган тартибда маъмурий жавобгарликка тортиш;
назорат остидаги ташкилотлар ва объектларнинг раҳбарлари ва муҳандис-техник ходимларининг саноат, экологик хавфсизлик, ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш меъёрлари ва қоидалари тўғрисидаги билимларини текширишда қатнашиш;
табиатни муҳофаза қилиш, саноат хавфсизлиги талабларини, ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш бўйича меъёрлар ва қоидаларни мунтазам равишда бузувчи ёки улар бир марта қўпол равишда бузилганлиги учун шахсларни эгаллаб турган лавозимидан озод этиш ёки бир йилгача бўлган муддатда ишларга техник раҳбарлик қилиш ҳуқуқидан маҳрум этиш тўғрисида асосли тақдимномаларни ташкилотларнинг кўриб чиқиши учун киритиш;
ер қаърини ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида қонун ҳужжатлари бузилиши аниқланган ҳолларда текшириш (инспекциялар) материалларини айбдор шахсларни жиноий жавобгарликка тортиш тўғрисидаги масалани кўриб чиқиш учун белгиланган тартибда ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларига бериш;
табиатни муҳофаза қилиш, саноат хавфсизлиги, ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш бўйича меъёрлар ва қоидалар масалалари бўйича вазирликлар, идоралар, ташкилотлар раҳбарларини эшитиш;
асбоб-ускуналар ва материалларнинг назорат синовларини, иш муҳити ва атроф-муҳит таҳлилларини тайинлаш, шунингдек, одамлар ҳаётига ва атроф-муҳитга реал хавф аниқланган ҳолларда, шунингдек, авариялар ва бахтсиз ҳодисаларнинг сабабларини техник текширишда лойиҳа ва лойиҳа-конструкторлик ечимларининг мустақил экспертизасини ўтказиш;
ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш, атроф табиий муҳит масалалари бўйича зарур ахборотни вазирликлар, идоралар, бошқа ташкилотлардан белгиланган тартибда бепул олиш ҳуқуқига эгадир.
12. Ер қаърини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш устидан давлат экологик назоратини амалга оширувчи ва атроф табиий муҳит муҳофазаси бўйича Ўзбекистон Республикаси давлат инспекторлари, шунингдек, кон назорати, нефть-газ саноати ва ер қаърини геологик ўрганиш объектларида кон назорати бўйича давлат инспекторлари ўз фаолияти ҳудудида:
назорат остидаги ташкилотлар ва объектлар раҳбарларига бажарилиши мажбурий бўлган кўрсатмалар, ер қаърини геологик жиҳатдан ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасидаги меъёрлар ва қоидаларнинг аниқланган бузилишларини бартараф этиш, ер қаъридан фойдаланиш билан боғлиқ ишларни олиб боришнинг экологик ва саноат хавфсизлиги тўғрисида тақдимномалар бериш;
экологик талаблар, ишларни хавфсиз олиб бориш ва ер қаърини муҳофаза қилиш бўйича меъёрлар ва қоидалар бузилган ҳолда олиб борилаётган ишларни белгиланган тартибда тўхтатиб туриш ва тўхтатиш, иш жойлари ва асбоб-ускуналарни муҳрлаш ҳуқуқига эгадир. Тадбиркорлик субъектлари фаолияти тўхтатиб турилиши ёки тўхтатилишига олиб келувчи чора-тадбирлар суд тартибида қўлланилади, фавқулодда вазиятлар пайдо бўлишининг олдини олиш ҳамда аҳоли ҳаёти ва соғлиғига бошқа реал хавф муносабати билан фаолият ўн иш кунидан ортиқ бўлмаган муддатга тўхтатиб турилиши ҳоллари бундан мустасно;
ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш, ер қаъридан фойдаланиш билан боғлиқ экологик ва саноат хавфсизлиги бўйича меъёрлар ва қоидалар бузилганлиги учун мансабдор шахслар ва фуқароларни белгиланган тартибда маъмурий жавобгарликка тортиш;
назорат остидаги ташкилотлар ва объектларнинг раҳбарлари ва муҳандис-техник ходимларининг саноат, экологик хавфсизлик, ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш меъёрлари ва қоидалари тўғрисидаги билимларини текширишда қатнашиш;
ер қаърини геологик жиҳатдан ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш масалалари бўйича зарур ахборотни вазирликлар, идоралар, бошқа ташкилотлардан белгиланган тартибда бепул олиш ҳуқуқига эгадир.
13. Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари:
тегишли ҳудудда минерал хом ашё базани ривожлантириш ва такрор ишлаб чиқариш, ер қаърини муҳофаза қилиш давлат дастурлари ишлаб чиқилиши ва амалга оширилишида ҳамда уларнинг бажарилиши устидан назорат қилишда қатнашиш;
кенг тарқалган фойдали қазилмаларни кавлаб олишда ер қаъридан фойдаланиш шартларини келишиш;
қонун ҳужжатларига мувофиқ бошқа ваколатларни амалга ошириш ҳуқуқига эга.
14. Ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида давлат назоратини амалга оширувчи органлар ушбу Низомда назарда тутилган фаолият йўналишлари бўйича давлат назорати ташкил этилиши ва амалга оширилиши учун қонун ҳужжатларига мувофиқ жавоб берадилар.
15. Ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида давлат назоратини амалга оширувчи органлар ўз функцияларини назорат қилинадиган объектларни бевосита текшириш (инспекция қилиш), шунингдек, геологик, маркшейдерлик, ишлаб чиқариш-техник, молиявий ва лойиҳа-смета ҳужжатларини ўрганиш йўли билан амалга оширадилар.
16. Давлат экология қўмитаси, Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси ва Давлат геология қўмитаси ҳузуридаги Инспекция ўз ишини маҳаллий давлат ҳокимияти органлари билан мустаҳкам ўзаро ҳамкорликда амалга оширади.
Ер қаъри, табиатни муҳофаза қилиш тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг, шунингдек, ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасидаги меъёрлар ва қоидаларининг барча бузилишлари тўғрисида ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида давлат назоратини амалга оширувчи органлар маҳаллий давлат ҳокимияти органларини хабардор қиладилар, шунингдек, кўрсатиб ўтилган бузилишларнинг олдини олиш бўйича уларнинг таклифларини ҳисобга оладилар.
17. Ер қаъридан фойдаланувчилар ер қаърини геологик жиҳатдан ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида давлат назоратини амалга оширувчи органларнинг текширишни (инспекцияни) амалга оширувчи мансабдор шахсларига иш учун зарур шарт-шароитлар яратишга (транспорт, хизмат ва турар жой бинолари, махсус кийим-бош, ҳимоя ва алоқа воситалари билан таъминлаш), геологик, маркшейдерлик, ишлаб чиқариш, техник, лойиҳа-смета, молия ҳужжатларини сўраш ва бошқа ҳужжатларни тақдим этишга, ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида давлат назоратини амалга оширувчи органлар ваколатига кирадиган масалалар бўйича тушунтиришлар беришга мажбурдир.
4-боб. Ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида давлат назоратини амалга ошириш тартиби
18. Ер қаърини геологик ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш соҳасида давлат назоратини амалга оширувчи органлар ўз фаолиятини белгиланган тартибда тасдиқланган иш режасига биноан ва ушбу Низомга, бошқа қонун ҳужжатларига, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг тегишли топшириқларига мувофиқ амалга оширадилар.
5-боб. Якунловчи қоидалар
19. Ушбу Низомни қўллашда пайдо бўладиган низолар қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда ҳал этилади.
20. Ушбу Низом талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонун ҳужжатларига мувофиқ жавоб берадилар.
Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 4 декабрдаги 983-сон қарорига 5-ИЛОВА
Фойдали қазилмаларни қазиш чоғида ер қаърини муҳофаза қилишнинг ягона қоидалари
1-боб. Умумий қоидалар
1. Ушбу Қоидалар фойдали қазилмалардан оқилона, комплекс фойдаланиш ва ер қаърини муҳофаза қилишнинг ягона талабларини белгилайди.
2. Қоидалар Ўзбекистон Республикаси ҳудудида фойдали қазилмалар конларини қазиш, фойдали қазилмаларни қазиш корхоналарини лойиҳалаштириш, қуриш, реконструкция қилиш, тугатиш ва консервация қилишни амалга оширувчи барча юридик ва жисмоний шахслар учун мажбурий ҳисобланади.
3. Фойдали қазилмалар конларини қазишга «Ер ости бойликлари тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни талаблари бажарилган ва қуйидагилар мавжуд бўлган ҳолларда йўл қўйилади:
фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун ер қаъридан фойдаланиш ҳуқуқини берувчи рухсатнома;
белгиланган тартибда тасдиқланган фойдали қазилмалар захиралари ҳисоблаб чиқилган ҳисобот;
қидириб топилган конни саноат йўли билан ўзлаштириш учун қабул қилиш-бериш далолатномаси;
янги корхоналар қуриш ёки ишлаб турганларини кенгайтириш, реконструкция қилиш ва техник жиҳатдан қайта жиҳозлаш ҳамда конни ишлатишга давлат экология экспертизасидан ўтказилган тасдиқланган лойиҳа;
кон ажратилганлигини тасдиқловчи далолатнома;
ер участкаси ажратилганлигини тасдиқловчи ҳужжат;
давлат комиссиясининг корхонани қабул қилиш ёки унинг бир қисмини фойдаланишга қабул қилиш тўғрисидаги далолатномаси;
сувдан махсус фойдаланишга ёки сув истеъмолига рухсатнома, зарур ҳолларда — Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Давлат захиралар комиссиясининг (кейинги ўринларда «ДЗК» деб аталади) ер ости сувлари захираларини тасдиқлаш бўйича протоколи;
кон ишларини ривожлантириш режаси;
қидириб топилаётган қудуқларнинг керни ва кейинги геологик ўрганишлар ҳамда конни қазиш учун зарур намуналарнинг дубликатлари.
4. Корхона тозалаш ва ўтказиш комплексларига, ер қазишда, кон-транспорт машиналари ва механизмларига, кон ишларини олиб боришда ҳамда фойдали қазилмаларни янада тўлиқроқ, комплекс ажратиб олишда хавфсизликни таъминловчи, лойиҳада кўзда тутилган бошқа техника воситаларига, шунингдек, тутувчи асбоб-ускуналарга ҳамда зарарли моддалар чиқинди ва оқоваларининг атроф-муҳитга таъсирини йўқотувчи ёки камайтирувчи тозалаш иншоотларига эга бўлиши лозим.
5. Фойдали қазилмалар қазиб олиш учун ер қаъри кон ажратмаси ажратиш далолатномасини тасдиқловчи рухсатнома ва далолатномага асосан фойдаланишга берилади, қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно.
Кон ажратмаси ажратиш далолатномалари фойдали қазилмалар конларини қазиш учун Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги Кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси ва унинг минтақавий инспексиялари (кейинги ўринларда «Инспекция» деб аталади) томонидан белгиланган тартибда берилади.
6. Фойдали қазилмаларни қазиб оладиган ва фойдали қазилмалар конларини ишлатадиган корхоналарни қуриш учун ер участкасига кон ажратмаси далолатномаси берилгандан кейин маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органларининг ер участкасини ажратиш тўғрисидаги қарори талаб этилмайди.
7. Фойдали қазилмаларни тажриба-саноат кўламида кавлаб олиш рухсатнома асосида, кон ажратмаси ажратиш далолатномаси бермасдан (нефть ва газ конларидан ташқари), фойдали қазилмаларни бойитиш ва қайта ишлаш технологиясини ишлаб чиқиш ёки такомиллаштириш, фойдали қазилмалар конларини саноат йўли билан ишга туширишнинг оқилона усуллари ва методларини танлаш, шунингдек, техноген минерал ҳосилалардан фойдаланиш мақсадида ер қаърини геологик жиҳатдан ўрганиш жараёнида амалга оширилади.
Тажриба-саноат кўламида кавлаб олиш Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитаси ва Инспекция билан келишилган мустақил лойиҳа бўйича амалга оширилади.
8. Кон ишларини ривожлантириш режаси ер қаъридан фойдаланувчи томонидан тузилади ва «Лицензия» ахборот тизими орқали Инспекцияга ва Ўзбекистон Республикаси Саноат хавфсизлиги давлат қўмитасига келишиш учун тақдим этилади.
Кон ишларини ривожлантириш режалари ер қаърининг муҳофаза қилинишини таъминлаш қисми бўйича — Инспекция билан ва саноат хавфсизлигини таъминлаш қисми бўйича — Ўзбекистон Республикаси Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси билан келишилади.
Инспекция ва Ўзбекистон Республикаси Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси тақдим этилган материалларни бир вақтнинг ўзида 10 кун муддатда кўриб чиқади ва кон ишларини ривожлантириш режасини ўз электрон рақамли имзоси билан тасдиқлаб, «Лицензия» ахборот тизими орқали юборади.
Кон ишларини ривожлантириш режалари лойиҳага мувофиқ бир йилга ишлаб чиқилади.
Кон ишларини ривожлантиришнинг йиллик режасига ҳар бир ер ажратмаси бўйича ҳисобланган нобудгарчилик ва сифатнинг бузилиш нормативлари киритилади.
Кон ишларини ривожлантириш режаларида қазиб чиқариш, қазишга жалб этишда фойдали қазилмаларнинг камайиши ва сифатининг бузилишини оптималлаштириш чора-тадбирлари, зарур бўлганда илгари консервация қилинган ва балансдан ташқари захиралар, биргаликда жойлашган фойдали қазилмалардан фойдаланиш ва юзаси очилган жинслар, махсус ағдарилган тупроқдаги нокондицион минерал хом ашёнинг йиғилиши, фан ва техника ютуқларини ишлаб чиқаришга жорий этиш, шунингдек, истиқболли технологик қарорлар ва ер қаърини муҳофаза қилиш соҳасидаги илмий-тадқиқот ва тажриба ишларининг натижалари назарда тутилиши лозим.
Кон ишларини ривожлантириш режалари ҳамда камайиш ва сифатнинг бузилиш нормативларини тузиш ва келишиш тартиби Инспекция томонидан тасдиқланган намунавий методик кўрсатмалар, шунингдек, вазирликлар ва идоралар томонидан Инспекция билан келишган ҳолда тасдиқланган тармоқ методик кўрсатмалари билан белгиланади.
9. Нодир геология тоғ жинслари очилмалари, минералогик ҳосилалар, палеонтология объектлари ва белгиланган тартибда қўриқхона ёхуд табиат, тарих ва маданият ёдгорликлари деб эълон қилинган ер қаъри участкалари сақланишини бузувчи ҳар қандай фаолият тақиқланади.
Нодир геология тоғ жинслари очилмалари ва минералогик ҳосилалар мавжуд бўлган ер қаъридан фойдаланишда метеоритлар, палеонтологик, археологик ҳамда бошқа фан ва маданият учун қизиқиш уйғотувчи объектларга дуч келинган тақдирда тегишли участкадаги ишлар дарҳол тўхтатилади ҳамда юқори ташкилот ва манфаатдор давлат органларига бу ҳақда хабар берилади.
Ушбу участкада ишларни янгидан бошлашга манфаатдор давлат органлари билан келишилган ҳолда рухсат этилади.
10. Ер қаъридан фойдаланувчилар ер қаъридан фойдали қазилмаларни ажратиб олиш ва улардан комплекс фойдаланишда улар эришган юқори кўрсаткичлар учун меҳнат жамоалари ва алоҳида ходимларни моддий ва маънавий тақдирлаш чораларини кўришлари, шунингдек минерал хом ашёни қазиб олиш ва унга дастлабки ишлов беришда унинг нобудгарчилиги камайишига кўмаклашувчи меҳнатни ташкил этишнинг илғор тажрибасини жорий этишлари лозим.
Корхоналарнинг ходимлари ер ости бойликлари тўғрисидаги қонунчиликка ва ушбу Қоидаларга риоя этилишига фаол кўмаклашишлари зарур. Фойдали қазилмаларнинг асоссиз нобудгарчилигига олиб келувчи ёки олиб келган қоида бузилишини сезган ходим зудлик билан бу ҳақда техника назоратининг тегишли шахсига ёки корхона маъмуриятига чора кўриш учун хабар бериши лозим.
11. Қазиб чиқариладиган минерал хом ашёдан захираларни тасдиқлаш чоғида ДЗК қарорида назарда тутилмаган мақсадларда ёки бу қарорни бузиб фойдаланилган тақдирда фойдали қазилмалар қазиб олиш ман этилади.
12. Фойдали қазилмаларни қазиб олиш ва минерал хом ашёни қайта ишлашга тайёрлашни амалга оширувчи вазирликлар, идоралар, ташкилотлар ва ер қаъридан фойдаланувчилар конни комплекс ўзлаштириш ва минерал хом ашё ресурсларидан оқилона фойдаланиш учун тўлиқ жавоб берадилар.
13. Мазкур Қоидалар талаблари корхоналар хизматлари, бўлинмалари ва алоҳида мансабдор шахсларининг ишлаб чиқариш фаолиятини тартибга солувчи тегишли тармоқ ҳужжатларида (техник фойдаланиш қоидалари, уставлар, низомлар, йўриқномалар ва шу кабилар) акс этиши лозим.
2-боб. Фойдали қазилмаларни қазиб олувчи корхоналарни лойиҳалаштириш, қуриш ва фойдаланишга топширишга қўйиладиган асосий талаблар
14. Фойдали қазилмаларни қазиб олиш ва минерал хом ашёни қайта ишлаш корхоналарини лойиҳалаштириш тасдиқланган захиралар ва мўлжалланаётган қурилиш участкасида техника хавфсизлиги ва ҳудуднинг экологик ҳолатини ҳисобга олиб ер қаърининг ўрганилиши асосида амалга оширилади.
15. Корхона жойлашадиган жой — фойдали қазилмаларни қазиб олувчи корхона қурилиши учун майдон Ўзбекистон Республикаси ер ости бойликлари тўғрисидаги қонун ҳужжатларига, ер, сув тўғрисидаги қонунларга ва бошқа қонун ҳужжатларига мувофиқ, шунингдек, қурилиш бўйича йўриқномалар талабларига мувофиқ танланади.
16. Фойдали қазилмаларни қазиб олувчи корхоналар жойлашадиган жойлар лойиҳалаш ишлари бошлангунга қадар маҳаллий ҳокимият органлари, кончилик муносабатлари соҳасидаги махсус ваколатли бошқарув органлари, бошқа манфаатдор органлар билан келишилади.
17. Лойиҳалаш ташкилоти — бош лойиҳачи, зарур ҳолларда махсус лойиҳалаш ва қидирув ташкилотларини жалб этиб буюртмачининг топшириғига биноан асословчи ҳисоб-китоблар, фойдали қазилмаларни қазиб олиш корхонасини қуриш учун танланган турли майдонларда жойлаштиришнинг техник-иқтисодий қиёслаш вариантларини амалга оширади ва оқилона вариант бўйича таклиф тайёрлайди. Бу материаллар ва таклифлар ҳажми ҳамда таркиби объектларнинг мураккаблиги билан белгиланади ва конлардан, қазиб олинадиган фойдали қазилмалардан оқилона, комплекс фойдаланиш ва ер қаърини муҳофаза қилиш бўйича мўлжалланаётган қарорларнинг самарадорлиги тўғрисида хулосалар тайёрлаш учун етарли бўлиши лозим.
18. Асословчи ҳисоб-китоблар, фойдали қазилмаларни қазиб олувчи корхоналарни жойлаштириш вариантларини техник-иқтисодий қиёслаш ва оқилона вариант бўйича таклифлар билан биргаликда материалларни лойиҳалаш ташкилоти — бош лойиҳачи Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитаси, Инспекция ва Саноат хавфсизлиги давлат қўмитасига хулоса бериш учун жўнатади, уларнинг вакиллари корхона қурилиши учун майдонча танлашда иштирок этишлари керак.
19. Фойдали қазилмаларни қазиб олувчи корхона қурилиши учун майдон танлаш учун буюртмачи томонидан белгиланган тартибда комиссия тузилади, унда Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитаси, Инспекция ва Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси вакиллари албатта иштирок этишлари зарур.
Фойдали қазилмаларни қазиб олувчи корхона қурилиши учун майдон танлаш тўғрисидаги (комиссиянинг барча аъзолари имзоланган) далолатнома белгиланган тартибда тасдиқланади ва у фойдали қазилмаларни қазиб олувчи корхона жойлашадиган жой келишилганлиги тўғрисидаги ҳужжат ҳисобланади.
20. Фойдали қазилмаларни қазиб олувчи корхона қурилиши учун майдон танланган тақдирда буюртмачи лойиҳани ишлаб чиқиш бошлангунига қадар белгиланган тартибда фойдали қазилмалар жойлашган жойларда иморат қуришга рухсатномани расмийлаштириши лозим.
21. Корхона лойиҳаси, шу жумладан, конни тажриба-саноат йўли билан қазиш лойиҳаси Ўзбекистон Республикаси қонунлари, лойиҳалаш ва қуриш бўйича амалдаги норматив ҳужжатлар, хавфсизлик ва техник фойдаланишнинг тармоқ нормалари ва қоидалари, шунингдек, ушбу Қоидалар талабларига мувофиқ бўлиши керак.
Лойиҳада Давлат захиралари комиссиясининг захираларни тасдиқлаш бўйича қарорлари ва тавсияларини бажаришни таъминловчи чора-тадбирлар назарда тутилиши зарур.
22. Корхона лойиҳаси ва конни тажриба-саноат йўли билан қазиш лойиҳаси ер қаъридан фойдаланувчи томонидан ишлаб чиқилади ва «Лицензия» ахборот тизими орқали Инспекцияга ва Ўзбекистон Республикаси Саноат хавфсизлиги давлат қўмитасига келишиш учун тақдим этилади.
Корхона лойиҳаси ва конни тажриба-саноат йўли билан қазиш лойиҳаси ер қаърининг муҳофаза қилинишини таъминлаш қисми бўйича — Инспекция билан ва саноат хавфсизлигини таъминлаш қисми бўйича — Ўзбекистон Республикаси Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси билан келишилади.
Инспекция ва Ўзбекистон Республикаси Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси тақдим этилган материалларни бир вақтнинг ўзида 10 кун муддатда кўриб чиқади ва корхона лойиҳаси ва конни тажриба-саноат йўли билан қазиш лойиҳасини ўз электрон рақамли имзоси билан тасдиқлаб, «Лицензия» ахборот тизими орқали юборади.
23. Корхона лойиҳаси қуйидагиларни назарда тутиши лозим:
корхонанинг ер усти ва ер ости иншоотлари жойлашуви, фойдали қазилмаларни очиш усуллари ва қазиб олиш тизимлари ишлаб чиқариш жараёнларида ер ости бойликларини тўлиқ, комплекс ва иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ қазиб олиш ва асосий ҳамда улар атрофида жойлашган фойдали қазилмалар захираларидан самарали фойдаланишни таъминловчи механизация ва автоматлаштириш воситаларини қўллаш, шунингдек, ер қаърини сақлаш ёки балансдан ташқари захираларни кейинчалик саноат йўли билан ўзлаштириш учун йиғиш;
қазиб олинган фойдали қазилмаларни минерал хом ашёни бойитиш ва самарали қайта ишлашнинг истиқболли схемаларини қўллашни таъминлайдиган, унинг таркибидаги саноат аҳамиятига эга бўлган компонентларни оқилона, комплекс ажратиб олиш имконини берадиган тарзда тайёрлаш;
фойдали қазилмалар конларини қазиш чоғида кон устидаги очиқ ва аралаш жинслардан ҳамда ишлаб чиқариш чиқитларидан оқилона фойдаланиш;
ишлаб чиқаришнинг зарарли чиқитларини зарарсизлантириш ёки кўмиш;
йўл-йўлакай қазиб олинган, вақтинча фойдаланилмайдиган фойдали қазилмалар, шунингдек, фойдали қазилмалар компонентлари бўлган ишлаб чиқариш чиқитларини алоҳида йиғиш ва сақлаш ҳамда фойдали қазилмалар ва ишлаб чиқариш чиқитларини фойдаланишга жалб этиш муддатлари, хом ашёнинг камайиши ва бузилишининг олдини олиш бўйича чора-тадбирлар;
корхонани қуриш ва унинг ишлаши жараёнида очилган ер қаърини геологик ўрганиш, қазиб олишни ва қайта ишлашнинг кон-геологик шароитларини прогнозлаштириш учун зарур бўлган ҳажмда геологик ва маркшейдер ҳужжатларини тайёрлаш;
қазиб олинадиган минерал хом ашёнинг миқдори ва сифатини ишончли ҳисоблаш бўйича техник воситалар;
корхонанинг геологик ва маркшейдер хизматлари таркиби, уларнинг техник жиҳозланиши;
корхона ходимлари ва аҳоли хавфсизлигини, ер қаъри, атмосфера ҳавоси, ер, ўрмонлар, сув ва атроф табиий муҳитнинг бошқа объектлари, бинолар, иншоотлар, қўриқхоналар, табиат, тарих ва маданият ёдгорликлари ер қаъридан фойдаланиш билан боғлиқ ишларнинг зарарли таъсиридан муҳофаза қилинишини таъминловчи чора-тадбирлар;
техника хавфсизлигига оид чоралар;
ер қаъридан фойдаланишда бузилган ер майдонлари ва сув омборларини хавфсиз ҳолатга, шунингдек, улардан амалдаги қонунчиликка мувофиқ халқ хўжалигида фойдаланиш учун яроқли ҳолатга келтириш.
Корхона лойиҳасида атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш чоралари бошқа масалалар билан бир қаторда:
ерларни кон қазишга ажратиш учун бериш статистикасини камайтириш;
минерал хом ашёни зарарли чиқариш ва оқизишларни атроф табиий муҳитига энг кам чиқарган ҳолда қазиш ва уни дастлабки қайта ишлаш технологияларини танлаш;
атроф табиий муҳитнинг ҳолатини назорат қилишни ташкил этиш ҳамда ер қаъридан фойдаланиш билан боғлиқ атроф табиий муҳитдаги ўзгаришларни баҳолашни прогнозлаштириш масалаларини ҳал этишни ҳам назарда тутиши лозим.
24. Икки ва ундан кўп корхоналар жойлаштириладиган йирик фойдали қазилма конларини қазишда конни ўзлаштириш ва қазишнинг қуйидагиларни назарда тутувчи комплекс лойиҳаси ишлаб чиқилиши зарур:
конни ер қаъридан энг тўлиқ ажратиб олиш ва асосий ҳамда улар билан бирга жойлашган фойдали қазилмалар, шунингдек, улардаги компонентлардан комплекс фойдаланиш имконини таъминловчи шахта (карьер) майдонларига оқилона тақсимлаш, шунингдек корхона ходимлари ва аҳоли хавфсизлигини таъминлаш чора-тадбирлари;
ҳар бир корхонанинг энг оқилона қувватларини асослаш, қатламлар, маъдан жисмлари ва ҳар хил тур (кўриниш) ва шакллардаги фойдали қазилмалар тизимларини уларга қўшимча ишлов бериш ва асоссиз нобуд қилишни истисно этувчи қазишларнинг навбати билан амалга оширилиши;
корхоналарни ишлатиш учун зарур бўлган ер устидаги бинолар ва иншоотлар билан биргаликда корхоналарнинг асосий ва ёрдамчи саноат майдонларини, шу жумладан, фойдали қазилма омборлари, очиқ ва аралаш жинслар ағдармаларини, шунингдек, турар жой посёлкалари ва коммуникацияларни, темир йўл ва автомобиль йўлларини, электр узатиш ва алоқа линияларини, сув ва иссиқлик таъминотини, тозалаш иншоотлари бўлган канализацияларни ва бошқа объектларни энг мақбул жойлаштириш;
алоҳида корхоналарни қуриш ва ишга туширишнинг навбат билан амалга оширилиши;
алоҳида корхоналар ва умуман кон бўйича тўлиқ капитал харажатлар ва техник-иқтисодий кўрсаткичлар.
Конни ўзлаштириш ва умуман қазишнинг комплекс лойиҳаси белгиланган тартибда Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитаси, Инспекция ва Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси билан келишилган ҳолда тасдиқланади ва унга асосан ушбу конда жойлашадиган алоҳида корхоналарнинг лойиҳалари ишлаб чиқилади.
25. Корхона лойиҳасида қабул қилинган конни очиш схемалари, қазиш усуллари ва тизими хавфсизлик шартларига жавоб берувчи ҳамда ер қаъридан фойдали қазилмалар захираларини халқ хўжалиги нуқтаи назаридан ва атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш талаблари ҳисобга олиниб баҳоланадиган тугатиладиган баланс захиралари бирлигига (тонна, куб. м) энг кўп иқтисодий самара билан мақбул даражада тўла ва сифатли ажратиб олишни таъминловчи, вариантларни танлаб вариантлар бўйича техник-иқтисодий ҳисоб-китоблар билан асосланган бўлиши лозим. Корхоналар лойиҳаларида қазишнинг усуллари ва тизимларини асослашда шу билан бирга шахта майдонларини ёнбошдан марказга томон қазиб бориш, қазиш участкаларини майдон нуқтаи назаридан тайёрлаш вариантлари кўриб чиқилиши, шунингдек, қазилма бирликларининг мақбул параметрлари белгиланган бўлиши лозим.
Лойиҳалар доирасида амалга оширишга қабул қилинган вариантлар ишларнинг хавфсизлигини таъминлаши, конларнинг энг бой участкалари ва маҳсулдор қатламлар, руда жисмлари ва уюмлари танлаб қазилишини ҳамда кондаги қолган баланс захиралари камайишига, шунингдек, қатламлар, руда жисмлари ва уюмлар қайтадан ишланишини (бунинг оқибатида уларда бўлган фойдали қазилмалар саноат аҳамиятини йўқотиши ёки бутунлай исроф бўлиши мумкин) истисно этиши зарур.
26. Агар ишлаётган корхонада балансдан ташқари захиралар, асосий фойдали қазилмалар билан бирга жойлашган бошқа фойдали қазилмаларнинг балансдаги захираларини қазиш лойиҳада кўрсатилмаган ва амалда иш олиб борилаётган бўлса, корхона биргаликда жойлашган фойдали қазилмаларни қазиб олиш тартиби ва шартларини, зарур ҳолларда эса уларни махсус ағдармаларда йиғиш ва келгусида фойдаланиш учун сақлаш тартибини назарда тутувчи лойиҳага қўшимчани ишлаб чиқиши белгиланган тартибда тасдиқлаши керак.
Лойиҳага қўшимчаларни ишлаб чиқишда хом ашёни қазиш ва қайта ишлашнинг истиқболли технологиялари қўлланилган ҳолда ундан янада тўлароқ комплекс фойдаланиш таъминланиши ва қуйидагилар ҳисобга олиниши лозим:
балансдан ташқари ва биргаликда жойлашган фойдали қазилмаларнинг ўрганилганлик даражаси, сифати ва жойлашиш ҳолати;
истеъмолчиларнинг мавжудлиги ва ушбу фойдали қазилмаларга эҳтиёж прогнози.
27. Қийин кон-геология шароитларида жойлашган конлардаги корхоналар лойиҳаларида мураккаб табиий шароитларнинг ер ости бойликларидан оқилона, комплекс фойдаланишга зарарли таъсирини бартараф этувчи ёки анча камайтирувчи ва кон ишларини хавфсиз олиб боришни, ер қаърини ва атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш ишларида хавфсизликни таъминловчи чора-тадбирларни назарда тутувчи махсус бўлим бўлиши зарур.
Бундай корхоналарни қуриш ва ишлатиш кўмир ва сланец шахталаридаги хавфсизлик қоидаларининг, рудали, норуда ва сочма конларни ер ости усули билан қазишда ягона хавфсизлик қоидаларининг, Фойдали қазилмалар конларини очиқ усулда қазишда ягона хавфсизлик қоидаларининг, Иншоотлар ва табиий объектларни кон ишларининг зарарли таъсиридан муҳофаза қилиш қоидалари (кўрсатмалар)нинг тегишли талаблари, шунингдек, кўрсатиб ўтилган Қоидаларда ва ушбу Қоидаларда қайд этилган махсус йўриқномалар талаблари қатъий бажарилган ҳолда амалга оширилиши керак.
28. ДЗК томонидан комплекс минерал хом ашёдан кўп мақсадли фойдаланиш белгиланганда корхона лойиҳасида конни ўзлаштириш ва қазиб олинадиган хом ашёни қўллашнинг оқилона варианти белгиланиши керак.
29. Табиий тошли қурилиш материаллари, гипс, оҳактош, тошли ва калий тузларини ер ости усулида қазиб олувчи корхоналарнинг лойиҳаларида қазилмаларни фойдали қазилмаларни қазиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадларда ишлатиш учун узоқ муддат сақлашни таъминлаш ҳисобга олинган ҳолда уларни мақсадли тайёрлаш кўриб чиқилиши зарур.
30. Янги корхоналарни қуришда ва ишлаётганларини реконструкция қилишда, шунингдек уларда горизонтлар ва қазиш участкалари тайёрлашда тасдиқланган лойиҳаларга ўзгартиришларни лойиҳани ишлаб чиққан лойиҳалаш ташкилоти, Ўзбекистон Республикаси Давлат экология қўмитаси, Инспекция ва Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси билан олдиндан келишмасдан, шунингдек, лойиҳани тасдиқлаган ташкилотнинг ўзгартиришлар киритишга ёзма рухсатисиз ер ости бойликлари тўғрисидаги қонунчилик ҳамда ушбу Қоидалар талаблари бузилишига олиб келувчи бирор-бир ўзгартириш киритиш ва четга чиқиш тақиқланади.
31. Қурилиши (реконструкция қилиниши, кенгайтирилиши) тасдиқланган лойиҳага мувофиқ тугалланган ва фойдаланишга тайёрланган корхоналар буюртмачи томонидан давлат қабул комиссияларига қабул қилиш учун тавсия этилиши керак.
Давлат қабул комиссияларининг таркиби, уларни тайинлаш ва иш тартиби қонунчилик билан белгиланади.
Қурилиши тугалланган объектларни давлат қабул комиссиялари томонидан фойдаланишга қабул қилиш далолатномалар билан расмийлаштирилади.
32. Лойиҳа қарорларининг қазиладиган кон ва қазиб олинадиган фойдали қазилмалардан оқилона, комплекс фойдаланишни, ер қаъри ҳамда атроф табиий муҳит муҳофаза қилинишини таъминлаш қисмидаги асосий маълумотлар давлат экология экспертизасидан ўтиши лозим бўлган лойиҳанинг таркибидаги махсус «Ер ости бойликлари ва атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш» бўлимида акс эттирилиши зарур.
3-боб. Кон ишларини геологик ва маркшейдерлик жиҳатидан таъминлаш ва захираларни ҳисобга олиш
33. Фойдали қазилмалар конларини қазишни, фойдали қазилмалар қазиш корхоналарини лойиҳалаш ва қуришни амалга оширувчи вазирликлар, идоралар, корхоналар ва бошқа ер қаъридан фойдаланувчилар геологик ва маркшейдерлик хизматларига эга бўлишлари керак.
Фойдали қазилмаларни қурилиш материаллари ишлаб чиқариш учун қазувчи корхоналарда, агар ушбу корхонада геология-маркшейдерлик хизматлари мавжуд бўлмаса, геология-маркшейдерлик юқори идора томонидан марказлаштирилган тартибда амалга оширишга йўл қўйилади.
Ушбу хизматларнинг тузилмаси, вазифалари, мажбуриятлари ва ҳуқуқлари Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарори билан тасдиқланадиган идоравий геологик хизмат тўғрисидаги намунавий низом, шунингдек, Инспекция билан келишган ҳолда вазирликлар ва идоралар томонидан тасдиқланган кўрсатиб ўтилган хизматлар тўғрисида тармоқ низомлари билан белгиланади.
34. Корхоналар зарур ҳолларда қазиладиган конларнинг минерал хом ашё негизини мустаҳкамлаш ва ўрганилган захираларнинг ишончлилигини ошириш мақсадида дастлабки қидирувни ва эксплуатация қидирувини амалга оширишлари лозим.
Корхоналар:
конларнинг мураккаб участкаларида қайта ишлашнинг кон-геология шароитларини ўрганиш мақсадида геология ишларини амалга оширишлари;
фойдали қазилмалар конларидан янада тўлароқ ва комплекс фойдаланиш, кон ишларини самарали ва хавфсиз амалга ошириш, ер қаърини, бинолар, иншоотлар ва табиат объектларини кон қазиш ишларининг зарарли таъсиридан муҳофаза қилишни таъминлаш мақсадида маркшейдерлик ишларини бажаришлари;
белгиланган геология ва маркшейдерлик ҳужжатларини юритишлари;
фойдали қазилмалар захираларининг ҳолати ва ҳаракати, нобуд бўлганлиги ва сифатсизланишини ҳисобга олиши, шунингдек, йўл-йўлакай қазиб олинадиган, вақтинча фойдаланилмайдиган фойдали қазилмалар ва фойдали компонентлар бор бўлган ишлаб чиқариш чиқитларининг ҳисобга олинишини таъминлашлари зарур.
Кон ишларини ўз вақтида ва сифатли геологик ва маркшейдерлик жиҳатидан таъминламасдан, шунингдек, фойдали қазилмаларнинг ҳолати ва захираларнинг ҳаракати, нобуд бўлиши ва сифати пасайишини ҳисобини юритмасдан конларни қазиш ва корхоналарни қуриш (реконструкция қилиш) тақиқланади.
35. Қазилаётган кон доирасидаги геология ишлари тасдиқланган лойиҳа, тармоқ норматив ҳужжатлари ва кўрсатмаларига мувофиқ, шунингдек, ДКЗ йўриқномалари ҳамда Ўзбекистон Республикаси Давлат геология қўмитасининг методик низомлари ҳамда кўрсатмалари ва ишларни хавфсиз олиб боришга оид қоидалар талабларига риоя қилинган ҳолда олиб борилади.
Режалаштириш ва фойдаланиш мақсадида қидириш Инспекция билан келишилган кон ишларининг йиллик режалари бўйича амалга оширилади.
36. Конларни ёки уларнинг айрим участкаларини дастлабки қидиришда ва фойдалниш мақсадида ўрганиш корхона ёки корхона томонидан берилган геологик топшириқ бўйича ихтисослаштирилган ташкилот томонидан амалга оширилади.
37. Конларнинг етарлича пухта ўрганилмаган қисмларини, (ёнбошлар, чуқур горизонтлар, алоҳида участкалар) пухта ўрганиб чиқиш босқичма-босқич, корхоналар лойиҳалари ҳамда кон ишларини ривожлантириш режалари билан боғлиқ ҳолда амалга оширилиши керак.
Фойдаланиш мақсадида ўрганиш тайёрлов ва тозалаш ишлари ривожланишидан олдин бажарилиши ҳамда корхона фаолият кўрсатган бутун муддат мобайнида амалга оширилиши зарур.
38. Конларни дастлабки қидириш бўйича ишларнинг лойиҳаларида қуйидагилар назарда тутилиши лозим:
мақсадли топшириқ, ишларнинг йўлга қўйилишини ва вазифаларини асослаш;
қабул қилинган геологик, геофизик, гидрогеологик, бурғулаш ва геология муҳандислиги ишлари комплексини ўтказишнинг, шунингдек технологик ва кўзланган топшириқни бажариш учун зарур бўлган изланишлар бошқа турларининг методикаси ва технологияси;
ишларнинг амалдаги ҳажмлари ҳисоб-китоби;
фойдали қазилмалар захираларининг кўпайиши бўйича, уларни ўрганишнинг даражаларига қараб захираларни янада юқори тоифаларга ўтказиш бўйича, шунингдек, конларнинг ёки уларнинг айрим участкаларининг геологик хусусиятларини аниқлаш бўйича кутилаётган натижалар.
Конлар ёки уларнинг қисмларини қазишнинг қийин кон-геология шароитларида (тоғ массалари ва газларнинг тўсатдан отилиши, тоғ зарбалари, сув ва тошқинларнинг уриб кетиши, кўчки ҳодисалари ва шу кабилар) пухта ўрганиб чиқиш лойиҳаларида кон ишларини самарали ва хавфсиз олиб боришни таъминлаш бўйича тавсиялар ишлаб чиқиш учун махсус тадқиқотлар ўтказиш назарда тутилиши керак.
Дастлабки қидириш лойиҳалари конни пухта ўрганиб чиқиш мақсадлари учун капитал, тайёрлов, қирқма кон қазилмалари ва бурғулаш қудуқларидан энг тўлиқ фойдаланишни назарда тутиши зарур.
Қидирув ишлари олиб борилган кон қазилмалари фойдаланиш мақсадидаги ишларда максимал даражада фойдаланилиши лозим.
39. Геологик, гидрогеологик, геофизик, технологик ва бошқа ишларнинг корхонани қуриш ва ишлатиш, пухта ўрганиш ва фойдаланиш мақсадидаги ўрганиш жараёнида олинган натижалари кон ишлаб чиқариши, шу жумладан капитал, тайёрлов ва тозалаш ишларини лойиҳалаш, оқилона режалаштиришни геологик асослаш учун ўз вақтида ишлаб чиқилиши ҳамда фойдаланилиши керак.
Корхонани қуриш ва ундан фойдаланиш, пухта ўрганиб чиқиш ҳамда фойдаланиш мақсадида ўрганиш чоғида олинган батафсил ўрганиш маълумотлари ва амалдаги маълумотлар ўртасида тафовутлар мавжуд бўлган тақдирда қиёслаш материалларини корхона билан батафсил ўрганишни амалга оширган ташкилот биргаликда кўриб чиқиши лозим. Катта тафовутлар бўлса материаллар ДЗКга кўриб чиқиш учун тақдим этилади.
Корхона ва ихтисослашган ташкилот ўтказилган геологик-қидирув ишлари натижалари юзасидан белгиланган тартибда геологик ҳисоботлар тайёрлашлари лозим.
Кон ишларини, шунингдек, улар ишлаб чиқаришини олдиндан геологик асослашларсиз лойиҳалаш ва режалаштиришга йўл қўйилмайди.
40. Барча қидириб топилган кон қазилмалари ва бурғулаш қудуқлари геологик жиҳатдан ҳужжатлаштирилади, уларда фойдали қазилмалар жисмлари топилганда ва бошқа зарур ҳолларда, улар, шу жумладан, лойиҳага мувофиқ технологик синовдан ўтказилади.
Турли мақсадлардаги капитал, тайёрлов, қирқма ва тозалаш кон қазилмалари ва бурғулаш қудуқлари геологик жиҳатдан ҳужжатлаштирилади ва синовдан ўтказилади.
Корхона геологик ишларда назарда тутилган барча фойдали компонентлар ва зарарли аралашмаларни кимёвий, спектрал ва синаб таҳлил қилишнинг бошқа турларини бажаришни, шунингдек, фойдали қазилмаларнинг ҳамда саноат аҳамиятига эга бўлган улардаги компонентларнинг технологик ўхшашликларини тадқиқ қилишни ўз вақтида таъминлаши зарур.
41. Бирламчи геологик ҳужжатларни тузишнинг ўз вақтидалиги ва сифатлилигини геологик хизматнинг юқори мансабдор шахси йилнинг ҳар чорагида мажбурий текширувдан ўтказиши шарт.
42. Кон ишлари технологиясини қийинлаштириши ёки уларни тўхтатиши мумкин бўлган кон-геология шароитларидаги барча ўзгаришларни геологик хизмат зудлик билан геология ишлари бўйича йўриқномага мувофиқ корхона раҳбарларига маълум қилиши лозим.
43. Бирламчи геологик ҳужжатлаштириш асосида йиғма геологик ҳужжатлар тузилиши зарур.
Бирламчи ва йиғма геологик ҳужжатларнинг мажбурий тўплами ва мазмуни геология ишлари йўриқномасида белгиланади.
Мураккаб қурилмадаги ёки фойдали компонентлар ва зарарли аралашмалар нотенг тақсимланган конлар учун конни ёки унинг бир қисмини махсус график ҳужжатлар тузиб махсус батафсил геометриклаштиришни амалга ошириш мажбурийдир.
44. График геология ҳужжатлари маркшейдер асосида коннинг график ҳужжатлари учун қабул қилинган шартли белгиларга риоя қилинган ҳолда тузилиши лозим.
Чизмалар учун уларнинг хизмат қилиши ва сақланиши бўйича белгиланган муддатларни таъминловчи материаллар қўлланилиши зарур.
Геологик иш ҳужжатлари амалдаги маълумотлар тўпланишига қараб, аммо ҳар ойда камида бир марта тўлдириб борилади. Йиғма геологик ҳужжатлар йилнинг ҳар чорагида тўлдирилади. Геологик ҳужжатларни тўлдиришда кечикишга йўл қўйилмайди.
Қурилиш материаллари ишлаб чиқариш учун фойдали қазилмаларни қазиб олувчи корхоналарда иш ҳужжатларини ҳар чоракда, йиғма ҳужжатларни ҳар ярим йилликда бир мартадан тайёрлашга рухсат берилади.
45. Конни пухта ўрганиб чиқиш, фойдаланиш мақсадида ўрганиш ва қазиш жараёнида бажарилган синовдан ўтказиш ва бошқа геология ишлари маълумотларига геология ҳужжатлари бўйича фойдали қазилмаларнинг алоҳида қазилмалари, участкалари, фойдали қазилмалар жисмлари ва умуман коннинг балансдаги ва балансдан ташқари захираларини ҳисоблаш ёки қайта ҳисоблаш учун контурлари, жойлашув элементлари, сифати ва технологик ўхшашликлари белгиланиши ва аниқлаштирилиши лозим.
Балансдаги захиралар контурлари уларни ҳисоблаш ёки қайта ҳисоблаш учун белгиланган тартибда тасдиқланган тегишли кондициялар асосида аниқланади.
46. Қурилаётган ва фаолият кўрсатаётган корхоналарда қуйидаги маркшейдерлик ишлари бажарилиши лозим:
геодезия ва маркшейдерлик таянч ҳамда хариталаш тармоқларини ўз вақтида яратиш ва улар асосида кон график ҳужжатларини тузиш ва мунтазам тўлдириб бориш учун зарур бўлган маркшейдерлик ўлчовлари ва ҳисоблашларнинг барча комплексини амалга ошириш, кон ишлаб чиқариши учун турли кон-геометрик вазифаларни ҳал этиш;
ер юзасидаги ва ер остидаги турли объектлар қурилиши лойиҳаси параметрларини натурага чиқариш, кон ишларини ривожлантириш лойиҳалари ва режаларига мувофиқ кон қазилмаларига ва қидириб топилган қазилмаларга йўналишлар топшириғи бериш, шунингдек, уларга риоя қилиш устидан назорат ўрнатиш;
кон жисмларининг сурилиши, ер юзаси, бинолар, иншоотларнинг деформациялари, карьерлар поғоналари ва бортларининг барқарорлигини асбоблар орқали кузатишни амалга ошириш;
ҳимояловчи ва тўсувчи целиклар ҳамда кон ишларини хавфсиз юритиш чегараларини ўз вақтида ҳисоб-китоб қилиш ҳамда уларни кон график ҳужжатларига киритиш;
аралаш қатламлар (уюмлар)да целиклардан юқори кон босими отилиши ва газодинамик кўринишлар (отилиб чиқишлар, кон зарбалари) ишлатилаётган қазилмаларида сув ва газнинг хавфли отилиб чиқиши эхтимоли бўлган хавфли зоналарини аниқлаш ва уларни ўз вақтида кон график ҳужжатларига киритиш;
хавфли ҳудудлар яқинида ва доирасида кон ишларини олиб бориш хавфсизлигига доир тасдиқланган тадбирларга маркшейдерлик жиҳатидан таъминлаш хизмати бўйича риоя этилишини назорат қилиш;
фойдали қазилмалар жойлашган майдонларда ўзбошимчалик билан иморат қуришларга йўл қўймасликни назорат қилиш.
47. Маркшейдерлик ишлари уларни бажариш муддатларига қатъий риоя қилган ҳолда Маркшейдерлик ишларини амалга оширишга оид йўриқномалар ва бошқа норматив ҳужжатлар талабларига, шунингдек, ер ости бойликлари тўғрисидаги қонунчиликка, хавфсизлик қоидалари ва нормаларига, техник фойдаланиш қоидаларига ва ушбу Қоидаларга риоя қилган ҳолда бажарилиши лозим.
Махсус усулларни, техник воситалар ва асбоб-ускуналарни қўллашни талаб этувчи маркшейдерлик ишлари ихтисослаштирилган ташкилотлар (бюролар) томонидан бажарилиши зарур.
48. Геология-қидирув, тоғ-кон ва қурилиш ишларини олиб бориш маркшейдерлик ишларни таъминламасдан бажариш тақиқланади.
49. Ҳар бир корхонада уларни олган мансабдор шахслар бажариши мажбурий бўлган геологик ва маркшейдерлик кўрсатмалар дафтарлари бўлиши ва улар мунтазам юритилиши керак. Бу кўрсатмалардан фойдаланиш корхона раҳбари ёки бош муҳандиси томонидан мунтазам назорат қилиниши керак.
50. Фойдали қазилмалар захираларининг ҳолати ва ҳаракати, камайиш ва сифати бузилишини ҳисоблаш, захираларни уларнинг қазишга тайёрлиги даражаси бўйича ҳисоблаш тармоқ йўриқномалари ва фойдали қазилмалар захираларини ҳисоблаш ва 5-гр. шаклидаги ҳисобот баланслари тузиш бўйича йўриқномалар талабларига мувофиқ амалга оширилади. Йўл-йўлакай қазиладиган, вақтинча фойдаланилмайдиган фойдали қазилмалар, кон ишлаб чиқаришининг очиқ жинслари ва чиқитларини ҳисоблаш тармоқлар йўриқномаларига мувофиқ амалга оширилади.
51. Захираларнинг ҳолати ва ҳаракатини, фойдали қазилмаларнинг нобуд бўлиши ва сифати пасайишини ҳисобга олиш қуйидаги асосий талабларга риоя этилган ҳолда бажарилиши лозим:
ҳам ДЗК томонидан тасдиқланган фойдали қазилмалар захиралари, ҳам ДЗК талабларига мувофиқ ҳисоблаб чиқилган захиралари ҳисобга олиниши керак;
фойдали қазилмалар захиралари В, С 1 ва С 2 тоифалари бўйича ва фойдали қазилмаларнинг конлари, участкалари, горизонтлари, алоҳида маъданли жисмлар, шахта майдонлари, ўйиш бирликлари, қазиш усуллари ва тизимлари, асосий саноат (технология) турлари ва навлари бўйича алоҳида-алоҳида ҳисобга олинади;
фойдали қазилмалар захиралари қазиб олиш ва қайта ишлаш чоғида бўлиши мумкин бўлган сифат пасайиши ва нобудгарчиликлардан қатъи назар, уларнинг ер қаърида мавжудлиги бўйича ҳисобланади;
фойдали қазилмалар захираларини қазиб олиш, нобуд бўлиши, уларнинг саноат аҳамиятини йўқотиши ҳамда тасдиқланмаслиги натижасида уларни корхоналар ҳисобидан чиқариш Ер ости бойликларини қазиб олиш жараёнида қазиб олинган ва йўқотилган фойдали қазилмалар захираларини ер қаъридан фойдаланувчининг ҳисобидан чиқариш тартиби тўғрисида низомга (Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 4 декабрдаги 983-сон қарори билан тасдиқланган) мувофиқ амалга оширилади;
захираларни ҳисобдан чиқариш геология ва маркшейдерлик ҳужжатларида ҳисобга олиш элементлари бўйича алоҳида акс эттирилиши ҳамда махсус Ҳисобдан чиқарилган захиралар дафтарига киритилиши лозим;
ҳам асосий ва ҳам улар билан бирга жойлашган фойдали қазилмалар захиралари ва улардаги компонентларнинг кўпайиши ва уларни ўрганилиши даражасига кўра янада юқори тоифага ўтказиш уларни амалдаги геология материаллари бўйича ҳисоблаб чиқишга асосан амалга оширилади ва белгиланган тартибда тасдиқланади.
52. Захираларнинг ҳолати ва ҳаракатини, нобудгарчилиги ва сифат пасайишини ҳисобга олиш захираларнинг бирламчи ҳисоби, йиғма ҳисоби ва йиллик ҳисобот балансини ўз ичига олади.
Бирламчи ҳисобга олиш геология-қидирув, капитал, тайёрлов ва қирқма қазилмаларни тайёрлаш ҳамда тозалаш қазишларини амалга ошириш жараёнида бажарилган геология ва маркшейдерлик ишлари материаллари асосида қазилмалар бирликлари бўйича амалга оширилади.
Бирламчи ҳисобга олиш маълумотларига асосланиб горизонтлар, участкалар, кон (шахта майдони) ва умуман корхона бўйича захираларнинг ҳолати ва ҳаракати, нобуд бўлиши ва сифати пасайишининг йиғма ҳисоби амалга оширилади.
53. Захираларнинг йиллик ҳисобот баланси корхона томонидан фойдали қазилмалар захиралари, нобуд бўлиши ва сифати пасайишининг ҳар йили биринчи январдаги ҳолатига кўра бирламчи ва эркин ҳисобга олишга асосан тузилади.
Корхона захираларининг ҳар йилги ҳисобот балансига кейинги геология-қидирув ишлари ва кон қазиш чоғида захираларнинг кўпайганлиги натижасида ўзгарганлигини, саноат аҳамиятини йўқотганлиги сифатида ёки тасдиқланмаганлиги оқибатида ҳисобдан чиқарилишини асословчи материаллар илова қилиниши лозим.
54. Баланс захираларни ҳисобдан чиқариш ёки уларни саноат аҳамиятини йўқотган конлар бўйича балансдан ташқари гуруҳга ўтказиш Инспекция билан келишган ҳолда, ДЗКнинг тегишли қарори мавжуд бўлганда амалга оширилади.
55. Захираларнинг қазишга тайёрланганлиги даражаси бўйича ҳолати ва ҳаракатини ҳисобга олиш корхоналар томонидан:
очилган, тайёрланган ва қазишга тайёр бўлган захиралар;
қазиш усуллари, кон турлари ва қўлланиладиган қазиш тизимлари бўйича алоҳида;
қазилма бирликлари бўйича амалга оширилади.
56. Фойдали қазилма захираларининг қазишга тайёрланганлиги даражаси бўйича ҳолати ва ҳаракатини ҳисобга олиш маълумотлари, шунингдек қазиб олиш бўйича режали топшириқларга асосан корхоналарнинг геологик, маркшейдерлик ва бошқа хизматлари очилган, тайёрланган ҳамда қазишга тайёр бўлган захираларнинг ўрнини тўлдириш, конни янада тўлароқ, комплекс ўзлаштиришни таъминловчи кон ишларининг йўналтирилиши ва ривожлантирилишига оид таклифларни тайёрлашлари лозим.
4-боб. Кон ишларини ривожлантиришни режалаштириш ва лойиҳалаштириш
57. Кон ишларини ривожлантириш ҳамда фойдали қазилмалар конларини қазиш жараёнларини режалаштириш ва лойиҳалаштириш ер ости бойликлари тўғрисидаги қонунчилик, корхона лойиҳаси, амалдаги норматив ҳужжатларга қатъий мувофиқ равишда амалга оширилиши ва кон ишлаб чиқариши технологиясининг конни қазишнинг тўғрилигини, ер қаъри ва табиий муҳитдан оқилона, комплекс фойдаланиш, уни муҳофаза қилишни таъминловчи барча масалаларни ҳал этишни назарда тутиши лозим.
58. Кон ишларини ривожлантиришнинг истиқболли режалари қуйидагиларни назарда тутиши лозим:
конни пухта ўрганиб чиқиш ва фойдаланиш мақсадида қидириш;
конни ёки унинг бир қисмини қазишнинг қазиш чоғида ер қаъридан фойдали қазилмаларни мақбул даражада ажратиб олишни таъминловчи ва бой участкаларни танлаб қазишни, коннинг саноат аҳамиятини пасайтиришни ва уни қазиш шароитларини қийинлаштиришни истисно этувчи режалилиги;
қўлланилаётганларни такомиллаштириш ва қазишнинг янги истиқболли йўллари ва тизимларини, шунингдек, ер қаъридан фойдали қазилмаларни ажратиб олиш даражасини ошириш, меҳнат хавфсизлигини, бинолар, иншоотлар ва атроф табиий муҳитни кон ишларининг зарарли таъсиридан муҳофаза қилишни яхшилаш мақсадида қазиб олишнинг янги технологияларини жорий этиш;
очилган, тайёрланган ва қазишга тайёр бўлган захираларни корхонага белгиланган топшириқлар (нормативлар)га мувофиқ тўлдириш;
балансдан ташқари ва фойдали қазилмаларнинг илгари консервация қилинган балансдаги захираларини сақлаш ёки уларни ишлатишга қўшиш;
очилган ва аралаш жинслардан фойдаланиш;
техника хавфсизлиги, конни ёки унинг бир қисмини фойдали қазилмалар сифатини ва коннинг саноат аҳамиятини туширувчи ёки уни қазишни қийинлаштирувчи сув тошиб кетиши, сув ўтиши, ёнғинлар ва бошқа омиллардан муҳофаза қилиш чоралари;
бўшлиқларни тўлдириш тартиби ва муддатлари;
бинолар, иншоотлар, атроф табиий муҳитни кон ишларининг зарарли таъсиридан муҳофаза қилиш чоралари;
агар бундай қазиш ер бағридан фойдали қазилмаларни ажратиб олишни кўпайтирадиган ёки сифати пасайишини камайтирадиган бўлса бўш жинсларни қазилган бўшлиқларда қолдириб фойдали қазилмалар захираларини селектив йўл билан қазишни қўллаш;
кон ишлари томонидан бузилган ерларнинг унумдорлигини тиклаш.
Кон ишларини ривожлантиришнинг истиқболли режаларини ишлаб чиқишда корхонанинг бош лойиҳачиси иштирок этиши керак.
Техниканинг ривожланиши, фойдали қазилмаларни қазиб олиш ва минерал хом ашёни қайта ишлаш технологияларининг такомиллашиши, товар маҳсулотга техник регламентлар ёки стандартларнинг ўзгариб бориши баробарида иқтисодий жиҳатдан оқланган балансдан ташқари захираларни балансга ўтказиш учун шароитлар яратиш чоғида истиқболли режаларда минерал хом ашё бўйича кондициялар ва белгиланган тартибда қайтадан тасдиқлаш тўғрисидаги масала кўриб чиқилиши зарур.
59. Кон ишларини ривожлантиришнинг йиллик режалари режалаштирилаётган йилда товар маҳсулот ишлаб чиқариш бўйича ер қаърини муҳофаза қилиш ва минерал ресурслардан оқилона фойдаланиш бўйича корхонага берилган режали топшириқлардан келиб чиққан ҳолда истиқболли режаларни аниқлаштириш ва қуйидагиларни назарда тутиши керак:
конларни қазишнинг ер қаъридан асосий ва улар билан бирга жойлашган фойдали қазилмаларни энг тўлиқ ажратиб олишни таъминловчи усуллари ва тизимларини қўллаш;
режалаштирилган қазиш тизимининг фойдали қазилмаларни ер қаъридан оқилона ажратиб олиш ва ҳар бир қазилма бирлиги бўйича кон ишларининг хавфсизлиги бўйича кон-геология шароитларига мувофиқ бўлиши;
конни тайёрлаш ва қирқма қазилма ҳамда очиш ишлари режалаштирилган ҳажмларининг захираларнинг очилган, тайёрланган ва қазишга тайёр бўлган топшириқлари (нормативлари)га, шунингдек, фойдали қазилмаларни қазиб олишга оид топшириқларга мувофиқ бўлиши;
фойдали қазилмаларнинг тасдиқланган кондицияларга мувофиқ қазиб олиниши;
ер қаъридан асосий ва улар билан бирга жойлашган фойдали қазилмаларни ва улардаги компонентларни ажратиб олиш кўрсатгичларини яхшилашга қаратилган тажриба-конструкторлик, илмий-тадқиқот ва бошқа ишларни олиб бориш;
бир йўла қазилаётган қазилма бирликларининг фойдали қазилмаларни талаб этилган миқдор ва сифатда қазиб олишни таъминлайдиган оқилона миқдори;
қазилаётган қазилма бирликларининг оқилона юкламаси;
кон участкаларининг энг яхши, яъни энг бой ёки қулай шароитларда жойлашган қазиш ишларида ажратиб олинадиган захираларнинг йўл қўйиладиган ҳажмлари;
ҳар бир қазилма бирлигидан фойдали қазилмаларни қазиб олиш ва уларни тугатишнинг календарь жадвалларига риоя этиш.
60. Кон ишларини ривожлантиришнинг йиллик режаларида қуйидагилар мавжуд бўлиши керак:
кон ва қазилма бирликларининг қисқача геологик тавсифи;
қазишнинг қўлланилаётган тизимлари ва қазишга тайёрланганлиги даражаси бўйича корхоналарнинг захиралар билан таъминланганлиги тўғрисидаги маълумотлар;
қазиб олиш бўйича режали топшириқлар, қазилма бирликлари бўйича нобудгарчилик ва сифат пасайишининг белгиланган нормативлари бажарилишининг кутилаётган маълумотлари;
режалаштирилаётган йилда қазиб олиш ҳажмлари ва нобудгарчилик ва сифат пасайиши нормативлари тўғрисидаги маълумотлар;
конни қазишга тайёрлашни (ёки карьерлардаги очиш ишлари) бажариш ҳажмлари, йўналишлари ва муддатлари;
кон ишларининг йилнинг ҳар чораги ёки ойлар бўйича тузилган (вертикал ёки горизонтал бўйича проекция) режаси ва коннинг бошқа зарур график ҳужжатлари;
янгидан қазиш бошланган қазилма бирликлар бўйича фойдаланиш нобудгарчиликлари ва сифат пасайиши нормативларининг техник-иқтисодий ҳисоб-китоблари;
жорий йилда рухсат этилган нормативдан юқори нобудгарчиликлар тўғрисидаги маълумотлар ва уларнинг юзага келиши сабаблари;
фойдали қазилмаларни уларни қазиб олишда режалаштирилган даражада олиш, шунингдек, захиралардан оқилона, комплекс фойдаланишни таъминлашга оид тадбирлар;
қазиб олинадиган фойдали қазилмалар сифатини бошқариш тартиби;
вақтинчалик целиклардан уларга зарурат камайганда фойдали қазилмалар захираларини қазиб олишга оид тадбирлар;
вақтинча фойдаланилмайдиган фойдали қазилмаларни қазиш ва омборларга жойлаш, шунингдек, бирга жойлашган ёки очиқ жинсларда жойлашган фойдали қазилмаларни қазиб олиш тартиби;
очилган жинсларни ва кавланган кон чиқитларини ағдармаларда, чиқинди сақлаш жойларида ва шламтиндиргичларда жойлаштириш схемаси;
коннинг қазиб олинаётган, уни бошқа корхоналар қазиб олиши мумкин бўлмаган қисмига туташ бўлагида жойлашган фойдали қазилма бойликларини қазиш тартиби;
қазиб бўлинган кон қазилмаларини халқ хўжалиги эҳтиёжлари учун сақлаш ва фойдаланишга оид тадбирлар;
вақтинча фаол бўлмаган захираларнинг мавжудлиги ва уларни қазиб олиш ва тугатиш тартиби ҳамда муддатлари тўғрисидаги маълумотлар, шунингдек, кон ишларининг кўп горизонталлиги ва тарқоқлигини қисқартириш бўйича тадбирлар;
ғамлаш учун қўйиш ишлари режалари ва лойиҳаларини бажариш чора-тарбирлари;
ишлар ҳажми ва кон ҳамда кон ишлари участкаларини қуритиш тартиби;
бўшлиқлар борлиги ва уларни тўлдириш тўғрисидаги маълумотлар;
кон ишларини хавфсиз юритишни таъминлаш тадбирлари;
табиий муҳитни тиклаш ва муҳофаза қилишга оид тадбирлар.
61. Тайёрлаш ва тозалаш ишларини ишлаб чиқиш тизимлари, технологик схемалари ва қазилган маконни бошқариш йўллари, қабул қилинадиган кон ишларини ривожлантириш режаларида шунингдек қуйидагилар таъминланиши лозим:
жисмлардан фойдали қазилмаларни минимал кондицион қувватлар ва чекланган сифат билан ажратиб олиш;
қазиб олиш чоғида нураш, оксидланиш, ўзидан ўзи ёниш ва шу кабилар натижасида фойдали қазилмалар сифати пасайишининг олдини олиш;
вақтинча консервация қилинадиган захираларни муҳофаза қилиш;
турли мақсадлардаги целикларда нобудгарчиликларни истисно қилиш ёки камайтириш.
62. Конни ер ости усулида қазишда тайёрлов қазилмалар жойлашиши ва йўналиши захираларни энг кўп ажратиб олиш ва кон қазилмаларини самарали сақлаб туриш ҳисобга олинган ҳолда режалаштирилади. Кон қазилмаларининг фойдали қазилма жисмлари контуридан ташқарида жойлашиши варианти албатта кўриб чиқилади.
63. Фойдали қазилмаларнинг нобудгарчилиги ва сифати пасайиши нормативлари кон ишларини ривожлантиришнинг йиллик режаларида ҳисоблаб чиқилади ва қазилма бирликларнинг барча асосий ва қазиш учун лойиҳада назарда тутилган улар билан жойлашган фойдали қазилмалари бўйича кон-геология шароитларини аниқ ҳисобга олган ҳолда кўриб чиқилади ва белгиланади.
Қазилма бирлиги доирасида фойдали қазилмалар жойлашувининг кон-геология шароитлари, қазиб олиш (тозалаш) ишлари технологияси, шунингдек, нобудгарчилик ва сифат пасайишини нормалашда ҳисобга олинадиган техник-иқтисодий кўрсаткичлар ўзгарган тақдирда нобудгарчилик ва сифат пасайишининг белгиланган нормалари Инспекция билан келишган ҳолда ўз вақтида қайтадан кўриб чиқилиши ва белгиланган тартибда тасдиқланиши лозим.
64. Кон ишларини ривожлантиришнинг йиллик режаларида қуйидагиларни назарда тутиш тақиқланади:
коннинг бой участкаларини фойдали қазилмалар баланс захираларининг асоссиз нобудгарчилигига олиб келадиган тарзда танлаб қазиш;
қазилаётган ва коннинг унга қўшни бўлган участкалари саноат аҳамияти пасайишига ёки уларни келажакда қазиб олиш шароитларининг қийинлашувига, шунингдек, ер қаърида корсервацияланган захираларнинг асоссиз кўпайишига олиб келиши мумкин бўлган тайёрлаш ва тозалаш ишлари ҳамда уларни амалга ошириш навбатларини йўналтириш;
фойдали қазилмаларнинг баланс захираларини келажакда қазиш мумкин бўлмаган ёки қийинлашадиган карьер (шахта) майдонлари чегарасида ёки тугатилган захиралар контурларида қолдириш;
саноат аҳамиятини йўқотган, белгиланган тартибда хисобдан чиқарилмаган баланс захиралари бўлган участкаларни режа лойиҳасидан чиқариш;
қазилма бирликларидаги майдаланган фойдали қазилмаларни қазиб олишни, агар бу кон ишлари технологиясида назарда тутилмаган бўлса, кейинги даврларга қолдириш.
65. Ҳар бир қазилма бирлиги учун уни қазиш бўйича лойиҳа ишлаб чиқилиши лозим. Бу лойиҳани ишлаб чиқиш учун корхона лойиҳаси ва кон ишларини ривожлантириш режаси асос ҳисобланади.
Қазилма бирлиги лойиҳасида қуйидагилар техник-иқтисодий ҳисоб-китоблар билан асосланиши зарур:
ер қаъридан фойдали қазилмаларни ажратиб олиш (ер қаъридан ажратиб олиш коэффициенти);
фойдали қазилмаларнинг қазиб олиш чоғида сифат пасайиши ёки сифатининг ўзгариши (сифат ўзгариши коэффициенти);
турли хилдаги ва навдаги фойдали қазилмаларни қазиш чора-тадбирлари;
қазиш бирлигининг оқилона параметрлари;
ажратиб олишнинг амалдаги кўрсаткичларини белгилашнинг зарур тўлиқлиги, ишончлилиги ва тезкорлигини таъминловчи (тўғридан-тўғри, билвосита ёки комбинацияланган) фойдали қазилмаларни қазиб олиш кўрсаткичлари ҳисобини аниқлаш усуллари.
66. Қазилма бирлигини қазиш бўйича лойиҳа ер ости усулида қазиш учун ишлаб чиқилади ва қуйидагиларни ўз ичига олади:
геологик тавсифнома;
қазилиши лозим бўлган захиралар, шу жумладан, қазилма контурига киритилган балансдан ташқари захиралар тўғрисидаги маълумотлар;
фойдаланиш учун қидириш ва қазиш бирлигини қазишга тайёрлаш усули;
қазиш тизими ва унинг асосий параметрлари тавсифи;
тозалаш ва тайёрлаш қазилмаларини шамоллатиш схемаси;
кон босими ва қазилманинг мустаҳкамланишини бошқариш паспорти;
тозалаш ва тайёрлаш ишларини механизациялаш воситаларининг рўйхати;
етказиб бериш, ташиш ва электр таъминоти схемаси;
бурғулаш-портлатиш ишлари лойиҳаси (паспорти);
фойдали қазилмаларнинг нобудгарчилиги ва сифати пасайиши нормативлари;
ишларнинг хавфсизлигини таъминлаш. жинсларнинг отилиб чиқиши билан курашиш, газсизлантириш, ўзидан ўзи ёниш, ер ости сувлари ва турдош қазилмаларнинг қуюқ оқовалари билан тўлиб қолиш ва шу кабиларнинг олдини олиш тадбирлари;
тозалаш ва тайёрлаш жойларида ишларни ташкил этиш жадваллари ва асосий техник-иқтисодий кўрсаткичлар, қазиш бирлигини қазишнинг чекланган муддатлари;
планограммага мувофиқ қазиб чиқаришда фойдали компонент таркиби пастки меъёрининг техник-иқтисодий асосланиши (конни фойдали қазилма ва аралашма жинсларни қулатган ҳолда ер ости усулида қазиш чоғида);
қазиб олинадиган фойдали қазилмадаги фойдали компонентдаги чекланган брак қазилма.
Қазилма бирлигининг лойиҳаси белгиланган тартибда тасдиқланган бўлиши керак.
67. Ҳар бир қазилма бирлиги учун фойдали қазилмалар ҳолати ва ҳаракатини (кўмир ва ёқилғи сланецдан ташқари) ҳисобга олиш паспорти юритилиши лозим, унинг шакли ва таркиби тармоқ йўриқномаси билан белгиланади.
5-боб. Конни очиш ва тайёрлаш
68. Кон ёки унинг бир қисмини очиш усули ва схемаси, шунингдек, асосий очиш қазилмаларининг жойлашув ўринлари қуйидагиларни таъминлаши лозим:
кон ажратмаси ажратиш далолатномаси доирасидаги асосий ва улар билан бирга жойлашган фойдали қазилмаларни ер қаъридан энг кўп ва иқтисодий мақсадга мувофиқ ҳолда ажратиб олиш;
кон ишларининг хавфсизлиги;
саноат аҳамиятига эга бўлган алоҳида жойлашган, ажратиб қўйилган маъданли жинслар, қатламлар ва уюмларни қазиб тугатиш имконияти;
конни сувга тўлиб кетишдан, сув босиши ва бошқа нобудгарчиликларга олиб келувчи, фойдали қазилмалар сифатини ва коннинг саноат аҳамиятини пасайтирувчи ёки уни қазишни қийинлаштирувчи омиллардан муҳофаза қилиш;
аралашма жинсларни қазиб олинган бўшлиққа жойлаштириш имконияти.
69. Корхонанинг саноат майдони ва асосий очиш қазилмалари (стволлар, штольнялар ва бошқалар) одатда рудасиз участкаларда ёхуд нокондицияли ёки паст сифатли фойдали қазилмалар жойлашган майдонларда жойлаштирилиши лозим.
Бу талаб бажарилиши мумкин бўлмаган ҳолларда саноат майдончалари ва асосий очиш қазилмаларини улар остидаги сақлаш целикларида фойдали қазилмаларнинг энг кам миқдори консервацияланган ва корхона тугатилиши чоғида энг кам талафотлар билан ажратиб олинадиган шартларда фойдали қазилмалар жойлашган майдонларга жойлаштиришга йўл қўйилади.
70. Саноат майдонлари ва асосий очиш қазилмаларини жойлаштиришнинг барча вариантларида уларга кон қазишнинг зарарли таъсири истисно этилиши керак.
71. Фойдали қазилмалар конларини очиш ва тайёрлаш корхона лойиҳасига мувофиқ амалга оширилиши лозим. Амалдаги кон-геология шароитлари лойиҳадагига мос келмаса, унга ўз вақтида ва белгиланган тартибда тегишли ўзгартиришлар ва қўшимчалар киритилиши зарур.
72. Очиш ва тайёрлаш ишларини амалга оширишнинг танланган усуллари, ҳажмлари ва муддатлари қазиш учун белгиланган очилган, тайёрланган ва қазишга тайёр бўлган захираларнинг белгиланган миқдорини таъминлаши лозим.
73. Конни очиш ва қазишга тайёрлаш жараёнида қуйидагилар таъминланиши зарур:
лойиҳада назарда тутилган кон қазилмалари йўналишлари ва параметрларининг жойлашиш ўринлари, ҳимояловчи целиклари ўлчамлари, қазишни ўтказишнинг технологик схемаларига риоя қилиниши устидан назорат;
фойдаланиш учун қидириш ва бошқа геология ишлари тўлиқ ҳажмда бажарилиши;
кон босими чиқишини, кон массивининг қурилиши ва конни қазиш чоғида юзага келувчи бошқа ҳодисаларни кузатиб бориш.
74. Кон қазилмаларини очиш ва тайёрлашни фойдали қазилмалар қазиб олиш билан биргаликда олиб борувчи корхоналар:
зарур ҳолда асосий ва улар билан бирга жойлашган фойдали қазилмаларни селектив йўл билан қазиб олишни амалга ошириши;
уларни қазиб олиш ва нобудгарчилиги ҳисобини юритиши;
истеъмолчи бўлмаган ҳолда қазиб олинган фойдали қазилмаларни омборларга жойлаштиришни ва сақланишини таъминлаши лозим.
75. Конни (шахта майдонини) очиш ва тайёрлаш жараёнида балансдаги ва балансдан ташқари захиралари бўлган фойдали қазилмаларнинг унга ёндош жисмлари (қатламлар, уюмлар) участкаларини бузишга йўл қўйилмайди. Бунда тегишли асослашларсиз қуйидагилар тақиқланади:
кўрсатилган участкаларда кон қазиш ишларини бажариш, шунингдек, уларга ағдармаларни аралаштириш;
жисм (қатлам, уюм)лар участкаларини кейинчалик уларни ишлатиш мумкин бўлмайдиган шароитлар яратиб қазиш;
карьернинг лойиҳадаги контурларига ёндош бўлган жойларда фойдали қазилмалар сақланиши ва кон ишларини олиб боришнинг хавфсизлигини таъминловчи чораларни кўрмасдан конни тайёрлаш ишларини бажариш;
ер ости усулида қазиш участкаларида ағдармаларни устига қулаб тушган жисмлар билан аралаштириш;
тайёрлов ишларини ўтказиш жараёнида геологик бузилиш зоналарининг фаоллашувига йўл қўйиш;
қазилма бирликларини тугатишга далолатномаларсиз қазиб бўлинган майдонларда жинслар қолдиқларини жойлаштириш, ўтиш йўллари қуриш, турли коммуникациялар ва шу кабиларни ўтказиш;
очиш поғоналари майдонларида технологик йўллар қуриш чоғида фойдали қазилмалардан балластлаш материали сифатида фойдаланиш.
76. Ер ости капитал кон қазилмаларини муҳофаза қилиш лойиҳада назарда тутилиши, иншоотлар ва табиий объектларни кон ишларининг зарарли таъсиридан муҳофаза қилиш қоидалари ёки бошқа тегишли ҳужжатларга мувофиқ амалга оширилиши лозим. Бунда қуйидагилар таъминланиши зарур:
тайёрлов қазилмалари фойдали қазилма (қатлам, уюм)лар жисмларига нисбатан, шунингдек, қазилган бўшлиқ ва геологик бузилишларга нисбатан оқилона жойлашиши;
тайёрлаш ва тозалаш жойлари жинсларидан кон қазилмаларини муҳофаза қилиш мақсадида сунъий целиклар (полосалар)ни ишга тушириш учун ва қазилган бўшлиқни ғамлаб қўйиш ёки қазилмаларни сақлашни таъминловчи оқилона ўлчамдаги фойдали қазилмалар целикларини қолдириш учун фойдаланиш.
77. Фаолият кўрсатаётган корхоналарда фойдали қазилмалар целиклари билан муҳофаза қилинадиган ер ости тайёрлов қазилмаларини тугатиш чоғида захиралар целиклардан махсус лойиҳа бўйича ажратиб олиниши лозим. Захираларни ажратиб олишнинг тўлиқлиги техник-иқтисодий ҳисоб-китоблар билан белгиланади.
78. Тайёрлов ишлари имкони борича фойдали қазилма конларининг тегишли участкаларини ўз вақтида қидириб топишни таъминлаши зарур.
79. Конларни очиқ усулда қазиш чоғида очилган жинсларнинг фойдали қазилмалардан энг кам нобудгарчилик ва сифат пасайиши билан ажралиши, шунингдек, очилган жинсларнинг қазилган бўшлиққа жойлаштирилиши таъминланиши керак.
Қазишга тайёрланган фойдали қазилмалар тозаланган майдонлари сифати геологик хизмат томонидан назорат қилиниши керак.
80. Тайёрлаш ишларини бажаришда катта сув оқими бўлган шароитларда қуритиш самарадорлигини ошириш, кон қазилмаларининг барқарорлигини ва фойдали қазилмаларни янада тўлиқ қазиб олиш, шунингдек, кон ишларини хавфсиз олиб боришни таъминлаш мақсадида бошланғич гидро-геологик маълумотлар ва ҳисоб-китоб параметрларини аниқлаш амалга оширилади.
81. Тайёрлов қазилмаларини тайёрлаш чоғида кон босими ва кон жисмларининг сурилиши мунтазам кузатиб борилиши лозим.
Кузатишларни таҳлил қилиш натижаларига кўра сурилиш бурчаклари аниқланиши, ер юзаси ва хавфли зоналар чегараларининг деформацияланиши кенглиги белгиланиши, балансдаги ва қаердаки бу мақсадга мувофиқ бўлса — балансдан ортиқча силжиш зонасига тушувчи фойдали қазилмаларни қазишнинг зарарли таъсиридан ҳимоя қилувчи тадбирлар ишлаб чиқилиши ва амалга оширилиши зарур.
82. Юқори сувли горизонтлар ва сув тўлиб қолган кон қазилмаларида сизот қазилмаларини қазиш қуйидагиларни назарда тутувчи махсус лойиҳа асосида амалга оширилади:
узунлиги ер ости кон қазилмалари устини мустаҳкамлаш ва бошқариш паспортида кўрсатиладиган олдини олувчи қудуқларни бурғулаш;
қазилмага сув ўтиб кетишининг олдини олувчи ва одамларни хавфсиз олиб чиқиш ва асбоб-ускуналарни сақлашни таъминловчи қурилмалар;
сизот сувларини самарали чиқариш.
83. Корхона бош маркшейдери ва бош геологи корхона бош муҳандисини кон ишларининг сув ўтиб кетиши, лой, бўтана ва зарарли газлар бўйича хавфли бўлган зоналар чегараларига келиб қолиши, шунингдек, кон ишлари билан бу чегараларнинг кесишуви ва улардан чиқиши тўғрисида бир ойдан кечикмай ёзма равишда хабардор этиши лозим.
Сув, лой, бўтана ва зарарли газлар бехосдан ўтиб кетишининг олдини олиш бўйича ҳамда фойдали қазилмаларнинг мумкин бўлган нобудгарчилигининг олдини олишга оид чора-тадбирларни амалга оширмасдан туриб хавфли зоналар чегараларида кон ишларини бажариш тақиқланади.
84. Кон қазилмаларининг барқарорлигига салбий таъсир этувчи ер ости ишларида машғул бўлган одамлар ҳаёти ва соғлиғига хавф туғдирувчи, шу билан бирга фойдали қазилма захираларининг асоссиз нобудгарчилигига олиб келиши мумкин бўлган омиллар аниқланганда кон ишларни олиб бориш хавфсизлиги ва ер қаърини муҳофаза қилишни таъминлашга оид чора-тадбирлар кўрилмагунига қадар тўхтатиб турилиши лозим.
85. Конни бир вақтнинг ўзида очиқ ва ер ости усулида қазишда фойдали қазилмаларнинг асоссиз нобудгарчилигига йўл қўймаслик ҳамда ишларни бажариш хавфсизлигини таъминлаш мақсадида корхона лойиҳаси ва кон ишларини ривожлантириш режаларида назарда тутиладиган махсус чора-тадбирлар амалга оширилиши зарур.
Бунда камарлар қияликлари ва тупроқлари ҳамда карьер бортларининг ҳолати инструментал ва визуал кузатиш, шунингдек, ер ости бўшлиқлари ва қазилмаларининг иш майдонлари, йўллари ҳамда коммуникациялари сифатида ўз вақтида ҳаракатдан тўхтатиш устидан мунтазам назорат олиб борилиши керак.
6-боб. Қазиш (тозалаш) ишлари
86. Қазиш (тозалаш) ишлари қатъий тартибда қазилма бирлигини қазиш лойиҳаси ва кон ишларини ривожлантириш режаларига мувофиқ олиб борилиши лозим.
Лойиҳада назарда тутилган меҳнат шароитлари хавфсизлигини, қазиб олиш бўйича реал топшириқларининг бир маромда бажарилиши ҳамда фойдали қазилмаларни ажратиб олишнинг тўлақонлилигини таъминловчи тайёрлов ва қирқма (тахтловчи) қазилмалар тайёрлангунига қадар қазиш (тозалаш) ишларига киришиш тақиқланади.
87. Қазиш ишларида қўлланиладиган қазиш механизмлари ва комплекслари фойдали қазилмаларнинг қазилаётган жисм (қатламлар, уюмлар)лар параметрларига мос бўлиши зарур.
88. Фойдали қазилмаларнинг қазишга тайёр захиралари миқдори, уларнинг сифати, фойдаланишдаги нобудгарчилик ва сифат пасайиши нормативлари қазилма бирликлари, шахталар ва карьерлар бўйича белгиланади.
89. Ер ости қазилма бирлигини фойдаланишга қабул қилиш учун хўжалик юритувчи ташкилотнинг буйруғи билан таркибига Инспекция ва Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси вакили албатта киритиладиган қабул комиссияси тайинланади.
Қазилма бирлигини фойдаланишга қабул қилиш тўғрисидаги далолатномада қазилма бирлигининг геологик тавсифи, қазиладиган захиралари, геометрик параметрлари, шунингдек, ўтказилган қидирув, тайёрлаш ва қирқма (тахтлаш) ишларининг лойиҳага, хавфсизлик қоидалари ва нормаларига мувофиқлиги кўрсатилиши лозим.
Қазилма бирлигини фойдаланишга қабул қилиш тўғрисидаги далолатнома комиссияни тайинлаган ташкилот раҳбари томонидан тасдиқланади.
90. Корхонада бир вақтнинг ўзида фойдаланишда бўлган қазилма бирликларининг сони:
сифати бўйича турлича бўлган фойдали қазилма захираларини ер қаъридан фойдали қазилмаларни тўлиқ ва комплекс ажратиб олиш ҳамда белгиланган сифатдаги минерал-хом ашёга эришишни таъминловчи нисбатларда қазиб олишни;
кон ишларини концентрациялашни таъминлаши зарур.
Фойдали қазилма конларининг фойдали қазилмаларнинг асоссиз нобудгарчилигига ёки қолган балансдаги захиралар қийматининг пасайишига олиб келувчи бой ёки осон олинадиган участкаларини танлаб қазиш мақсадида қўшимча қазилма бирликларини фойдаланишга киритиш тақиқланади.
91. Корхоналар тозалайдиган қазиш жараёнида:
балансдаги захираларнинг қолдирилиши, консервацияланиши ҳамда руда жисм (қатлам, қават)ларининг кичик қувватларида ва аралаш жинслар билан қўшилганда нобуд бўлишига йўл қўймасликлари;
вақтинча фаол бўлмаган захираларнинг шаклланишига йўл қўймасликлари;
тозалаш забойларида мунтазам геологик кузатувлар олиб боришлари ҳамда кон ишларини тезкор бошқариш учун ўз вақтида геологик прогнозларни таъминлашлари;
ашёвий таркиб ва технологик ўхшашликларни ўрганишлари, синов натижаларини умумлаштиришлари, фойдали қазилмалар сифати ўзгаришининг қонунийлигини аниқлашлари;
қазиб олиш, ер қаъридан ажратиб олиш, ҳар бир қазилма бўйича нобудгарчилик ва сифат пасайиши кўрсаткичлари ҳисобини олиб боришлари лозим.
92. Тозалаш ишларини амалга оширишда:
фойдали қазилмаларнинг бой ёки осон олинадиган участкалари жисмлари (қатламлари)ни фойдали қазилмаларнинг балансдаги ва балансдан ташқари захираларининг асоссиз нобудгарчилигига олиб келадиган тарзда танлаб қазиш;
фойдали қазилма захираларини келажакда уларни қазишнинг қийинлашувига, бу захираларнинг тўлиқ ёки қисман нобуд бўлишига олиб келадиган ҳолда қолдирилиши (консервацияланиши);
фойдали қазилма захираларини уларнинг нобуд бўлишига олиб келадиган ҳолда қазиб қўйиш;
нормадан ортиқча нобудгарчилик ва сифат пасайишига йўл қўйиш;
шахта (карьер) майдонлари чегараларида ёки қазиб бўлинган захиралар контурларида фойдали қазилма захираларини қазиб олишнинг белгиланган муддатларини бузиш (бунинг оқибатида уларни қазиш қийинлашиб ёки мумкин бўлмай қолса) тақиқланади.
93. Корхоналар ногабаритлар, газ ва чанг чиқиндилари чиқишини пасайтириш, фойдали қазилмаларнинг ўта майдалашиб кетишини бартараф этиш, аралашма жинслар билан қўшилганда сифат пасайиши ҳамда нобудгарчиликни камайтириш мақсадида бурғулаб портлатиш ишлари параметрларини доимий такомиллаштириб боришлари лозим.
94. Қазилма бирлиги контурларида қазилма бирлиги лойиҳасида қазиш назарда тутилмаган нокондицияли фойдали қазилмалар аниқланган тақдирда бундай захираларни ер қаърида қолдириш ёки қазиб чиқариш тўғрисидаги қарор техник-иқтисодий ҳисоб-китобларга таянган ҳолда қабул қилиниши зарур.
95. Қазилма бирлигини қазиш тугаганидан сўнг бир ой муддатда унинг тугатилиши бўйича далолатнома расмийлаштирилиши лозим.
Далолатномада қазилма бирлигининг бошланғич балансидан ортиқча захиралари, тугатилган захиралар ва қазиб чиқарилган фойдали қазилмалар миқдори, нобудгарчилик ва сифат пасайишининг нормативдаги ва амалдаги қиймати ва ер қаъридан фойдали қазилмалар ва компонентларни ажратиб олишнинг тўлақонлилиги ва сифатини белгилайдиган бошқа кўрсаткичлар, шунингдек, кон қазилмаларининг ҳолати келтирилади.
Далолатнома корхонанинг бош муҳандиси томонидан тасдиқланади.
96. Кўп компонентли фойдали қазилмаларда ажратиб олишнинг тўлақонлилиги ва сифатини баҳолаш саноат аҳамиятига эга бўлган асосий ва йўл-йўлакай компонентлар бўйича ҳам амалга оширилади.
Ер қаъридан фойдали қазилмаларни ажратиб олиш, нобудгарчилик ва сифат пасайиши кўрсаткичларини аниқлаш қазиш усули ва тизими, қазилма бирликлари бўйича алоҳида дастлабки ҳисоблар асосида ва қазиб олиш чоғида фойдали қазилмаларни аниқлаш, нормалаш, ҳисобга олиш ва иқтисодий баҳолаш бўйича Инспекция тасдиқлаган намунавий методик кўрсатмалар ҳамда тегишли тармоқ йўриқномалари талабларига мувофиқ амалга оширилиши лозим.
97. Фойдали қазилмаларнинг нобудгарчилиги ва сифати пасайиши миқдорлари тўғридан-тўғри, комбинацияланган ва билвосита усуллар билан аниқланади. Билвосита комбинацияланган усулларни қўллашга Инспекция билан келишган ҳолда йўл қўйилади.
Қазиш чоғида фойдали қазилмалар нобудгарчилигини аниқлаш усуллари:
нобудгарчилик миқдорини талаб этилган аниқлик билан ҳисоблаб чиқишни;
нобудгарчиликни бевосита қазиб чиқаришнинг технологик жараёнида уларнинг юзага келиши турлари ва жойлари бўйича аниқлашни;
нормативдан ортиқча нобудгарчиликларни аниқлашни таъминлаши зарур.
98. Карьерларда қазиб чиқаришни белгилаш, ҳисобга олиш ва назорат қилиш Инспекция томонидан тасдиқланган. Карьерларда қазиб чиқариш ва очишни белгилаш ва назорат қилиш бўйича тармоқлараро йўриқнома талабларига мувофиқ амалга оширилиши лозим.
Конларни ер ости усулида қазишда қазиб чиқарилган фойдали қазилмани ҳисобга олиш учун, шунингдек, йилига 1 млн. тонна ва ундан кўп маҳсулдорликдаги карьерлар (қирқмалар)да оғирликни тортиш қурилмаларини қўллаш мажбурийдир.
Целикдаги жинсларнинг зичлиги белгиланган усул бўйича аниқланади. Геологик қурилиш бўйича оддий конлар учун зарур тадқиқотларни амалга ошириш ҳамда методикани тузиш корхоналарнинг геологик хизматига юкланади, кон-геология шароитларига кўра мураккаб конлар учун эса илмий-тадқиқот ташкилотлари жалб этилиши лозим.
99. Қазиб чиқарилган фойдали қазилмалар сифатини аниқлаш синаш орқали амалга оширилади. Синаш усуллари, синов миқдори, синаш даврийлиги кўрсаткичларини аниқлаш усуллари, синашга танлаш ва таҳлил лабораториялари ишини назорат қилиш усуллари корхона раҳбари тасдиқлаган йўриқнома билан белгиланади.
100. Нормативдан юқори нобудгарчилик ва нормативдан ортиқча сифат пасайиши қазиш бирликлари бўйича амалдаги ва нормативдаги нобудгарчилик ҳамда сифат пасайиши ўртасидаги фарқ сифатида аниқланади.
Нормативдан юқори нобудгарчиликлар юзага келган вазиятлар Инспекция иштирокида кўриб чиқилиши лозим.
Нормативдан юқори нобудгарчилик учун айбдор шахслар қонунчиликда назарда тутилган тартибда жавоб берадилар.
Корхона нормативдан юқори нобудгарчилик ва нормативдан ортиқча сифат пасайиши юзага келган жойлар ва уларнинг сабабларини аниқлаши ҳамда кейинчалик бунга йўл қўймаслик чораларини ишлаб чиқиши ва амалга ошириши зарур.
101. Тозалаш ишларини бажариш чоғида фойдали қазилмаларни ажратиб олишнинг тўлиқлиги ва сифат кўрсаткичларининг ишончлилигини белгилаш, ҳисобга олиш ҳамда баҳолаш маркшейдерлик ва геология хизматлари, техник-назорат хизматлари томонидан, зарур ҳолларда корхонанинг бўлинмалари ва хизматларини жалб этган ҳолда амалга оширилади. Қазиб чиқаришда фойдали қазилмаларни ажратиб олиш ва уларнинг нобудгарчилиги ўз вақтида ва ишончли ҳисобга олинишини назорат қилиш учун корхонанинг бош муҳандиси жавоб беради.
102. Минерал хом ашёга амалдаги кондициялар параметрларига қўшимча сифатида фойдали қазилма захираларидан янада тўлароқ фойдаланишни таъминлаш учун Инспекция билан келишиб қазиб чиқарилган фойдали қазилмалардаги фойдали компонентларнинг муайян яроқсиз қисмини қўллаш мумкин.
Яроқсиз қисмлар муайян қазилма бирлиги ёки улар гуруҳига мансуб бўлиши ва аниқ кон-геологик, технологик ва иқтисодий шароитларни ҳисобга олиб белгиланиши лозим.
103. Қазилма бирликларини тўлиқ қазиб олмаслик ман этилади. Истисно вазиятларда (бу бошқа коннинг янада бой участкаларини танлаб қазишга ёки фойдали қазилмаларнинг қўшимча нобудгарчилигига олиб келмаган шароитда) Инспекция билан келишган ҳолда қазиб бўлинмаган балансдаги фойдали қазилма захиралари билан қазилма бирликларини вақтинча, лекин кўпи билан бир йилга қолдиришга йўл қўйилади.
104. Корхоналар ер қаъридан фойдали қазилмаларни ажратиб олишнинг тўлиқлиги ва сифатини ошириш мақсадида қуйидагилар бўйича доимий чораларни кўришлари лозим:
пухта қидириш ва фойдаланиш мақсадида қидириш усулларини кон қазиш технологияларини, ер қаъридаги фойдали қазилмалар ва қазиб чиқарилган минерал хом ашё сифатини назорат қилиш усулларини такомиллаштириш;
истиқболли кон техникасини жорий этиш;
балансдан ташқари захиралар, шунингдек, илгари ер қаърида қолдирилган ёки ушбу конда қабул қилинган технология бўйича қазилмайдиган коннинг локал участкаларидаги захираларни қазишга жалб этиш.
Конни ер ости усулида қазишда, шунингдек:
фойдали қазилма целикларини жинс бўйича изоляциялаш зоналари билан алмаштириш имконияти;
ёнғин ўчирилган участкалардаги фойдали қазилмаларни қазиб олишнинг мақсадга мувофиқлиги;
захираларни уларнинг зарурати қолмаган ҳимоялаш ва барьер целикларидан чиқариб олиш имконияти;
ўта тақчил ва қимматли фойдали қазилма конларини янада тўлароқ қазиб олиш учун қазилган бўшлиқни бурмалаш;
қазилмалар тупроғини маъдан майдаларидан пухта тозалашни ташкил этиш;
сизот ва шахта сувларини тозалаш чоралари ҳам кўриб чиқилиши зарур.
Бу масалалар бўйича қарорлар техник-иқтисодий ҳисоб-китоблар асосида ҳамда табиатни муҳофаза қилиш талаблари, хавфсизлик қоида ва нормаларига риоя этилган шароитда қабул қилиниши лозим.
105. Тажриба-саноат йўли билан янги қазиш тизимлари ва уларнинг параметрларини жорий этиш ва амалдагиларини такомиллаштиришга белгиланган тартибда тасдиқланган ҳамда Давлат экология қўмитаси, Инспекция ва Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси билан келишилган махсус лойиҳага биноан йўл қўйилади.
Тажриба-саноат ишларини амалга ошириш учун участкалар ўз шароитлари бўйича кон учун намунавий, иш ҳажмлари эса шунга яраша бўлиши лозим. Назарда тутилган ишлар учун бой маъданлар ёки фойдали қазилма конларининг захиралари сифати ўртачадан юқори бўлган бошқа участкаларини ажратиш тақиқланади.
106. Конни очиқ усулда қазишда оқилона параметрларни белгилаш ва уларнинг деформацияланишини бартараф этиш мақсадида карьер бортлари, поғоналар ва тоғ жинслари қиялик ҳолатини кузатиш мажбурий тартибда амалга оширилиши лозим.
Мураккаб кон-геологик ва гидрогеологик шароитлардаги конларни қазишда карьер бортлари поғоналарининг ва тоғ жинслари қияликларининг оқилона параметрларини аниқлаш учун илмий-тадқиқот ташкилотлари жалб этилиши зарур.
Карьер бортлари, поғоналар ва тоғ жинслари қияликларининг деформацияланиши, уларнинг юзага келиши сабаблари ва иқтисодий зарарлар ҳажми кўрсатилган ҳолда мажбурий тартибда ҳужжатлаштирилади. Деформацияланган поғоналар ва карьер бортларида ишларни олиб бориш хавфсизлик чораларини кўрмасдан амалга ошириш тақиқланади.
107. Шифт ва камерлараро целикларни қолдирадиган ҳамда тозалаш маконини табиий ушлаб туриш тизими билан конни ер ости усулида қазишда корхоналар (зарур ҳолларда ихтисослаштирилган ёки илмий-тадқиқот ташкилотларини жалб этган ҳолда) улардаги деформацияларни ўз вақтида аниқлаш, целикларнинг яроқлилиги муддатлари ҳамда оқилона ўлчамларини белгилаш, фойдали қазилмалар нобудгарчилигини энг кам даражага келтириш ва ишларнинг хавфсизлигини таъминлаш учун шифтлар, тупроқлар ҳамда целиклар ҳолатини мунтазам кузатиб боришлари лозим.
108. Конларни руда ҳамда аралашма жинсларни қулатиш тизимлари билан қазишда майдаланган фойдали қазилмаларни чиқариш планограммасига қатъий риоя этиш, кон жинсларининг қулаш ва сурилиш зоналарини, сурилиш бурчакларини аниқлаш ҳамда юзанинг чўкиши катталигини аниқлаш ва юза ва ер ости объектларини кон ишларининг зарарли таъсиридан муҳофаза қилиш чораларини ишлаб чиқиш мақсадида мунтазам кузатиб бориш лозим. Кон жинсларининг қулаши ёки сурилиши зоналарида жойлашган фойдали қазилма захираларидан фойдаланиш ёки уларни муҳофаза қилиш масалаларини кўриб чиқиш ва ҳал этиш мажбурийдир.
109. Фойдали қазилмани қазиб чиқарадиган ҳар бир корхона томонидан қуйидаги имкониятлар кўриб чиқилиши лозим:
илгари конни ёки унинг бир қисмини қазишда қолдирилган фойдали қазилма захираларини қазиб чиқариш;
таркибида фойдали компонентлар бўлган бостирилган ўйиқларни қазиш;
тугатилган балансдаги захиралар зонасида жойлашган балансдан ташқари захиралар участкаларини қазиш;
фойдали қазилмалар ҳамда аралашма жинсларнинг ўпирилиши йўли билан қазиш тизимларида қазилган бўшлиқда қолдирилган фойдали қазилмаларни қазиш;
аралашма ва очиш жинслари ағдармаларидан фойдали қазилмаларни ажратиб олиш.
Бундай ишлар лойиҳалаш ташкилоти томонидан тузилган ҳамда Инспекция ва Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси билан келишган ҳолда белгиланган тартибда тасдиқланган махсус лойиҳа асосида амалга оширилиши лозим.
Лойиҳа қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:
фойдали қазилма захираларини қазишни техник-иқтисодий баҳолаш;
корхонанинг асосий кон ишларига боғлиқ тайёрлаш ва тозалаш ишларининг методикаси ва технологияси;
кон ишларини бажаришнинг хавфсизлик чоралари.
7-боб. Мураккаб кон-геологик шароитлардаги конларни қазишга қўйиладиган қўшимча талаблар
110. Мураккаб кон-геологик ва бошқа табиий шароитлардаги конларга қуйидаги конлар киради:
газ, қўққисдан отилиш ва тоғ зарблари бўйича хавфли бўлган конлар;
ўз-ўзидан ёнишга мойил фойдали қазилмалар;
сувда осон эрийдиган фойдали қазилмалар;
сочмалар;
қимматбаҳо, ярим қимматбаҳо, зебу-зийнат тайёрланадиган тошлар ва пьезо-оптика хом ашёси;
ҳавзалар тубида, ҳовузлар ҳамда сув оқимлари тагида, ўпирилишлар, кўчки, сел, карст хавфи бўлган ва юқори сейсмик ҳолатдаги зоналарда жойлашган конлар;
катта чуқурликларда, ўз-ўзидан ўпирилишга мойил бўлган жинсларда, шунингдек, таркибида тез маъданлашадиган сув бўлган жинсларда жойлашган конлар.
111. Ушбу бобнинг 110-бандида кўрсатилган конларни қазишда ишлаётган корхоналарда хавфсизлик қоидалари ва меъёрларини ҳамда мураккаб табиий омилларнинг фойдали қазилма захираларидан оқилона, комплекс фойдаланишга зарарли таъсирининг олдини олишни ҳисобга олиб ишлаб чиқилган махсус тадбирлар амалга оширилиши лозим.
112. Кўплаб сув босган, қуюқ оқова ҳамда карст бўшлиқлари мавжуд бўлган фойдали қазилмалар конларида сувли горизонт ва сув босган жинсларнинг тўсатдан сув тошишига ҳамда фойдали қазилмаларнинг асоссиз нобудгарчилигига олиб келувчи сурилишларга сабаб бўлувчи кон ишлари технологиясини қўллаш тақиқланади.
113. Ўз-ўзидан ёнишга мойил фойдали қазилма ва жинслар конларини қазиш Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси томонидан тасдиқланган махсус йўриқномаларга мувофиқ амалга оширилиши зарур.
Майдаланган фойдали қазилма узоқ вақт тозаланган бўшлиқда қолдириладиган қазиш тизимини қўллаш, шунингдек, майдаланган қазилмаларни қазилган бўшлиқда қолдириш тақиқланади.
114. Ер ости усулида қазиб олинадиган сувда тез эрийдиган фойдали қазилмалар конларида кон қазилмаларига сув ўтиб кетишини бартараф этувчи тадбирлар амалга оширилиши лозим. Бундай фойдали қазилмаларни шахта усулида қазиладиган конлар майдонида ер ости усулида танлаб эритмага ўтказиш усулида қазиб олиш тақиқланади.
115. Кон ишлари жараёнида халқ хўжалиги ёки илмий қийматга эга бўлган қимматбаҳо, ярим қимматбаҳо ва зебу-зийнат ясаладиган тошлар, оптик ва пьезо электрик кристаллар, музей ва коллекция намуналари, друзлар ёки бошқа табиат маҳсулотлари намоён бўлган тақдирда корхона раҳбарияти уларни сақлаш ва кейинчалик қазиб олиниши учун шароитлар яратиш учун жавоб беради.
Юқорида санаб ўтилган фойдали қазилмалар топилмалари белгиланган тартибда қидирилиши ҳамда уларнинг захиралари корхона раҳбари томонидан тасдиқланган ва тегишли кончилик ташкилоти билан келишилган махсус лойиҳа бўйича ажратиб олиниши лозим. Лойиҳада фойдали қазилмалар нобудгарчилиги ёки бузилишини бартараф этувчи массивдан ажралиши, транспортда ташиш ва сақлаш усуллари назарда тутилиши зарур. Ҳисоблаш тарозида тортиш йўли билан амалга оширилади.
116. Ушбу бобнинг 115-бандида санаб ўтилган, шунингдек, қоплама ва бинокорлик тошларининг қимматли турлари бўйича фойдали қазилма конларини эркин қазиш чоғида қазиб олишнинг уларнинг табиий сифати бузилишига ёки пасайишига олиб келувчи усулларини ҳамда қазиш тизимларини, шунингдек, усулларини қўллаш тақиқланади.
8-боб. Қазиб чиқарилган фойдали қазилмаларни юклаб жўнатиш ҳамда қайта ишлашга тайёрлаш
117. Корхоналар лойиҳа, техник регламентлар ёки стандартлар талабларига мувофиқ қазиб олинган фойдали қазилмаларни истеъмолчи томонидан минерал хом ашёни қайта ишлаш чоғида унинг таркибидаги саноат аҳамиятига эга бўлган компонентлар энг тўлиқ ажратиб олинишини, шунингдек, унинг товар сифати сақланишини таъминлаш мақсадида юклаб жўнатиш ва қайта ишлашга тайёрлашни амалга оширишлари лозим.
Корхоналар фойдали қазилмалар ва компонентларни энг тўлиқ ажратиб олиш ҳамда улардан комплекс фойдаланишни таъминловчи минерал хом ашёни етказиб бериш бўйича техник регламентлар ёки стандартларни аниқлаштиришга оид таклифларни киритишлари зарур.
118. Конларни қазиш чоғида минерал хом ашёни қайта ишлаш технологиясини такомиллаштириш ва самарадорлигини ошириш мақсадида ундан технологик намуна олиш мунтазам амалга оширилиши лозим. Бунда технологик намуналарнинг минерал таркиб, асосий физик ўхшашликлар ва бошқа тавсифлар бўйича мақбуллиги таъминланиши керак.
119. Минерал хом ашё технологик намуналарини танлаб олишга техник шартлар қуйидаги асосий параметрлар белгиланишини назарда тутиши лозим:
технологик намунанинг умумий оғирлиги ва унинг таркибий қисмлари оғирлиги;
фойдали қазилмалар ва уларнинг ўхшашликларининг табиий ёки технологик турлари, навлари;
ҳар бир фойдали қазилма тури, навининг ўртача кимёвий ва минералогик таркиби, таркибидаги зарарли аралашмалар;
намунанинг танлаш чоғидаги сифат пасайиши.
Ҳар бир технологик намуна учун танлаб олинганлиги тўғрисида далолатнома тузилади ҳамда тармоқ йўриқномасига мувофиқ паспорт тўлдирилади.
120. Истеъмолчига етказиб бериладиган ёки қайта ишлашга жўнатиладиган қазиб олинган минерал хом ашёга кон ишлаб чиқаришининг ер ости бойликлари тўғрисидаги қонунчилик талабларига мувофиқ қатъий ҳисоб ва назоратга олинадиган якуний маҳсулоти сифатида қаралиши лозим.
121. Корхона минерал хом ашёни самарали тайёрлаш ва унинг миқдорини ва товар сифатини йўқотмасдан истеъмолчига етказиб беришни таъминловчи махсус техник восита ва қурилмалар иншоотига, шунингдек, қазиб чиқарилган фойдали қазилмаларнинг минимал захирасига эга бўлиши зарур.
Қазиб чиқарилган минерал хом ашёни йиғиш, омбор ва бункерлар сиғими ҳамда уларнинг қурилмаси корхона маҳсулдорлиги, фойдали қазилманинг қиймати ва физик-механик ўхшашликларини, хом ашёни тайёрлаш, шу жумладан, унинг сифатини барқарорлаштириш, мустақил оқимлар, тур ва навларнинг ажратилиши бўйича технологик операцияларни бажариш зарурияти, шунингдек, механик нобудгарчиликларни бартараф этишни ҳисобга олган ҳолда белгиланади.
Қимматли фойдали қазилмаларни атмосфера омилларининг қазиб чиқарилган минерал хом ашёнинг сақланиши ва сифатига таъсир кўрсатадиган шароитда уларни очиқ омборларга тўплашга йўл қўйилмайди. Очиқ омборлардан фойдаланишга алоҳида ҳолларда юқори ташкилот томонидан албатта фойдали қазилмалар нобудгарчилиги ва сифати пасайишининг олдини олиш бўйича махсус чоралар кўрилган шароитда рухсат этилиши мумкин.
122. Қазиб чиқарилган минерал хом ашё истеъмолчига унинг техник назорат хизмати ёки корхонанинг бошқа ваколатли махсус хизмати томонидан қабул қилингандан сўнг ҳамда унинг техник регламентлари ёки стандартларига мос бўлган шароитда юклаб жўнатилади.
Минерал хом ашёни етказиб беришнинг техник талаблари манфаатдор органлар билан келишилиши ҳамда белгиланган тартибда тасдиқланиши зарур.
Қазиб чиқарилган минерал хом ашёни қайта ишлаш чоғида фойдали компонентларни ажратиб олишнинг камайишига олиб келувчи техник регламентлар ёки стандартларни бузган ҳолда етказиб бериш тақиқланади.
123. Омборларда тўпланган ва сақланаётган, кейинчалик юклаб жўнатишга тайёрланаётган ва юклаб жўнатилаётган минерал хом ашёнинг миқдори ҳамда сифатини ҳисобга олиш ва назорат қилиш техник назорат хизмати ёки бошқа махсус ваколатли хизмат томонидан амалга оширилади.
Қазиб чиқарилган минерал хом ашё миқдори ва сифатини ҳисобга олиш ва назорат қилиш маълумотлари корхона бўйича: ер қаърида тугатилган, қазиш чоғида нобуд қилинган, қазиб чиқарилган ва юклаб жўнатилган қазилмалар, товар маҳсулотлар, ағдарма маҳсулотлар ва улар таркибидаги фойдали компонентлар захираларининг жамланма балансини тузишни таъминлаши лозим.
124. Омборларда тўпланган ва сақланаётган, юклашга тайёрланаётган ва юклаб жўнатилаётган минерал хом ашё сифати ҳамда миқдорини ҳисобга олиш ва назорат қилиш тартиби ва уни ташкил этиш тармоқ йўриқномаси ёки корхонанинг юқори ташкилот тасдиқлаган йўриқномаси билан белгиланади. Йўриқнома намуналарни танлашнинг тартиби, усули ва такрорланиши даражасини, тортиш қурилмалари, товар хом ашё сифати ҳамда миқдорини ҳисоблаш ва назорат қилиш пунктларининг жойлашишини, аниқланган компонентлар ва физик-механик ўхшашликлар, шунингдек, намунани таҳлил қилиш ҳамда уларнинг аниқлигини назорат этиш усулларини белгилаши лозим.
Олинган ахборотлар ишончлилигининг пасайишига олиб келувчи товар хом ашё миқдори ҳамда сифатини ҳисоблаш ва назорат қилиш пунктларини жойлаштиришга қўл қўйилмайди.
125. Қимматли фойдали қазилмалар қазиб чиқаришни амалга оширувчи корхоналар технологик жараёнда тақдим этиладиган намуналарни танлаш учун махсус қурилмаларга ёки қазиб олинадиган минерал хом ашё сифатини узлуксиз аниқловчи приборга эга бўлишлари зарур.
126. Корхоналарга минерал хом ашё етказиб бериш қуруқ массани қайта ҳисоблашни ҳамда юклаб жўнатилаётган хом ашёнинг товар сифатини ишончли ва тезкор аниқлашни таъминлаган ҳолда оғирлик ҳисоби асосида амалга оширилиши лозим.
Қазиб чиқарилган фойдали қазилмаларни юклаб жўнатишни ҳисоблашнинг вақтинча бошқа усулларини қўллашга истисно ҳолларда Инспекция билан келишиб оғирликнинг ҳисобини мажбурий назорат қилган ҳолда йўл қўйилади.
127. Корхоналар (жўнатувчи ва қабул қилиб олувчи) транспорт сиғимларини мунтазам назорат қилиш ва тозалашни амалга оширишлари лозим.
Минерал хом ашёни юклаб жўнатиш чоғида транспортда ташишда унинг нобуд бўлишини бартараф этиш бўйича, шунингдек, хом ашёнинг музлаб қотиб қолиши, ёпишиб қолиши ва унинг ифлосланиши ва сифатининг пасайишига қарши чоралар кўрилади. Темир йўл вагонларига юклаб жўнатишда, бундан ташқари, минерал хом ашё ҳаво оқимининг таъсиридан, зарур бўлганда атмосфера ёғинларининг зарарли таъсиридан сақланиши керак.
128. Қазиб чиқарилган фойдали қазилмалар миқдори ва сифатининг геологик ва маркшейдерлик маълумотларига қайта ишловчи ишлаб чиқариш (бойитиш фабрикаси)нинг ҳисобга олиш маълумотлари бўйича тузатишлар киритишга йўл қўйилмайди. Қазиб чиқарилган, юклаб жўнатилган ҳамда қайта ишланган минерал хом ашё миқдори ва сифатини аниқлашда мунтазам равишда ҳар хилликлар юзага келган тақдирда манфаатдор корхоналар ва ташкилотлар томонидан бу чалкашликлар сабабини аниқлаш ва уларни тузатиш бўйича ўз вақтида биргаликдаги чоралар кўрилиши лозим.
129. Истеъмолчига юклаб жўнатиладиган товар хом ашёсининг ҳар бир гуруҳига технологик турлар, навлар ҳамда улар таркибидаги саноат аҳамиятига эга бўлган асосий ва қўшимча компонентлар бўйича минерал хом ашё миқдори ва сифати кўрсатиладиган сертификат ёки товар паспорти расмийлаштирилган бўлиши лозим. Сертификатлар ва товар паспортларининг нусхалари операция ўтказилган йил мобайнида корхонада сақланади ҳамда қазиб чиқарилган фойдали қазилмаларни юклаб жўнатишнинг шакли ва тўлдириш тартиби тармоқ йўриқномаси билан белгиланадиган ҳисоблаш дафтарини тўлдириш учун асос бўлиб хизмат қилади.
Истеъмолчига товар хом ашёни узлуксиз жўнатишда (конвейерлар, пневмогидротранспорт қурилмалари ва жўнатишнинг бошқа узлуксиз технологияси ёрдамида) Жўнатишни ҳисоблаш дафтари жўнатилган минерал хом ашё миқдори ва сифатини бевосита юклаш жараёнида махсус тарозида тортиш қурилмалари ва приборлари ёрдамида аниқлаш маълумотлари бўйича тўлдирилади.
130. Қазиб чиқарилган, аммо вақтинча фойдаланилмайдиган минерал хом ашё кейинчалик қайта ишлашга жалб этилиши учун тўпланиши, ҳисобланиши, сақланиши лозим.
Тўплаш чоғида минерал хом ашёнинг сув эрозияси, ўзидан ўзи ёниши ва бошқа сабаблар билан нобуд бўлиши ёки бузилишини бартараф этиш тадбирлари кўрилиши зарур. Омбор (ағдарма) ҳудуди сизот ва тошқин сувлари босишидан ҳимоя қилинган бўлиши керак.
Вақтинча фойдаланилмайдиган хом ашёни сақлаш жойларини шахта майдонларининг қулаш зоналарида, сурилиш зоналарида ҳамда бевосита шахта (карьер) майдонларини қазиш контурларига яқин жойларда жойлаштириш тақиқланади.
131. Вақтинча фойдаланилмайдиган минерал хом ашёни тўплаш ҳосил бўлган хом ашё ҳажмини инструментал ўлчашни таъминлаган ҳолда уни сақлаш ва кейинчалик қайта ишлаш технологияси ҳамда муддатларига қараб турлар ва навларга ажратилиб амалга оширилади.
Фойдаланилмайдиган минерал хом ашёни сақлаш жойларининг ҳар бири бўйича корхона бош муҳандиси тасдиқлайдиган шаклдаги паспорт юритилиши лозим.
132. Кўп компонентли минерал хом ашёдан комплекс фойдаланиш таъминланмаган тақдирда уни юклаб жўнатиш тақиқланади.
Қазиб олинган фойдали қазилмаларни юклаб жўнатишни ҳисобга олишнинг бошқа усуллари вақтинча қўлланилишига торозида ҳисобга олиш усулларига истисно ҳолларда ва Инспекция билан келишилиб йўл қўйилади.
9-боб. Конларни қазишда атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш
133. Фойдали қазилмаларни қазиб чиқариш корхоналарини қуриш, реконструкция қилиш ҳамда улардан фойдаланишда табиатни муҳофаза қилиш қонунчилиги талабларига мувофиқ ер қаъридан фойдаланиш билан боғлиқ ишларнинг зарарли таъсиридан аҳоли ҳаёти ва соғлиғи хавфсизлиги таъминланиши, атмосфера ҳавоси, ерлар, ўрмонлар, сувлар, ҳайвонот дунёси ҳамда атроф табиий муҳитнинг бошқа объектлари, бинолар ва иншоотлар муҳофаза қилиниши, шунингдек, қўриқхоналар, табиат, тарих ва маданият ёдгорликлари қўриқланиши зарур.
134. Корхоналар табиий муҳит ҳолатини ҳамда лойиҳада назарда тутилган табиатни муҳофаза қилиш чора-тадбирларининг бажарилишини мунтазам назорат қилиб боришлари керак. Корхоналарнинг тегишли хизматлари табиий муҳитнинг ифлосланиши ва ўзгаришини самарали назорат қилиш учун зарур техник воситалар билан таъминланиши зарур.
Агар фойдали қазилма конларини қазиш чоғида лойиҳавий қарорларни анчагина ёки тўлиқ ўзгартиришни талаб этувчи атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш бўйича янада самарали чораларни қўллаш зарурати пайдо бўлса, корхона бош лойиҳачига лойиҳанинг тегишли бўлимларини ўзгартириш юзасидан техник топшириқ бериши шарт.
135. Фойдали қазилмалар конларини қазувчи, уларга фойдаланиш учун берилган қишлоқ хўжалиги ерлари ёки ўрмонзорлар, сув ҳавзалари ва қирғоқ олди зоналарида геология-қидирув, қурилиш ва бошқа ишларни бажарувчи корхоналар бу ерларда зарурият қолмагач уларни ўзларининг ҳисобидан қишлоқ, ўрмон ёки балиқчилик хўжаликларида фойдаланиш учун яроқли ҳолга, назарда тутилаётган ишлар бошқа ерларда амалга оширилганда уларни ўз йўналиши бўйича фойдаланиш мумкин бўладиган ҳолга келтиришлари зарур. Ер участкаларини яроқли ҳолга келтириш ишларнинг бориши жараёнида бунинг имконияти бўлмаганда ишлар тугатилганидан сўнг, ер майдонларини фойдаланишга берган органлар белгилаган муддатларда, белгиланган тартибда тасдиқланган лойиҳаларга мувофиқ амалга оширилади.
Корхоналар фойдали қазилмалар конларини қазишда ва тупроқ қатламини бузиш билан боғлиқ бошқа ишларни бажаришда тупроқнинг ҳосилдор қатламини четга суриб қўйишлари, сақлашлари ва қайта тикланадиган ерларга ёки каммаҳсулли ерларга келтиришлари лозим.
Фойдали қазилмалар конларини қазишда кон ишлари технологиясига табиатни муҳофаза қилишнинг қуйидаги талаблари қўйилади:
фойдали қазилмаларни қазиб чиқаришда ер имкони борича кам сарфланиши, яъни қазиб чиқариладиган минерал хом ашё бирлигига ер ресурслари сарфи минимал даражада бўлиши;
карьер қурилиши ва кондан фойдаланиш жараёнида ернинг бузилиш ва тикланиш режими энг қулай бўлиши, яъни ернинг бузилиши ва қайта тикланиши орасидаги вақт минимал даражада бўлиши, бузилишларнинг асосий қисмини (айниқса, маҳсулдор майдонларда) қазишнинг иложи борича кейинги даврларига қолдириш;
қазилган бўшлиқ ва бўш жинслар ағдармаларини шакллантиришнинг бузилган ерлардан кейинчалик фойдаланишнинг қабул қилинган йўналишларига асосан қайта тиклаш талабларига жавоб бериши;
кон қазиш комплекси объектларида атмосферага энг кам миқдорда чиқинди чиқарувчи машина ва механизмлардан фойдаланиш;
зарарли моддалар отилиб чиқишининг камайишини, чиқадиган газларни чанг тутиш ва газ тозалаш қурилмаларида тозалашни таъминловчи технологик жараёнларни такомиллаштириш ва соддалаштириш;
чангтутгич ва газ тозалаш қурилмаларидан фойдаланиш ва улар ишини ҳамда бошқа табиатни муҳофаза қилиш чора-тадбирларининг бажарилишини назорат қилишни пухта ташкил этиш;
ер ости сувларининг озиқланиши, ҳаракати ва камайиши шароитларининг ўзгаришига олиб келувчи, воронка (чуқур) ҳосил бўлиши, деформацияланиш ва ер юзасининг чўкиши, тез аралашадиган жинсларнинг танлаб эритмага ўтказилишига олиб келувчи гидрогеологик ва муҳандислик-геологик ҳолатлар билан биргаликда олиб бориладиган фойдали қазилмалар конларини очиш усуллари ва қазиш тизимини қўллаш, шунингдек, кон-тайёрлаш ишларини бажариш тақиқланади;
очиқ сув ҳавзаларига маъданланган сувлар, аччиқ ва ишқорли карьер, шахта ва сизот сувларининг тушишига йўл қўймаслик;
маъданланган сувларни тозалашнинг термик, мембран, ион алмашиш ва гидротехник усулларини қўллаш;
карьерларда кон ишларини ривожлантиришни осилма ёндан остки ёнга қараб амалга ошириш, бунда руданинг нобудгарчилиги ва жинсларнинг аралашиб кетиши сезиларли даражада кам бўлади;
горизонтал ва қияликдаги конларни очиқ усулда қазишда ички ағдарма ҳосил қилиш усулида қазиб чиқариш имконини берувчи очиш схемаси ва қазиш тизимини қўллаш; ташқи ағдарма ҳосил қилиш усулида қазиб чиқариш технологиясини қўллаш тақиқланади; ташқи ағдарма ҳосил қилиш усулида очиш схемаси ва қазиш тизими истисно ҳолларда (руда жисмларининг тиккасига қулаши, конни қазишнинг мураккаб геологик ва кон-техник шароитлари) Давлат табиатни муҳофаза қилиш қўмитаси билан келишиб қўлланади;
карьерларнинг қабул қилинган параметрлари, қазиш тизимлари ва поғоналар элементлари атроф табиий муҳитга энг кам юкламани таъминлаши зарур;
келгусида утилизация қилинадиган ва қайта тикланмайдиган очиш жинслари ағдармалари, ишлаб чиқаришнинг бошқа чиқиндилари, вақтинча фойдаланилмайдиган минерал хом ашё омборлари алоҳида жойлаштирилиши керак;
хом ашёнинг ҳар бир турига бир хилда бориш мумкин бўлишини ва эгаллаш майдонининг энг кам бўлишини таъминлаш, техноген конларни яратиш ва қазишнинг технологик жараёнларида минимал меҳнат сарфи ва юқори тежамлиликни таъминлаш.
136. Фойдали қазилмалар конларини қазишда тупроқнинг сув ва ҳаводан нураши ривожланишини, турланишини, ботқоққа айланишини ёки ерларнинг ҳосилдорлиги йўқолишининг бошқа шаклларини бартараф этувчи ёки унга тўсқинлик қилувчи чора-тадбирлар амалга оширилиши лозим.
Очиш жинслари ағдармалари, ишлаб чиқаришнинг бошқа чиқиндилари, вақтинча фойдаланилмайдиган, келажакда фойдаланиладиган ва қайта тикланмайдиган минерал хом ашё сақлаш жойлари атроф табиий муҳитни муҳофаза қилиш талабларини ҳисобга олган ҳолда шакллантирилиши зарур.
137. Корхоналар аҳолининг ичимлик ва маиший эҳтиёжларини биринчи навбатда қондириш, уларни ифлосланиш ва камайишдан сақлаш, оқова ва шахта сувларининг табиат объектларига зарарли таъсиридан огоҳ қилиш ва уларни бартараф этиш мақсадида ер усти ва ости сувларидан оқилона фойдаланишни таъминлашлари лозим.
Агар бундай таъсирга балиқчилик хўжалиги ҳавзалари тушиб қолса, унда табиатни муҳофаза қилиш органлари билан келишилган, балиқлар, бошқа сув жониворлари ва ўсимликларини муҳофаза қилишни ва уларнинг кўпайиши учун шароитларни таъминловчи чора-тадбирлар ҳам амалга оширилиши керак.
138. Корхоналар сувдан фойдаланиш ва сув истеъмолининг белгиланган режалари, технологик нормалари ва қоидаларига риоя қилишлари, шунингдек, корхонанинг ишлаб чиқариш фаолияти таъсиридаги зонада ер ости ва ер усти сувларининг ҳолатини гидрогеологик кузатиш ва назорат қилишни амалга оширишлари лозим.
139. Тозаланмаган оқова ва шахта сувларини сувли объектларга оқизиб юбориш тақиқланади. Оқова ва шахта сувларини сувли объектларга оқизиш шартлари сув ҳақидаги қонунчилик талабларига жавоб бериши зарур.
Оқизиб юбориладиган сувлардаги турли хил ифлослантирувчи моддаларнинг таркибига доир талаблар бузилган тақдирда бу бузилишларнинг сабаблари аниқланади ва уларни тугатиш чоралари кўрилади. Оқава ва шахта сувларини даволаш тоифасига киритилган сув объектларига, шунингдек, балиқларнинг увулдириқ сочиш ва тўйиниш жойлари ҳамда қишлайдиган чуқурларига оқизиш тақиқланади.
Сув истеъмоли ва сув ажратиш ҳисоби сув ҳақидаги қонунчиликка мувофиқ амалга оширилиши лозим.
140. Конларни қазишда ер ости сувли горизонтлар очилган бўлса, корхоналар бу ҳақда сувдан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишни тартибга солиш органларига ўз вақтида хабар қилишлари зарур.
Бурғулаш ишларини бажарувчи корхоналар табиий қудуқларни тартибга солиш қурилмалари билан жиҳозлашлари, бу қудуқларни белгиланган тартибда консервация қилишлари ёки тугатишлари лозим.
141. Қуйидагиларни:
оқова ва шахта сувларини тозалаш учун қурилмалар билан таъминланмаган корхоналар ва уларнинг объектларни;
сув қабул қилувчи ва бошқа иншоотларнинг белгиланган тартибда тайёрлангунига қадар конлардаги қуритиш тизимларини;
тасдиқланган лойиҳага мувофиқ балиқ сақлаш қурилмаларисиз сув олиш иншоотларини;
сувни тартибга солиш қурилмалари билан таъминламасдан ва тегишли ҳолларда санитария муҳофазаси зоналарини белгиламасдан сувдаги бурғулаш қудуқларини;
сув омборлари, чиқинди омборлари ва гидроағдармаларни (уларни тўлдириш) лойиҳада назарда тутилган ўзанларни тайёрлаш, шу жумладан бу объектларни фильтрацияга қарши экранлар билан жиҳозлашга оид чора-тадбирларни амалга оширмай фойдаланишга топшириш тақиқланади.
142. Фойдали қазилмаларни қазиб чиқариш, бурғулаб портлатиш ишлари, жинслар ағдармалари, ишлаб чиқариш чиқиндилари омборларини жойлаштириш ва улардан фойдаланиш атмосфера ҳавосини ифлослантиришни бартараф этиш ёки қисқартириш усуллари бўйича Давлат экология қўмитаси органлари билан келишилган қоидаларга риоя этилган ҳолда амалга оширилади.
Аҳоли пунктларида атмосфера ҳавосини чанг, зарарли газлар, сассиқ моддалар билан ифлослантирувчи манба ҳисобланувчи жинслар ағдармалари ва чиқинди омборларини жойлаштириш, шунингдек чиқиндиларни корхона ҳудудида ва аҳоли пунктларида махсус қурилмалардан ташқарида ёқиш тақиқланади.
Корхоналар атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи чиқиндиларни ўз вақтида улардан хом ашё сифатида фойдаланувчи корхоналарга ёки ихтисослаштирилган полигонларга олиб чиқишлари лозим.
143. Конларни қазиш чоғида атмосферага чиқадиган чиқитларнинг йўл қўйилиши мумкин (бунга барча ифлослантириш манбаларидан отилиб чиқишлар киради) нормативларига қатъий риоя қилиниши зарур.
Атмосфера ҳавосига тегишли нормативлар ўрнатилмаган кимёвий, физик ва биологик омилларнинг зарарли таъсирига Давлат экология қўмитаси органлари томонидан муайян муддатга берилган рухсатномалар бўйича фақат истисно вазиятларда йўл қўйилиши мумкин. Ушбу муддат мобайнида бу омилнинг атмосферага зарарли таъсирининг йўл қўйилиши чегараси нормативлари белгиланиши ва атмосфера ҳавосини муҳофаза қилишга оид чора-тадбирлар амалга оширилиши лозим.
Ифлослантирувчи моддалар йўл қўйиладиган отилиб чиқиш бўйича белгиланган нормативлардан ошиб кетган ҳолларда корхона зудлик билан бу ҳақда атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини амалга оширувчи органга хабар бериши ва йўл қўйилган бузилишни бартараф этиш чора-тадбирларини кўриши зарур.
144. Фаолияти атмосферага ифлослантирувчи моддаларнинг чиқиши билан боғлиқ бўлган корхоналар, ифлослантириш манбалари пайдо бўлган вақтдан қатъи назар, атмосферага ифлослантирувчи моддаларнинг чиқишини тутиш, тўхтатиш ёки тозалаш учун иншоотлар, асбоб-ускуналар ва аппаратлар билан жиҳозланган бўлиши лозим ҳамда бу иншоотлар, асбоб-ускуналар ва аппаратларнинг тўхтовсиз, самарали ишлашини ва соз ҳолатда сақланишини, шунингдек, ифлослантирувчи моддалар миқдорининг ва уларнинг таркиби мунтазам ҳисобини амалга оширишлари зарур.
10-боб. Фойдали қазилмалар қазиб чиқариш корхоналарини тугатиш ва консервация қилиш
145. Фойдали қазилмалар захираларини қазиш тугаллангач, шунингдек, техник-иқтисодий ҳисоб-китоблар ва бошқа асослашлар бўйича конни ёки унинг бир қисмини қазишни давом эттириш мақсадга номувофиқ топилса ёки мумкин бўлмаса конни қазаётган корхона ёки шу корхонанинг тегишли қисми тугатилади ёхуд консервация қилишга ўтказилади.
Корхона тўлиқ ёки қисман тугатилганда ёхуд консервация қилинганда кон қазилмалари ва бурғу қудуқлари аҳоли хавфсизлиги, атроф табиий муҳитни, бинолар ва иншоотларни муҳофаза қилишни, консервация қилинганда эса конлар, кон қазилмалари ҳамда бурғу қудуқларини вақтинча тўхтатишнинг бутун даври мобайнида муҳофаза қилишни ҳам таъминловчи ҳолга келтирилиши лозим.
146. Корхона ёки унинг бир қисмининг тугатилишига фойдали қазилмаларнинг балансдаги захиралари тўлиқ қазиб бўлингандан сўнг, уларнинг кўпайиши, конни қайта қазиш ҳамда балансдан ташқари захираларни қазиб чиқаришга ҳаракат қилишнинг истиқболи бўлмаган тақдирда ва захираларнинг саноат аҳамиятини йўқотган қолдиқлари ҳисобдан чиқарилган шароитда йўл қўйилади.
Корхонани тугатишда кон қазилмалари ва бурғу қудуқларидан бошқа халқ хўжалиги мақсадларида фойдаланиш имкониятлари тўғрисидаги масала ҳал этилиши лозим.
Фойдали қазилма конларини қазишда Ўзбекистон Республикаси Қурилиш вазирлиги, Инспекция ва Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси билан келишган ҳолда ер ости кон қазилмаларини узоқ муддат сақлаш ва ундан аниқ мақсадларда кейинчалик самарали фойдаланиш имкониятини таъминловчи мақсадли тайёрлаш амалга оширилган корхонани ёки унинг бир қисмини тугатиш тақиқланади.
147. Корхона ёки унинг бир қисмини консервация қилишга кон ёки унинг алоҳида участкаларини техник-иқтисодий, кон-геологик ва бошқа сабаблар бўйича қазиш вақтинча мумкин бўлмаган ёки қазишни давом эттириш мақсадга мувофиқ бўлмаган ҳолларда, асосий кон қазилмалари ва иншоотларини, уларнинг ҳолатини назорат қилиб, мажбуран сақлаган ҳолда йўл қўйилади.
148. Ўзбекистон Республикаси Қурилиш вазирлиги уларда фойдали қазилмалар қазиб чиқариш билан боғлиқ бўлмаган объектларни жойлаштириш истиқболли деб ҳисоблаган кон қазилмалари мажбуран консервация қилинади.
Бундай қазилмаларнинг консервация қилиниши тартиби ҳамда қазилма вақтинча тўхтатилиши зарур бўлган муддат Ўзбекистон Республикаси Қурилиш вазирлиги томонидан белгиланади.
Ўзбекистон Республикаси Қурилиш вазирлиги томонидан ҳисобга олинган қазилмаларни тугатишга истисно ҳолларда Ўзбекистон Республикаси Қурилиш вазирлиги билан келишган ҳолда йўл қўйилади.
149. Хавфсизликни таъминлаш, фойдали қазилмаларни қазиб олишнинг тўлиқлиги ва ер қаърини муҳофаза қилиш ҳамда кон қазилмаларини бошқа халқ хўжалиги мақсадлари учун сақлаш юзасидан корхоналарни тўлиқ ёки қисман тугатиш ва консервация қилиш тартиби, шунингдек, материалларни расмийлаштириш Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси, Инспекция ва Ўзбекистон Республикаси Қурилиш вазирлиги томонидан тасдиқлаган йўриқнома билан белгиланади.
150. Корхона ёки унинг бир қисмини тугатиш ва консервация қилиш махсус лойиҳа асосида амалга оширилади. Махсус лойиҳа ер қаъридан фойдаланувчи томонидан ишлаб чиқилади ва «Лицензия» ахборот тизими орқали Инспекцияга ва Ўзбекистон Республикаси Саноат хавфсизлиги давлат қўмитасига келишиш учун тақдим этилади.
Инспекция ва Ўзбекистон Республикаси Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси тақдим этилган материалларни бир вақтнинг ўзида 10 кун муддатда кўриб чиқади ва махсус лойиҳани ўз электрон рақамли имзоси билан тасдиқлаб, «Лицензия» ахборот тизими орқали юборади.
Лойиҳалар тегишли тайёргарлик ишлари ва бевосита корхонани тугатиш ёки консервация қилиш ишларини ўз ичига олиши ва қуйидагиларни назарда тутиши лозим:
балансдаги ҳамда иқтисодий жиҳатдан қазиб олиш мақсадга мувофиқ бўлган балансдан ташқари захираларни қазиб олиш тартиби ва жадвали;
конни такрорий қазишнинг мақсадга мувофиқлиги тўғрисидаги, шунингдек, омборларда сақланаётган нокондицион фойдали қазилмалар ва ишлаб чиқариш чиқитларидан халқ хўжалигида фойдаланиш тўғрисидаги масалалар ҳамда уларнинг сақланишини таъминлаш чора-тадбирларининг ҳал этилиши;
аҳоли хавфсизлиги, ер қаъри ва атроф табиий муҳитни, бинолар, иншоотларни муҳофаза қилишни таъминлаш, шунингдек, сув ва газ ўтиши (тошиши)ни, ер ости ёнғинларининг тарқалиши ва шунга ўхшашларни бартараф этиш бўйича чора-тадбирлар;
кон қазилмалари ва бурғу қудуқларидан бошқа халқ хўжалиги мақсадларида фойдаланиш масалаларини ҳал этиш;
корхона ёки унинг бир қисмини тугатиш ёки консервация қилиш усуллари;
ер устидаги ва сувли объектларни Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига мувофиқ кейинчалик халқ хўжалигида фойдаланиш учун яроқли ҳолга келтириш чоралари;
кон хусусияти, очиш схемаси ва қазиш тизими билан боғлиқ бошқа лойиҳавий қарорлар.
Ер ости бўшлиқларининг катта ҳажмларига эга бўлган корхоналарни тугатиш бўйича лойиҳаларга ихтисослаштирилган илмий-тадқиқот ташкилотларининг хулосалари олиниши лозим.
151. Корхона ёки унинг бир қисмини тугатиш ва консервация қилиш қуйидагилар тақиқланади:
лойиҳада назарда тутилган захираларни тўлиқ қазиб олиш ва ер қаърини муҳофаза қилишни таъминловчи барча чора-тадбирлар бажарилгунига қадар фойдали қазилмаларни қазиб чиқариш ишларини тўхтатиб туриш;
ер ости ёнғинлари тўлиқ ва ишончли бартараф этилмаган ҳолларда кон қазиб чиқариш корхонаси ёки унинг бир қисмини тугатиш ва «қуруқ» вақтинча тўхтатиш;
сувга аралашадиган (табиий тузлар, гипслар ва шу кабилар) фойдали қазилмалар қазиб чиқарувчи корхона ёки унинг бир қисмини «намли» вақтинча тўхтатиш;
қазилган бўшлиқ ва омборларда ўз-ўзидан ёнишга мойил фойдали қазилмаларни қолдириш;
фойдали қазилмалар қазиб чиқариш ишларини узоқ вақт тўхтатиб туриш оқибатида коннинг бузилиши ёки ер қаъридаги фойдали қазилмалар захиралари сифатини анча пасайтириши, шунингдек, кон қазилмаларининг қолган фойдали қазилма захираларини ажратиб олиш мақсадга мувофиқ бўлмай қоладиган бузилишига олиб келувчи ҳолатларда корхонани тўлиқ ёки қисман консервация қилиш.
152. Ишларни тўхтатиш даврида тўлдирилган геологик ва маркшейдерлик ҳужжатларининг асл нусхалари сақлаш учун белгиланган тартибда топширилади.
153. Корхона тўлиқ ёки қисман тугатилгандан ёки консервация қилингандан сўнг Инспекция ва Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси органларининг розилигисиз ва тегишли вазирлик (идора), маҳаллий ҳокимиятнинг буйруғи (фармойиши, қарори) билан расмийлаштирилган рухсатисиз кон қазилмаларидан бирон-бир мақсадларда фойдаланиш тақиқланади.
154. Кон ишлари туфайли бузилган майдонларда иморат қуриш фақат сурилиш жараёни тугагач, Инспекция ва Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси органларининг рухсатномаси олингач ва қуриладиган объектларга кон ишларининг зарарли таъсирини бартараф этиш бўйича махсус тадбирлар ўтказилгандан сўнг амалга оширилиши мумкин.
11-боб. Ягона қоидалар бузилганлиги учун жавобгарлик
155. Ер ости бойликлари тўғрисидаги қонунчиликнинг бузилишида ҳамда ушбу Қоидаларнинг бажарилмаслигида айбдор бўлган мансабдор шахслар ва муҳандис-техник ходимлар Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига мувофиқ жиноий, маъмурий, интизомий ёки бошқа жавобгарликка тортиладилар.
156. Корхоналар, ташкилотлар ва муассасалар ер ости бойликлари тўғрисидаги қонунчиликнинг бузилганлиги ва ушбу Қоидаларнинг бажарилмаганлиги оқибатида етказилган зарарларни Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги билан белгиланадиган миқдорда ва тартибда қоплашга мажбурдирлар.
157. Ер ости бойликлари тўғрисидаги қонунчиликнинг бузилиши ва ушбу Қоидаларнинг бажарилмаслиги туфайли етказилган зарар қопланиши билан боғлиқ ҳолда уларнинг айби билан корхона харажат қилишига сабаб бўлган мансабдор шахслар ва муҳандис-техник ходимлар белгиланган тартибда моддий жавоб берадилар.
Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 4 декабрдаги 983-сон қарорига 6-ИЛОВА
Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг ўз кучини йўқотган деб ҳисобланаётган айрим қарорлари
1. Вазирлар Маҳкамасининг «Ер ости бойликлари тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига мувофиқ норматив ҳужжатларни тасдиқлаш ҳақида»» 1997 йил 13 январдаги 19-сон қарори (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 1997 й., 1-сон, 1 модда).
2. Вазирлар Маҳкамасининг «Ер ости бойликлари тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига мувофиқ норматив ҳужжатларни тасдиқлаш ҳақида»» 1997 йил 13 январдаги 20-сон қарори .
3. Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг айрим қарорларига ўзгартиришлар киритиш ва айрим қарорларнинг ўз кучини йўқотган деб ҳисоблаш тўғрисида» 2000 йил 30 августдаги 338-сон қарорига (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2000 й., 8-сон, 54-модда) илованинг 5-банди .
4. Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида» 2007 йил 19 июлдаги 147-сон қарорига (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2007 й., 7-сон, 40-модда) илованинг 2-банди .
5. Вазирлар Маҳкамасининг «Саноат учун аҳамиятини йўқотган ёки кейинчалик ўтказилган геология-қидирув ишларида ёхуд конни ишга солишда тасдиқланмаган фойдали қазилма захираларини ер ости бойликларидан фойдаланувчининг ҳисобидан чиқариш тартиби тўғрисидаги Низомни тасдиқлаш ҳақида» 2007 йил 9 ноябрдаги 232-сон қарори (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2007 й., 11-сон, 63-модда).
6. Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг айрим қарорларига ўзгартиришлар киритиш тўғрисида» 2010 йил 17 декабрдаги 301-сон қарорига (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2010 й., 12-сон, 69-модда) илованинг 3 ва 4-бандлари .
7. Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида» 2011 йил 18 февралдаги 40-сон қарорига (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2011 й., 2-сон, 12-модда) илованинг 1-банди .
8. Вазирлар Маҳкамасининг «Ер қаърини геологик жиҳатдан ўрганиш, ундан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш устидан давлат назорати тўғрисидаги Низомни тасдиқлаш ҳақида» 2011 йил 28 июлдаги 220-сон қарори (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2011 й., 7-сон, 66-модда).
9. Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида» 2011 йил 2 ноябрдаги 294-сон қарорига (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2011 й., 45-46-сон, 470-модда) илованинг 6-банди .
10. Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш, шунингдек баъзиларини ўз кучини йўқотган деб ҳисоблаш тўғрисида» 2012 йил 1 ноябрдаги 313-сон қарорига (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2012 й., 11-сон, 79-модда) илованинг 9-банди .
11. Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг айрим қарорларига ўзгартиришлар ва қўшимча киритиш тўғрисида» 2013 йил 8 октябрдаги 276-сон қарорига (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2013 й., 10-сон, 72-модда) илованинг 9-банди .
12. Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳамда баъзиларини ўз кучини йўқотган деб ҳисоблаш тўғрисида» 2014 йил 3 мартдаги 45-сон қарорига (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2014 й., 3-сон, 16-модда) 1-илованинг 7-банди .
13. Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг айрим қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш, шунингдек баъзиларини ўз кучини йўқотган деб ҳисоблаш тўғрисида» 2014 йил 17 июлдаги 196-сон қарорига (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2014 й., 7-сон, 73-модда) 2-илованинг 1-банди .
14. Вазирлар Маҳкамасининг «Тадбиркорлик субъектларига давлат хизматлари кўрсатиш тартибини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2014 йил 31 декабрдаги 377-сон қарорига (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2015 й., 1-сон, 9-модда) илованинг 2 ва 3-бандлари .
15. Вазирлар Маҳкамасининг «Ер ости сувларидан фойдаланиш соҳасидаги фаолиятни янада тартибга солиш чора-тадбирлари тўғрисида» 2017 йил 27 июндаги 430-сон қарорига (Ўзбекистон Республикаси ҚТ, 2017 й., 6-сон, 122-модда) 3-илованинг 2-банди .
Ўзбекистон Республикасининг Бош вазири А. АРИПОВ
Тошкент ш.,
2018 йил 4 декабрь,
983-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
qarori
NIZOM
SXEMASI
HISOBGA OLISH REYESTRI
PASPORTI
NIZOM
SXEMASI
hisobga olish reyestri
PASPORTI
NIZOM
SXEMASI
PASPORTI
NIZOM
ROʻYXATI
Yer qaʼrini geologik oʻrganish, foydalanish va muhofaza qilish sohasidagi boshqaruv va nazorat qilish tizimini yanada takomillashtirish toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasining “ Yer osti boyliklari toʻgʻrisida ”, “ Tabiatni muhofaza qilish toʻgʻrisida ”, “ Suv va suvdan foydalanish toʻgʻrisida ”gi qonunlariga va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekiston Respublikasi davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2018-yil 1-martdagi PQ-3578-son qaroriga muvofiq hamda yer qaʼrini geologik oʻrganish, foydalanish va muhofaza qilish sohasidagi boshqaruv tizimini yanada takomillashtirish va samarali nazorat qilishni taʼminlash maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:
1. Quyidagilar:
Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi tartibi toʻgʻrisidagi nizom 1-ilovaga muvofiq;
Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish tartibi toʻgʻrisidagi nizom 2-ilovaga muvofiq;
Yer osti boyliklarini qazib olish jarayonida qazib olingan va yoʻqotilgan foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining hisobidan chiqarish tartibi toʻgʻrisidagi nizom 3-ilovaga muvofiq;
Yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizom 4-ilovaga muvofiq;
Foydali qazilmalarni qazish chogʻida yer qaʼrini muhofaza qilishning yagona qoidalari 5-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi:
oldin berilgan kon ajratish dalolatnomalarini 2018-yil 31-dekabrga qadar tanqidiy koʻrib chiqsin va zarurat boʻlganda konga ishlov berish hamda foydali qazilmalar qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun yangi kon ajratish dalolatnomasini ushbu qarorda belgilangan talablarga muvofiq bersin;
yer osti boyliklarini muhofaza qilish va yer qaʼridan foydalanuvchilarning kon-geologiya ishlari sohasidagi faoliyati nazorat qilinishini kuchaytirsin;
Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi, Oʻzbekiston Matbuot va axborot agentligi, shuningdek, boshqa ommaviy axborot vositalari bilan birgalikda yer qaʼridan foydalanuvchilar oʻrtasida ushbu qarorning mazmun va mohiyati boʻyicha keng tushuntirish ishlari olib borsin.
3. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda ular qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni ikki oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsin.
4. Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining 6-ilovaga muvofiq ayrim qarorlari oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.
5. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari A.S. Sultanov va Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi raisi B.F. Islamov zimmasiga yuklansin.
Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 4-dekabrdagi 983-son qaroriga 1-ILOVA
Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi tartibi toʻgʻrisida
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasi hududida foydali qazilmalarni, shu jumladan, yuzaga kelgan texnik-iqtisodiy konyuktura sharoitida qazib olish maqsadga muvofiq boʻlishi mumkin boʻlgan texnogen mineral hosilalarni, ruda bor joylarni va mayda sochma uchastkalarni qazib olish uchun kon ishining yagona tartibini belgilaydi.
2. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi deb ruxsatnomaga muvofiq va yer qaʼridan foydalanish huquqini beruvchi ruxsatnomada koʻrsatilgan maqsadlarda foydalanishga berilgan maydoni va chuqurligiga koʻra cheklangan yer qaʼrining geometriklashtirilgan uchastkasiga aytiladi.
3. Qazib olish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi ruxsatnomaga muvofiq yer qaʼridan foydalanish huquqini tasdiqlaydigan hujjat hisoblanadigan kon ajratish dalolatnomasi asosida beriladi.
Kon ajratish dalolatnomasi shakli ushbu Nizomga 1-ilovada keltirilgan.
4. Ushbu Nizom mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar foydali qazilmalarni, shu jumladan, texnogen hosilalarni qazib oluvchi korxonalarni loyihalashtiruvchi, quruvchi, rekonstruksiya qiluvchi, kengaytiruvchi yer qaʼridan barcha foydalanuvchilar uchun majburiy hisoblanadi.
5. Foydali qazilmalar konini yoki uning bir qismini ruxsatnomasiz va kon ajratmasi ajratish dalolatnomasisiz yoki uning chegarasidan tashqarida qazib olish taqiqlanadi va ishlab chiqarish xarajatlari qoplanmagan holda belgilangan tartibda toʻxtatiladi.
6. Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi yer osti uchastkasidan foydalanish huquqini beruvchi ruxsatnoma asosida kon ajratish dalolatnomasini belgilangan tartibda rasmiylashtirgan (olgan) Oʻzbekiston Respublikasining, boshqa davlatlarning yuridik va jismoniy shaxslariga, fuqaroligi boʻlmagan shaxslarga berilishi mumkin.
7. Foydali qazilmalar konini yoki uning bir qismini ishlatish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi asosiy zaxiralar va u bilan birgalikda joylashgan foydali qazilmalar va ularning tarkibidagi komponentlar zaxiralari Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya qoʻmitasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha davlat komissiyasi (keyingi oʻrinlarda DZK deb ataladi) tomonidan tasdiqlanishi va kon belgilangan tartibda sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirish uchun berilishi, shuningdek, ruxsatnoma va yer qaʼrini muhofaza qilish hamda ishlarni bexatar olib borish qoidalari va normalari talablari hisobga olingan holda bajarilgan foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxonalarni qurish, rekonstruksiya qilish yoki kengaytirishning tasdiqlangan loyihasi mavjud boʻlgan taqdirda beriladi.
8. Tajriba-sanoat koʻlamida foydali qazilmalarni kavlab olish kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi bermasdan (neft va gaz konlari bundan mustasno) ruxsatnoma yer qaʼrini geologik jihatdan oʻrganish muddatiga, biroq 5 yildan ortiq boʻlmagan muddatga berilgan ruxsatnoma va belgilangan tartibda tasdiqlangan va konchilik munosabatlarini tartibga solish sohasida mahsus vakolatli organlar bilan kelishilgan loyiha asosida beriladi. Tajriba ishlari tugagandan soʻng, sanoat koʻlamida qazib olish uchun ushbu foydalanuvchi Nizomda belgilangan tartibga muvofiq kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini rasmiylashtirishi kerak.
9. Neft va gazni tajriba-sanoat yoʻli bilan qazib olish Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslari qoʻmitasi tomonidan “Litsenziya” axborot tizimi orqali uch yildan ortiq boʻlmagan muddatga beriladigan ruxsatnoma va Davlat geologiya qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi (keyingi oʻrinlarda Inspeksiya deb ataladi) tomonidan beriladigan va belgilangan tartibda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi rasmiylashtirilgan holda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi asosida amalga oshiriladi.
10. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihalari va tajriba-texnik foydalanishning texnologik sxemalari operativ tasdiqlangan zaxiralarga tuzilishi mumkin. Konlarni tajriba-sanoat yoʻli bilan foydalanish uchun ishga tushirish qazib olishning ushbu bosqichiga qoʻyiladigan talablarga rioya qilingan taqdirda mumkin boʻladi. Shoshilinch kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish tartibi va talablari muddatsiz kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish bilan ayni bir xildir.
11. Foydali qazilmalarni kavlab olish uchun qurilayotgan, rekonstruksiya qilinayotgan va kengaytirilayotgan korxonalar uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi ushbu korxonalar qurilishi, rekonstruksiya qilinishi yoki kengaytirilishi boshlanishidan oldin rasmiylashtiriladi.
12. Foydali qazilmalarni kavlab oluvchi va foydali qazilmalar konlarini ishlatuvchi korxonalarni qurish uchun yer uchastkasiga kon ajratmasi dalolatnomasi berilgandan keyin mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarining yer uchastkasini ajratish toʻgʻrisidagi qarori talab etilmaydi.
Kon ajratmasi dalolatnomasi yer uchastkasi ajratilganligini tasdiqlovchi hujjatdir.
Uran va uglevodorod konlari boʻyicha kon ajratmasi dalolatnomasi berilganda, konga huquqi boʻlgan shaxs tomonidan yer uchastkasining chegaralari tuman (shahar) yer tuzish va koʻchmas mulk kadastr organlari bilan kelishiladi.
13. Yer qaʼridan foydalanuvchi tomonidan unga berilgan kon ajratmasini boshqa yuridik va jismoniy shaxslarga berish taqiqlanadi.
Korxonaning nomi oʻzgargan taqdirda, QR-kod (matrik shtrixli kod) qoʻyilgan kon ajratmasi dalolatnomasi va topografiya rejasi nusxasidagi yozuv qayta rasmiylashtiriladi va uni oʻz elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlaydi.
14. Korxonalar, binolar, inshootlar, aholi punktlari, shaharsozlik faoliyatini tartibga soluvchi umumdavlat va mahalliy ahamiyatga ega obyektlar va alohida qoʻriqlanuvchi hududlar (kurortlar, oʻrmonzor bogʻlar, qoʻriqxonalar, suv taʼminoti manbalari va boshqalar), daryolar, suv havzalari, tarix, madaniyat va sanʼat yodgorliklari, qimmatli qishloq xoʻjaligi ekin maydonlari, chegara zonalari, aerodromlar, maxsus vazifali poligonlar, ajratib olingan zonalar, mustahkamlangan rayonlar, qabristonlar va boshqa obyektlar joylashgan joy hududi ostidagi foydali qazilma konlarini ishlatish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi mahalliy davlat hokimiyat organlari, Davlat ekologiya qoʻmitasi, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, shuningdek, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda kon ishlari uchun beriladigan hududda joylashgan yer uchastkasidan doimiy va vaqtincha foydalanish huquqiga ega boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslar bilan kelishilgandan keyin amalga oshiriladi.
15. Maxsus vazifali yerlar doirasida kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.
16. Yer uchastkasidan foydalanish (egalik qilish) huquqining mavjudligi ushbu uchastkada joylashgan foydali qazilmalarni qazib olish huquqini bermaydi, ushbu boʻlimning 18-bandida nazarda tutilgan holatlar bundan mustasno.
17. Foydali qazilmalarni kavlab olish boʻyicha korxonalarni qurish, rekonstruksiya qilish va kengaytirish ishlarini mablagʻ bilan taʼminlashga faqat kon ajratilishini tasdiqlovchi dalolatnoma, shuningdek, davlat ekologiya ekspertizasining ijobiy xulosasi mavjud boʻlganda yoʻl qoʻyiladi va ular olib qoʻyilganda toʻxtatiladi.
18. Yer egalari va yerdan foydalanuvchilar ularga berilgan yer uchastkalari doirasida yer qaʼridan keng tarqalgan foydali qazilmalarni, yer osti suvlarini xoʻjalik va maishiy ehtiyojlar uchun qazish maqsadida ruxsatnoma va kon ajratish dalolatnomasi olmasdan quyidagi shartlarga rioya qilish sharti bilan foydalanish huquqiga ega boʻladilar:
keng tarqalgan foydali qazilmalarni kavlab olish ochiq usulda, bir oʻyiqning balandligi ikki metrdan ortiq boʻlmagan va Inspeksiya bilan kelishgan holda amalga oshirilishi kerak;
ishlar texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qilingan holda olib borilishi kerak;
unumdor qatlamni olib tashlash va saqlash, shuningdek, buzilgan yerni keyinchalik qayta tiklash masalasi hal etilishi kerak;
kon ishlari boshlanishidan 10 kun oldin Inspeksiya va mahalliy hokimiyat organlari xabardor qilinishi kerak;
qazib olingan keng tarqalgan foydali qazilmalar va yer osti suvlaridan yer uchastkasi egasi (foydalanuvchi) ning xoʻjalik yoki maishiy ehtiyojlari uchungina foydalanilishi kerak.
Foyda olish maqsadida qazib olingan foydali qazilmalarni boshqa korxonalar, tashkilotlar va fuqarolarga sotish yoki berishga yoʻl qoʻyilmaydi.
2-bob. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasiga qoʻyiladigan asosiy talablar
19. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi yer osti boyliklaridan foydalanuvchiga konni sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirish uchun berish-qabul qilib olish dalolatnomasi boʻyicha sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirish uchun beriladigan tasdiqlangan zaxiralar joylashgan butun maydonga va uning chuqurligiga beriladi.
Ushbu talab foydali qazilmalarning birgalikda joylashgan bir necha turlaridan iborat boʻlgan kompleks konlarga nisbatan ham tatbiq etiladi.
20. Yirik konlarni ishlatish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi mustasno xollarda ushbu konning muayyan uchastkasidan foydalanish huquqiga ruxsatnomasi boʻlgan ikki yoki bir necha yer qaʼridan foydalanuvchilarga berilishi mumkin.
21. Bir maydonda joylashgan har xil turdagi foydali qazilma konlarini ishlatish zarurati tugʻilganda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi har bir konni ishlatish uchun alohida beriladi. Ushbu holda, shuningdek, yirik foydali qazilma konlari bir necha yer qaʼridan foydalanuvchilar tomonidan qazilganda konni yoki uning qismlarini qazish izchilligi hamda kon ishlari oʻzaro aloqadorligi yer qaʼridan topilgan zaxiralarning eng toʻliq, kompleks va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq qazib olinishini, yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari va ishlarni bexatar olib borish talablari bajarilishini taʼminlashi kerak.
Bir maydondagi neft va gaz gorizontlari ikkita yer qaʼridan foydalanuvchi tomonidan qazib olingan xollarda ushbu Nizomda belgilangan tartibda ikkita mustaqil kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi rasmiylashtirilishi zarur.
22. Qattiq foydali qazilmalar konlarini ishlatish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi chegaralari DZK tomonidan tasdiqlangan zaxiralar yoki ularning qismlari konturlari bilan belgilanadi, togʻ jinslari siljishi yoki karyer yon devorlari kengayishi zonalari hisobga olingan holda loyihalashtirish uchun DZK tomonidan ruxsat berilgan hajmlardagi S toifasi ham shu jumlaga kiradi.
Neft va gaz konlari boʻyicha kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi chegaralari har bir kon uchun DZK tomonidan tasdiqlangan A+V+S 1 toifalar zaxiralarining konturi boʻyicha alohida, har qaysi zaxira uchun belgilanadi. Qidirish tugallangan, 1 mln. tonnagacha neft va 3 mlrd kub metrgacha gaz zaxiralari qazib olinayotgan konlar uchun kon ajratmalari chegaralari DZK tomonidan qabul qilingan A+V+S 1 va S 2 toifalar zaxiralari konturlari boʻyicha belgilanishi mumkin.
Qazishda konturdan tashqari suv bilan toʻldirishni qoʻllash nazarda tutilgan konlar uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi chegaralari konturdan tashqari haydaydigan quduqlar joylashuvi perimetri boʻyicha belgilanadi.
Kon uchastkalarini, maʼdan tanalarini mustaqil qazib olish uchun yaroqsiz boʻlgan togʻ jinslari va qatlamlarni ajratilgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi tashqarisida qoldirish taqiqlanadi.
23. Ishlab turgan korxonaga ajratilgan kon chegarasidan tashqarida joylashgan kon uchastkalarini qazib olish uchun jalb etish maqsadida kesib olish ushbu Nizom bilan belgilangan tartibda yangi kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi sifatida rasmiylashtiriladi.
24. Togʻ jinslari qatlami va ruda jismlardan iborat koʻmir konlari uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi barcha qatlamlar va ruda jismlari boʻyicha rasmiylashtiriladi. Agar ushbu zaxiralarni oʻyish qolgan qatlamlar va ruda jismlariga, zaxiralariga zararli taʼsir koʻrsatmasa yoki ularning keyinchalik qazib olinishini qiyinlashtirmasa va yer qaʼridagi mineral xom ashyoning qoʻshimcha ravishda kamayishiga olib kelmasa, alohida qatlamlar va ruda jinslari, zaxiralari boʻyicha kon ajratmasi ajratish dalolatnomasiga, istisno tariqasida, yoʻl qoʻyiladi.
25. Yer ostini gazlashtirish usuli bilan qaziladigan koʻmir konlari chegarasida koʻmir qazib olish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasiga, ochiq yoki yopiq usul bilan qaziladigan koʻmir koni chegarasida yer ostini gazlashtirish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasiga faqat maxsus loyihalar boʻyicha va yer ostini gazlashtirish hududida kon ishlarining xavfsizligi toʻgʻrisida va gazlashtirishning qoʻshni foydali qazilma konlariga zararli taʼsiri yoʻqligi haqida ekspert xulosasi mavjud boʻlgan taqdirdagina yoʻl qoʻyiladi.
26. Foydali qazilmalar konlarini ishlatish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi muddati cheklanmagan va cheklangan muddatli boʻlishi mumkin.
Foydalanish muddati cheklangan hollarda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi ruxsatnomada koʻrsatilgan muddatga, neft va gaz konlari uchun esa — 5 yildan koʻp boʻlmagan muddatga beriladi. Zarurat boʻlganda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasining amal qilish muddati uzaytirilishi mumkin. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasining amal qilish muddatini uzaytirishda faqat kon ajratish dalolatnomasi va topografiya rejalaridagi yozuvlar qayta rasmiylashtiriladi.
27. Foydali qazilmalar konlarini ishlatish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihalari, qoidaga koʻra, Davlat ekologiya qoʻmitasi organlarida va Inspeksiyada roʻyxatdan oʻtkazilgan ixtisoslashtirilgan loyiha tashkilotlari tomonidan ishlab chiqiladi. Kon ajratmalari loyihalarining foydali qazilmalarni qazuvchi korxonalarning loyiha-konstruktorlik byurolari tomonidan ishlab chiqilishiga yoʻl qoʻyiladi.
Foydali qazilmalarni qazuvchi korxonalarni qurish, rekonstruksiya qilish yoki kengaytirishni loyihalashtirishda (kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihasi texnik loyiha tarkibida ishlab chiqilgan taqdirda) loyihalash tashkiloti asosiy texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarni, oʻlchamlarni, chegaralarni va boʻlajak kon va yer ajratishning boshqa asosiy parametrlarini, shuningdek, foydali qazilmalar zaxiralaridan oqilona foydalanishni, atrof tabiiy muhit, xodimlar va aholi, binolar va inshootlarning kon qazilishi bilan bogʻliq kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilinishini taʼminlaydigan chora-tadbirlarni belgilaydi.
3-bob. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihasi mazmuni
28. Foydali qazilma konini ishlatish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihasi tushuntirish xatidan va chizma materiallardan iborat boʻlishi kerak.
29. Tushuntirish xatida soʻralayotgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasidan koʻzda tutilgan maqsad koʻrsatiladi hamda uni olish zarurligi asoslanadi, shuningdek, quyidagi maʼlumotlar bayon qilinadi:
foydali qazilmalarni qazuvchi korxonani loyihalashtiruvchi, loyihani kelishgan va tasdiqlagan tashkilotning nomi, shuningdek, kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihasini tayyorlagan tashkilotning nomi;
soʻralayotgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi hududi toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar (geografik va maʼmuriy holati, maydonning kattaligi, qishloq xoʻjaligi ekinlari va oʻrmonzorlar tavsifi, obodonligi, foydalanilishi va boshqalar);
konning qisqacha geologik tavsifi (qatlamlar, ruda jismlari, togʻ jinslari va boshqalarning oʻlchami va elementlari), konni qazishning kon-geologiya va gidrogeologiya shart-sharoitlari, yondosh kon ajratmalari toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar;
konning qidirilganligi, asosiy foydali qazilmalar va ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalar zaxiralarining qidirilgan va tasdiqlangan, operativ hisobga olingan miqdori, sifati, toifaliligi va ashyoviy tarkibi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, ochiq usulda qazishda esa — shuningdek, foydali qazilma ustida joylashgan jinslar haqidagi maʼlumotlar;
kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi chegaralarini asoslash;
qazish chogʻida va keyinchalik ishlov berishda mineral xom ashyodan kompleks foydalanish chora-tadbirlari.
30. Chizma materiallar yer ajratishning loyiha chegaralarida yuzaning topografik (gipsometrik) rejasi nusxasidan va amaldagi yoʻriqnomalar va metodik koʻrsatmalar talablariga muvofiq tuzilgan geologik (tarkibiy) xaritalar va qirqimlar nusxalaridan iborat boʻlishi kerak.
Yuzaning topografik rejasi nusxasida yuza relyefi va tayanch geodeziya tarmogʻi punktlari, foydali qazilmalar qatlamlarining yer yuzasiga yoki choʻkindi qatlamlarga chiqishi, mavjud kon inshootlari (shaxtalar, shtolenlar, shurflar va boshqalar)ning ogʻzi, qidirish maqsadida qazilgan quduqlar va boshqa quduqlar; oʻrmonzorlar va qishloq xoʻjaligi ekinlarining konturlari, kon maydonidagi yerdan foydalanish va aholi punktlari loyihaviy va mavjud chegaralari va yaqinidagi inshootlar, binolar, ularning qavatlari, qoʻshni va soʻralayotgan yer ajratish chegaralari, burchak nuqtalar va kon ishlarini bexatar olib borish chegaralari belgilangan holda yer ajratish koʻrsatilishi kerak.
Topografik rejaning boʻsh qismida gorizontal yassilikda yer ajratmasi proyeksiyasi maydoni (gektarlarda), reja va usti ochiq kon boʻyicha grafik bilan belgilanadigan soʻralayotgan yer ajratmasi burchak nuqtalarining X, U, Z koordinatlari kattaligi, reja toʻldirilgan sana koʻrsatiladi.
Rejaning yuqorigi oʻng tomonida topografik nusxa yozuvlari ushbu Nizomga 2-ilovaga muvofiq namunadagi burchaklik shtamp qoʻyiladi.
Topografiya rejasi nusxasi masshtabi tasvirlanayotgan uchastka oʻlchamiga, foydali qazilmalar qazish boʻyicha yuridik yoki jismoniy shaxslarning xususiyati va vazifasiga bogʻliq holda qabul qilinadi, biroq u 1:5000 masshtabdan kam boʻlmasligi kerak.
Kattaroq maydonga ega boʻlgan kon ajratmalari uchun topografiya rejasi nusxasini 1:5000 dan 1:25000 gacha boʻlgan masshtabda taqdim etishga ruxsat beriladi.
Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini rasmiylashtirish uchun taqdim etilgan topografiya rejasi nusxalaridan biri polotno kalkada, lavsanda yoki ularda muhr uzoq vaqt yaxshi saqlanishini taʼminlaydigan boshqa materiallarda tayyorlanishi kerak.
Geologiya xaritasi va usti ochiq konlar nusxalarida konning va unga tutashib ketgan hududning geologik tuzilishi, foydali qazilmalar qatlamlari konturlari, ularning yer yuzasiga va choʻkindi qatlamlarga chiqishi, tektonik buzilishlar, oʻpirilishlar joyi va uchastkalarning foydalanish uchun yaroqsiz boʻlgan boshqa joylari; konning va unga yaqin hududning gidrogeologik va muhandislik-geologik sharoitlari; foydali qazilmalar zaxiralarining tasdiqlangan va operativ hisobga olingan zaxiralari hisob-kitobi konturlari, soʻralayotgan yer ajratishning maydoni va chuqurligi boʻyicha konturlari koʻrsatilishi kerak.
31. Koʻmir konini qazish uchun yer ajratish loyihasida, shuningdek, ularga yer ajratish loyiha konturi chizilgan holda 1:5000 masshtabida razvedka qilingan barcha qatlamlarning gipsometrik rejalari taqdim etilishi kerak.
Ikki yoki undan koʻp qatlamlardan iborat boʻlgan koʻmir konini qazish uchun ajratilgan yer konturining topografiya rejasida siljish burchaklari hisobga olingan holda proyeksiyalar boʻyicha chekka burchak nuqtalari belgilanadi.
32. Neft va gaz konlarini qazish uchun kon ajratmalari olishda geologiya xaritasi oʻrniga har bir sanoat neft yoki gaz gorizonti boʻyicha kamida 1:50 000 macshtabli A+V+S va S toifalar zaxiralari chegarali koʻrsatilgan holda tarkibiy xaritalar, shuningdek, unumdor togʻ jinslari tizmasi va gorizontlar joylashgan joy chuqurligi koʻrsatiladigan tarkibiy xarita bilan bogʻliq boʻlgan geologik profillar (uzunasi va bir-biri bilan kesishadigan chiziq boʻylab) taqdim etilishi kerak.
33. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihasiga quyidagilar ilova qilinishi kerak:
sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirish uchun foydali qazilmalar konini berish-qabul qilib olish toʻgʻrisidagi dalolatnoma nusxasi, neft va gaz konlari uchun bundan tashqari ularni qazish loyihasi tasdiqlanganligi toʻgʻrisidagi hujjatlar nusxalari;
foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxonani qurish, rekonstruksiya qilish yoki kengaytirish loyihasining belgilangan tartibda kelishilgan va tasdiqlangan loyihasi (yer ajratish loyihasi koʻrib chiqilgandan keyin yer qaʼridan foydalanuvchiga qaytariladi);
Inspeksiya kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish uchun zarur boʻlgan boshqa vakolatli organlarda mavjud boʻlgan maʼlumotlar va hujjatlarni belgilangan tartibda mustaqil ravishda oʻzaro axborot ayirboshlash orqali, shu jumladan, elektron tarzda oladi, ushbu bandda nazarda tutilgan hujjatlar va maʼlumotlar bundan mustasno.
4-bob. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi tartibi
35. Foydali qazilmalar konini yoki uning uchastkasini ishlatish huquqiga litsenziya olgan yuridik yoki jismoniy shaxslar Inspeksiyaga buyurtmanoma yuboradilar. Buyurtmanomada yuridik yoki jismoniy shaxslarning nomlanishi, uning idoraviy mansubligi va manzili, kon joylashgan joy koʻrsatiladi.
Buyurtmanomaga ikki nusxada zarur ilovalar bilan birgalikda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihasi ilova qilinadi.
Foydali qazilmalar konini ishlatish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini berish sxema asosida ushbu Nizomga 3-ilovaga muvofiq amalga oshiriladi.
36. Inspeksiya buyurtmanoma olingan kundan boshlab taqdim etilgan materiallarni 10 kun muddatda koʻrib chiqadi va tegishli qaror chiqaradi.
37. Inspeksiya kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi toʻgʻrisidagi masalani hal etish chogʻida quyidagilarni koʻrib chiqadi va tekshiradi:
loyihaga ilova qilinishi zarur boʻlgan hujjatlarning mavjudligi;
yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari va ushbu Nizom talablari hisobga olingan holda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi chegaralarining toʻgʻriligi va asoslanganligi;
uning uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi soʻralayotgan foydali qazilmalarni qazuvchi korxonani qurish, rekonstruksiya qilish yoki kengaytirish loyihasining kondan oqilona, kompleks foydalanish va yer qaʼrini muhofaza qilish, ishlovchilarning va aholining salomatligi va hayoti xavfsizligini taʼminlash, binolar, inshootlar va boshqa obyektlarni kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilish bilan bogʻliq masalalar boʻyicha loyiha yechimlarining toʻliqligi va asoslanganligiga oid qismi;
buzilgan yerlarni qayta tiklash chora-tadbirlari.
38. Inspeksiyaning kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihasi koʻrib chiqilishi natijalariga oid qarori barcha manfaatdor tashkilotlarga maʼlum qilinadi.
Inspeksiyaning qaroridan norozi boʻlingan taqdirda ushbu qaror ustidan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda sudga shikoyat qilinishi mumkin.
39. Inspeksiya tomonidan 2 kun muddatda QR-kod (matrik shtrixli kod) qoʻyilgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berilganligini tasdiqlovchi dalolatnoma rasmiylashtiradi va “Litsenziya” axborot tizimi orqali” beriladi.
41. Inspeksiya tomonidan foydali qazilmalar konini ishlatish uchun berilgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini hisobga olish ushbu Nizomga 4-ilovada keltirilgan shaklda (reyestr) elektron tarzda toʻldirib boriladi.
Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratmasi dalolatnomasining pasporti 5-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
5-bob. Yer osti boyliklaridan foydalanish huquqini toʻxtatishning asoslari va tartibi
42. Foydali qazilmalarni qazib olish uchun yer qaʼridan foydalanish huquqi Oʻzbekiston Respublikasining yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda toʻxtatilishi, toʻxtatib qoʻyilishi yoki cheklab qoʻyilishi mumkin.
43. Yer qaʼridan foydalanuvchi tomonidan foydali qazilmalar konlarini qazish qoidalari va normalari buzilgan taqdirda Inspeksiya kon ajratilganligini tasdiqlovchi dalolatnomani bekor qiladi va Davlat geologiya qoʻmitasiga ruxsatnomani bekor qilish boʻyicha tashabbus bilan chiqadi.
6-bob. Yakunlovchi qoidalar
45. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini rasmiylashtirish, uni oʻz vaqtida olish va uning saqlanishi uchun ushbu Nizom bilan belgilangan tartibga rioya qilish uchun javobgarlik foydali qazilmalarni qazuvchi korxona rahbarlariga yuklanadi, foydali qazilmalarni qazuvchi korxonalarni qurish, rekonstruksiya qilish yoki kengaytirishni loyihalashda esa — loyiha bosh muhandisiga va loyiha tashkiloti rahbariga yuklanadi.
Foydali qazilmalarni qazuvchi korxonaning rahbarlari va mansabdor shaxslari shuningdek yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari talablari hamda yer ajratishni tasdiqlovchi dalolatnomada bayon qilingan yer qaʼridan foydalanuvchining majburiyatlari buzilganligi uchun ham javob beradilar.
Foydali qazilmalarni oʻzboshimchalik bilan qazib olishda aybdor boʻlgan mansabdor va jismoniy shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlariga muvofiq javob beradilar.
46. Yer qaʼridan foydalanuvchilarda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini tasdiqlovchi dalolatnomalar mavjudligi, taqdim qilingan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi hujjatlarining toʻliqligi va toʻgʻriligi, shuningdek, kon ishlarini bajarish chogʻida yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari talablariga rioya etilishi ustidan nazoratni Inspeksiya amalga oshiradi.
47. Ushbu Nizom talablari buzilishida aybdor shaxslar qonun hujjatlariga muvofiq javob beradilar.
Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 1-ILOVA
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT GEOLOGIYA VA MINERAL RESURSLAR QOʻMITASI NUZURIDAGI KON-GEOLOGIYA FAOLIYATINI NAZORAT QILISN INSPEKSIYASI KON AJRATMASI AJRATISN DALOLATNOMASI SERIYASI TARTIB RAQAMI Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspektsiyasi tomonidan ____________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________ (tashkilot yoki korxonaning to'liq nomi va uning mansubligi) _______________________________ burchakli punktlarning ilova qilinayotgan rejasida belgilangan chegaralardagi ____________________________________________________________________________________________ (foydali qazilma nomi) ___________________________________________________________________________________ni ishlatish (shaxta, kon karʼer nomi) va sanoat yoʻli bilan razvedka qilish uchun kon ajratildi. Ajratilgan kon ________________________________________________________________________________ (qishloq, tuman, viloyat, respublika nomi) ________________________________________________________________________________da joylashgan. Yer yuzasida _________________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________________ ____________________________________ burchakli punktlar bilan belgilangan ajratilgan kon proektsiyasi maydoni _______________________________________________________________________ni tashkil etadi. (soʻz bilan yoziladi) Ajratilgan konning amal qilish muddati ___________________________________ (kun, oy, yil) Dalolatnoma berilgan sana ____________ y. “______” __________________ QR kod
Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 2-ILOVA
Topografik reja nusxasidagi yozuv NAMUNASI Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi tomonidan kon ajratmasi boʻyicha 20___ yil “___” _________dagi dalolatnomaga asosan _____________________________________________________________________________________ (yer osti boyliklaridan foydalanuvchining nomi va uning idoraviy mansubligi) __________________________________________________________________________________________ga ________________________________________________________________________________________ dagi (qishloq, tuman, viloyat, respublika nomi) _____________________________________________________________________________ konni qazish uchun (foydali qazilma nomi) kon ajratmasi berildi. Ushbu rejada _________________________ burchak nuqtalari bilan belgilangan ajratilgan kon chegaralari doirasida quyidagilarga ishlov berilishi kerak: T/r Qatlam, togʻ jinsi, linza va boshqalar nomi Uzunligi, m Maydoni, ga boʻylamasi boʻyicha qiyaligi boʻyicha 1. 2. 3. Kon ajratmasi _______ m chuqurlikda berildi. QR kod Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi
Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 3-ILOVA
Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratmasini berish tartibi
Bosqichlar Subyektlar Tadbirlar Bajarish muddatlari 1-bosqich Ariza beruvchi Foydali qazilmalar konini yoki uning uchastkasini qazish huquqini beradigan litsenziyani olgan yuridik yoki jismoniy shaxslar Inspeksiyaga “Litsenziya” axborot tizimi orqali buyurtma beradi. Zarur boʻlganda Inspeksiya Inspeksiya buyurtmanoma olingan kundan boshlab taqdim etilgan materiallarni 10 kun muddatda koʻrib chiqadi va tegishli qaror chiqaradi. 10 kunda 2-bosqich Inspeksiya QR-kod (matrik shtrixli kod) qoʻyilgan kon ajratmasi berilganligini tasdiqlovchi dalolatnomani rasmiylashtiradi va “Litsenziya” axborot tizimi orqali beradi. 2 kunda
Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 4-ILOVA
Foydali qazilmalar konlarini qazib olish uchun berilgan kon ajratmalarini elektron
Reyestr tartib raqami Kon ajratish dalolatnomasi ning tartib raqami va berilgan vaqti Kon (qatlam)ning nomi Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi joylashgan joy (qishloq, tuman, viloyat, respublika) Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi olgan tashkilot yoki korxonaning nomi va manzili Tizimiga korxona kiradigan vazirlik (idora) Qazib olish uchun berilgan foydali qazilma-ning nomi Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasiga toʻgʻri keladigan maydon (ga) Korxonani tugatish yoki saqlashga qoʻyish, kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi hajmlarini oʻzgartirish va uni olib qoʻyish toʻgʻrisidagi qaydlar Izoh 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratmalarini berish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga nizomga 5-ILOVA
Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratmasi dalolatnomasining
1. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatning nomi: Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon ajratmasi dalolatnomasi. 2. Amalga oshirilishi uchun ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatni olish talab etiladigan faoliyat (harakatlar): Foydali qazilmalarni qazib olish uchun kon kon ajratmasini berish. 3. Ariza beruvchilar toifasi: Yuridik shaxs. 4. Ruxsat etish tartib-taomillari sohasidagi vakolatli organ: Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi 5. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatni olish uchun taqdim qilinadigan hujjatlar: Buyurtmanomada yuridik yoki jismoniy shaxslarning nomlanishi, ularning idoraviy mansubligi va manzili, kon joylashgan joy koʻrsatiladi. Buyurtmanomaga ikki nusxada zarur ilovalar bilan birgalikda kon ajratmasi loyihasi ilova qilinadi. 6. Arizani koʻrib chiqish uchun toʻlanadigan yigʻim miqdori: Yigʻim undirilmaydi. 7. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjat berilganligi uchun undiriladigan yigʻim miqdori: Yigʻim undirilmaydi. 8. Arizani koʻrib chiqish muddati: 12 ish kuni. 9. Ruxsat etishga oid talab va shartlar: Tushuntirish xatida soʻralayotgan kon ajratmasini berish nazarda tutilgan maqsad koʻrsatiladi hamda uni olish zarurligi asoslanadi, shuningdek, quyidagi maʼlumotlar bayon qilinadi: foydali qazilmalarni qazuvchi korxonani loyihalashtiruvchi, loyihani kelishgan va tasdiqlagan tashkilotning nomi, shuningdek, kon ajratmasi loyihasini tayyorlagan tashkilotning nomi; soʻralayotgan kon ajratmasi hududi toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar (geografik va maʼmuriy holati, maydonning kattaligi, qishloq xoʻjaligi ekinlari va oʻrmonzorlar tavsifi, obodligi, foydalanishdaligi va boshqalar); konning qisqacha geologik tavsifi (qatlamlar, ruda jismlari, togʻ jinslari va boshqalarning oʻlchami va elementlari), konni qazishning kon-geologiya va gidrogeologiya shart-sharoitlari, yondosh kon ajratmalari toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; konning qidirilganligi, asosiy foydali qazilmalar va ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalar zaxiralarining qidirilgan va tasdiqlangan, operativ hisobga olingan miqdori, sifati, toifaliligi va ashyoviy tarkibi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, ochiq usulda qazishda esa foydali qazilma ustida joylashgan jinslar haqidagi maʼlumotlar; kon ajratmasi chegaralarini asoslash; qazish chogʻida va keyinchalik ishlov berishda mineral xom ashyodan kompleks foydalanish chora-tadbirlari. 10. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatni berishda kelishiladigan organlar: Mavjud emas. 11. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatning amal qilish muddati: Foydali qazilmalar konlarini ishlatish uchun kon ajratmasini berish muddati cheklanmagan va cheklangan muddatli boʻlishi mumkin. Foydalanish muddati cheklangan hollarda kon ajratmasi ruxsatnomada koʻrsatilgan muddatga, neft va gaz konlari uchun esa — 5 yildan koʻp boʻlmagan muddatga beriladi. 12. Izoh: Kon ajratmasi yer osti boyliklaridan foydalanuvchiga konni sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirish maqsadida berish-qabul qilib olish dalolatnomasiga asosan sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirish uchun beriladigan tasdiqlangan zaxiralar joylashgan butun maydonga va uning chuqurligiga beriladi. Ushbu talab foydali qazilmalarning birgalikda joylashgan bir necha turlaridan iborat boʻlgan kompleks konlarga nisbatan ham tatbiq etiladi. Yirik konlarni ishlatish uchun kon ajratmasi mustasno xollarda ushbu konning muayyan uchastkasidan foydalanish huquqiga litsenziyasi boʻlgan ikki yoki bir necha yer qaʼridan foydalanuvchilarga berilishi mumkin. Bir maydonda joylashgan har xil turdagi foydali qazilma konlarini ishlatish zarurati tugʻilganda, kon ajratmasi har bir konni ishlatish uchun alohida beriladi. Ushbu holda, shuningdek, yirik foydali qazilma konlari bir necha yer qaʼridan foydalanuvchilar tomonidan qazilganda, konni yoki uning qismlarini qazish izchilligi hamda kon ishlarining oʻzaro bogʻliqligi yer qaʼridan topilgan zaxiralarning eng toʻliq, kompleks va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq qazib olinishini, yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari va ishlarni bexatar olib borish talablari bajarilishini taʼminlashi kerak. Bir maydondagi neft va gaz gorizontlari ikkita yer qaʼridan foydalanuvchi tomonidan qazib olingan hollarda, ushbu Nizomda belgilangan tartibda ikkita mustaqil kon ajratmasi rasmiylashtirilishi zarur.
Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 4-dekabrdagi 983-son qaroriga 2-ILOVA
Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish tartibi toʻgʻrisida
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasi hududida foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlari, shu jumladan, neft, gaz hamda boshqa moddalar va materiallarni yer ostida saqlash, inshootlar qurish va ulardan foydalanish, zararli moddalar va ishlab chiqarish chiqindilarini koʻmish, oqova suvlarni (kommunal-maishiy maqsaddagidan tashqari) chiqarib yuborish uchun kon ajratmalari berishning yagona tartibini belgilaydi.
2. Ruxsatnomaga muvofiq va yer osti boyliklaridan foydalanish huquqini beruvchi ruxsatnomada koʻrsatilgan maqsadlarda foydalanishga berilgan maydoni va chuqurligiga koʻra cheklangan yer qaʼrining geometriklashtirilgan uchastkasi kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi deb ataladi.
3. Foydali qazilmalar qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlari qurish va ulardan foydalanish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi (keyingi oʻrinlarda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi deb ataladi) foydali qazilmalar qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun foydalanuvchilarga beriladigan yer qaʼrining foydali qazilmalarni qazib olish bilan bevosita tegishli yoki tegishli boʻlmagan bir qismi nazarda tutiladi.
Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi ruxsatnomaga muvofiq yer qaʼridan foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjat hisoblangan ushbu Nizomga 1-ilovaga muvofiq shakl boʻyicha kon ajratish dalolatnomasi asosida beriladi.
4. Ushbu Nizom mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar, foydali qazilmalar qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlarini loyihalashtiruvchi, quruvchi, foydalanuvchi va rekonstruksiya qiluvchi barcha yer qaʼridan foydalanuvchilar uchun bajarilishi shart hisoblanadi.
5. Kon ajratmalari olingan ruxsatnomalarga muvofiq foydali qazilmalar qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlari qurishni amalga oshirish va ulardan foydalanish huquqiga ega boʻlgan korxonalarga ushbu qorxonalarda maxsus loyihalar va kon-texnika xizmatlari mavjud boʻlgan taqdirda berilishi mumkin.
6. Ishlangan kon inshooti yoki yer qaʼrining bir qismidan foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlari qurish va ulardan foydalanish yoxud konlarda obyektlarni joylashtirish uchun foydalanishni moʻljallayotgan qazilma boyliklarni qazib olish boʻyicha yer qaʼridan foydalanuvchi koʻrsatib oʻtilgan ishlar boshlangunga qadar unga oldin berilgan foydali qazilma koniga ishlov berishga kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi bor yoki yoʻqligidan qatʼi nazar, ushbu Nizomga muvofiq kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini rasmiylashtirishi shart.
7. Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlarini qurish va ulardan foydalanish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi, shu jumladan, foydali qazilmalarni qazuvchi tugatilgan, konservatsiya qilingan yoki ishlab turgan korxonalarning ishlangan konlarida ham, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslari qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi (keyingi oʻrinlarda Inspeksiya deb ataladi) tomonidan beriladi.
Yer osti inshootlari qurish va ulardan foydalanish yoki foydali qazilmalarni qazib oluvchi ishlab turgan korxonaning ishlov berilgan konlaridagi obyektlarga joylashtirish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini berishga foydali qazilmalarni qazuvchi korxona ixtiyorida boʻlgan yer qaʼridan foydalanuvchining roziligi bilan yoʻl qoʻyiladi.
8. Zararli moddalarni va ishlab chiqarish chiqindilarini koʻmish, oqova suvlarni chiqarib yuborish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berishga faqat istisno hollarda hamda har bir aniq holatda maxsus talablar va shartlarga rioya qilingan taqdirda yoʻl qoʻyiladi. Ixtisoslashtirilgan ilmiy-tadqiqot tashkilotining zararli moddalarni, ishlab chiqarish chiqindilari va oqova suvlarni zararsizlantirish va foydali suratda ishlatishning texnik imkoniyati yoʻqligi, shuningdek, zararli moddalar, ishlab chiqarish chiqindilarini koʻmish yoki oqova suvlarni chiqarib tashlash moʻljallanayotgan gorizontlarning aralashib ketuvchi jinslari va qatlam suvlari bilan birga qoʻshilishi haqidagi xulosasi mavjudligi mana shunday shartlardan biri hisoblanadi.
9. Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan yangidan qurilayotgan yer osti inshootlari uchun, shuningdeq, mavjud kon ajratmasi ajratish dalolatnomasiga yer qaʼrining bir qismini kesish (qoʻshish) zarurligini keltirib chiqaruvchi bunday inshootlarni rekonstruksiya qilish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyiha hujjatlari tasdiqlangandan keyin bir oy muddatda koʻrsatib oʻtilgan inshootlar qurilishi (rekonstruksiya qilinishi) boshlanishidan oldin rasmiylashtirilishi kerak.
10. Mavjud kon ajratmasi ajratish dalolatnomasiga nisbatan yer qaʼrining bir qismini kesish (qoʻshish) ushbu Nizom bilan belgilangan tartibda yangi kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi sifatida rasmiylashtiriladi.
11. Yer osti inshooti qurilishi foydali qazilmalar qatlami mavjud boʻlgan maydonda yoki ilgari kon inshootlari bilan ishlangan jins qatlamida boshlangan taqdirda, uni soʻrovchi korxona yoki tashkilot kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi rasmiylashtirilgunga qadar foydali qazilmalar joylashgan maydonda imorat qurish uchun belgilangan tartibda ruxsatnoma olishi zarur.
12. Foydali qazilmalar qazish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlarini ruxsatnoma olmasdan va kon ajratmasi dalolatnomasisiz qurish va ulardan foydalanish, teng ravishda uning tashqarisida ham, yer osti boyliklaridan oʻzboshimchalik bilan foydalanish hisoblanadi hamda Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari bilan taqiqlanadi va ishlab chiqarish xarajatlarining oʻrni qoplanmasdan belgilangan tartibda toʻxtatiladi.
13. Yer qaʼridan foydalanuvchining unga berilgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini boshqa yuridik va jismoniy shaxslarga berishi taqiqlanadi, yer osti inshootining tegishliligi oʻzgargan taqdirda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi ushbu Nizomda belgilangan tartibda yangi sifatida qayta rasmiylashtirilishi kerak.
Korxonaning nomi oʻzgargan taqdirda, QR-kod (matrik shtrixli kod) qoʻyilgan kon ajratmasi dalolatnomasi va topografiya rejasi nusxasidagi yozuv qayta rasmiylashtiriladi.
14. Foydali qazilmalar qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda yer osti inshootlari qurish maydonlarini tanlash komissiya tomonidan amalga oshiriladi. Komissiyaning tarkibi va ish tartibi Qurilish meʼyorlari va normalari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi tomonidan tasdiqlangan tegishli nizomlar bilan belgilanadi.
15. Foydali qazilmalar qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda yer osti inshooti va obyektlar qurilishi uchun yer uchastkasi berish toʻgʻrisidagi iltimosnoma hamda uning ajratilishi Oʻzbekiston Respublikasining yer toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda korxona (buyurtmachi) tomonidan beriladi.
16. Foydali qazilmalar qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda yer osti inshootlari va obyektlari qurilishi (rekonstruksiya qilinishi) boʻyicha ishlarni mablagʻ bilan taʼminlashga qon ajratmasini tasdiqlovchi ruxsatnoma va dalolatnoma, shuningdek, davlat ekologiya ekspertizasining ijobiy xulosasi mavjud boʻlgan taqdirda yoʻl qoʻyiladi va ular olib qoʻyilishi bilan toʻxtatiladi.
2-bob. Kon ajratmalariga qoʻyiladigan asosiy talablar
17. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi faqat yer qaʼrining, geologik tuzilishning, kon-texnika va gidrogeologiya sharoitlarining zarur darajada sinchiklab oʻrganilgan qismigagina beriladi, undan foydali qazilmalar qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda foydalanish esa shu yaqin oradagi foydali qazilma konlarini qazishni qiyinlashtirmaydi hamda kon ishlanmalariga, yer yuzasi va suv obyektlariga neft, gaz va boshqa moddalar va materiallarning ular saqlanishida suqulib kirishini, yer osti boyliklariga tashlanadigan oqova suvlar, yer qaʼriga koʻmilgan zararli moddalar va ishlab chiqarish chiqindilarini istisno etadi.
18. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi chegaralari togʻ jinslarining siljishi va qulashi zonalarini, shuningdek, ushbu inshootlarning normal ishlab turishini taʼminlovchi saqlovchi va toʻsuvchi qismlarni (seliklarni) hisobga olgan holda loyihalashtirilayotgan yer osti inshootining texnik chegaralari bilan belgilanadi.
Zararli moddalarni, radioaktiv chiqindilar va ishlab chiqarish chiqindilarini koʻmishda, oqova suvlarni chiqarib tashlashda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi konturi ularni qatʼiy belgilangan chegaralarda lokalizatsiya qilish taʼminlanishi mumkin boʻlgan yer qaʼri qismi bilan belgilanadi.
Gazni yer ostida saqlash uchun taqdim etilgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi chegaralari bunday saqlash joyi qurilishi uchun loyiha hujjatlariga muvofiq bugʻ qatlamlari bilan tugallanadigan gazning eng koʻp hajmda tarqalishi konturlari bilan, pyezometrik quduqlar mavjud boʻlgan taqdirda esa — ushbu quduqlarni qamrab oluvchi konturlar bilan belgilanadi. Gazni yer ostida saqlash omborlari qurilishi uchun ular joylashgan bir maydonga toʻgʻrilangan bir yoki bir necha bugʻ qatlamlaridan, shuningdek, ishlangan neft, gaz yeki suvli qatlamlardan (gorizontlardan) foydalanish mumkin.
Neft, gaz hamda boshqa moddalar va materiallarni yer ostida saqlash uchun taqdim etilgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi chegaralarini belgilash, zararli moddalar va ishlab chiqarish chiqindilarini koʻmish, oqova suvlarni chiqarib yuborish aholi yashash joylari, xalq xoʻjaligi obyektlari, tabiiy obyektlar va boshqa obyektlar uchun belgilangan sanitariya zonalarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.
19. Foydali qazilmalarni qazib olish boʻyicha ishlab turgan korxonalarning kon qazilmalarida, shuningdek, foydali qazilma konlar yaqinidagi yer qaʼri uchastkalarida yer osti inshootlari qurish va ulardan foydalanish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish uchun foydalanilayotgan inshootlar va ishlanayotgan konlarning oʻzaro zararli taʼsiri istisno etilgan hollarda yoʻl qoʻyiladi.
20. Yer qaʼridan muddatli foydalanishda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi litsenziyada koʻrsatilgan muddatga, gazni yer ostida saqlash va neftni yer ostida saqlash uchun 8 yildan koʻp boʻlmagan muddatga beriladi. Zarurat boʻlganda, kon ajratmasi ajratish dalolatnomasining amal qilish muddati uzaytirilishi mumkin.
Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasining amal qilish muddati uzaytirilganda, faqat kon ajratmasi dalolatnomasi va topografiya rejalaridagi yozuvlar qayta rasmiylashtiriladi.
Bunda yer qaʼridan foydalanuvchi “Litsenziya” axborot tizimi orqali Inspeksiyaga ariza beradi.
Inspeksiya 10 kun muddatda arizani oʻrganib chiqib, QR-kod (matrik shtrixli kod) qoʻyilgan kon ajratmasi dalolatnomasini rasmiylashtiradi.
21. Korxonalar, binolar, inshootlar, aholi yashash punktlari, mahalliy va davlat ahamiyatiga ega boʻlgan shaharsozlik faoliyati obyektlari, alohida qoʻriqlanadigan hududlar (kurortlar, oʻrmonzorlar, qoʻriqxonalar, suv taʼminoti manbalari), daryolar, suv havzalari, tarix, madaniyat va sanʼat yodgorliklari, qimmatli qishloq xoʻjaligi ekin maydonlari, chegara polosalari, aerodromlar, maxsus vazifalarga moʻljallangan poligonlar, oʻzgaga berish polosalari, mustahkamlangan rayonlar, qabristonlar va boshqa obyektlar joylashgan hududlar qaʼridan kon ajratmalari uchun manfaatdor mahalliy davlat hokimiyati organlari, Davlat ekologiya qoʻmitasi, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, shuningdek, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda kon ishlari uchun berilgan hududda yer uchastkalaridan doimiy va vaqtinchalik foydalanish huquqiga ega boʻlgan yuridik va jismoniy shaxslar bilan kelishilgandan keyin amalga oshiriladi.
3-bob. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihasining mazmuni
22. Yer qaʼridan foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda foydalanish uchun qon ajratmasi loyihasi quyidagi boʻlimlardan iborat boʻlishi kerak:
tushuntirish xati;
kon ajratmasi ajratish dalolatnomasining uch oʻlchamli chegaralarini va oʻlchamlari hisob-kitobini asoslash;
soʻralayotgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi chegaralarida yuza topografik rejasi, geologiya xaritalari va kesimlari nusxalari.
Tushuntirish xatida quyidagilarni koʻrsatish zarur:
kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi soʻrashdan maqsad, uning maʼmuriy joylashgan oʻrni, yer osti inshootini loyihalashtirgan va kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihasini tayyorlagan tashkilotning nomi;
soʻralayotgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi ustidagi hudud toʻgʻrisidagi, shu jumladan, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon yer maydonlari, daryolar, koʻllar va boshqa suv obyektlari, aholi punktlari va sanoat obyektlari alohida imoratlar va inshootlar, shuningdek, yer toʻgʻrisidagi qonun hujjatlariga muvofiq yer qaysi toifaga kiritilganligi toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar;
kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi doirasida, shuningdek, unga tutashib ketgan zonalarda yer qaʼri uchastkasining qisqacha geologik tavsifi, shuningdek, ushbu uchastkaning geologik tuzilishi, kon-texnika va gidrogeologik sharoitlar hamda ularning oʻrganilganligi darajasi aks ettirilishi kerak;
uning uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi soʻralayotgan yer osti inshooti qurilishi moʻljallanayotgan joydagi foydali qazilmalar konlari, shuningdek, foydali qazilmalar qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun va foydali qazilmalarni qazib olish uchun yer qaʼridan foydalanish uchun berilgan aralash kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.
23. Agar kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi tugatilgan, konservatsiya qilingan yoxud foydali qazilmalarni qazish boʻyicha ishlab turgan korxonaning ishlangan konlari uchun soʻralayotgan hollarda qoʻshimcha ravishda:
ushbu korxona toʻgʻrisidagi qisqacha maʼlumot, shu jumladan, kon yuzasini ochish va qazish tizimi sxemasi, kon ishlanmalari va foydalanilishi kerak boʻlgan burgʻulash quduqlarining holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini olish zarurligini asoslash;
yer osti inshootidan foydalanishda bajarilishi kerak boʻlgan asosiy talablar bayon qilinadi.
24. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi chegaralari va oʻlchamlari hisob-kitobini asoslash, kon ajratmasi ajratish dalolatnomasiga kiritiladigan yer osti makonining hajmi ham belgilangan holda ham maydon boʻyicha, ham vertikal belgilar boʻyicha amalga oshirilishi kerak.
Zarur boʻlganda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi chegaralari tuzilmali xaritalar va vertikal kesimlarda ham koʻrsatilishi lozim.
25. Yuzaning topografiya rejasi geologiya xaritalari va kesimlari nusxalari ularni tuzish boʻyicha amaldagi yoʻriqnomalar talablariga javob berishi kerak.
Topografiya rejasining nusxasida tayanch geodeziya tarmogʻi punktlari, oʻrmonzorlar va qishloq xoʻjaligi ekinlari, aholi punktlari, kon qazilmalari, suv obyektlari, yoʻllar, yuza va yer osti kommunikatsiyalari, tabiat, tarix va madaniyat yodgorliklari, alohida imoratlar va inshootlar konturlari, ularning necha qavat ekanligi, kon qazilmalari va burgʻulash quduqlarining ogʻzi, foydali qazilmalar konlari va aralash kon ajratmalari joylashgan chegaralar hamda loyihadagi ajratma chegaralari koʻrsatilishi kerak.
26. Neft, gaz hamda boshqa moddalar va materiallarni yer ostida saqlash zararli moddalar va ishlab chiqarish chiqindilarini koʻmish, oqova suvlarni chiqarib tashlash uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihalarida, shuningdek, koʻrsatilgan maqsadlarda foydalanish moʻljallanayotgan gorizontning ustki qatlami va etagi boʻyicha tarkibiy xaritalar ham boʻlishi kerak.
27. Varaqning boʻsh qismida reja toʻldirilgan sana, gorizontal yassilikda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi proyeksiyasi maydoni (ming kv.m), grafik jihatdan reja va kesimlar bilan belgilanadigan soʻralayotgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi burchak nuqtalari yoki oʻziga xos nuqtalarining X, U, Z koordinatlari kattaligi koʻrsatiladi.
Varaqning yuqori oʻng tomonida kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berilganligini tasdiqlovchi yozuv uchun joy qoldiriladi.
28. Topografiya rejasi nusxasi masshtabi foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda foydalanish uchun moʻljallanayotgan yer qaʼri uchastkasining oʻlchamiga bogʻliq ravishda tanlanadi va u 1:5000 masshtabdan kam boʻlmasligi kerak. Ancha katta maydonga va uzunlikka ega boʻlgan yer osti inshootlari uchun 1:5000 masshtabdan 1:25000 masshtabgacha rejalardan foydalanishga ruxsat beriladi.
29. Foydali qazilmalar qazib olish boʻyicha tugatilgan, konservatsiya qilingan yoki ishlab turgan korxonalarning ishlatilgan kon qazilmalaridan foydalanish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihalariga ushbu korxonalar kon qazilmalari rejalari qoʻshimcha ravishda kiritiladi va ularda foydalanish moʻljallanayotgan kon qazilmalari koʻrsatiladi.
31. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihasiga quyidagilar ilova qilinishi kerak:
yerdan foydalanuvchining kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berishga roziligini tasdiqlovchi hujjat;
manfaatdor korxona yoki tashkilotning foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshooti barpo etilishi zarurligi va mumkinligi toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasining mahalliy organi bilan kelishilgan qarori;
korxona yoki idoraning ishlangan kon inshooti yoki yer qaʼri uchastkalaridan foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda foydalanish toʻgʻrisida Oʻzbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi bilan kelishilgan qarori;
hududiy geologiya tashkilotining kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihasi boʻyicha xulosasi unda geologik tuzilish, kon-texnika va gidrogeologiya sharoitlari oʻrganilganligi darajasi aks ettiriladi;
yuqori turuvchi tashkilotning (boʻysunuviga koʻra) kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish toʻgʻrisidagi iltimosnomasi;
ilmiy-tadqiqot tashkilotlarining kon ishlanmalarining loyihada nazarda tutilgan maqsadlarda foydalanish uchun yaroqliligi toʻgʻrisidagi xulosasi;
ilmiy-tadqiqot tashkilotlarining zararli moddalar, ishlab chiqarish chiqindilari yoki oqova suvlarni zararsizlantirish va foydali suratda ishlatishning texnik jihatdan imkoni yoʻqligi haqidagi, shuningdek, zararli moddalar, ishlab chiqarish chiqindilari yoki oqova suvlarning ularni koʻmish yoki chiqarib tashlash moʻljallanayotgan aralashib ketadigan jinslar va gorizontlarning qatlam suvlari bilan birga qoʻshilib ketishi toʻgʻrisidagi xulosasi;
yuritishida foydali qazilmalarni qazib olish boʻyicha ishlab turgan yoxud konservatsiya qilingan korxona boʻlgan yer qaʼridan foydalanuvchining kon qazilmalaridan foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda foydalanish uchun boshqa yer qaʼridan foydaluvchiga berishga roziligi;
Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi organining xulosasi.
Gaz, neft, boshqa moddalar va materiallarni yer ostida saqlash, zararli moddalar va ishlab chiqarish chiqindilarini qoʻmish, oqova suvlarni chiqarib tashlash uchun inshootlar qurilishi moʻljallanayotganda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyixalariga Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasining xulosasi ilova qilinishi kerak.
Inspeksiya kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi taqdim etish uchun boshqa vakolatli organlarda mavjud boʻlgan zarur hujjatlar va axborotlarni belgilangan tartibda oʻzaro axborot hamkorligi yoʻli bilan, shu jumladan, elektron tarzda mustaqil ravishda oladi, ushbu bandda nazarda tutilgan hujjatlar va axborotlar bundan mustasno.
32. Kon ajratmalari loyihalari va ularga ilovalar tegishli tashkilotlar va korxonalarning rahbarlari tomonidan imzolanadi.
4-bob. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish tartibi
33. Ruxsatnoma olgan korxona Inspeksiyaga “Litsenziya” axborot tizimi orqali buyurtmanoma yuboradi. Buyurtmanomada korxonaning nomi, uning qaysi idoraga boʻysunishi va manzili, soʻralayotgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasining joylashgan joyi va u nima maqsadda soʻralayotganligi qoʻrsatiladi, shuningdek, foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlari qurilishi uchun ekspertiza oʻtkazilganligi va loyiha tasdiqlanganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar keltiriladi.
34. Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi ushbu Nizomga 3-ilovadagi sxemaga muvofiq beriladi.
35. Inspeksiya buyurtmanoma olingan kundan boshlab taqdim etilgan materiallarni 10 kun muddatda koʻrib chiqadi va tegishli qaror chiqaradi.
36. Inspeksiya kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish toʻgʻrisidagi masalani hal etish chogʻida quyidagilarni koʻrib chiqadi va tekshiradi:
yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari va ushbu Nizom talablarini hisobga olgan holda topografiya rejasiga yozuvlar toʻgʻri yozilganligi va soʻralayotgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi chegaralarining asoslanganligi;
kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi loyihasi mazmunining ushbu Nizom talablariga muvofiqligi, loyihaga ilova qilinishi kerak boʻlgan hujjatlarning mavjudligi;
kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi soʻralayotgan yer osti inshootining loyihasi uning berilayotgan yer qaʼri uchastkasidan kompleks foydalanish bilan bogʻliq masalalar boʻyicha, shuningdek, ishlovchilarning va aholining salomatligi va hayoti xavfsizligini taʼminlash, atrof tabiiy muhitni, binolar, inshootlar va boshqa obyektlarni kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilish bilan bogʻliq masalalar boʻyicha loyiha yechimlarining toʻliqligi va asoslanganligiga oid kismi.
37. Inspeksiyaning kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berish masalasi toʻgʻrisidagi karori manfaatdor tashkilotlarga maʼlum qilinadi.
Inspeksiyaning qaroridan norozi boʻlingan takdirda ushbu qaror ustidan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda sudga shikoyat qilinishi mumkin.
38. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini tasdiqlovchi hujjat hisoblanadigan dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi, shuningdek, ushbu Nizomga 1 va 3-ilovalarga muvofiq shakllar boʻyicha topografiya rejasi nusxasining yukori oʻng burchagi yozuv bilan rasmiylashtiriladi.
39. Inspeksiya 2 kun muddatda QR-kod (matrik shtrixli kod) qoʻyilgan kon ajratmasi berilganligini tasdiqlovchi dalolatnomani rasmiylashtiradi va “Litsenziya” axborot tizimi orqali beradi.
41. Inspeksiya tomonidan foydali qazilmalar konini ishlatish uchun berilgan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini hisobga olish ushbu Nizomga 4-ilovada keltirilgan shaklda (reyestr) elektron tarzda toʻldirib boriladi.
Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun kon ajratmasi dalolatnomasining pasporti 5-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
5-bob. Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini olgan korxonaning majburiyatlari
42. Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda yer qaʼridan foydalanish uchun kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berilgan korxona quyidagilarga majburdir:
yer qaʼridan faqat ular berilgan maqsadlarda foydalanish;
kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi va unga tutashib ketgan zonalar doirasida yer qaʼri uchastkasining geologik tuzilishi, kon-texnika, gidrogeologik va boshqa sharoitlar toʻliq oʻrganilishini taʼminlash;
yer osti inshootlari qurish va ulardan foydalanish jarayonida kon ishlarining marksheyder taʼminlanishini tashkil etish, shuningdek, geologik va marksheyder hujjatlarini tuzish;
togʻ jinslari siljishi mavjud yer usti inshootlari va obyektlari, ehtimol tutilgan deformatsiya zonasida joylashgan qurilayotgan va foydalanilayotgan yer osti inshootlari deformatsiyasini kuzatishni tashkil etish;
yer osti inshootlari qurilishi yoki rekonstruksiya qilinishi chogʻida qoʻshimcha ravishda qazib olinadigan, vaqtincha foydalanilmaydigan qazilma boyliklarni saqlash va ularning hisobini yuritish;
kon qazilmalarining holati, kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi bilan belgilangan koʻmilgan zararli moddalar va ishlab chiqarish chiqindilari, shuningdek, chiqarib tashlangan oqova suvlarning zararsizlantirilishi chegaralarining saqlanishini muntazam kuzatishni va nazorat qilishni tashkil etish;
ishlovchilar va aholining sogʻligʻi va hayoti xavfsizligini, yer qaʼrini va atrof tabiiy muhitning boshqa obyektlarini, binolar va inshootlarni kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilishni taʼminlash;
Inspeksiyaning ruxsatisiz kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi hududi ustida binolar, inshootlar va boshqa obyektlar qurilishiga yoʻl qoʻymaslik;
qoʻriqxonalar, tabiat, tarix va madaniyat yodgorliklarining yer qaʼridan foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan ishlarning zararli taʼsiridan saqlanishini taʼminlash;
yer qaʼridan foydalanish chogʻida buzilgan yer uchastkalarining xavfsiz holatga, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlariga muvofiq foydalanish uchun yaroqli holatga keltirilishini taʼminlash;
yer osti gaz omborxonalaridan foydalanish chogʻida haydalayotgan gazning kon ajratmasi ajratish dalolatnomasidan tashqariga harakat qilishiga yoʻl qoʻymaslik;
yer osti gaz omborxonalari va quduqlarning germetikligini nazorat qilishga oid tadbirlarni muntazam ravishda bir yilda kamida bir marta amalga oshirish;
nogermetik quduqlardan foydalanishga, shuningdek, gazning boshqa gorizontlarga oqishiga hamda uning yer yuzasiga oqib chiqishiga yoʻl qoʻymaslik.
6-bob. Yer qaʼridan foydalanish huquqini toʻxtatishning asoslari va tartibi
43. Yer qaʼridan foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻlik boʻlmagan maqsadlarda foydalanish huquqi Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda toʻxtatilishi, toʻxtatilib turilishi yoki cheklab qoʻyilishi mumkin.
44. Yer qaʼridan foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻlik boʻlmagan maqsadlarda foydalanish qoidalari va meʼyorlari yer qaʼridan foydalanuvchi tomonidan buzilganda, Inspeksiya kon ajratmasini tasdiqlovchi dalolatnomani bekor qiladi va Davlat geologiya qoʻmitasiga ruxsatnomani bekor qilish tashabbusi bilan chiqadi.
7-bob. Ushbu Nizom talablari qanday bajarilayotganligini nazorat qilish
46. Ushbu Nizom bilan belgilangan kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini rasmiylashtirish, uni oʻz vaqtida olish va uning saqlanishi tartibiga rioya qilish uchun javobgarlik yer qaʼridan foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun foydalanuvchi korxona rahbarlari zimmasiga yuklanadi, korxonani loyihalashtirishda esa — loyiha bosh muhandisiga va loyihalashtirish tashkiloti rahbariga yuklanadi.
Yer qaʼridan foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun foydalanuvchi korxonalarning rahbarlari va mansabdor shaxslari kon ajratmasini tasdiqlovchi dalolatnomada bayon qilingan majburiyatlarning bajarilishi uchun ham javob beradilar.
Yer qaʼridan oʻzboshimchalik bilan foydalanishda aybdor boʻlgan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlariga muvofiq javob beradilar.
47. Yer qaʼridan foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda foydalanuvchilarda kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi berilganligini tasdiqlovchi dalolatnomalarning mavjudligi, kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi hujjatlari toʻliq va toʻgʻriligini nazorat qilish, shuningdek, kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi doirasida yer osti inshootlari qurish va ulardan foydalanish chogʻida yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari talablariga rioya etilishini nazorat qilish oʻz vakolatlariga muvofiq Inspeksiya va Davlat ekologiya qoʻmitasi tomonidan amalga oshiradi.
48. Ushbu Nizom talablari buzilishida aybdor shaxslar qonun hujjatlariga muvofiq javob beradilar.
Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun kon ajratmalari berish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 1-ILOVA
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT GEOLOGIYA VA MINERAL RESURSLAR QOʻMITASI NUZURIDAGI KON-GEOLOGIYA FAOLIYATINI NAZORAT QILISN INSPEKSIYASI KON AJIRATMASI AJRATISN DALOLATNOMASI SERIYASI TARTIB RAQAMI Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspektsiyasi ____________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________________ga (tashkilot yoki korxonaning toʻliq nomi va uning mansubligi) __________________________________________________________________ maqsadlarda foydalalnish uchun (kon ajratmasi berilganligining maqsadi) rejada burchak (o'ziga xos) nuqtalar bilan ____________________________________________________________ _____________________________________________________________________ shuningdek, tarkibiy xaritalar (nuqtalar raqami) va vertikal kesimlarda ___________________________________________________________________________ (xaritalar va kesimlar raqami) belgilangan chegaralarda kon ajratmasi berildi, rejada belgilangan kon ajratmasi proeksiyasining maydoni va yer osti kengligining hajmi _________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________ni tashkil etadi. (ming m 2 , ming m 3 — yozuv bilan) Kon ajratmasi _________________________________________________________________________________ _______________________________________________________________________________da joylashgan. (qishloq, tuman, viloyat, respublika nomi) Kon ajratmasining amal qilish muddati __________________________________ (kun, oy, yil) Dalolatnoma berilgan sana ________ y. “____” ______________________ QR kod
Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun kon ajratmalari berish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 2-ILOVA
Foydali qazilmalar qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun kon ajratmalarini berish
Bosqichlar Subyektlar Tadbirlar Bajarish muddatlari 1-bosqich Ariza beruvchi Foydali qazilmalar konini yoki uning uchastkasini qazish huquqini beradigan litsenziyani olgan yuridik yoki jismoniy shaxslar Inspeksiyaga “Litsenziya” axborot tizimi orqali buyurtma beradi. Zarur boʻlganda Inspeksiya Inspeksiya buyurtmanoma olingan kundan boshlab taqdim etilgan materiallarni 10 kun muddatda koʻrib chiqadi va tegishli qaror chiqaradi. 10 kunda 2-bosqich Inspeksiya QR-kod (matrik shtrixli kod) qoʻyilgan kon ajratmasi berilganligini tasdiqlovchi dalolatnomani rasmiylashtiradi va “Litsenziya” axborot tizimi orqali beradi. 2 kunda
Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun kon ajratmalari berish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 3-ILOVA
Topografik reja nusxasidagi yozuv NAMUNASI 20___ yil “___” ___________ da Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi tomonidan _____________________________ __________________________________________________________________________________________ ga (yer qaʼridan foydalanuvchining nomi va uning qaysi idoraga boʻysunishi) ____________________________________________________________________________________________ (kon ajratmasi nima maqsadda berilganligi) maqsadlarida yer qaʼridan foydalanish uchun kon ajratmasi berildi. Berilgan kon ajratmasi________________________________________________________________________ (kon ajratmasining maʼmuriy holati, manzili) ____________________________________________________________________________________________ da ushbu rejada _______________________________________________________________________________ (nuqtalarning raqami) nuqtalari bilan belgilangan chegaralarda joylashgan, bunda quyidagilardan foydalanilishi kerak:__________ ____________________________________________________________________________________________ (obyektlar sanaladi, ularning yer yuzasiga chiquvchi proyeksiyasi maydoni, ____________________________________________________________________________________________ kon ajratmasining yuqori va quyi chegaralari chuqurligi) QR kod Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi
Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun kon ajratmalari berish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 4-ILOVA
Foydali qazilmalar konlarini qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun kon ajratmalarini elektron
Reyestr raqami Kon ajratish dalolatnomasining tartib raqami va berilgan vaqti Kon (qatlam)ning nomi Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi joylashgan joy (qishloq, tuman, viloyat, respublika) Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi olgan tashkilot yoki korxonaning nomi va manzili Tizimiga korxona kiradigan vazirlik (idora) Qazib olishga berilgan foydali qazilmaning nomi Kon ajratmasi ajratish dalolatnomasiga toʻgʻri keladigan maydon (ga) Korxonani tugatish yoki konservatsiya qilish, ajratmasi ajratish dalolatnomasi hajmlarini oʻzgartirish va uni olib qoʻyish toʻgʻrisidagi qaydlar Izoh 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun kon ajratmalarini berish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 5-ILOVA
Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun kon ajratmasi dalolatnomasi
1. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatning nomi: Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun kon ajratmasi dalolatnomasi. 2. Amalga oshirilishi uchun ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatni olish talab etiladigan faoliyat (harakatlar): Foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun kon kon ajratmasini berish. 3. Ariza beruvchilar toifasi: Yuridik shaxs. 4. Ruxsat etish tartib-taomillari sohasidagi vakolatli organ: Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi. 5. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatni olish uchun taqdim qilinadigan hujjatlar: Buyurtmanomaga yer qaʼridan foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda foydalanadigan korxonaning rahbari yoki yuqori turuvchi tashkilot rahbari imzo chekadi. Buyurtmanomaga ilovalar bilan birgalikda ikki nusxada kon ajratmasi loyihasi ilova qilinadi. 6. Arizani koʻrib chiqish uchun toʻlanadigan yigʻim miqdori: Yigʻim undirilmaydi. 7. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjat berilganligi uchun undiriladigan yigʻim miqdori: Yigʻim undirilmaydi. 8. Arizani koʻrib chiqish muddati: 12 ish kuni. 9. Ruxsat etishga oid talab va shartlar: Yer qaʼridan foydali qazilmalarni qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda foydalanish uchun qon ajratmasi loyihasi quyidagi boʻlimlardan iborat boʻlishi kerak: tushuntirish xati; kon ajratmasining uch oʻlchamli chegaralarini va oʻlchamlari hisob-kitobini asoslash; soʻralayotgan kon ajratmasi chegaralarida yuza topografik rejasi, geologiya xaritalari va kesimlari nusxalari. Tushuntirish xatida quyidagilarni koʻrsatish zarur: kon ajratmasini soʻrashdan maqsad, uning maʼmuriy joylashgan joyi, yer osti inshootini loyihalashtirgan va kon ajratmasi loyihasini tayyorlagan tashkilotning nomi; soʻralayotgan kon ajratmasi ustidagi hudud toʻgʻrisidagi, shu jumladan, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon yer maydonlari, daryolar, koʻllar va boshqa suv obyektlari, aholi punktlari va sanoat obyektlari, alohida imoratlar va inshootlar, shuningdek, yer toʻgʻrisidagi qonun hujjatlariga muvofiq yer qaysi toifaga kiritilganligi toʻgʻrisidagi umumiy maʼlumotlar; kon ajratmasi doirasida, shuningdek, unga tutashib ketgan zonalarda yer qaʼri uchastkasining qisqacha geologik tavsifi, shuningdek, ushbu uchastkaning geologik tuzilishi, kon-texnika va gidrogeologik sharoitlar hamda ularning oʻrganilganligi darajasi aks ettirilishi kerak; uning uchun kon ajratmasi soʻralayotgan yer osti inshooti qurilishi moʻljallanayotgan joydagi foydali qazilmalar konlari, shuningdek, foydali qazilmalar qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlar uchun va foydali qazilmalarni qazib olish uchun yer qaʼridan foydalanish maqsadida berilgan aralash kon ajratmasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar. 10. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatni berishda kelishiladigan organlar: Mavjud emas. 11. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatning amal qilish muddati: Kon ajratmasi muddatsiz yoki muddatli foydalanishga beriladi. Yer qaʼridan muddatli foydalanishda kon ajratmasi litsenziyada koʻrsatilgan muddatga, gazni yer ostida saqlash va neftni yer ostida saqlash uchun 8 yildan koʻp boʻlmagan muddatga beriladi. Zarurat boʻlganda, kon ajratmasining amal qilish muddati uzaytirilishi mumkin. Kon ajratmasining amal qilish muddati uzaytirilganda faqat kon ajratmasi dalolatnomasi va topografiya rejalaridagi yozuvlar qayta rasmiylashtiriladi. 12. Izoh: Kon ajratmasi faqat yer qaʼrining, geologik tuzilishning, kon-texnik va gidrogeologiya sharoitlarining zarur darajada sinchiklab oʻrganilgan qismigagina beriladi, undan foydali qazilmalar qazib olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda foydalanish esa shu yaqin oradagi foydali qazilma konlarini qazishni qiyinlashtirmaydi hamda kon ishlanmalariga, yer yuzasi va suv obyektlariga neft, gaz va boshqa moddalar va materiallarning ularni saqlashda singib kirishini, yer osti boyliklariga tashlanadigan oqova suvlar, yer qaʼriga koʻmilgan zararli moddalar va ishlab chiqarish chiqindilarini istisno etadi. Kon ajratmasi chegaralari togʻ jinslarining siljish va qulash zonalarini, shuningdek, ushbu inshootlarning normal ishlab turishini taʼminlaydigan saqlovchi va toʻsuvchi qismlarni (seliklarni) hisobga olgan holda loyihalashtirilayotgan yer osti inshootining texnik chegaralari bilan belgilanadi. Zararli moddalarni, radioaktiv chiqindilar va ishlab chiqarish chiqindilarini koʻmishda, oqova suvlarni chiqarib tashlashda kon ajratmasi konturi ularni qatʼiy belgilangan chegaralarda lokalizatsiya qilish mumkin boʻlgan yer qaʼri qismi bilan belgilanadi. Gazni yer ostida saqlash uchun taqdim etilgan kon ajratmasi chegaralari bunday saqlash joyi qurilishi uchun loyiha hujjatlariga muvofiq bugʻ qatlamlari bilan tugallanadigan gazning eng koʻp hajmda tarqalish konturlari bilan, pyezometrik quduqlar mavjud boʻlgan taqdirda esa — ushbu quduqlarni qamrab oluvchi konturlar bilan belgilanadi. Gazni yer ostida saqlash omborlarini qurish uchun ular joylashgan bir maydonga toʻgʻrilangan bir yoki bir necha bugʻ qatlamlaridan, shuningdek, ishlangan neft, gaz yeki suvli qatlamlardan (gorizontlardan) foydalanish mumkin. Neft, gaz hamda boshqa moddalar va materiallarni yer ostida saqlash uchun berilgan kon ajratmasi chegaralari zararli moddalar va ishlab chiqarish chiqindilarini koʻmish, oqova suvlarni chiqarib yuborish aholi yashash joylari, xalq xoʻjaligi obyektlari, tabiiy obyektlar va boshqa obyektlar uchun belgilangan sanitariya zonalarini hisobga olgan holda belgilanishi kerak. Foydali qazilmalarni qazib olish boʻyicha ishlab turgan korxonalarning kon qazilmalarida, shuningdek, foydali qazilma konlari yaqinidagi yer qaʼri uchastkalarida yer osti inshootlarini qurish va ulardan foydalanishga kon ajratmasini berish uchun foydalanilayotgan inshootlar va ishlanayotgan konlarning oʻzaro zararli taʼsiri istisno etilgan hollarda yoʻl qoʻyiladi.
Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 4-dekabrdagi 983-son qaroriga 3-ILOVA
Yer osti boyliklarini qazib olish jarayonida qazib olingan va yoʻqotilgan foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining hisobidan chiqarish tartibi toʻgʻrisida
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Ushbu Nizom sanoat axamiyatini yoʻqotgan yoxud keyingi geologiya-qidiruv ishlari bilan yoki konni qazib olishda tasdiqlanmagan foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining balansidan “Litsenziya” axborot tizimi orqali chiqarib tashlash tartibini belgilaydi va idoraviy mansubligi va mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar, barcha yer qaʼridan foydalanuvchilar uchun majburiy hisoblanadi.
2. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:
balansdagi zaxiralar — asosiy foydali qazilma va u bilan birga joylashgan foydali qazilmalar hamda qoʻshilib chiqadigan foydali komponentlarni oʻz ichiga oladigan konlarning zaxiralari, shu jumladan, qazib olinadigan neft, gaz, neftdagi gaz, kondensat aralashmasi va ulardagi sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan foydali komponentlar, shuningdek, yod, brom va yer osti boyliklaridan oqilona foydalanish va atrof-muhit muhofazasi talablariga rioya qilgan holda mineral xom ashyoni kavlab olish va qayta ishlashning mavjud yoxud sanoat tomonidan oʻzlashtirilayotgan ilgʻor texnikasi va texnologiyasi sharoitida ulardan foydalanish iqtisodiy maqsadga muvofiq boʻlgan sanoat va neft suvlaridagi boshqa foydali komponentlar zaxiralari;
balansdan tashqari zaxiralar — asosiy foydali qazilma va u bilan birga joylashgan foydali qazilmalar hamda qoʻshilib chiqadigan foydali komponentlarni oʻz ichiga oladigan konlarning zaxiralari, shu jumladan, qazib olinadigan neft, gaz, neftdagi gaz, kondensat aralashmasi va ulardagi sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan foydali komponentlar, shuningdek, yod, brom va hozirgi vaqtda kavlab olinishi iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlmagan yoki buning texnik imkoni boʻlmagan, biroq keyinchalik balansga oʻtkazilishi mumkin boʻlgan sanoat va neft suvlaridagi boshqa foydali komponentlar zaxiralari.
2-bob. Foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchilar balansidan hisobidan chiqarish uchun asoslar
3. Sanoat uchun ahamiyatini yoʻqotgan yoki keyinchalik oʻtkazilgan geologiya-qidiruv ishlarida yoxud konni qazishda tasdiqlanmagan foydali qazilma zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining hisobidan chiqarish Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha davlat komissiyasining (keyingi oʻrinlarda DZK deb ataladi) qarori bilan amalga oshiriladi.
4. Foydali qazilmalar zaxiralari:
a) quyidagilar:
Foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha davlat komissiyasi tomonidan yangidan tasdiqlangan qidiruv yoki foydalanish kondensiyalariga muvofiq emasligi tufayli (neft, neft-gaz, neft-gaz kondensati, gaz kondensati, gaz va bitum konlari uchun — DZK tomonidan yangidan tasdiqlangan tegishli foydali qazilmalarni yer ostidan qazib olish koeffitsiyentiga muvofiq emasligi tufayli);
ayrim uchastkalarda aniqlangan kon-geologiya, gidrogeologik, muhandislik-geologiya, ekologik murakkabliklar va boshqa tabiiy shart-sharoitlar oqibatida zaxiralarga texnik-iqtisodiy sabablar boʻyicha ishlov berishning maqsadga muvofiq emasligi tufayli;
agar foydali qazilmalarni qazib olishda ularning saqlanishi taʼminlanishi mumkin boʻlmasa, aholi hayotiga va sogʻligiga yoki obyektlarga zarar yetkazilishi uchun xavf tugʻdirsa, ularni buzib tashlash yoki kon ishlari taʼsiri doirasi chegarasidan tashqarisiga koʻchirish mumkin boʻlmasa yoki bu iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlmasa, zaxiralarni sanoat inshootlari, turar joylar va jamoat binolari, tarix va madaniyat yodgorliklari, tabiiy obyektlar uchun saqlash ustunlari sifatida qoldirish tufayli;
b) foydali qazilmalarning miqdori, sifati va joylashish shart-sharoitlari toʻgʻrisida yangi maʼlumotlar olinishi natijasida zaxiralarning keyinchalik geologiya-qidiruv ishlari chogʻida va (yoki) foydali qazilmalar konlarini qazishda tasdiqlanmasligi tufayli yer qaʼridan foydalanuvchilar balansidan chiqarilishi mumkin.
5. Foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonalar qurilishini loyihalashtirish, rekonstruksiya qilish, kengaytirish va konservatsiya qilishda balansdagi zaxiralar balansdan tashqari zaxiralarga oʻtkazilmaydi.
6. Foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonalarni konservatsiya qilishda foydali qazilmalar zaxiralari hisobdan chiqarilmaydi.
7. Foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonalar qurilishini loyihalashtirish, rekonstruksiya qilish, kengaytirishda yer qaʼridan foydalanuvchi balansidan chiqarilishi kerak boʻlgan foydali qazilmalar ushbu Nizomning 4-bandi “a” va “b” kichik bandlarida bayon qilingan asoslar boʻyicha foydali qazilmalar konlarini qazish jarayonida ular qidiruv, tayyorgarlik koʻrish yoki tozalash ishlarida qisman yoki toʻliq konturlanishiga qarab belgilangan tartibda hisobdan chiqariladi.
Foydali qazilmalar zaxiralari yer qaʼridan foydalanuvchining hisobidan sxema asosida ushbu Nizomga 1-ilovaga muvofiq chiqariladi.
Foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining hisobidan chiqarish pasporti 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
3-bob. Yer qaʼridan foydalanuvchilar tomonidan Davlat zaxiralari komissiyasiga beriladigan foydali qazilmalar zaxiralarini hisobdan chiqarish uchun zarur boʻlgan hujjatlar
8. Sanoat uchun ahamiyatini yoʻqotgan yoki keyinchalik oʻtkazilgan geologiya-qidiruv ishlarida yoxud konni qazishda tasdiqlanmagan foydali qazilma zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining balansidan chiqarish uchun yer qaʼridan foydalanuvchi “Litsenziya” axborot tizimi orqali DZKga tushuntirish xatini taqdim etadi. Tushuntirish xatida quyidagilar boʻlishi kerak:
a) foydali qazilmalar zaxiralarining moʻljallangan hisobdan chiqarilishini Davlat zaxiralari komissiyasi tomonidan tasdiqlangan konturlarda hamda geologiya va marksheyderlik hujjatlari maʼlumotlarini tezkor hisobga olish, zaxiralarni sinab koʻrish va qayta hisoblash konturlarida alohida asoslash;
b) ushbu Nizomning 4-bandi “a” kichik bandida koʻrsatilgan sabablar boʻyicha sanoat ahamiyatini yoʻqotgan foydali qazilmalar zaxiralarini hisobdan chiqarishda, — tegishli texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar;
v) qazib olinayotgan kon toʻgʻrisidagi qisqacha maʼlumotlar (qazib olish tizimi, foydali qazilmalarni kavlab olishda nobud boʻlish va yaroqsiz holga kelish koʻrsatkichlari, neft, gaz, kondensat va boshqalarni qazib olish koeffitsiyentlari);
g) chizmalar va boshqa ilovalar:
foydali qazilmalar zaxiralari ular boʻyicha hisobdan chiqariladigan uchastkalar, ruda jismlari (hisoblangan bloklar) joylashishi sxemasi, proyeksiyalar, gorizont boʻyicha natijalar, qidiruv va ishlatib sinab koʻrish maʼlumotlari hamda Davlat zaxiralari komissiyasi tomonidan tasdiqlangan foydali qazilmalar zaxiralari konturlari, shuningdek, ekspluatatsion qidiruv ishlari natijalari boʻyicha hisoblab chiqilgan zaxiralar konturlari bilan birga;
9. DZK tushuntirish xati kelib tushgan kundan boshlab oʻn kun muddatda uni Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi bilan kelishish uchun taqdim etadi.
10. Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi yigirma kun muddatda tushuntirish xatini koʻrib chiqib, DZKga foydali qazilma zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining balansidan chiqarish toʻgʻrisida xulosa beradi.
Taqdim etilgan materiallar DZKda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi bilan yer qaʼridan foydalanuvchi oʻrtasida tuziladigan shartnoma asosida koʻrib chiqiladi.
DZK bir hafta muddatda shartnomani yer qaʼridan foydalanuvchiga taqdim etadi.
Yer qaʼridan foydalanuvchi oʻn kun muddatda shartnomada koʻrsatilgan mablagʻni Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasining hisobvaragʻiga oʻtkazadi.
DZKga taqdim etilgan konditsiyalar loyihalarini va foydali qazilmalar zaxiralari hisob-kitobi materiallarini koʻrib chiqish, shuningdek, geologik materiallarning davlat ekspertizasi tegishli tashkilotlardan hamda jalb etiladigan ekspertlar bilan tuzilgan shartnomaga muvofiq amalga oshiriladi.
Ekspertlar tomonidan materiallarni koʻrib chiqish muddati ularning hajmiga va murakkabligidan kelib chiqqan holda belgilanadi, biroq bir oydan oshmasligi kerak.
4-bob. Foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchi hisobidan chiqarish tartibi
11. Sanoat uchun ahamiyatini yoʻqotgan foydali qazilmalar balans zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchi balansidan chiqarish quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
a) Davlat zaxiralari komissiyasi tomonidan yangidan tasdiqlangan (neft, neft-gaz, gaz kondensati, neft-gaz kondensati, gaz va bitum konlari uchun — qazib olish koeffitsiyenti oʻzgarishi tufayli) konditsiyalarga muvofiq boʻlmagan, shuningdek, foydali qazilmalar zaxiralarining qayta tasdiqlanishi natijasida balansdagi va (yoki) balansdan tashqari toifasidan chiqarilgan foydali qazilmalar zaxiralarini hisobdan chiqarish belgilangan tartibda amalga oshiriladi;
b) kon-geologik, gidrogeologiya, muhandislik-geologiya, ekologik va boshqa tabiiy sharoitlarning aniqlangan jiddiy oʻzgarishi oqibatidagi texnik-iqtisodiy sabablarga koʻra qazib olinishi maqsadga muvofiq boʻlmagan foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchi balansidan chiqarish belgilangan tartibda tasdiqlangan texnik-iqtisodiy xulosa asosida amalga oshiriladi;
12. Sanoat uchun ahamiyatini yoʻqotgan foydali qazilmalarning balansdagi zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchi balansidan chiqarish ularni balansdan tashqari zaxiralarga oʻtkazishning maqsadga muvofiq emasligi toʻgʻrisida belgilangan tartibda tasdiqlangan texnik-iqtisodiy asoslash mavjud boʻlgan taqdirda amalga oshiriladi.
13. Foydali qazilmalar zaxiralarini texnik-iqtisodiy sabablarga koʻra yer qaʼridan foydalanuvchi balansidan chiqarishning maqsadga muvofiqligi toʻgʻrisidagi texnik-iqtisodiy asoslashda zaxiralarni ochish va tayyorlashning eng oqilona usullarini, mineral xom ashyoni qazib olish va qayta ishlashning ilgʻor texnologiyasi qoʻllanilishini hisobga olgan holda, ushbu zaxiralarni qazib olishning aniq konlarga nisbatan tatbiq etish mumkin boʻlgan bir nechta variantlari koʻrib chiqilishi kerak.
14. Foydali qazilmalarning tasdiqlanmagan zaxiralari yer qaʼridan foydalanuvchi balansidan umuman ishlov berilgan kon yoki uning uchastkalari boʻyicha, shuningdek, zaxiralarni tasdiqlashda Davlat zaxiralari komissiyasi tomonidan qabul qilingan toʻliq ishlangan yoki ularning konturida foydalanish uchun yetarli hajmda qidiruv ishlari olib borilgan hisoblab chiqilgan bloklar boʻyicha amalga oshiriladi.
15. Foydali qazilmalar zaxiralarini hisobdan chiqarish konni qazib olish jarayonida yoki geologiya-qidiruv ishlari natijalari boʻyicha olingan foydali qazilmalar jismlari miqdori, foydali qazilmalarning joylashishi sharoitlari va sifati toʻgʻrisidagi yangi maʼlumotlar, neft, gaz, neftdagi gaz va kondensat aralashmasining qazib olinadigan zaxiralari boʻyicha esa — neft, gaz, neftdagi gaz va kondensat aralashmasini qazib olishning kamayib boruvchi koeffitsiyenti miqdorini koʻrib chiqishning texnik-iqtisodiy asoslangan yangi maʼlumotlari asosida amalga oshiriladi.
16. Davlat zaxiralari komissiyasi tomonidan tasdiqlangan qoʻshimcha foydali komponentlarni, shu jumladan, DZKtomonidan tasdiqlangan tarqoq elementlarni yer qaʼridan foydalanuvchi balansidan chiqarish asosiy foydali qazilmalar zaxiralarini hisobdan chiqarish bilan bir vaqtda amalga oshiriladi.
17. Foydali qazilmalar zaxiralarining tasdiqlanmagan zaxiralarini hisobdan chiqarishda yer qaʼridan foydalanuvchi tomonidan Davlat zaxiralari komissiyasi tasdiqlagan zaxiralar konturlari doirasida konni qidirish va qazib olish maʼlumotlari qiyoslanishi kerak. Qiyoslash kon jismlari (qatlamlari), hisoblangan bloklar, zaxiralar toifalari boʻyicha alohida-alohida amalga oshirilishi kerak. Qiyoslash asosida, konni qidirib topgan (baholagan) korxona bilan birgalikda foydali qazilmalar zaxiralarining tasdiqlanmaganligi sabablari tahlil qilinadi.
18. Foydali qazilmalar balansdagi zaxiralarining hisobdan chiqarilganlari va (yoki) hisobdan chiqarishga moʻljallanayotganlarining jami miqdori tasdiqlangan zaxiralarning (neft va gaz, shu jumladan, ularning qazib olinadigani uchun) 20 foizidan ortiq boʻlgan hollarda umuman kon boʻyicha zaxiralar belgilangan tartibda qayta hisoblab chiqiladi va qayta tasdiqlanadi.
19. DZKning foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchi balansidan chiqarish toʻgʻrisidagi qarori bayonnoma bilan rasmiylashtiriladi va bir hafta muddatda yer qaʼridan foydalanuvchiga uning elektron nusxasi “Litsenziya” axborot tizimi orqali yuboriladi.
Materiallarni koʻrib chiqish muddati yer qaʼridan foydalanuvchi bilan tuzilgan shartnomada belgilanadi, biroq uch oydan oshmasligi kerak.
Taqdim etilgan hujjatlar boʻyicha kamchiliklar aniqlangan hollarda, tegishli yer qaʼridan foydalanuvchilar oʻn ish kunida kamchiliklarni bartaraf etishlari va DZKga “Litsenziya” axborot tizimi orqali bu haqda maʼlumot taqdim etishlari lozim.
20. Davlat zaxiralari komissiyasining foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchi balansidan chiqarish toʻgʻrisidagi bayonnomasi Foydali qazilmalar zaxiralarining davlat balansiga belgilangan tartibda zarur tuzatishlar kiritish uchun asos hisoblanadi.
22. Uchastkalarga yondashish uchun xizmat qiladigan, zaxiralari sanoat uchun ahamiyatini yoʻqotgan yoxud keyingi geologiya-qidiruv ishlarida yoki konni qazib olishda tasdiqlanmagan zaxiralar sifatida yer qaʼridan foydalanuvchi zaxirasidan chiqarishga moʻljallangan kon qazilmalari oʻrni faqat koʻrsatib oʻtilgan zaxiralar hisobdan chiqarilgandan va qazib olinadigan birliklar qayta ishlangandan keyin qoplanadi.
Yer osti boyliklarini qazib olish jarayonida qazib olingan va yoʻqotilgan foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining hisobidan chiqarish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 1-ILOVA
Foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining hisobidan chiqarish
Bosqichlar Subyektlar Tadbirlar Muddatlar 1-bosqich Yer qaʼridan foydalanuvchi Sanoat uchun ahamiyatini yoʻqotgan yoki keyinchalik oʻtkazilgan geologiya-qidiruv ishlarida yoxud konni qazishda tasdiqlanmagan foydali qazilma zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining balansidan chiqarish uchun “Litsenziya” axborot tizimi orqali DZKga tushuntirish xatini taqdim etadi. Zarur boʻlganda Davlat zaxiralari komissiyasi Tushuntirish xatini Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi bilan kelishish uchun taqdim etadi. 10 kunda Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi Tushuntirish xatini koʻrib chiqib, DZKga foydali qazilma zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining balansidan chiqarish toʻgʻrisida xulosa beradi. 20 kunda 2-bosqich Davlat zaxiralari komissiyasi Shartnomani yer qaʼridan foydalanuvchiga taqdim etadi. 7 kunda Yer qaʼridan foydalanuvchi Shartnomada koʻrsatilgan mablagʻni Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasining hisobvaragʻiga oʻtkazadi. 10 kunda 3-bosqich Davlat zaxiralari komissiyasi Taqdim etilgan konditsiyalar loyihalarini va foydali qazilmalar zaxiralari hisob-kitobi materiallarini koʻrib chiqish, shuningdek, geologik materiallarning davlat ekspertizasini oʻtkazish uchun ekspertlarni jalb qiladi. 1 kunda Ekspertlar Taqdim etilgan materiallarni koʻrib chiqadi va ekspert xulosasini DZKga taqdim etadi. 1 oyda Davlat zaxiralari komissiyasi Bayonnomani rasmiylashtiradi va yer qaʼridan foydalanuvchiga uning elektron nusxasini “Litsenziya” axborot tizimi orqali yuboradi. 7 kunda
Yer osti boyliklarini qazib olish jarayonida qazib olingan va yoʻqotilgan foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining hisobidan chiqarish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 2-ILOVA
Foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining hisobidan chiqarish
1. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatning nomi: Foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining hisobidan chiqarish. 2. Amalga oshirilishi uchun ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatni olish talab etiladigan faoliyat (harakatlar): Sanoat uchun ahamiyatini yoʻqotgan yoki keyinchalik oʻtkazilgan geologiya-qidiruv ishlarida yoxud konni qazishda tasdiqlanmagan foydali qazilma zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining balansidan chiqarish. 3. Ariza beruvchilar toifasi: Yuridik shaxs. 4. Ruxsat etish tartib-taomillari sohasidagi vakolatli organ: Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha davlat komissiyasi. 5. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatni olish uchun taqdim qilinadigan hujjatlar: Yer qaʼridan foydalanuvchi Davlat zaxiralari komissiyasiga Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi bilan kelishilgan tushuntirish xatini taqdim etadi. Tushuntirish xatida quyidagilar boʻlishi kerak: a) foydali qazilmalar zaxiralarining moʻljallangan hisobdan chiqarilishini Davlat zaxiralari komissiyasi tomonidan tasdiqlangan konturlarda hamda geologiya va marksheyderlik hujjatlari maʼlumotlarini tezkor hisobga olish, zaxiralarni sinab koʻrish va qayta hisoblash konturlarida alohida asoslash; b) ushbu Nizomning 4-bandi “a” kichik bandida koʻrsatilgan sabablar boʻyicha sanoat ahamiyatini yoʻqotgan foydali qazilmalar zaxiralarini hisobdan chiqarishda — tegishli texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar; v) qazib olinayotgan kon toʻgʻrisidagi qisqacha maʼlumotlar (qazib olish tizimi, foydali qazilmalarni kavlab olishda nobud boʻlish va yaroqsiz holga kelish koʻrsatkichlari, neft, gaz, kondensat va boshqalarni qazib olish koeffitsiyentlari); g) chizmalar va boshqa ilovalar: foydali qazilmalar zaxiralari ular boʻyicha hisobdan chiqariladigan uchastkalar, ruda jismlarining (hisoblangan bloklar) joylashish sxemasi, proyeksiyalar, gorizont boʻyicha natijalar, qidiruv va ishlatib sinab koʻrish maʼlumotlari hamda DZK tomonidan tasdiqlangan foydali qazilmalar zaxiralari konturlari, shuningdek, ekspluatatsiya-qidiruv ishlari natijalari boʻyicha hisoblab chiqilgan zaxiralar konturlari bilan birga; kon ajratmasi nusxasi. 6. Arizani koʻrib chiqish uchun toʻlanadigan yigʻim miqdori: Yer qaʼridan foydalanuvchi bilan tuziladigan shartnomada belgilanadi. 7. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjat berilganligi uchun undiriladigan yigʻim miqdori: Yer qaʼridan foydalanuvchi bilan tuziladigan shartnomada belgilanadi. 8. Arizani koʻrib chiqish muddati: Materiallarni koʻrib chiqish muddati yer qaʼridan foydalanuvchi bilan tuzilgan shartnomada belgilanadi, biroq uch oydan oshmasligi kerak. 9. Ruxsat etishga oid talab va shartlar: Foydali qazilmalar zaxiralari: a) quyidagilar: Foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha davlat komissiyasi tomonidan yangidan tasdiqlangan qidiruv yoki foydalanish kondensiyalariga muvofiq emasligi tufayli (neft, neft-gaz, neft-gaz kondensati, gaz kondensati, gaz va bitum konlari uchun — Foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha davlat komissiyasi tomonidan yangidan tasdiqlangan tegishli foydali qazilmalarni yer ostidan qazib olish koeffitsiyentiga muvofiq emasligi tufayli); ayrim uchastkalarda aniqlangan kon-geologik, gidrogeologik, muhandislik-geologik, ekologik murakkabliklar va boshqa tabiiy shart-sharoitlar oqibatida zaxiralarga texnik-iqtisodiy sabablar boʻyicha ishlov berishning maqsadga muvofiq emasligi tufayli; agar foydali qazilmalarni qazib olishda ularning saqlanishini taʼminlash mumkin boʻlmasa, a?oli hayotiga va sogʻligiga yoki obyektlarga zarar yetkazish xavfini tugʻdirsa, ularni buzib tashlash yoki kon ishlari taʼsiri doirasi chegarasidan tashqariga koʻchirish mumkin boʻlmasa yoki bu iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlmasa, zaxiralarni sanoat inshootlari, turar joylar va jamoat binolari, tarix va madaniyat yodgorliklari, tabiiy obyektlar uchun saqlash ustunlari sifatida qoldirish tufayli; b) foydali qazilmalarning miqdori, sifati va joylashish shart-sharoitlari toʻgʻrisida yangi maʼlumotlar olinishi natijasida zaxiralarning keyinchalik geologiya-qidiruv ishlari chogʻida va (yoki) foydali qazilmalar konlarini qazishda tasdiqlanmasligi tufayli yer qaʼridan foydalanuvchilar balansidan chiqarilishi mumkin. Foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonalarni qurishni loyihalashtirish, rekonstruksiya qilish, kengaytirish va konservatsiya qilishda balansdagi zaxiralar balansdan tashqari zaxiralarga oʻtkazilmaydi. Foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonalarni konservatsiya qilishda foydali qazilmalar zaxiralari hisobdan chiqarilmaydi. 10. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatni berishda kelishiladigan organlar: Mavjud emas. 11. Ruxsat etish xususiyatiga ega hujjatning amal qilish muddati: Mavjud emas. 12. Izoh: Sanoat uchun ahamiyatini yoʻqotgan foydali qazilmalarning balansdagi zaxiralari yer qaʼridan foydalanuvchi balansidan ularni balansdan tashqari zaxiralarga oʻtkazishning maqsadga muvofiq emasligi toʻgʻrisida belgilangan tartibda tasdiqlangan texnik-iqtisodiy asoslash mavjud boʻlgan taqdirda chiqariladi. Foydali qazilmalar zaxiralarining tasdiqlanmagan zaxiralarini hisobdan chiqarishda, yer qaʼridan foydalanuvchi tomonidan DZK tasdiqlagan zaxiralar konturlari doirasida konni qidirish va qazib olish maʼlumotlari qiyoslanishi kerak. Qiyoslash kon jismlari (qatlamlari), hisoblangan bloklar, zaxiralar toifalari boʻyicha alohida-alohida amalga oshirilishi kerak. Qiyoslash asosida konni qidirib topgan (baholagan) korxona bilan birgalikda foydali qazilmalar zaxiralarining tasdiqlanmaganligi sabablari tahlil qilinadi. Foydali qazilmalar balansdagi zaxiralarining hisobdan chiqarilganlari va (yoki) hisobdan chiqarishga moʻljallanayotganlarining jami miqdori tasdiqlangan zaxiralarning (neft va gaz, shu jumladan, ularning qazib olinadigani uchun) 20 foizidan ortiq boʻlgan hollarda, umuman kon boʻyicha zaxiralar belgilangan tartibda qayta hisoblab chiqiladi va qayta tasdiqlanadi. DZKning foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchi balansidan chiqarish toʻgʻrisidagi qarori bayonnoma bilan rasmiylashtiriladi, uning nusxalari ekspertiza materiallari bilan birgalikda bir hafta muddatda yer qaʼridan foydalanuvchiga va Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasiga yuboriladi. DZKning foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchi balansidan chiqarish toʻgʻrisidagi qarori Foydali qazilmalar zaxiralarining davlat balansiga belgilangan tartibda zarur tuzatishlar kiritish uchun asos hisoblanadi.
Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 4-dekabrdagi 983-son qaroriga 4-ILOVA
Yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisida
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Ushbu Nizom yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida davlat nazoratini amalga oshirish tartibini, ushbu sohada nazoratni amalga oshiruvchi organlarning vazifalari, funksiyalari, huquqlari va majburiyatlarini belgilaydi.
2. Quyidagilar yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlar hisoblanadi:
Oʻzbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi (keyingi oʻrinlarda Davlat ekologiya qoʻmitasi deb ataladi);
Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslari qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi (keyingi oʻrinlarda Inspeksiya deb ataladi);
Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi;
Mahalliy davlat hokimiyati organlari.
Yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida davlat nazorati:
yer qaʼri muhofaza qilinishi, undan foydalanish va chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish ustidan ekologik nazorat qilish yuzasidan — Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasi tomonidan;
yer qaʼrini geologik oʻrganishda undan foydalanish va uni muhofaza qilish, foydali qazilmalarni kavlab olish, mineral xom ashyoni qayta ishlash, shuningdek, konchilik ishlarini geologik-marksheyderlik jihatidan taʼminlash sohasida qonun hujjatlari va normativ hujjatlar talablariga rioya qilish ustidan nazorat qilish yuzasidan — Davlat geologiya qoʻmitasi huzuridagi Inspeksiya tomonidan;
Sanoat xavfsizligini taʼminlash bilan bogʻliq yer qaʼridan foydalanish sohasida qonun hujjatlari va normativ texnik hujjatlar talablariga rioya qilish ustidan nazorat qilish yuzasidan — Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi tomonidan;
yer qaʼridan foydalanish uchun yer uchastkalari berishda yer qaʼridan foydalanish va muhofaza qilish ustidan nazorat qilish, yer qaʼridan oʻzboshimchalik bilan foydalanishga, foydali qazilmalar joylashgan maydonlarda asossiz ravishda va oʻzboshimchalik bilan imorat qurishga yoʻl qoʻymaslik yuzasidan — mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan amalga oshiriladi.
3. Yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlar oʻz funksiyalarini ushbu Nizomda va boshqa qonun hujjatlarida nazarda tutilgan vakolatlar doirasida amalga oshiradilar.
4. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi, viloyatlar va Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmalari boshliqlari hamda ularning mutasaddilik qilinadigan yoʻnalishlar boʻyicha oʻrinbosarlari tegishli ravishda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasining, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasining, viloyatlar va Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmalarining bosh davlat inspektorlari hisoblanadilar hamda yer qaʼrini muhofaza qilish va undan foydalanish, chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish ustidan davlat ekologik nazoratini amalga oshiradilar.
Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasining Suv, yer resurslari va yer osti boyliklarini muhofaza qilish boshqarmasi boshligʻi Davlat ekologiya qoʻmitasi bosh davlat inspektorining oʻrinbosari hisoblanadi hamda yer qaʼrini muhofaza qilish va undan foydalanish, chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish ustidan davlat ekologik nazoratini amalga oshiradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasining Suv, yer resurslari va yer osti boyliklarini muhofaza qilish boshqarmasi boshligʻining oʻrinbosari va bosh mutaxassislari Davlat ekologiya qoʻmitasining katta davlat inspektorlari hisoblanadilar hamda yer qaʼrini muhofaza qilish va undan foydalanish, chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish ustidan davlat ekologik nazoratini amalga oshiradilar.
Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi, viloyatlar va Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmalarining Suv, yer resurslari va yer osti boyliklarini muhofaza qilish boʻlimlari boshliqlari tegishli ravishda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi, viloyatlar va Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmalari bosh davlat inspektorlarining oʻrinbosarlari hisoblanadilar hamda yer qaʼrini muhofaza qilish va undan foydalanish, chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish ustidan davlat ekologik nazoratini amalga oshiradilar.
Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi, viloyatlar va Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmalarining Suv, yer resurslari va yer osti boyliklarini muhofaza qilish boʻlimlarining bosh va yetakchi mutaxassislari tegishli ravishda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi, viloyatlar va Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmalarining katta davlat inspektorlari va davlat inspektorlari hisoblanadilar hamda yer qaʼrini muhofaza qilish va undan foydalanish, chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish ustidan davlat ekologik nazoratini amalga oshiradilar.
Tuman (shahar) ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boʻlimi boshliqlari Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi, viloyatlar va Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmalari bosh davlat inspektorlarining oʻrinbosarlari hisoblanadilar hamda tegishli hududlarda yer qaʼrini muhofaza qilish va undan foydalanish, chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish ustidan davlat ekologik nazoratini amalga oshiradilar.
Tuman (shahar) ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boʻlimlarining yetakchi mutaxassislari va mutaxassislari (I va II toifali) Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish qoʻmitasi, viloyatlar va Toshkent shahar ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmalarining davlat inspektorlari hisoblanadilar hamda yer qaʼrini muhofaza qilish va undan foydalanish, chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish ustidan davlat ekologik nazoratini amalga oshiradilar.
5. Inspeksiya boshligʻi kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish boʻyicha bosh inspektor hisoblanadi.
Inspeksiya boshligʻining oʻrinbosarlari kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish boʻyicha bosh inspektorning oʻrinbosarlari hisoblanadi.
Inspeksiya mutaxassislari kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish boʻyicha inspektorlar hisoblanadi.
Neft va gaz tarmoqlarida sanoat xavfsizligi inspeksiyasining boshligʻi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasining neft-gaz sanoati obyektlarida kon nazorati boʻyicha bosh davlat inspektori hisoblanadi.
Neft va gaz tarmoqlarida sanoat xavfsizligi inspeksiyasi boshligʻining oʻrinbosari Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasining neft-gaz sanoati obyektlarida kon nazorati boʻyicha bosh davlat inspektorining oʻrinbosari hisoblanadi.
Neft va gaz tarmoqlarida sanoat xavfsizligi inspeksiyasi mutaxassislari Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasining neft-gaz sanoati obyektlarida kon nazorati boʻyicha davlat inspektorlari hisoblanadilar.
2-bob. Yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlarning vazifalari va funksiyalari
6. Yer qaʼridan barcha foydalanuvchilar tomonidan qonunchilikka, yer qaʼridan foydalanishning belgilangan tartibiga, yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasidagi meʼyorlar va qoidalarga, ishlarni geologik-markshreyderlik taʼminlash boʻyicha talablar bajarilishi monitoringini olib borishga hamda davlat hisobi va hisoboti yuritilishi qoidalariga rioya qilinishini taʼminlash yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlarning vazifasi hisoblanadi.
7. Yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini taʼminlovchi organlar birgalikda:
ruxsatnomalarda belgilangan yer qaʼri uchastkalaridan foydalanish shartlariga rioya etilishi, yer qaʼri uchastkalari mahsulot taqsimoti toʻgʻrisidagi bitim shartlarida berilgan taqdirda esa — mahsulot taqsimoti toʻgʻrisidagi bitimlarda belgilangan shartlarga rioya etish;
yer qaʼridan oʻzboshimchalik bilan foydalanishga, foydali qazilmalar joylashgan maydonlarda asossiz ravishda va oʻzboshimchalik bilan imorat qurishga yoʻl qoʻymaslik, shuningdek, sanoat ekspluatatsiyasiga jalb etilmagan foydali qazilmalar konlari buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan ishlarning salbiy taʼsiri oldini olish;
foydali qazilmalar joylashgan maydonlarda, shuningdek, foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlari ustidagi maydonlarda imorat qurish shartlariga rioya etish;
yer qaʼri toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari talablariga rioya etish uchun idoraviy nazoratni tashkil etish va amalga oshirish ustidan nazoratni amalga oshiradilar.
8. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasi tabiatni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan foydalanish sohasida Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi, Inspeksiya, shuningdek boshqa vazirliklar va idoralarning faoliyatini muvofiqlashtiradi.
9. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasi yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida:
yer qaʼridan foydalanuvchilar tomonidan yer qaʼridan foydalanish bilan bogʻliq ishlarning zararli taʼsiridan atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha qonunchilik talablari va tadbirlar bajarilishi;
mineral resurslardan foydalanish boʻyicha respublika, tarmoq ekologik normativlari, qoidalar va standartlar ishlab chiqilishi va joriy etilishi;
foydali qazilmalar konlarini qazish loyihalari, shuningdek, foydali qazilmalarni kavlab olish, mineral xom ashyoni qayta ishlash boʻyicha korxonalar qurish, ularni rekonstruksiya qilish va kengaytirish loyihalari davlat ekologik ekspertizasi oʻz vaqtida oʻtkazilishi;
yer qaʼridan foydalanish bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirishda, mineral xom ashyodan kompleks foydalanishda atrof-muhitning ekologik xavfsizligi;
foydali qazilmalar konlarini qazish va mineral xom ashyoni qayta ishlashning resurslarni tejaydigan texnologiyalarini loyihalashtirish, rivojlantirish va joriy etish;
foydali qazilma qatlami morfologiyasiga va konlarni qazishning kon-texnik shartlariga bogʻliq ravishda kon ustida yotgan hamda sigʻdiruvchi jinslar toʻkindi uyumlarini oqilona joylashtirish yuzasidan ochiq kon ishlarini loyihalashtirish va amalga oshirish;
keng tarqalgan foydali qazilmalar konlarini qazishning belgilangan meʼyorlari va qoidalariga rioya etish;
foydali qazilmalarni kavlab olish va mineral xom ashyoni qayta ishlashda mineral xom ashyodan kompleks foydalanish, qoʻshilib chiqadigan, biroq vaqtincha foydalanilmaydigan foydali qazilmalarni hamda ulardagi qimmatli komponentlarni saqlash va hisobga olish, oʻz vakolatlari doirasida kon ustida yotgan jinslardan foydalanish;
yer qaʼridan foydalanishda va mineral xom ashyoni qayta ishlashda atrof-muhitni bulgʻanish, ifloslanish va kamayib ketishdan muhofaza qilish talablariga rioya etish;
atrof-muhitga eng kam zararli taʼsir koʻrsatishni taʼminlaydigan kon ustida yotgan hamda joylashgan jinslar toʻkindi uyumlarini, chiqindi saqlanadigan joylar, terrikonlarni joylashtirish;
zararli moddalar, radioaktiv chiqindilar va ishlab chiqarish chiqindilarini yer qaʼriga koʻmishning belgilangan tartibiga rioya etish;
yer qaʼridan foydalanishda suv resurslaridan foydalanish, yer osti suvlarining bulgʻanishi, ifloslanishi va kamayib ketishining oldini olish;
yer qaʼridan foydalanish jarayonida buzilgan yerlarni, shu jumladan, foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bogʻliq boʻlmagan yerlarni ulardan keyinchalik foydalanish uchun yaroqli holatga keltirish ustidan davlat nazoratini amalga oshiradi.
10. Inspeksiya yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida:
yer qaʼrini geologik oʻrganishning toʻliqligi, qidiriladigan foydali qazilmalar konlarini, foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlari, shu jumladan, chiqindilarni saqlash va koʻmish inshootlari qurish va ulardan foydalanish uchun beriladigan yer qaʼri uchastkalarini qazishning kon-texnik, gidrogeologik, geologik-iqtisodiy va boshqa shartlari;
asosiy foydali qazilma va qoʻshilib chiqadigan komponentlar zaxiralari miqdori va sifati toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar toʻliqligi va aniqligi, shuningdek, foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer qaʼri uchastkalarining tabiiy xususiyatlari;
kon-geologiya faoliyatini amalga oshirishda yer qaʼridan oqilona foydlanish, kon ruda, koʻmir va noruda sanoati, gidrogeologik quduqlarni qazish va ishlatishda kon-geologiya ishlarini marksheyderlik va geologik taʼminlanishi;
yer qaʼrini geologik oʻrganish ishlari belgilangan tartibda tasdiqlangan texnik topshiriqlar va loyihalarga muvofiqligi;
yer qaʼrini geologik oʻrganish ishlari yer qaʼridan barcha foydalanuvchilar uchun majburiy boʻlgan meʼyorlar va qoidalarga muvofiq olib borilishi;
konlar foydali qazilmalar asossiz darajada yuqori nobud boʻlishini va ularning sifati pasayishini istisno etadigan metod va usullar bilan qazilishi;
yer qaʼri muhofaza qilinishini taʼminlash yuzasidan foydali qazilmalarni kavlab olish, mineral xom ashyoni qayta ishlash boʻyicha korxonalarni, shuningdek, foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlari va obyektlarini loyihalashtirish hamda qurish, rekonstruksiya qilish va kengaytirish topshiriqlari kelishilishining belgilangan tartibiga rioya etish;
kon ajratmasi ajratish dalolatnomalarini kelishish va taqdim etishning belgilangan tartibiga rioya etish;
foydali qazilmalar konlarini qazishning belgilangan meʼyorlari va qoidalariga rioya etish;
foydali qazilmalar zaxiralari va ularning tarkibidagi komponentlarning holati va oʻzgarishini hisobga olish;
mineral xom ashyoni geologik oʻrganish, qazib olish va qayta ishlashda yer qaʼridan foydalanish va muhofaza qilish, sanoat va tajriba-sanoat yoʻsinida ishga solish uchun berilgan konlarda kon ishlarining marksheyderlik va geologik taʼminlanishi holati;
yer qaʼridan foydalanuvchilar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslari qoʻmitasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha davlat komissiyasi tomonidan zaxiralarni tasdiqlashda qabul qilingan bayonnoma qarorlar bajarilishi;
kon ishlarini rivojlantirish rejalarini amalga oshirish, foydali qazilmalarni kavlab olish va qayta ishlashda ular nobudgarchiligi va kamayishining belgilangan meʼyorlarga rioya etish;
yer qaʼridan foydalanuvchilar tomonidan foydali qazilmalarni kavlab olish korxonalari va obyektlarini hamda foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlarini tugatish va konservatsiya qilishning belgilangan tartibiga rioya etilishi;
kavlab olish jarayonida olingan va yoʻqotilgan foydali qazilmalar zaxiralarini, shuningdek, sanoat ahamiyatini yoʻqotgan, yoxud keyingi geologiya-qidiruv ishlarida tasdiqlanmagan foydali qazilmalar zaxiralarini foydalanuvchining hisobidan chiqarish maʼlumotlarining ishonchliligi;
foydali qazilmalar joylashgan maydonlarda asossiz ravishda va oʻzboshimchalik bilan imorat qurishga yoʻl qoʻymaslik,
foydali qazilmalar joylashgan maydonlarda, shuningdek, foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlari ustidagi maydonlarda imorat qurish shartlariga rioya etish;
yer qaʼridan foydalanish bilan bogʻliq ishlarni bajarishda ruxsatnomalarda, texnik loyihalar va boshqa hujjatlardagi yer qaʼri uchastkalaridan foydalanish shartlari bajarilishi;
foydali qazilmalar zaxiralari holati va oʻzgarishi toʻgʻrisidagi geologik va boshqa birlamchi hujjatlar mazmunining ishonchliligi;
yer qaʼri toʻgʻrisidagi davlat hisobotlarini hamda geologik va boshqa maʼlumotlarni geologiya axboroti fondlariga taqdim etishning belgilangan tartibiga rioya etish;
yer qaʼrini keyinchalik oʻrganishda, foydali qazilmalar konlarini qidirish va qazishda, shuningdek, yer qaʼridan foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda foydalanishda foydalanilishi mumkin boʻlgan qidirilgan kon qazilmalari va quduqlar, geologik va texnik hujjatlar, rudalar, togʻ jinslari, kern va foydali qazilmalar namunalarining dublikatlarini saqlash;
mineral xom ashyoni geologik oʻrganish, izlash, qidirish va qazish bilan bogʻliq burgʻulash ishlarini bajarishning tegishli ruxsatnomalarda belgilangan shartlarining bajarilishi (oʻz vakolati doirasida);
foydali qazilmalar zaxiralarini foydali qazilmalar zaxiralari davlat balansiga hisobga qoʻyish va ularni davlat balansidan hisobdan chiqarish uchun yer qaʼridan foydalanuvchilar tomonidan taqdim etiladigan materiallarning ishonchliligi va asoslanganligi;
foydali qazilmalar konlarini izlaydigan, baholaydigan va qidiradigan va kovlab oladigan tashkilotlar tomonidan davlat statistika hisobotiga kiritiladigan maʼlumotlarning ishonchliligi;
suvga quduqlarni burgʻulashga ruxsat olish va maxsus suvdan foydalanishga (yer osti suvlari) ruxsat olish shartlariga rioya etish;
yomgʻir-jala oqimlari, sanoat oqovalari kimyoviy birikmalar bilan, zararli chiqindilar natijasida yer qaʼri ifloslanishining birinchi navbatda yer osti suvlari va mineral suvlar ifloslanishining oldini olish;
foydali qazilmalarni qazib olishda va yuza qatlamning buzilishi va yemirilishi tufayli yer qaʼrining odamlar yashash muhiti va jonli tabiatga zararli taʼsiriga yoʻl qoʻymaslik;
yer qaʼrining noyob obyektlari, yer osti mineral davolash va ichimlik suvlarni muhofaza qilish;
yer qaʼri toʻliq va kompleks oʻrganilishini, ulardan foydali qazilmalar eng toʻliq kavlab olinishini, ulardan oqilona foydalanish va barcha komponentlar qazib olinishini taʼminlash;
geologiya-qidiruv ishlari yoʻnalishlari geologiya-qidiruv ishlarini olib borishning oʻrtacha va uzoq muddatli dasturlariga, mineral resurslardan kompleks foydalanishning geologik topshiriqlariga, loyihalariga, talablariga hamda ushbu ishlar olib borilishini tartibga soluvchi boshqa hujjatlarga muvofiqligi;
yer qaʼrini geologik oʻrganish ishlariga ajratiladigan moliyaviy mablagʻlardan oqilona foydalanish;
laboratoriya-tahliliy tadqiqotlarning sifati;
tasdiqlanmagan zaxiralarda ishlaydigan suv olish inshootidan foydalanish uchastkalarida gidrogeologik tadqiqotlar bajarilishini taʼminlash;
geologiya-qidiruv ishlarini olib borishda qoʻshilib chiqadigan va vaqtincha foydalanilmaydigan foydali qazilmalarni omborga joylashtirish va saqlash shartlariga rioya etish;
yer qaʼrini keyinchalik oʻrganishda, foydali qazilmalar konlarini qazishda, shuningdek, yer qaʼridan foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa maqsadlarda foydalanishda foydalanilishi mumkin boʻlgan geologik, marksheyderlik va boshqa hujjatlar, togʻ jinslari va rudalar, kern, foydali qazilmalar namunalarining dublikatlari saqlanishini taʼminlash;
tabiiy geologik qoʻriqxonalarni, stratotipik va tayanch usti ochiq konlarni, tabiatning ayrim geologik yodgorliklarini, paleontologik qoldiqlarning noyob toʻplamlarini, nodir mineral hosilalarni saqlash shartlariga rioya etish yuzasidan alohida ilmiy va madaniy qimmatga ega boʻlgan yer qaʼri uchastkalarining holati;
foydali qazilma konlarini qazishda yer qaʼrini muhofaza qilish norma va qoidlariga rioya qilish;
Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari boʻyicha davlat komissiyasi tomonidan zaxiralarni tasdiqlashda qabul qilingan qarorlar va xulosalar yer qaʼridan foydalanuvchilar tomonidan bajarilishi;
yer qaʼrini muhofaza qilish sohasidagi korxonalar va tashkilotlarning rahbar xodimlari va mutaxassislarini oʻz vaqtida attestatsiyadan oʻtkazish ustidan davlat nazoratini amalga oshiradi.
Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida:
yer qaʼrining sanoat xavfsizligini taʼminlash yuzasidan foydali qazilmalarni kavlab olish, mineral xom ashyoni qayta ishlash boʻyicha korxonalarni, shuningdek, foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlari va obyektlarini loyihalashtirish hamda qurish, rekonstruksiya qilish va kengaytirish topshiriqlari kelishilishining belgilangan tartibiga rioya etish;
keng tarqalgan foydali qazilmalardan tashqari foydali qazilmalar konlarini qazishning belgilangan sanoat xavfsizligi meʼyorlari va qoidalariga rioya etish;
yer qaʼridan foydalanuvchilar tomonidan kon, burgʻulash ishlari va boshqa ishlar olib borilishi xavfsizligi meʼyorlari va qoidalariga rioya etilishi;
xavfli zonalar chegaralari toʻgʻri aniqlanishi va kon-grafik hujjatlariga tushirilishi hamda kon qazishning holatini hisobga olish;
foydali qazilmalarni kavlab olish va mineral xom ashyoni qayta ishlash korxonalari qurish uchun maydonlarni tanlash;
yer qaʼridan foydalanuvchilar tomonidan foydali qazilmalarni kavlab olish korxonalari va obyektlarini hamda foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bogʻliq boʻlmagan yer osti inshootlarini tugatish va konservatsiya qilishning belgilangan tartibiga rioya etilishi;
neft va gazning chuqur quduqlarini loyihalashtirish, qurish, foydalanish, konservatsiya qilish va tugatish meʼyorlari va qoidalariga rioya etish;
yer qaʼrini muhofaza qilish va sanoat xavfsizligi sohasidagi korxonalar va tashkilotlarning rahbar xodimlari va mutaxassislarini oʻz vaqtida attestatsiyadan oʻtkazish ustidan davlat nazoratini amalga oshiradi.
3-bob. Yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlarning huquqlari va javobgarligi
11. Davlat ekologiya qoʻmitasining yer qaʼrini muhofaza qilish va undan foydalanish uchun davlat ekologik nazoratini amalga oshiruvchi ekologiya va atrof-muhit muhofazasi boʻyicha bosh davlat inspektorlari, Inspeksiyaning bosh inspektori, shuningdek, uning oʻrinbosarlari, Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasining kon nazorati, neft-gaz sanoati va yer obyektlarida kon nazorati boʻyicha bosh davlat inspektorlari, shuningdek, ularning oʻrinbosarlari:
tashkilotlar va obyektlarda belgilangan tartibda tekshirish (inspeksiya) oʻtkazish, shuningdek, tegishli vazirliklar, idoralar, boshqa tashkilotlar bilan kelishgan holda tekshirishlar (inspeksiya) oʻtkazishda qatnashish uchun mutaxassislarni jalb etish;
nazorat ostidagi tashkilotlar va obyektlar, shuningdek, vazirliklar, idoralar rahbarlariga bajarilishi majburiy boʻlgan koʻrsatmalar, yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasidagi meʼyorlar va qoidalarning aniqlangan buzilishlarini bartaraf etish, yer qaʼridan foydalanish bilan bogʻliq ishlarni olib borishning ekologik va sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida taqdimnomalar berish;
ekologik talablar, ishlarni xavfsiz olib borish va yer qaʼrini muhofaza qilish boʻyicha meʼyorlar va qoidalar buzilgan holda olib borilayotgan ishlarni belgilangan tartibda toʻxtatib turish va toʻxtatish, ish joylari va asbob-uskunalarni muhrlash huquqiga egadir. Tadbirkorlik subyektlari faoliyati toʻxtatib turilishi yoki toʻxtatilishiga olib keluvchi chora-tadbirlar sud tartibida qoʻllaniladi, favqulodda vaziyatlar paydo boʻlishining oldini olish hamda aholi hayoti va sogʻligʻiga boshqa real xavf munosabati bilan faoliyat oʻn ish kunidan ortiq boʻlmagan muddatga toʻxtatib turilishi hollari bundan mustasno;
tabiatni muhofaza qilish, sanoat xavfsizligi sohasidagi talablar, yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish boʻyicha meʼyorlar va qoidalar buzilganligi uchun mansabdor shaxslar va fuqarolarni belgilangan tartibda maʼmuriy javobgarlikka tortish;
nazorat ostidagi tashkilotlar va obyektlarning rahbarlari va muhandis-texnik xodimlarining sanoat, ekologik xavfsizlik, yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish meʼyorlari va qoidalari toʻgʻrisidagi bilimlarini tekshirishda qatnashish;
tabiatni muhofaza qilish, sanoat xavfsizligi talablarini, yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish boʻyicha meʼyorlar va qoidalarni muntazam ravishda buzuvchi yoki ular bir marta qoʻpol ravishda buzilganligi uchun shaxslarni egallab turgan lavozimidan ozod etish yoki bir yilgacha boʻlgan muddatda ishlarga texnik rahbarlik qilish huquqidan mahrum etish toʻgʻrisida asosli taqdimnomalarni tashkilotlarning koʻrib chiqishi uchun kiritish;
yer qaʼrini oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida qonun hujjatlari buzilishi aniqlangan hollarda tekshirish (inspeksiyalar) materiallarini aybdor shaxslarni jinoiy javobgarlikka tortish toʻgʻrisidagi masalani koʻrib chiqish uchun belgilangan tartibda huquqni muhofaza qilish organlariga berish;
tabiatni muhofaza qilish, sanoat xavfsizligi, yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish boʻyicha meʼyorlar va qoidalar masalalari boʻyicha vazirliklar, idoralar, tashkilotlar rahbarlarini eshitish;
asbob-uskunalar va materiallarning nazorat sinovlarini, ish muhiti va atrof-muhit tahlillarini tayinlash, shuningdek, odamlar hayotiga va atrof-muhitga real xavf aniqlangan hollarda, shuningdek, avariyalar va baxtsiz hodisalarning sabablarini texnik tekshirishda loyiha va loyiha-konstruktorlik yechimlarining mustaqil ekspertizasini oʻtkazish;
yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish, atrof tabiiy muhit masalalari boʻyicha zarur axborotni vazirliklar, idoralar, boshqa tashkilotlardan belgilangan tartibda bepul olish huquqiga egadir.
12. Yer qaʼrini muhofaza qilish va undan foydalanish ustidan davlat ekologik nazoratini amalga oshiruvchi va atrof tabiiy muhit muhofazasi boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi davlat inspektorlari, shuningdek, kon nazorati, neft-gaz sanoati va yer qaʼrini geologik oʻrganish obyektlarida kon nazorati boʻyicha davlat inspektorlari oʻz faoliyati hududida:
nazorat ostidagi tashkilotlar va obyektlar rahbarlariga bajarilishi majburiy boʻlgan koʻrsatmalar, yer qaʼrini geologik jihatdan oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasidagi meʼyorlar va qoidalarning aniqlangan buzilishlarini bartaraf etish, yer qaʼridan foydalanish bilan bogʻliq ishlarni olib borishning ekologik va sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida taqdimnomalar berish;
ekologik talablar, ishlarni xavfsiz olib borish va yer qaʼrini muhofaza qilish boʻyicha meʼyorlar va qoidalar buzilgan holda olib borilayotgan ishlarni belgilangan tartibda toʻxtatib turish va toʻxtatish, ish joylari va asbob-uskunalarni muhrlash huquqiga egadir. Tadbirkorlik subyektlari faoliyati toʻxtatib turilishi yoki toʻxtatilishiga olib keluvchi chora-tadbirlar sud tartibida qoʻllaniladi, favqulodda vaziyatlar paydo boʻlishining oldini olish hamda aholi hayoti va sogʻligʻiga boshqa real xavf munosabati bilan faoliyat oʻn ish kunidan ortiq boʻlmagan muddatga toʻxtatib turilishi hollari bundan mustasno;
yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish, yer qaʼridan foydalanish bilan bogʻliq ekologik va sanoat xavfsizligi boʻyicha meʼyorlar va qoidalar buzilganligi uchun mansabdor shaxslar va fuqarolarni belgilangan tartibda maʼmuriy javobgarlikka tortish;
nazorat ostidagi tashkilotlar va obyektlarning rahbarlari va muhandis-texnik xodimlarining sanoat, ekologik xavfsizlik, yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish meʼyorlari va qoidalari toʻgʻrisidagi bilimlarini tekshirishda qatnashish;
yer qaʼrini geologik jihatdan oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish masalalari boʻyicha zarur axborotni vazirliklar, idoralar, boshqa tashkilotlardan belgilangan tartibda bepul olish huquqiga egadir.
13. Mahalliy davlat hokimiyati organlari:
tegishli hududda mineral xom ashyo bazani rivojlantirish va takror ishlab chiqarish, yer qaʼrini muhofaza qilish davlat dasturlari ishlab chiqilishi va amalga oshirilishida hamda ularning bajarilishi ustidan nazorat qilishda qatnashish;
keng tarqalgan foydali qazilmalarni kavlab olishda yer qaʼridan foydalanish shartlarini kelishish;
qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni amalga oshirish huquqiga ega.
14. Yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlar ushbu Nizomda nazarda tutilgan faoliyat yoʻnalishlari boʻyicha davlat nazorati tashkil etilishi va amalga oshirilishi uchun qonun hujjatlariga muvofiq javob beradilar.
15. Yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlar oʻz funksiyalarini nazorat qilinadigan obyektlarni bevosita tekshirish (inspeksiya qilish), shuningdek, geologik, marksheyderlik, ishlab chiqarish-texnik, moliyaviy va loyiha-smeta hujjatlarini oʻrganish yoʻli bilan amalga oshiradilar.
16. Davlat ekologiya qoʻmitasi, Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi va Davlat geologiya qoʻmitasi huzuridagi Inspeksiya oʻz ishini mahalliy davlat hokimiyati organlari bilan mustahkam oʻzaro hamkorlikda amalga oshiradi.
Yer qaʼri, tabiatni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarining, shuningdek, yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasidagi meʼyorlar va qoidalarining barcha buzilishlari toʻgʻrisida yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlar mahalliy davlat hokimiyati organlarini xabardor qiladilar, shuningdek, koʻrsatib oʻtilgan buzilishlarning oldini olish boʻyicha ularning takliflarini hisobga oladilar.
17. Yer qaʼridan foydalanuvchilar yer qaʼrini geologik jihatdan oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlarning tekshirishni (inspeksiyani) amalga oshiruvchi mansabdor shaxslariga ish uchun zarur shart-sharoitlar yaratishga (transport, xizmat va turar joy binolari, maxsus kiyim-bosh, himoya va aloqa vositalari bilan taʼminlash), geologik, marksheyderlik, ishlab chiqarish, texnik, loyiha-smeta, moliya hujjatlarini soʻrash va boshqa hujjatlarni taqdim etishga, yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlar vakolatiga kiradigan masalalar boʻyicha tushuntirishlar berishga majburdir.
4-bob. Yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida davlat nazoratini amalga oshirish tartibi
18. Yer qaʼrini geologik oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasida davlat nazoratini amalga oshiruvchi organlar oʻz faoliyatini belgilangan tartibda tasdiqlangan ish rejasiga binoan va ushbu Nizomga, boshqa qonun hujjatlariga, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining tegishli topshiriqlariga muvofiq amalga oshiradilar.
5-bob. Yakunlovchi qoidalar
19. Ushbu Nizomni qoʻllashda paydo boʻladigan nizolar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda hal etiladi.
20. Ushbu Nizom talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonun hujjatlariga muvofiq javob beradilar.
Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 4-dekabrdagi 983-son qaroriga 5-ILOVA
Foydali qazilmalarni qazish chogʻida yer qaʼrini muhofaza qilishning yagona qoidalari
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Ushbu Qoidalar foydali qazilmalardan oqilona, kompleks foydalanish va yer qaʼrini muhofaza qilishning yagona talablarini belgilaydi.
2. Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi hududida foydali qazilmalar konlarini qazish, foydali qazilmalarni qazish korxonalarini loyihalashtirish, qurish, rekonstruksiya qilish, tugatish va konservatsiya qilishni amalga oshiruvchi barcha yuridik va jismoniy shaxslar uchun majburiy hisoblanadi.
3. Foydali qazilmalar konlarini qazishga “Yer osti boyliklari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni talablari bajarilgan va quyidagilar mavjud boʻlgan hollarda yoʻl qoʻyiladi:
foydali qazilmalarni qazib olish uchun yer qaʼridan foydalanish huquqini beruvchi ruxsatnoma;
belgilangan tartibda tasdiqlangan foydali qazilmalar zaxiralari hisoblab chiqilgan hisobot;
qidirib topilgan konni sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirish uchun qabul qilish-berish dalolatnomasi;
yangi korxonalar qurish yoki ishlab turganlarini kengaytirish, rekonstruksiya qilish va texnik jihatdan qayta jihozlash hamda konni ishlatishga davlat ekologiya ekspertizasidan oʻtkazilgan tasdiqlangan loyiha;
kon ajratilganligini tasdiqlovchi dalolatnoma;
yer uchastkasi ajratilganligini tasdiqlovchi hujjat;
davlat komissiyasining korxonani qabul qilish yoki uning bir qismini foydalanishga qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnomasi;
suvdan maxsus foydalanishga yoki suv isteʼmoliga ruxsatnoma, zarur hollarda — Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Davlat zaxiralar komissiyasining (keyingi oʻrinlarda “DZK” deb ataladi) yer osti suvlari zaxiralarini tasdiqlash boʻyicha protokoli;
kon ishlarini rivojlantirish rejasi;
qidirib topilayotgan quduqlarning kerni va keyingi geologik oʻrganishlar hamda konni qazish uchun zarur namunalarning dublikatlari.
4. Korxona tozalash va oʻtkazish komplekslariga, yer qazishda, kon-transport mashinalari va mexanizmlariga, kon ishlarini olib borishda hamda foydali qazilmalarni yanada toʻliqroq, kompleks ajratib olishda xavfsizlikni taʼminlovchi, loyihada koʻzda tutilgan boshqa texnika vositalariga, shuningdek, tutuvchi asbob-uskunalarga hamda zararli moddalar chiqindi va oqovalarining atrof-muhitga taʼsirini yoʻqotuvchi yoki kamaytiruvchi tozalash inshootlariga ega boʻlishi lozim.
5. Foydali qazilmalar qazib olish uchun yer qaʼri kon ajratmasi ajratish dalolatnomasini tasdiqlovchi ruxsatnoma va dalolatnomaga asosan foydalanishga beriladi, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.
Kon ajratmasi ajratish dalolatnomalari foydali qazilmalar konlarini qazish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qoʻmitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi va uning mintaqaviy inspeksiyalari (keyingi oʻrinlarda “Inspeksiya” deb ataladi) tomonidan belgilangan tartibda beriladi.
6. Foydali qazilmalarni qazib oladigan va foydali qazilmalar konlarini ishlatadigan korxonalarni qurish uchun yer uchastkasiga kon ajratmasi dalolatnomasi berilgandan keyin mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarining yer uchastkasini ajratish toʻgʻrisidagi qarori talab etilmaydi.
7. Foydali qazilmalarni tajriba-sanoat koʻlamida kavlab olish ruxsatnoma asosida, kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi bermasdan (neft va gaz konlaridan tashqari), foydali qazilmalarni boyitish va qayta ishlash texnologiyasini ishlab chiqish yoki takomillashtirish, foydali qazilmalar konlarini sanoat yoʻli bilan ishga tushirishning oqilona usullari va metodlarini tanlash, shuningdek, texnogen mineral hosilalardan foydalanish maqsadida yer qaʼrini geologik jihatdan oʻrganish jarayonida amalga oshiriladi.
Tajriba-sanoat koʻlamida kavlab olish Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasi va Inspeksiya bilan kelishilgan mustaqil loyiha boʻyicha amalga oshiriladi.
8. Kon ishlarini rivojlantirish rejasi yer qaʼridan foydalanuvchi tomonidan tuziladi va “Litsenziya” axborot tizimi orqali Inspeksiyaga va Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasiga kelishish uchun taqdim etiladi.
Kon ishlarini rivojlantirish rejalari yer qaʼrining muhofaza qilinishini taʼminlash qismi boʻyicha — Inspeksiya bilan va sanoat xavfsizligini taʼminlash qismi boʻyicha — Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi bilan kelishiladi.
Inspeksiya va Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi taqdim etilgan materiallarni bir vaqtning oʻzida 10 kun muddatda koʻrib chiqadi va kon ishlarini rivojlantirish rejasini oʻz elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlab, “Litsenziya” axborot tizimi orqali yuboradi.
Kon ishlarini rivojlantirish rejalari loyihaga muvofiq bir yilga ishlab chiqiladi.
Kon ishlarini rivojlantirishning yillik rejasiga har bir yer ajratmasi boʻyicha hisoblangan nobudgarchilik va sifatning buzilish normativlari kiritiladi.
Kon ishlarini rivojlantirish rejalarida qazib chiqarish, qazishga jalb etishda foydali qazilmalarning kamayishi va sifatining buzilishini optimallashtirish chora-tadbirlari, zarur boʻlganda ilgari konservatsiya qilingan va balansdan tashqari zaxiralar, birgalikda joylashgan foydali qazilmalardan foydalanish va yuzasi ochilgan jinslar, maxsus agʻdarilgan tuproqdagi nokonditsion mineral xom ashyoning yigʻilishi, fan va texnika yutuqlarini ishlab chiqarishga joriy etish, shuningdek, istiqbolli texnologik qarorlar va yer qaʼrini muhofaza qilish sohasidagi ilmiy-tadqiqot va tajriba ishlarining natijalari nazarda tutilishi lozim.
Kon ishlarini rivojlantirish rejalari hamda kamayish va sifatning buzilish normativlarini tuzish va kelishish tartibi Inspeksiya tomonidan tasdiqlangan namunaviy metodik koʻrsatmalar, shuningdek, vazirliklar va idoralar tomonidan Inspeksiya bilan kelishgan holda tasdiqlangan tarmoq metodik koʻrsatmalari bilan belgilanadi.
9. Nodir geologiya togʻ jinslari ochilmalari, mineralogik hosilalar, paleontologiya obyektlari va belgilangan tartibda qoʻriqxona yoxud tabiat, tarix va madaniyat yodgorliklari deb eʼlon qilingan yer qaʼri uchastkalari saqlanishini buzuvchi har qanday faoliyat taqiqlanadi.
Nodir geologiya togʻ jinslari ochilmalari va mineralogik hosilalar mavjud boʻlgan yer qaʼridan foydalanishda meteoritlar, paleontologik, arxeologik hamda boshqa fan va madaniyat uchun qiziqish uygʻotuvchi obyektlarga duch kelingan taqdirda tegishli uchastkadagi ishlar darhol toʻxtatiladi hamda yuqori tashkilot va manfaatdor davlat organlariga bu haqda xabar beriladi.
Ushbu uchastkada ishlarni yangidan boshlashga manfaatdor davlat organlari bilan kelishilgan holda ruxsat etiladi.
10. Yer qaʼridan foydalanuvchilar yer qaʼridan foydali qazilmalarni ajratib olish va ulardan kompleks foydalanishda ular erishgan yuqori koʻrsatkichlar uchun mehnat jamoalari va alohida xodimlarni moddiy va maʼnaviy taqdirlash choralarini koʻrishlari, shuningdek mineral xom ashyoni qazib olish va unga dastlabki ishlov berishda uning nobudgarchiligi kamayishiga koʻmaklashuvchi mehnatni tashkil etishning ilgʻor tajribasini joriy etishlari lozim.
Korxonalarning xodimlari yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilikka va ushbu Qoidalarga rioya etilishiga faol koʻmaklashishlari zarur. Foydali qazilmalarning asossiz nobudgarchiligiga olib keluvchi yoki olib kelgan qoida buzilishini sezgan xodim zudlik bilan bu haqda texnika nazoratining tegishli shaxsiga yoki korxona maʼmuriyatiga chora koʻrish uchun xabar berishi lozim.
11. Qazib chiqariladigan mineral xom ashyodan zaxiralarni tasdiqlash chogʻida DZK qarorida nazarda tutilmagan maqsadlarda yoki bu qarorni buzib foydalanilgan taqdirda foydali qazilmalar qazib olish man etiladi.
12. Foydali qazilmalarni qazib olish va mineral xom ashyoni qayta ishlashga tayyorlashni amalga oshiruvchi vazirliklar, idoralar, tashkilotlar va yer qaʼridan foydalanuvchilar konni kompleks oʻzlashtirish va mineral xom ashyo resurslaridan oqilona foydalanish uchun toʻliq javob beradilar.
13. Mazkur Qoidalar talablari korxonalar xizmatlari, boʻlinmalari va alohida mansabdor shaxslarining ishlab chiqarish faoliyatini tartibga soluvchi tegishli tarmoq hujjatlarida (texnik foydalanish qoidalari, ustavlar, nizomlar, yoʻriqnomalar va shu kabilar) aks etishi lozim.
2-bob. Foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxonalarni loyihalashtirish, qurish va foydalanishga topshirishga qoʻyiladigan asosiy talablar
14. Foydali qazilmalarni qazib olish va mineral xom ashyoni qayta ishlash korxonalarini loyihalashtirish tasdiqlangan zaxiralar va moʻljallanayotgan qurilish uchastkasida texnika xavfsizligi va hududning ekologik holatini hisobga olib yer qaʼrining oʻrganilishi asosida amalga oshiriladi.
15. Korxona joylashadigan joy — foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxona qurilishi uchun maydon Oʻzbekiston Respublikasi yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlariga, yer, suv toʻgʻrisidagi qonunlarga va boshqa qonun hujjatlariga muvofiq, shuningdek, qurilish boʻyicha yoʻriqnomalar talablariga muvofiq tanlanadi.
16. Foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxonalar joylashadigan joylar loyihalash ishlari boshlangunga qadar mahalliy hokimiyat organlari, konchilik munosabatlari sohasidagi maxsus vakolatli boshqaruv organlari, boshqa manfaatdor organlar bilan kelishiladi.
17. Loyihalash tashkiloti — bosh loyihachi, zarur hollarda maxsus loyihalash va qidiruv tashkilotlarini jalb etib buyurtmachining topshirigʻiga binoan asoslovchi hisob-kitoblar, foydali qazilmalarni qazib olish korxonasini qurish uchun tanlangan turli maydonlarda joylashtirishning texnik-iqtisodiy qiyoslash variantlarini amalga oshiradi va oqilona variant boʻyicha taklif tayyorlaydi. Bu materiallar va takliflar hajmi hamda tarkibi obyektlarning murakkabligi bilan belgilanadi va konlardan, qazib olinadigan foydali qazilmalardan oqilona, kompleks foydalanish va yer qaʼrini muhofaza qilish boʻyicha moʻljallanayotgan qarorlarning samaradorligi toʻgʻrisida xulosalar tayyorlash uchun yetarli boʻlishi lozim.
18. Asoslovchi hisob-kitoblar, foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxonalarni joylashtirish variantlarini texnik-iqtisodiy qiyoslash va oqilona variant boʻyicha takliflar bilan birgalikda materiallarni loyihalash tashkiloti — bosh loyihachi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasi, Inspeksiya va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasiga xulosa berish uchun joʻnatadi, ularning vakillari korxona qurilishi uchun maydoncha tanlashda ishtirok etishlari kerak.
19. Foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxona qurilishi uchun maydon tanlash uchun buyurtmachi tomonidan belgilangan tartibda komissiya tuziladi, unda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasi, Inspeksiya va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi vakillari albatta ishtirok etishlari zarur.
Foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxona qurilishi uchun maydon tanlash toʻgʻrisidagi (komissiyaning barcha aʼzolari imzolangan) dalolatnoma belgilangan tartibda tasdiqlanadi va u foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxona joylashadigan joy kelishilganligi toʻgʻrisidagi hujjat hisoblanadi.
20. Foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxona qurilishi uchun maydon tanlangan taqdirda buyurtmachi loyihani ishlab chiqish boshlanguniga qadar belgilangan tartibda foydali qazilmalar joylashgan joylarda imorat qurishga ruxsatnomani rasmiylashtirishi lozim.
21. Korxona loyihasi, shu jumladan, konni tajriba-sanoat yoʻli bilan qazish loyihasi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari, loyihalash va qurish boʻyicha amaldagi normativ hujjatlar, xavfsizlik va texnik foydalanishning tarmoq normalari va qoidalari, shuningdek, ushbu Qoidalar talablariga muvofiq boʻlishi kerak.
Loyihada Davlat zaxiralari komissiyasining zaxiralarni tasdiqlash boʻyicha qarorlari va tavsiyalarini bajarishni taʼminlovchi chora-tadbirlar nazarda tutilishi zarur.
22. Korxona loyihasi va konni tajriba-sanoat yoʻli bilan qazish loyihasi yer qaʼridan foydalanuvchi tomonidan ishlab chiqiladi va “Litsenziya” axborot tizimi orqali Inspeksiyaga va Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasiga kelishish uchun taqdim etiladi.
Korxona loyihasi va konni tajriba-sanoat yoʻli bilan qazish loyihasi yer qaʼrining muhofaza qilinishini taʼminlash qismi boʻyicha — Inspeksiya bilan va sanoat xavfsizligini taʼminlash qismi boʻyicha — Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi bilan kelishiladi.
Inspeksiya va Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi taqdim etilgan materiallarni bir vaqtning oʻzida 10 kun muddatda koʻrib chiqadi va korxona loyihasi va konni tajriba-sanoat yoʻli bilan qazish loyihasini oʻz elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlab, “Litsenziya” axborot tizimi orqali yuboradi.
23. Korxona loyihasi quyidagilarni nazarda tutishi lozim:
korxonaning yer usti va yer osti inshootlari joylashuvi, foydali qazilmalarni ochish usullari va qazib olish tizimlari ishlab chiqarish jarayonlarida yer osti boyliklarini toʻliq, kompleks va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq qazib olish va asosiy hamda ular atrofida joylashgan foydali qazilmalar zaxiralaridan samarali foydalanishni taʼminlovchi mexanizatsiya va avtomatlashtirish vositalarini qoʻllash, shuningdek, yer qaʼrini saqlash yoki balansdan tashqari zaxiralarni keyinchalik sanoat yoʻli bilan oʻzlashtirish uchun yigʻish;
qazib olingan foydali qazilmalarni mineral xom ashyoni boyitish va samarali qayta ishlashning istiqbolli sxemalarini qoʻllashni taʼminlaydigan, uning tarkibidagi sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan komponentlarni oqilona, kompleks ajratib olish imkonini beradigan tarzda tayyorlash;
foydali qazilmalar konlarini qazish chogʻida kon ustidagi ochiq va aralash jinslardan hamda ishlab chiqarish chiqitlaridan oqilona foydalanish;
ishlab chiqarishning zararli chiqitlarini zararsizlantirish yoki koʻmish;
yoʻl-yoʻlakay qazib olingan, vaqtincha foydalanilmaydigan foydali qazilmalar, shuningdek, foydali qazilmalar komponentlari boʻlgan ishlab chiqarish chiqitlarini alohida yigʻish va saqlash hamda foydali qazilmalar va ishlab chiqarish chiqitlarini foydalanishga jalb etish muddatlari, xom ashyoning kamayishi va buzilishining oldini olish boʻyicha chora-tadbirlar;
korxonani qurish va uning ishlashi jarayonida ochilgan yer qaʼrini geologik oʻrganish, qazib olishni va qayta ishlashning kon-geologik sharoitlarini prognozlashtirish uchun zarur boʻlgan hajmda geologik va marksheyder hujjatlarini tayyorlash;
qazib olinadigan mineral xom ashyoning miqdori va sifatini ishonchli hisoblash boʻyicha texnik vositalar;
korxonaning geologik va marksheyder xizmatlari tarkibi, ularning texnik jihozlanishi;
korxona xodimlari va aholi xavfsizligini, yer qaʼri, atmosfera havosi, yer, oʻrmonlar, suv va atrof tabiiy muhitning boshqa obyektlari, binolar, inshootlar, qoʻriqxonalar, tabiat, tarix va madaniyat yodgorliklari yer qaʼridan foydalanish bilan bogʻliq ishlarning zararli taʼsiridan muhofaza qilinishini taʼminlovchi chora-tadbirlar;
texnika xavfsizligiga oid choralar;
yer qaʼridan foydalanishda buzilgan yer maydonlari va suv omborlarini xavfsiz holatga, shuningdek, ulardan amaldagi qonunchilikka muvofiq xalq xoʻjaligida foydalanish uchun yaroqli holatga keltirish.
Korxona loyihasida atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish choralari boshqa masalalar bilan bir qatorda:
yerlarni kon qazishga ajratish uchun berish statistikasini kamaytirish;
mineral xom ashyoni zararli chiqarish va oqizishlarni atrof tabiiy muhitiga eng kam chiqargan holda qazish va uni dastlabki qayta ishlash texnologiyalarini tanlash;
atrof tabiiy muhitning holatini nazorat qilishni tashkil etish hamda yer qaʼridan foydalanish bilan bogʻliq atrof tabiiy muhitdagi oʻzgarishlarni baholashni prognozlashtirish masalalarini hal etishni ham nazarda tutishi lozim.
24. Ikki va undan koʻp korxonalar joylashtiriladigan yirik foydali qazilma konlarini qazishda konni oʻzlashtirish va qazishning quyidagilarni nazarda tutuvchi kompleks loyihasi ishlab chiqilishi zarur:
konni yer qaʼridan eng toʻliq ajratib olish va asosiy hamda ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalar, shuningdek, ulardagi komponentlardan kompleks foydalanish imkonini taʼminlovchi shaxta (karyer) maydonlariga oqilona taqsimlash, shuningdek korxona xodimlari va aholi xavfsizligini taʼminlash chora-tadbirlari;
har bir korxonaning eng oqilona quvvatlarini asoslash, qatlamlar, maʼdan jismlari va har xil tur (koʻrinish) va shakllardagi foydali qazilmalar tizimlarini ularga qoʻshimcha ishlov berish va asossiz nobud qilishni istisno etuvchi qazishlarning navbati bilan amalga oshirilishi;
korxonalarni ishlatish uchun zarur boʻlgan yer ustidagi binolar va inshootlar bilan birgalikda korxonalarning asosiy va yordamchi sanoat maydonlarini, shu jumladan, foydali qazilma omborlari, ochiq va aralash jinslar agʻdarmalarini, shuningdek, turar joy posyolkalari va kommunikatsiyalarni, temir yoʻl va avtomobil yoʻllarini, elektr uzatish va aloqa liniyalarini, suv va issiqlik taʼminotini, tozalash inshootlari boʻlgan kanalizatsiyalarni va boshqa obyektlarni eng maqbul joylashtirish;
alohida korxonalarni qurish va ishga tushirishning navbat bilan amalga oshirilishi;
alohida korxonalar va umuman kon boʻyicha toʻliq kapital xarajatlar va texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlar.
Konni oʻzlashtirish va umuman qazishning kompleks loyihasi belgilangan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasi, Inspeksiya va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi va unga asosan ushbu konda joylashadigan alohida korxonalarning loyihalari ishlab chiqiladi.
25. Korxona loyihasida qabul qilingan konni ochish sxemalari, qazish usullari va tizimi xavfsizlik shartlariga javob beruvchi hamda yer qaʼridan foydali qazilmalar zaxiralarini xalq xoʻjaligi nuqtai nazaridan va atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish talablari hisobga olinib baholanadigan tugatiladigan balans zaxiralari birligiga (tonna, kub. m) eng koʻp iqtisodiy samara bilan maqbul darajada toʻla va sifatli ajratib olishni taʼminlovchi, variantlarni tanlab variantlar boʻyicha texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar bilan asoslangan boʻlishi lozim. Korxonalar loyihalarida qazishning usullari va tizimlarini asoslashda shu bilan birga shaxta maydonlarini yonboshdan markazga tomon qazib borish, qazish uchastkalarini maydon nuqtai nazaridan tayyorlash variantlari koʻrib chiqilishi, shuningdek, qazilma birliklarining maqbul parametrlari belgilangan boʻlishi lozim.
Loyihalar doirasida amalga oshirishga qabul qilingan variantlar ishlarning xavfsizligini taʼminlashi, konlarning eng boy uchastkalari va mahsuldor qatlamlar, ruda jismlari va uyumlari tanlab qazilishini hamda kondagi qolgan balans zaxiralari kamayishiga, shuningdek, qatlamlar, ruda jismlari va uyumlar qaytadan ishlanishini (buning oqibatida ularda boʻlgan foydali qazilmalar sanoat ahamiyatini yoʻqotishi yoki butunlay isrof boʻlishi mumkin) istisno etishi zarur.
26. Agar ishlayotgan korxonada balansdan tashqari zaxiralar, asosiy foydali qazilmalar bilan birga joylashgan boshqa foydali qazilmalarning balansdagi zaxiralarini qazish loyihada koʻrsatilmagan va amalda ish olib borilayotgan boʻlsa, korxona birgalikda joylashgan foydali qazilmalarni qazib olish tartibi va shartlarini, zarur hollarda esa ularni maxsus agʻdarmalarda yigʻish va kelgusida foydalanish uchun saqlash tartibini nazarda tutuvchi loyihaga qoʻshimchani ishlab chiqishi belgilangan tartibda tasdiqlashi kerak.
Loyihaga qoʻshimchalarni ishlab chiqishda xom ashyoni qazish va qayta ishlashning istiqbolli texnologiyalari qoʻllanilgan holda undan yanada toʻlaroq kompleks foydalanish taʼminlanishi va quyidagilar hisobga olinishi lozim:
balansdan tashqari va birgalikda joylashgan foydali qazilmalarning oʻrganilganlik darajasi, sifati va joylashish holati;
isteʼmolchilarning mavjudligi va ushbu foydali qazilmalarga ehtiyoj prognozi.
27. Qiyin kon-geologiya sharoitlarida joylashgan konlardagi korxonalar loyihalarida murakkab tabiiy sharoitlarning yer osti boyliklaridan oqilona, kompleks foydalanishga zararli taʼsirini bartaraf etuvchi yoki ancha kamaytiruvchi va kon ishlarini xavfsiz olib borishni, yer qaʼrini va atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish ishlarida xavfsizlikni taʼminlovchi chora-tadbirlarni nazarda tutuvchi maxsus boʻlim boʻlishi zarur.
Bunday korxonalarni qurish va ishlatish koʻmir va slanets shaxtalaridagi xavfsizlik qoidalarining, rudali, noruda va sochma konlarni yer osti usuli bilan qazishda yagona xavfsizlik qoidalarining, Foydali qazilmalar konlarini ochiq usulda qazishda yagona xavfsizlik qoidalarining, Inshootlar va tabiiy obyektlarni kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilish qoidalari (koʻrsatmalar)ning tegishli talablari, shuningdek, koʻrsatib oʻtilgan Qoidalarda va ushbu Qoidalarda qayd etilgan maxsus yoʻriqnomalar talablari qatʼiy bajarilgan holda amalga oshirilishi kerak.
28. DZK tomonidan kompleks mineral xom ashyodan koʻp maqsadli foydalanish belgilanganda korxona loyihasida konni oʻzlashtirish va qazib olinadigan xom ashyoni qoʻllashning oqilona varianti belgilanishi kerak.
29. Tabiiy toshli qurilish materiallari, gips, ohaktosh, toshli va kaliy tuzlarini yer osti usulida qazib oluvchi korxonalarning loyihalarida qazilmalarni foydali qazilmalarni qazish bilan bogʻliq boʻlmagan maqsadlarda ishlatish uchun uzoq muddat saqlashni taʼminlash hisobga olingan holda ularni maqsadli tayyorlash koʻrib chiqilishi zarur.
30. Yangi korxonalarni qurishda va ishlayotganlarini rekonstruksiya qilishda, shuningdek ularda gorizontlar va qazish uchastkalari tayyorlashda tasdiqlangan loyihalarga oʻzgartirishlarni loyihani ishlab chiqqan loyihalash tashkiloti, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ekologiya qoʻmitasi, Inspeksiya va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi bilan oldindan kelishmasdan, shuningdek, loyihani tasdiqlagan tashkilotning oʻzgartirishlar kiritishga yozma ruxsatisiz yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilik hamda ushbu Qoidalar talablari buzilishiga olib keluvchi biror-bir oʻzgartirish kiritish va chetga chiqish taqiqlanadi.
31. Qurilishi (rekonstruksiya qilinishi, kengaytirilishi) tasdiqlangan loyihaga muvofiq tugallangan va foydalanishga tayyorlangan korxonalar buyurtmachi tomonidan davlat qabul komissiyalariga qabul qilish uchun tavsiya etilishi kerak.
Davlat qabul komissiyalarining tarkibi, ularni tayinlash va ish tartibi qonunchilik bilan belgilanadi.
Qurilishi tugallangan obyektlarni davlat qabul komissiyalari tomonidan foydalanishga qabul qilish dalolatnomalar bilan rasmiylashtiriladi.
32. Loyiha qarorlarining qaziladigan kon va qazib olinadigan foydali qazilmalardan oqilona, kompleks foydalanishni, yer qaʼri hamda atrof tabiiy muhit muhofaza qilinishini taʼminlash qismidagi asosiy maʼlumotlar davlat ekologiya ekspertizasidan oʻtishi lozim boʻlgan loyihaning tarkibidagi maxsus “Yer osti boyliklari va atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish” boʻlimida aks ettirilishi zarur.
3-bob. Kon ishlarini geologik va marksheyderlik jihatidan taʼminlash va zaxiralarni hisobga olish
33. Foydali qazilmalar konlarini qazishni, foydali qazilmalar qazish korxonalarini loyihalash va qurishni amalga oshiruvchi vazirliklar, idoralar, korxonalar va boshqa yer qaʼridan foydalanuvchilar geologik va marksheyderlik xizmatlariga ega boʻlishlari kerak.
Foydali qazilmalarni qurilish materiallari ishlab chiqarish uchun qazuvchi korxonalarda, agar ushbu korxonada geologiya-marksheyderlik xizmatlari mavjud boʻlmasa, geologiya-marksheyderlik yuqori idora tomonidan markazlashtirilgan tartibda amalga oshirishga yoʻl qoʻyiladi.
Ushbu xizmatlarning tuzilmasi, vazifalari, majburiyatlari va huquqlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan tasdiqlanadigan idoraviy geologik xizmat toʻgʻrisidagi namunaviy nizom, shuningdek, Inspeksiya bilan kelishgan holda vazirliklar va idoralar tomonidan tasdiqlangan koʻrsatib oʻtilgan xizmatlar toʻgʻrisida tarmoq nizomlari bilan belgilanadi.
34. Korxonalar zarur hollarda qaziladigan konlarning mineral xom ashyo negizini mustahkamlash va oʻrganilgan zaxiralarning ishonchliligini oshirish maqsadida dastlabki qidiruvni va ekspluatatsiya qidiruvini amalga oshirishlari lozim.
Korxonalar:
konlarning murakkab uchastkalarida qayta ishlashning kon-geologiya sharoitlarini oʻrganish maqsadida geologiya ishlarini amalga oshirishlari;
foydali qazilmalar konlaridan yanada toʻlaroq va kompleks foydalanish, kon ishlarini samarali va xavfsiz amalga oshirish, yer qaʼrini, binolar, inshootlar va tabiat obyektlarini kon qazish ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilishni taʼminlash maqsadida marksheyderlik ishlarini bajarishlari;
belgilangan geologiya va marksheyderlik hujjatlarini yuritishlari;
foydali qazilmalar zaxiralarining holati va harakati, nobud boʻlganligi va sifatsizlanishini hisobga olishi, shuningdek, yoʻl-yoʻlakay qazib olinadigan, vaqtincha foydalanilmaydigan foydali qazilmalar va foydali komponentlar bor boʻlgan ishlab chiqarish chiqitlarining hisobga olinishini taʼminlashlari zarur.
Kon ishlarini oʻz vaqtida va sifatli geologik va marksheyderlik jihatidan taʼminlamasdan, shuningdek, foydali qazilmalarning holati va zaxiralarning harakati, nobud boʻlishi va sifati pasayishini hisobini yuritmasdan konlarni qazish va korxonalarni qurish (rekonstruksiya qilish) taqiqlanadi.
35. Qazilayotgan kon doirasidagi geologiya ishlari tasdiqlangan loyiha, tarmoq normativ hujjatlari va koʻrsatmalariga muvofiq, shuningdek, DKZ yoʻriqnomalari hamda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat geologiya qoʻmitasining metodik nizomlari hamda koʻrsatmalari va ishlarni xavfsiz olib borishga oid qoidalar talablariga rioya qilingan holda olib boriladi.
Rejalashtirish va foydalanish maqsadida qidirish Inspeksiya bilan kelishilgan kon ishlarining yillik rejalari boʻyicha amalga oshiriladi.
36. Konlarni yoki ularning ayrim uchastkalarini dastlabki qidirishda va foydalnish maqsadida oʻrganish korxona yoki korxona tomonidan berilgan geologik topshiriq boʻyicha ixtisoslashtirilgan tashkilot tomonidan amalga oshiriladi.
37. Konlarning yetarlicha puxta oʻrganilmagan qismlarini, (yonboshlar, chuqur gorizontlar, alohida uchastkalar) puxta oʻrganib chiqish bosqichma-bosqich, korxonalar loyihalari hamda kon ishlarini rivojlantirish rejalari bilan bogʻliq holda amalga oshirilishi kerak.
Foydalanish maqsadida oʻrganish tayyorlov va tozalash ishlari rivojlanishidan oldin bajarilishi hamda korxona faoliyat koʻrsatgan butun muddat mobaynida amalga oshirilishi zarur.
38. Konlarni dastlabki qidirish boʻyicha ishlarning loyihalarida quyidagilar nazarda tutilishi lozim:
maqsadli topshiriq, ishlarning yoʻlga qoʻyilishini va vazifalarini asoslash;
qabul qilingan geologik, geofizik, gidrogeologik, burgʻulash va geologiya muhandisligi ishlari kompleksini oʻtkazishning, shuningdek texnologik va koʻzlangan topshiriqni bajarish uchun zarur boʻlgan izlanishlar boshqa turlarining metodikasi va texnologiyasi;
ishlarning amaldagi hajmlari hisob-kitobi;
foydali qazilmalar zaxiralarining koʻpayishi boʻyicha, ularni oʻrganishning darajalariga qarab zaxiralarni yanada yuqori toifalarga oʻtkazish boʻyicha, shuningdek, konlarning yoki ularning ayrim uchastkalarining geologik xususiyatlarini aniqlash boʻyicha kutilayotgan natijalar.
Konlar yoki ularning qismlarini qazishning qiyin kon-geologiya sharoitlarida (togʻ massalari va gazlarning toʻsatdan otilishi, togʻ zarbalari, suv va toshqinlarning urib ketishi, koʻchki hodisalari va shu kabilar) puxta oʻrganib chiqish loyihalarida kon ishlarini samarali va xavfsiz olib borishni taʼminlash boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqish uchun maxsus tadqiqotlar oʻtkazish nazarda tutilishi kerak.
Dastlabki qidirish loyihalari konni puxta oʻrganib chiqish maqsadlari uchun kapital, tayyorlov, qirqma kon qazilmalari va burgʻulash quduqlaridan eng toʻliq foydalanishni nazarda tutishi zarur.
Qidiruv ishlari olib borilgan kon qazilmalari foydalanish maqsadidagi ishlarda maksimal darajada foydalanilishi lozim.
39. Geologik, gidrogeologik, geofizik, texnologik va boshqa ishlarning korxonani qurish va ishlatish, puxta oʻrganish va foydalanish maqsadidagi oʻrganish jarayonida olingan natijalari kon ishlab chiqarishi, shu jumladan kapital, tayyorlov va tozalash ishlarini loyihalash, oqilona rejalashtirishni geologik asoslash uchun oʻz vaqtida ishlab chiqilishi hamda foydalanilishi kerak.
Korxonani qurish va undan foydalanish, puxta oʻrganib chiqish hamda foydalanish maqsadida oʻrganish chogʻida olingan batafsil oʻrganish maʼlumotlari va amaldagi maʼlumotlar oʻrtasida tafovutlar mavjud boʻlgan taqdirda qiyoslash materiallarini korxona bilan batafsil oʻrganishni amalga oshirgan tashkilot birgalikda koʻrib chiqishi lozim. Katta tafovutlar boʻlsa materiallar DZKga koʻrib chiqish uchun taqdim etiladi.
Korxona va ixtisoslashgan tashkilot oʻtkazilgan geologik-qidiruv ishlari natijalari yuzasidan belgilangan tartibda geologik hisobotlar tayyorlashlari lozim.
Kon ishlarini, shuningdek, ular ishlab chiqarishini oldindan geologik asoslashlarsiz loyihalash va rejalashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.
40. Barcha qidirib topilgan kon qazilmalari va burgʻulash quduqlari geologik jihatdan hujjatlashtiriladi, ularda foydali qazilmalar jismlari topilganda va boshqa zarur hollarda, ular, shu jumladan, loyihaga muvofiq texnologik sinovdan oʻtkaziladi.
Turli maqsadlardagi kapital, tayyorlov, qirqma va tozalash kon qazilmalari va burgʻulash quduqlari geologik jihatdan hujjatlashtiriladi va sinovdan oʻtkaziladi.
Korxona geologik ishlarda nazarda tutilgan barcha foydali komponentlar va zararli aralashmalarni kimyoviy, spektral va sinab tahlil qilishning boshqa turlarini bajarishni, shuningdek, foydali qazilmalarning hamda sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan ulardagi komponentlarning texnologik oʻxshashliklarini tadqiq qilishni oʻz vaqtida taʼminlashi zarur.
41. Birlamchi geologik hujjatlarni tuzishning oʻz vaqtidaligi va sifatliligini geologik xizmatning yuqori mansabdor shaxsi yilning har choragida majburiy tekshiruvdan oʻtkazishi shart.
42. Kon ishlari texnologiyasini qiyinlashtirishi yoki ularni toʻxtatishi mumkin boʻlgan kon-geologiya sharoitlaridagi barcha oʻzgarishlarni geologik xizmat zudlik bilan geologiya ishlari boʻyicha yoʻriqnomaga muvofiq korxona rahbarlariga maʼlum qilishi lozim.
43. Birlamchi geologik hujjatlashtirish asosida yigʻma geologik hujjatlar tuzilishi zarur.
Birlamchi va yigʻma geologik hujjatlarning majburiy toʻplami va mazmuni geologiya ishlari yoʻriqnomasida belgilanadi.
Murakkab qurilmadagi yoki foydali komponentlar va zararli aralashmalar noteng taqsimlangan konlar uchun konni yoki uning bir qismini maxsus grafik hujjatlar tuzib maxsus batafsil geometriklashtirishni amalga oshirish majburiydir.
44. Grafik geologiya hujjatlari marksheyder asosida konning grafik hujjatlari uchun qabul qilingan shartli belgilarga rioya qilingan holda tuzilishi lozim.
Chizmalar uchun ularning xizmat qilishi va saqlanishi boʻyicha belgilangan muddatlarni taʼminlovchi materiallar qoʻllanilishi zarur.
Geologik ish hujjatlari amaldagi maʼlumotlar toʻplanishiga qarab, ammo har oyda kamida bir marta toʻldirib boriladi. Yigʻma geologik hujjatlar yilning har choragida toʻldiriladi. Geologik hujjatlarni toʻldirishda kechikishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Qurilish materiallari ishlab chiqarish uchun foydali qazilmalarni qazib oluvchi korxonalarda ish hujjatlarini har chorakda, yigʻma hujjatlarni har yarim yillikda bir martadan tayyorlashga ruxsat beriladi.
45. Konni puxta oʻrganib chiqish, foydalanish maqsadida oʻrganish va qazish jarayonida bajarilgan sinovdan oʻtkazish va boshqa geologiya ishlari maʼlumotlariga geologiya hujjatlari boʻyicha foydali qazilmalarning alohida qazilmalari, uchastkalari, foydali qazilmalar jismlari va umuman konning balansdagi va balansdan tashqari zaxiralarini hisoblash yoki qayta hisoblash uchun konturlari, joylashuv elementlari, sifati va texnologik oʻxshashliklari belgilanishi va aniqlashtirilishi lozim.
Balansdagi zaxiralar konturlari ularni hisoblash yoki qayta hisoblash uchun belgilangan tartibda tasdiqlangan tegishli konditsiyalar asosida aniqlanadi.
46. Qurilayotgan va faoliyat koʻrsatayotgan korxonalarda quyidagi marksheyderlik ishlari bajarilishi lozim:
geodeziya va marksheyderlik tayanch hamda xaritalash tarmoqlarini oʻz vaqtida yaratish va ular asosida kon grafik hujjatlarini tuzish va muntazam toʻldirib borish uchun zarur boʻlgan marksheyderlik oʻlchovlari va hisoblashlarning barcha kompleksini amalga oshirish, kon ishlab chiqarishi uchun turli kon-geometrik vazifalarni hal etish;
yer yuzasidagi va yer ostidagi turli obyektlar qurilishi loyihasi parametrlarini naturaga chiqarish, kon ishlarini rivojlantirish loyihalari va rejalariga muvofiq kon qazilmalariga va qidirib topilgan qazilmalarga yoʻnalishlar topshirigʻi berish, shuningdek, ularga rioya qilish ustidan nazorat oʻrnatish;
kon jismlarining surilishi, yer yuzasi, binolar, inshootlarning deformatsiyalari, karyerlar pogʻonalari va bortlarining barqarorligini asboblar orqali kuzatishni amalga oshirish;
himoyalovchi va toʻsuvchi seliklar hamda kon ishlarini xavfsiz yuritish chegaralarini oʻz vaqtida hisob-kitob qilish hamda ularni kon grafik hujjatlariga kiritish;
aralash qatlamlar (uyumlar)da seliklardan yuqori kon bosimi otilishi va gazodinamik koʻrinishlar (otilib chiqishlar, kon zarbalari) ishlatilayotgan qazilmalarida suv va gazning xavfli otilib chiqishi extimoli boʻlgan xavfli zonalarini aniqlash va ularni oʻz vaqtida kon grafik hujjatlariga kiritish;
xavfli hududlar yaqinida va doirasida kon ishlarini olib borish xavfsizligiga doir tasdiqlangan tadbirlarga marksheyderlik jihatidan taʼminlash xizmati boʻyicha rioya etilishini nazorat qilish;
foydali qazilmalar joylashgan maydonlarda oʻzboshimchalik bilan imorat qurishlarga yoʻl qoʻymaslikni nazorat qilish.
47. Marksheyderlik ishlari ularni bajarish muddatlariga qatʼiy rioya qilgan holda Marksheyderlik ishlarini amalga oshirishga oid yoʻriqnomalar va boshqa normativ hujjatlar talablariga, shuningdek, yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilikka, xavfsizlik qoidalari va normalariga, texnik foydalanish qoidalariga va ushbu Qoidalarga rioya qilgan holda bajarilishi lozim.
Maxsus usullarni, texnik vositalar va asbob-uskunalarni qoʻllashni talab etuvchi marksheyderlik ishlari ixtisoslashtirilgan tashkilotlar (byurolar) tomonidan bajarilishi zarur.
48. Geologiya-qidiruv, togʻ-kon va qurilish ishlarini olib borish marksheyderlik ishlarni taʼminlamasdan bajarish taqiqlanadi.
49. Har bir korxonada ularni olgan mansabdor shaxslar bajarishi majburiy boʻlgan geologik va marksheyderlik koʻrsatmalar daftarlari boʻlishi va ular muntazam yuritilishi kerak. Bu koʻrsatmalardan foydalanish korxona rahbari yoki bosh muhandisi tomonidan muntazam nazorat qilinishi kerak.
50. Foydali qazilmalar zaxiralarining holati va harakati, kamayish va sifati buzilishini hisoblash, zaxiralarni ularning qazishga tayyorligi darajasi boʻyicha hisoblash tarmoq yoʻriqnomalari va foydali qazilmalar zaxiralarini hisoblash va 5-gr. shaklidagi hisobot balanslari tuzish boʻyicha yoʻriqnomalar talablariga muvofiq amalga oshiriladi. Yoʻl-yoʻlakay qaziladigan, vaqtincha foydalanilmaydigan foydali qazilmalar, kon ishlab chiqarishining ochiq jinslari va chiqitlarini hisoblash tarmoqlar yoʻriqnomalariga muvofiq amalga oshiriladi.
51. Zaxiralarning holati va harakatini, foydali qazilmalarning nobud boʻlishi va sifati pasayishini hisobga olish quyidagi asosiy talablarga rioya etilgan holda bajarilishi lozim:
ham DZK tomonidan tasdiqlangan foydali qazilmalar zaxiralari, ham DZK talablariga muvofiq hisoblab chiqilgan zaxiralari hisobga olinishi kerak;
foydali qazilmalar zaxiralari V, S 1 va S 2 toifalari boʻyicha va foydali qazilmalarning konlari, uchastkalari, gorizontlari, alohida maʼdanli jismlar, shaxta maydonlari, oʻyish birliklari, qazish usullari va tizimlari, asosiy sanoat (texnologiya) turlari va navlari boʻyicha alohida-alohida hisobga olinadi;
foydali qazilmalar zaxiralari qazib olish va qayta ishlash chogʻida boʻlishi mumkin boʻlgan sifat pasayishi va nobudgarchiliklardan qatʼi nazar, ularning yer qaʼrida mavjudligi boʻyicha hisoblanadi;
foydali qazilmalar zaxiralarini qazib olish, nobud boʻlishi, ularning sanoat ahamiyatini yoʻqotishi hamda tasdiqlanmasligi natijasida ularni korxonalar hisobidan chiqarish Yer osti boyliklarini qazib olish jarayonida qazib olingan va yoʻqotilgan foydali qazilmalar zaxiralarini yer qaʼridan foydalanuvchining hisobidan chiqarish tartibi toʻgʻrisida nizomga (Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 4-dekabrdagi 983-son qarori bilan tasdiqlangan) muvofiq amalga oshiriladi;
zaxiralarni hisobdan chiqarish geologiya va marksheyderlik hujjatlarida hisobga olish elementlari boʻyicha alohida aks ettirilishi hamda maxsus Hisobdan chiqarilgan zaxiralar daftariga kiritilishi lozim;
ham asosiy va ham ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalar zaxiralari va ulardagi komponentlarning koʻpayishi va ularni oʻrganilishi darajasiga koʻra yanada yuqori toifaga oʻtkazish ularni amaldagi geologiya materiallari boʻyicha hisoblab chiqishga asosan amalga oshiriladi va belgilangan tartibda tasdiqlanadi.
52. Zaxiralarning holati va harakatini, nobudgarchiligi va sifat pasayishini hisobga olish zaxiralarning birlamchi hisobi, yigʻma hisobi va yillik hisobot balansini oʻz ichiga oladi.
Birlamchi hisobga olish geologiya-qidiruv, kapital, tayyorlov va qirqma qazilmalarni tayyorlash hamda tozalash qazishlarini amalga oshirish jarayonida bajarilgan geologiya va marksheyderlik ishlari materiallari asosida qazilmalar birliklari boʻyicha amalga oshiriladi.
Birlamchi hisobga olish maʼlumotlariga asoslanib gorizontlar, uchastkalar, kon (shaxta maydoni) va umuman korxona boʻyicha zaxiralarning holati va harakati, nobud boʻlishi va sifati pasayishining yigʻma hisobi amalga oshiriladi.
53. Zaxiralarning yillik hisobot balansi korxona tomonidan foydali qazilmalar zaxiralari, nobud boʻlishi va sifati pasayishining har yili birinchi yanvardagi holatiga koʻra birlamchi va erkin hisobga olishga asosan tuziladi.
Korxona zaxiralarining har yilgi hisobot balansiga keyingi geologiya-qidiruv ishlari va kon qazish chogʻida zaxiralarning koʻpayganligi natijasida oʻzgarganligini, sanoat ahamiyatini yoʻqotganligi sifatida yoki tasdiqlanmaganligi oqibatida hisobdan chiqarilishini asoslovchi materiallar ilova qilinishi lozim.
54. Balans zaxiralarni hisobdan chiqarish yoki ularni sanoat ahamiyatini yoʻqotgan konlar boʻyicha balansdan tashqari guruhga oʻtkazish Inspeksiya bilan kelishgan holda, DZKning tegishli qarori mavjud boʻlganda amalga oshiriladi.
55. Zaxiralarning qazishga tayyorlanganligi darajasi boʻyicha holati va harakatini hisobga olish korxonalar tomonidan:
ochilgan, tayyorlangan va qazishga tayyor boʻlgan zaxiralar;
qazish usullari, kon turlari va qoʻllaniladigan qazish tizimlari boʻyicha alohida;
qazilma birliklari boʻyicha amalga oshiriladi.
56. Foydali qazilma zaxiralarining qazishga tayyorlanganligi darajasi boʻyicha holati va harakatini hisobga olish maʼlumotlari, shuningdek qazib olish boʻyicha rejali topshiriqlarga asosan korxonalarning geologik, marksheyderlik va boshqa xizmatlari ochilgan, tayyorlangan hamda qazishga tayyor boʻlgan zaxiralarning oʻrnini toʻldirish, konni yanada toʻlaroq, kompleks oʻzlashtirishni taʼminlovchi kon ishlarining yoʻnaltirilishi va rivojlantirilishiga oid takliflarni tayyorlashlari lozim.
4-bob. Kon ishlarini rivojlantirishni rejalashtirish va loyihalashtirish
57. Kon ishlarini rivojlantirish hamda foydali qazilmalar konlarini qazish jarayonlarini rejalashtirish va loyihalashtirish yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilik, korxona loyihasi, amaldagi normativ hujjatlarga qatʼiy muvofiq ravishda amalga oshirilishi va kon ishlab chiqarishi texnologiyasining konni qazishning toʻgʻriligini, yer qaʼri va tabiiy muhitdan oqilona, kompleks foydalanish, uni muhofaza qilishni taʼminlovchi barcha masalalarni hal etishni nazarda tutishi lozim.
58. Kon ishlarini rivojlantirishning istiqbolli rejalari quyidagilarni nazarda tutishi lozim:
konni puxta oʻrganib chiqish va foydalanish maqsadida qidirish;
konni yoki uning bir qismini qazishning qazish chogʻida yer qaʼridan foydali qazilmalarni maqbul darajada ajratib olishni taʼminlovchi va boy uchastkalarni tanlab qazishni, konning sanoat ahamiyatini pasaytirishni va uni qazish sharoitlarini qiyinlashtirishni istisno etuvchi rejaliligi;
qoʻllanilayotganlarni takomillashtirish va qazishning yangi istiqbolli yoʻllari va tizimlarini, shuningdek, yer qaʼridan foydali qazilmalarni ajratib olish darajasini oshirish, mehnat xavfsizligini, binolar, inshootlar va atrof tabiiy muhitni kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilishni yaxshilash maqsadida qazib olishning yangi texnologiyalarini joriy etish;
ochilgan, tayyorlangan va qazishga tayyor boʻlgan zaxiralarni korxonaga belgilangan topshiriqlar (normativlar)ga muvofiq toʻldirish;
balansdan tashqari va foydali qazilmalarning ilgari konservatsiya qilingan balansdagi zaxiralarini saqlash yoki ularni ishlatishga qoʻshish;
ochilgan va aralash jinslardan foydalanish;
texnika xavfsizligi, konni yoki uning bir qismini foydali qazilmalar sifatini va konning sanoat ahamiyatini tushiruvchi yoki uni qazishni qiyinlashtiruvchi suv toshib ketishi, suv oʻtishi, yongʻinlar va boshqa omillardan muhofaza qilish choralari;
boʻshliqlarni toʻldirish tartibi va muddatlari;
binolar, inshootlar, atrof tabiiy muhitni kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilish choralari;
agar bunday qazish yer bagʻridan foydali qazilmalarni ajratib olishni koʻpaytiradigan yoki sifati pasayishini kamaytiradigan boʻlsa boʻsh jinslarni qazilgan boʻshliqlarda qoldirib foydali qazilmalar zaxiralarini selektiv yoʻl bilan qazishni qoʻllash;
kon ishlari tomonidan buzilgan yerlarning unumdorligini tiklash.
Kon ishlarini rivojlantirishning istiqbolli rejalarini ishlab chiqishda korxonaning bosh loyihachisi ishtirok etishi kerak.
Texnikaning rivojlanishi, foydali qazilmalarni qazib olish va mineral xom ashyoni qayta ishlash texnologiyalarining takomillashishi, tovar mahsulotga texnik reglamentlar yoki standartlarning oʻzgarib borishi barobarida iqtisodiy jihatdan oqlangan balansdan tashqari zaxiralarni balansga oʻtkazish uchun sharoitlar yaratish chogʻida istiqbolli rejalarda mineral xom ashyo boʻyicha konditsiyalar va belgilangan tartibda qaytadan tasdiqlash toʻgʻrisidagi masala koʻrib chiqilishi zarur.
59. Kon ishlarini rivojlantirishning yillik rejalari rejalashtirilayotgan yilda tovar mahsulot ishlab chiqarish boʻyicha yer qaʼrini muhofaza qilish va mineral resurslardan oqilona foydalanish boʻyicha korxonaga berilgan rejali topshiriqlardan kelib chiqqan holda istiqbolli rejalarni aniqlashtirish va quyidagilarni nazarda tutishi kerak:
konlarni qazishning yer qaʼridan asosiy va ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalarni eng toʻliq ajratib olishni taʼminlovchi usullari va tizimlarini qoʻllash;
rejalashtirilgan qazish tizimining foydali qazilmalarni yer qaʼridan oqilona ajratib olish va har bir qazilma birligi boʻyicha kon ishlarining xavfsizligi boʻyicha kon-geologiya sharoitlariga muvofiq boʻlishi;
konni tayyorlash va qirqma qazilma hamda ochish ishlari rejalashtirilgan hajmlarining zaxiralarning ochilgan, tayyorlangan va qazishga tayyor boʻlgan topshiriqlari (normativlari)ga, shuningdek, foydali qazilmalarni qazib olishga oid topshiriqlarga muvofiq boʻlishi;
foydali qazilmalarning tasdiqlangan konditsiyalarga muvofiq qazib olinishi;
yer qaʼridan asosiy va ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalarni va ulardagi komponentlarni ajratib olish koʻrsatgichlarini yaxshilashga qaratilgan tajriba-konstruktorlik, ilmiy-tadqiqot va boshqa ishlarni olib borish;
bir yoʻla qazilayotgan qazilma birliklarining foydali qazilmalarni talab etilgan miqdor va sifatda qazib olishni taʼminlaydigan oqilona miqdori;
qazilayotgan qazilma birliklarining oqilona yuklamasi;
kon uchastkalarining eng yaxshi, yaʼni eng boy yoki qulay sharoitlarda joylashgan qazish ishlarida ajratib olinadigan zaxiralarning yoʻl qoʻyiladigan hajmlari;
har bir qazilma birligidan foydali qazilmalarni qazib olish va ularni tugatishning kalendar jadvallariga rioya etish.
60. Kon ishlarini rivojlantirishning yillik rejalarida quyidagilar mavjud boʻlishi kerak:
kon va qazilma birliklarining qisqacha geologik tavsifi;
qazishning qoʻllanilayotgan tizimlari va qazishga tayyorlanganligi darajasi boʻyicha korxonalarning zaxiralar bilan taʼminlanganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
qazib olish boʻyicha rejali topshiriqlar, qazilma birliklari boʻyicha nobudgarchilik va sifat pasayishining belgilangan normativlari bajarilishining kutilayotgan maʼlumotlari;
rejalashtirilayotgan yilda qazib olish hajmlari va nobudgarchilik va sifat pasayishi normativlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
konni qazishga tayyorlashni (yoki karyerlardagi ochish ishlari) bajarish hajmlari, yoʻnalishlari va muddatlari;
kon ishlarining yilning har choragi yoki oylar boʻyicha tuzilgan (vertikal yoki gorizontal boʻyicha proyeksiya) rejasi va konning boshqa zarur grafik hujjatlari;
yangidan qazish boshlangan qazilma birliklar boʻyicha foydalanish nobudgarchiliklari va sifat pasayishi normativlarining texnik-iqtisodiy hisob-kitoblari;
joriy yilda ruxsat etilgan normativdan yuqori nobudgarchiliklar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar va ularning yuzaga kelishi sabablari;
foydali qazilmalarni ularni qazib olishda rejalashtirilgan darajada olish, shuningdek, zaxiralardan oqilona, kompleks foydalanishni taʼminlashga oid tadbirlar;
qazib olinadigan foydali qazilmalar sifatini boshqarish tartibi;
vaqtinchalik seliklardan ularga zarurat kamayganda foydali qazilmalar zaxiralarini qazib olishga oid tadbirlar;
vaqtincha foydalanilmaydigan foydali qazilmalarni qazish va omborlarga joylash, shuningdek, birga joylashgan yoki ochiq jinslarda joylashgan foydali qazilmalarni qazib olish tartibi;
ochilgan jinslarni va kavlangan kon chiqitlarini agʻdarmalarda, chiqindi saqlash joylarida va shlamtindirgichlarda joylashtirish sxemasi;
konning qazib olinayotgan, uni boshqa korxonalar qazib olishi mumkin boʻlmagan qismiga tutash boʻlagida joylashgan foydali qazilma boyliklarini qazish tartibi;
qazib boʻlingan kon qazilmalarini xalq xoʻjaligi ehtiyojlari uchun saqlash va foydalanishga oid tadbirlar;
vaqtincha faol boʻlmagan zaxiralarning mavjudligi va ularni qazib olish va tugatish tartibi hamda muddatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, shuningdek, kon ishlarining koʻp gorizontalligi va tarqoqligini qisqartirish boʻyicha tadbirlar;
gʻamlash uchun qoʻyish ishlari rejalari va loyihalarini bajarish chora-tarbirlari;
ishlar hajmi va kon hamda kon ishlari uchastkalarini quritish tartibi;
boʻshliqlar borligi va ularni toʻldirish toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
kon ishlarini xavfsiz yuritishni taʼminlash tadbirlari;
tabiiy muhitni tiklash va muhofaza qilishga oid tadbirlar.
61. Tayyorlash va tozalash ishlarini ishlab chiqish tizimlari, texnologik sxemalari va qazilgan makonni boshqarish yoʻllari, qabul qilinadigan kon ishlarini rivojlantirish rejalarida shuningdek quyidagilar taʼminlanishi lozim:
jismlardan foydali qazilmalarni minimal konditsion quvvatlar va cheklangan sifat bilan ajratib olish;
qazib olish chogʻida nurash, oksidlanish, oʻzidan oʻzi yonish va shu kabilar natijasida foydali qazilmalar sifati pasayishining oldini olish;
vaqtincha konservatsiya qilinadigan zaxiralarni muhofaza qilish;
turli maqsadlardagi seliklarda nobudgarchiliklarni istisno qilish yoki kamaytirish.
62. Konni yer osti usulida qazishda tayyorlov qazilmalar joylashishi va yoʻnalishi zaxiralarni eng koʻp ajratib olish va kon qazilmalarini samarali saqlab turish hisobga olingan holda rejalashtiriladi. Kon qazilmalarining foydali qazilma jismlari konturidan tashqarida joylashishi varianti albatta koʻrib chiqiladi.
63. Foydali qazilmalarning nobudgarchiligi va sifati pasayishi normativlari kon ishlarini rivojlantirishning yillik rejalarida hisoblab chiqiladi va qazilma birliklarning barcha asosiy va qazish uchun loyihada nazarda tutilgan ular bilan joylashgan foydali qazilmalari boʻyicha kon-geologiya sharoitlarini aniq hisobga olgan holda koʻrib chiqiladi va belgilanadi.
Qazilma birligi doirasida foydali qazilmalar joylashuvining kon-geologiya sharoitlari, qazib olish (tozalash) ishlari texnologiyasi, shuningdek, nobudgarchilik va sifat pasayishini normalashda hisobga olinadigan texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlar oʻzgargan taqdirda nobudgarchilik va sifat pasayishining belgilangan normalari Inspeksiya bilan kelishgan holda oʻz vaqtida qaytadan koʻrib chiqilishi va belgilangan tartibda tasdiqlanishi lozim.
64. Kon ishlarini rivojlantirishning yillik rejalarida quyidagilarni nazarda tutish taqiqlanadi:
konning boy uchastkalarini foydali qazilmalar balans zaxiralarining asossiz nobudgarchiligiga olib keladigan tarzda tanlab qazish;
qazilayotgan va konning unga qoʻshni boʻlgan uchastkalari sanoat ahamiyati pasayishiga yoki ularni kelajakda qazib olish sharoitlarining qiyinlashuviga, shuningdek, yer qaʼrida korservatsiyalangan zaxiralarning asossiz koʻpayishiga olib kelishi mumkin boʻlgan tayyorlash va tozalash ishlari hamda ularni amalga oshirish navbatlarini yoʻnaltirish;
foydali qazilmalarning balans zaxiralarini kelajakda qazish mumkin boʻlmagan yoki qiyinlashadigan karyer (shaxta) maydonlari chegarasida yoki tugatilgan zaxiralar konturlarida qoldirish;
sanoat ahamiyatini yoʻqotgan, belgilangan tartibda xisobdan chiqarilmagan balans zaxiralari boʻlgan uchastkalarni reja loyihasidan chiqarish;
qazilma birliklaridagi maydalangan foydali qazilmalarni qazib olishni, agar bu kon ishlari texnologiyasida nazarda tutilmagan boʻlsa, keyingi davrlarga qoldirish.
65. Har bir qazilma birligi uchun uni qazish boʻyicha loyiha ishlab chiqilishi lozim. Bu loyihani ishlab chiqish uchun korxona loyihasi va kon ishlarini rivojlantirish rejasi asos hisoblanadi.
Qazilma birligi loyihasida quyidagilar texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar bilan asoslanishi zarur:
yer qaʼridan foydali qazilmalarni ajratib olish (yer qaʼridan ajratib olish koeffitsiyenti);
foydali qazilmalarning qazib olish chogʻida sifat pasayishi yoki sifatining oʻzgarishi (sifat oʻzgarishi koeffitsiyenti);
turli xildagi va navdagi foydali qazilmalarni qazish chora-tadbirlari;
qazish birligining oqilona parametrlari;
ajratib olishning amaldagi koʻrsatkichlarini belgilashning zarur toʻliqligi, ishonchliligi va tezkorligini taʼminlovchi (toʻgʻridan-toʻgʻri, bilvosita yoki kombinatsiyalangan) foydali qazilmalarni qazib olish koʻrsatkichlari hisobini aniqlash usullari.
66. Qazilma birligini qazish boʻyicha loyiha yer osti usulida qazish uchun ishlab chiqiladi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
geologik tavsifnoma;
qazilishi lozim boʻlgan zaxiralar, shu jumladan, qazilma konturiga kiritilgan balansdan tashqari zaxiralar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
foydalanish uchun qidirish va qazish birligini qazishga tayyorlash usuli;
qazish tizimi va uning asosiy parametrlari tavsifi;
tozalash va tayyorlash qazilmalarini shamollatish sxemasi;
kon bosimi va qazilmaning mustahkamlanishini boshqarish pasporti;
tozalash va tayyorlash ishlarini mexanizatsiyalash vositalarining roʻyxati;
yetkazib berish, tashish va elektr taʼminoti sxemasi;
burgʻulash-portlatish ishlari loyihasi (pasporti);
foydali qazilmalarning nobudgarchiligi va sifati pasayishi normativlari;
ishlarning xavfsizligini taʼminlash. jinslarning otilib chiqishi bilan kurashish, gazsizlantirish, oʻzidan oʻzi yonish, yer osti suvlari va turdosh qazilmalarning quyuq oqovalari bilan toʻlib qolish va shu kabilarning oldini olish tadbirlari;
tozalash va tayyorlash joylarida ishlarni tashkil etish jadvallari va asosiy texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlar, qazish birligini qazishning cheklangan muddatlari;
planogrammaga muvofiq qazib chiqarishda foydali komponent tarkibi pastki meʼyorining texnik-iqtisodiy asoslanishi (konni foydali qazilma va aralashma jinslarni qulatgan holda yer osti usulida qazish chogʻida);
qazib olinadigan foydali qazilmadagi foydali komponentdagi cheklangan brak qazilma.
Qazilma birligining loyihasi belgilangan tartibda tasdiqlangan boʻlishi kerak.
67. Har bir qazilma birligi uchun foydali qazilmalar holati va harakatini (koʻmir va yoqilgʻi slanetsdan tashqari) hisobga olish pasporti yuritilishi lozim, uning shakli va tarkibi tarmoq yoʻriqnomasi bilan belgilanadi.
5-bob. Konni ochish va tayyorlash
68. Kon yoki uning bir qismini ochish usuli va sxemasi, shuningdek, asosiy ochish qazilmalarining joylashuv oʻrinlari quyidagilarni taʼminlashi lozim:
kon ajratmasi ajratish dalolatnomasi doirasidagi asosiy va ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalarni yer qaʼridan eng koʻp va iqtisodiy maqsadga muvofiq holda ajratib olish;
kon ishlarining xavfsizligi;
sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan alohida joylashgan, ajratib qoʻyilgan maʼdanli jinslar, qatlamlar va uyumlarni qazib tugatish imkoniyati;
konni suvga toʻlib ketishdan, suv bosishi va boshqa nobudgarchiliklarga olib keluvchi, foydali qazilmalar sifatini va konning sanoat ahamiyatini pasaytiruvchi yoki uni qazishni qiyinlashtiruvchi omillardan muhofaza qilish;
aralashma jinslarni qazib olingan boʻshliqqa joylashtirish imkoniyati.
69. Korxonaning sanoat maydoni va asosiy ochish qazilmalari (stvollar, shtolnyalar va boshqalar) odatda rudasiz uchastkalarda yoxud nokonditsiyali yoki past sifatli foydali qazilmalar joylashgan maydonlarda joylashtirilishi lozim.
Bu talab bajarilishi mumkin boʻlmagan hollarda sanoat maydonchalari va asosiy ochish qazilmalarini ular ostidagi saqlash seliklarida foydali qazilmalarning eng kam miqdori konservatsiyalangan va korxona tugatilishi chogʻida eng kam talafotlar bilan ajratib olinadigan shartlarda foydali qazilmalar joylashgan maydonlarga joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.
70. Sanoat maydonlari va asosiy ochish qazilmalarini joylashtirishning barcha variantlarida ularga kon qazishning zararli taʼsiri istisno etilishi kerak.
71. Foydali qazilmalar konlarini ochish va tayyorlash korxona loyihasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Amaldagi kon-geologiya sharoitlari loyihadagiga mos kelmasa, unga oʻz vaqtida va belgilangan tartibda tegishli oʻzgartirishlar va qoʻshimchalar kiritilishi zarur.
72. Ochish va tayyorlash ishlarini amalga oshirishning tanlangan usullari, hajmlari va muddatlari qazish uchun belgilangan ochilgan, tayyorlangan va qazishga tayyor boʻlgan zaxiralarning belgilangan miqdorini taʼminlashi lozim.
73. Konni ochish va qazishga tayyorlash jarayonida quyidagilar taʼminlanishi zarur:
loyihada nazarda tutilgan kon qazilmalari yoʻnalishlari va parametrlarining joylashish oʻrinlari, himoyalovchi seliklari oʻlchamlari, qazishni oʻtkazishning texnologik sxemalariga rioya qilinishi ustidan nazorat;
foydalanish uchun qidirish va boshqa geologiya ishlari toʻliq hajmda bajarilishi;
kon bosimi chiqishini, kon massivining qurilishi va konni qazish chogʻida yuzaga keluvchi boshqa hodisalarni kuzatib borish.
74. Kon qazilmalarini ochish va tayyorlashni foydali qazilmalar qazib olish bilan birgalikda olib boruvchi korxonalar:
zarur holda asosiy va ular bilan birga joylashgan foydali qazilmalarni selektiv yoʻl bilan qazib olishni amalga oshirishi;
ularni qazib olish va nobudgarchiligi hisobini yuritishi;
isteʼmolchi boʻlmagan holda qazib olingan foydali qazilmalarni omborlarga joylashtirishni va saqlanishini taʼminlashi lozim.
75. Konni (shaxta maydonini) ochish va tayyorlash jarayonida balansdagi va balansdan tashqari zaxiralari boʻlgan foydali qazilmalarning unga yondosh jismlari (qatlamlar, uyumlar) uchastkalarini buzishga yoʻl qoʻyilmaydi. Bunda tegishli asoslashlarsiz quyidagilar taqiqlanadi:
koʻrsatilgan uchastkalarda kon qazish ishlarini bajarish, shuningdek, ularga agʻdarmalarni aralashtirish;
jism (qatlam, uyum)lar uchastkalarini keyinchalik ularni ishlatish mumkin boʻlmaydigan sharoitlar yaratib qazish;
karyerning loyihadagi konturlariga yondosh boʻlgan joylarda foydali qazilmalar saqlanishi va kon ishlarini olib borishning xavfsizligini taʼminlovchi choralarni koʻrmasdan konni tayyorlash ishlarini bajarish;
yer osti usulida qazish uchastkalarida agʻdarmalarni ustiga qulab tushgan jismlar bilan aralashtirish;
tayyorlov ishlarini oʻtkazish jarayonida geologik buzilish zonalarining faollashuviga yoʻl qoʻyish;
qazilma birliklarini tugatishga dalolatnomalarsiz qazib boʻlingan maydonlarda jinslar qoldiqlarini joylashtirish, oʻtish yoʻllari qurish, turli kommunikatsiyalar va shu kabilarni oʻtkazish;
ochish pogʻonalari maydonlarida texnologik yoʻllar qurish chogʻida foydali qazilmalardan ballastlash materiali sifatida foydalanish.
76. Yer osti kapital kon qazilmalarini muhofaza qilish loyihada nazarda tutilishi, inshootlar va tabiiy obyektlarni kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilish qoidalari yoki boshqa tegishli hujjatlarga muvofiq amalga oshirilishi lozim. Bunda quyidagilar taʼminlanishi zarur:
tayyorlov qazilmalari foydali qazilma (qatlam, uyum)lar jismlariga nisbatan, shuningdek, qazilgan boʻshliq va geologik buzilishlarga nisbatan oqilona joylashishi;
tayyorlash va tozalash joylari jinslaridan kon qazilmalarini muhofaza qilish maqsadida sunʼiy seliklar (polosalar)ni ishga tushirish uchun va qazilgan boʻshliqni gʻamlab qoʻyish yoki qazilmalarni saqlashni taʼminlovchi oqilona oʻlchamdagi foydali qazilmalar seliklarini qoldirish uchun foydalanish.
77. Faoliyat koʻrsatayotgan korxonalarda foydali qazilmalar seliklari bilan muhofaza qilinadigan yer osti tayyorlov qazilmalarini tugatish chogʻida zaxiralar seliklardan maxsus loyiha boʻyicha ajratib olinishi lozim. Zaxiralarni ajratib olishning toʻliqligi texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar bilan belgilanadi.
78. Tayyorlov ishlari imkoni boricha foydali qazilma konlarining tegishli uchastkalarini oʻz vaqtida qidirib topishni taʼminlashi zarur.
79. Konlarni ochiq usulda qazish chogʻida ochilgan jinslarning foydali qazilmalardan eng kam nobudgarchilik va sifat pasayishi bilan ajralishi, shuningdek, ochilgan jinslarning qazilgan boʻshliqqa joylashtirilishi taʼminlanishi kerak.
Qazishga tayyorlangan foydali qazilmalar tozalangan maydonlari sifati geologik xizmat tomonidan nazorat qilinishi kerak.
80. Tayyorlash ishlarini bajarishda katta suv oqimi boʻlgan sharoitlarda quritish samaradorligini oshirish, kon qazilmalarining barqarorligini va foydali qazilmalarni yanada toʻliq qazib olish, shuningdek, kon ishlarini xavfsiz olib borishni taʼminlash maqsadida boshlangʻich gidro-geologik maʼlumotlar va hisob-kitob parametrlarini aniqlash amalga oshiriladi.
81. Tayyorlov qazilmalarini tayyorlash chogʻida kon bosimi va kon jismlarining surilishi muntazam kuzatib borilishi lozim.
Kuzatishlarni tahlil qilish natijalariga koʻra surilish burchaklari aniqlanishi, yer yuzasi va xavfli zonalar chegaralarining deformatsiyalanishi kengligi belgilanishi, balansdagi va qayerdaki bu maqsadga muvofiq boʻlsa — balansdan ortiqcha siljish zonasiga tushuvchi foydali qazilmalarni qazishning zararli taʼsiridan himoya qiluvchi tadbirlar ishlab chiqilishi va amalga oshirilishi zarur.
82. Yuqori suvli gorizontlar va suv toʻlib qolgan kon qazilmalarida sizot qazilmalarini qazish quyidagilarni nazarda tutuvchi maxsus loyiha asosida amalga oshiriladi:
uzunligi yer osti kon qazilmalari ustini mustahkamlash va boshqarish pasportida koʻrsatiladigan oldini oluvchi quduqlarni burgʻulash;
qazilmaga suv oʻtib ketishining oldini oluvchi va odamlarni xavfsiz olib chiqish va asbob-uskunalarni saqlashni taʼminlovchi qurilmalar;
sizot suvlarini samarali chiqarish.
83. Korxona bosh marksheyderi va bosh geologi korxona bosh muhandisini kon ishlarining suv oʻtib ketishi, loy, boʻtana va zararli gazlar boʻyicha xavfli boʻlgan zonalar chegaralariga kelib qolishi, shuningdek, kon ishlari bilan bu chegaralarning kesishuvi va ulardan chiqishi toʻgʻrisida bir oydan kechikmay yozma ravishda xabardor etishi lozim.
Suv, loy, boʻtana va zararli gazlar bexosdan oʻtib ketishining oldini olish boʻyicha hamda foydali qazilmalarning mumkin boʻlgan nobudgarchiligining oldini olishga oid chora-tadbirlarni amalga oshirmasdan turib xavfli zonalar chegaralarida kon ishlarini bajarish taqiqlanadi.
84. Kon qazilmalarining barqarorligiga salbiy taʼsir etuvchi yer osti ishlarida mashgʻul boʻlgan odamlar hayoti va sogʻligʻiga xavf tugʻdiruvchi, shu bilan birga foydali qazilma zaxiralarining asossiz nobudgarchiligiga olib kelishi mumkin boʻlgan omillar aniqlanganda kon ishlarni olib borish xavfsizligi va yer qaʼrini muhofaza qilishni taʼminlashga oid chora-tadbirlar koʻrilmaguniga qadar toʻxtatib turilishi lozim.
85. Konni bir vaqtning oʻzida ochiq va yer osti usulida qazishda foydali qazilmalarning asossiz nobudgarchiligiga yoʻl qoʻymaslik hamda ishlarni bajarish xavfsizligini taʼminlash maqsadida korxona loyihasi va kon ishlarini rivojlantirish rejalarida nazarda tutiladigan maxsus chora-tadbirlar amalga oshirilishi zarur.
Bunda kamarlar qiyaliklari va tuproqlari hamda karyer bortlarining holati instrumental va vizual kuzatish, shuningdek, yer osti boʻshliqlari va qazilmalarining ish maydonlari, yoʻllari hamda kommunikatsiyalari sifatida oʻz vaqtida harakatdan toʻxtatish ustidan muntazam nazorat olib borilishi kerak.
6-bob. Qazish (tozalash) ishlari
86. Qazish (tozalash) ishlari qatʼiy tartibda qazilma birligini qazish loyihasi va kon ishlarini rivojlantirish rejalariga muvofiq olib borilishi lozim.
Loyihada nazarda tutilgan mehnat sharoitlari xavfsizligini, qazib olish boʻyicha real topshiriqlarining bir maromda bajarilishi hamda foydali qazilmalarni ajratib olishning toʻlaqonliligini taʼminlovchi tayyorlov va qirqma (taxtlovchi) qazilmalar tayyorlanguniga qadar qazish (tozalash) ishlariga kirishish taqiqlanadi.
87. Qazish ishlarida qoʻllaniladigan qazish mexanizmlari va komplekslari foydali qazilmalarning qazilayotgan jism (qatlamlar, uyumlar)lar parametrlariga mos boʻlishi zarur.
88. Foydali qazilmalarning qazishga tayyor zaxiralari miqdori, ularning sifati, foydalanishdagi nobudgarchilik va sifat pasayishi normativlari qazilma birliklari, shaxtalar va karyerlar boʻyicha belgilanadi.
89. Yer osti qazilma birligini foydalanishga qabul qilish uchun xoʻjalik yurituvchi tashkilotning buyrugʻi bilan tarkibiga Inspeksiya va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi vakili albatta kiritiladigan qabul komissiyasi tayinlanadi.
Qazilma birligini foydalanishga qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnomada qazilma birligining geologik tavsifi, qaziladigan zaxiralari, geometrik parametrlari, shuningdek, oʻtkazilgan qidiruv, tayyorlash va qirqma (taxtlash) ishlarining loyihaga, xavfsizlik qoidalari va normalariga muvofiqligi koʻrsatilishi lozim.
Qazilma birligini foydalanishga qabul qilish toʻgʻrisidagi dalolatnoma komissiyani tayinlagan tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlanadi.
90. Korxonada bir vaqtning oʻzida foydalanishda boʻlgan qazilma birliklarining soni:
sifati boʻyicha turlicha boʻlgan foydali qazilma zaxiralarini yer qaʼridan foydali qazilmalarni toʻliq va kompleks ajratib olish hamda belgilangan sifatdagi mineral-xom ashyoga erishishni taʼminlovchi nisbatlarda qazib olishni;
kon ishlarini konsentratsiyalashni taʼminlashi zarur.
Foydali qazilma konlarining foydali qazilmalarning asossiz nobudgarchiligiga yoki qolgan balansdagi zaxiralar qiymatining pasayishiga olib keluvchi boy yoki oson olinadigan uchastkalarini tanlab qazish maqsadida qoʻshimcha qazilma birliklarini foydalanishga kiritish taqiqlanadi.
91. Korxonalar tozalaydigan qazish jarayonida:
balansdagi zaxiralarning qoldirilishi, konservatsiyalanishi hamda ruda jism (qatlam, qavat)larining kichik quvvatlarida va aralash jinslar bilan qoʻshilganda nobud boʻlishiga yoʻl qoʻymasliklari;
vaqtincha faol boʻlmagan zaxiralarning shakllanishiga yoʻl qoʻymasliklari;
tozalash zaboylarida muntazam geologik kuzatuvlar olib borishlari hamda kon ishlarini tezkor boshqarish uchun oʻz vaqtida geologik prognozlarni taʼminlashlari;
ashyoviy tarkib va texnologik oʻxshashliklarni oʻrganishlari, sinov natijalarini umumlashtirishlari, foydali qazilmalar sifati oʻzgarishining qonuniyligini aniqlashlari;
qazib olish, yer qaʼridan ajratib olish, har bir qazilma boʻyicha nobudgarchilik va sifat pasayishi koʻrsatkichlari hisobini olib borishlari lozim.
92. Tozalash ishlarini amalga oshirishda:
foydali qazilmalarning boy yoki oson olinadigan uchastkalari jismlari (qatlamlari)ni foydali qazilmalarning balansdagi va balansdan tashqari zaxiralarining asossiz nobudgarchiligiga olib keladigan tarzda tanlab qazish;
foydali qazilma zaxiralarini kelajakda ularni qazishning qiyinlashuviga, bu zaxiralarning toʻliq yoki qisman nobud boʻlishiga olib keladigan holda qoldirilishi (konservatsiyalanishi);
foydali qazilma zaxiralarini ularning nobud boʻlishiga olib keladigan holda qazib qoʻyish;
normadan ortiqcha nobudgarchilik va sifat pasayishiga yoʻl qoʻyish;
shaxta (karyer) maydonlari chegaralarida yoki qazib boʻlingan zaxiralar konturlarida foydali qazilma zaxiralarini qazib olishning belgilangan muddatlarini buzish (buning oqibatida ularni qazish qiyinlashib yoki mumkin boʻlmay qolsa) taqiqlanadi.
93. Korxonalar nogabaritlar, gaz va chang chiqindilari chiqishini pasaytirish, foydali qazilmalarning oʻta maydalashib ketishini bartaraf etish, aralashma jinslar bilan qoʻshilganda sifat pasayishi hamda nobudgarchilikni kamaytirish maqsadida burgʻulab portlatish ishlari parametrlarini doimiy takomillashtirib borishlari lozim.
94. Qazilma birligi konturlarida qazilma birligi loyihasida qazish nazarda tutilmagan nokonditsiyali foydali qazilmalar aniqlangan taqdirda bunday zaxiralarni yer qaʼrida qoldirish yoki qazib chiqarish toʻgʻrisidagi qaror texnik-iqtisodiy hisob-kitoblarga tayangan holda qabul qilinishi zarur.
95. Qazilma birligini qazish tugaganidan soʻng bir oy muddatda uning tugatilishi boʻyicha dalolatnoma rasmiylashtirilishi lozim.
Dalolatnomada qazilma birligining boshlangʻich balansidan ortiqcha zaxiralari, tugatilgan zaxiralar va qazib chiqarilgan foydali qazilmalar miqdori, nobudgarchilik va sifat pasayishining normativdagi va amaldagi qiymati va yer qaʼridan foydali qazilmalar va komponentlarni ajratib olishning toʻlaqonliligi va sifatini belgilaydigan boshqa koʻrsatkichlar, shuningdek, kon qazilmalarining holati keltiriladi.
Dalolatnoma korxonaning bosh muhandisi tomonidan tasdiqlanadi.
96. Koʻp komponentli foydali qazilmalarda ajratib olishning toʻlaqonliligi va sifatini baholash sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan asosiy va yoʻl-yoʻlakay komponentlar boʻyicha ham amalga oshiriladi.
Yer qaʼridan foydali qazilmalarni ajratib olish, nobudgarchilik va sifat pasayishi koʻrsatkichlarini aniqlash qazish usuli va tizimi, qazilma birliklari boʻyicha alohida dastlabki hisoblar asosida va qazib olish chogʻida foydali qazilmalarni aniqlash, normalash, hisobga olish va iqtisodiy baholash boʻyicha Inspeksiya tasdiqlagan namunaviy metodik koʻrsatmalar hamda tegishli tarmoq yoʻriqnomalari talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
97. Foydali qazilmalarning nobudgarchiligi va sifati pasayishi miqdorlari toʻgʻridan-toʻgʻri, kombinatsiyalangan va bilvosita usullar bilan aniqlanadi. Bilvosita kombinatsiyalangan usullarni qoʻllashga Inspeksiya bilan kelishgan holda yoʻl qoʻyiladi.
Qazish chogʻida foydali qazilmalar nobudgarchiligini aniqlash usullari:
nobudgarchilik miqdorini talab etilgan aniqlik bilan hisoblab chiqishni;
nobudgarchilikni bevosita qazib chiqarishning texnologik jarayonida ularning yuzaga kelishi turlari va joylari boʻyicha aniqlashni;
normativdan ortiqcha nobudgarchiliklarni aniqlashni taʼminlashi zarur.
98. Karyerlarda qazib chiqarishni belgilash, hisobga olish va nazorat qilish Inspeksiya tomonidan tasdiqlangan. Karyerlarda qazib chiqarish va ochishni belgilash va nazorat qilish boʻyicha tarmoqlararo yoʻriqnoma talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
Konlarni yer osti usulida qazishda qazib chiqarilgan foydali qazilmani hisobga olish uchun, shuningdek, yiliga 1 mln. tonna va undan koʻp mahsuldorlikdagi karyerlar (qirqmalar)da ogʻirlikni tortish qurilmalarini qoʻllash majburiydir.
Selikdagi jinslarning zichligi belgilangan usul boʻyicha aniqlanadi. Geologik qurilish boʻyicha oddiy konlar uchun zarur tadqiqotlarni amalga oshirish hamda metodikani tuzish korxonalarning geologik xizmatiga yuklanadi, kon-geologiya sharoitlariga koʻra murakkab konlar uchun esa ilmiy-tadqiqot tashkilotlari jalb etilishi lozim.
99. Qazib chiqarilgan foydali qazilmalar sifatini aniqlash sinash orqali amalga oshiriladi. Sinash usullari, sinov miqdori, sinash davriyligi koʻrsatkichlarini aniqlash usullari, sinashga tanlash va tahlil laboratoriyalari ishini nazorat qilish usullari korxona rahbari tasdiqlagan yoʻriqnoma bilan belgilanadi.
100. Normativdan yuqori nobudgarchilik va normativdan ortiqcha sifat pasayishi qazish birliklari boʻyicha amaldagi va normativdagi nobudgarchilik hamda sifat pasayishi oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi.
Normativdan yuqori nobudgarchiliklar yuzaga kelgan vaziyatlar Inspeksiya ishtirokida koʻrib chiqilishi lozim.
Normativdan yuqori nobudgarchilik uchun aybdor shaxslar qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda javob beradilar.
Korxona normativdan yuqori nobudgarchilik va normativdan ortiqcha sifat pasayishi yuzaga kelgan joylar va ularning sabablarini aniqlashi hamda keyinchalik bunga yoʻl qoʻymaslik choralarini ishlab chiqishi va amalga oshirishi zarur.
101. Tozalash ishlarini bajarish chogʻida foydali qazilmalarni ajratib olishning toʻliqligi va sifat koʻrsatkichlarining ishonchliligini belgilash, hisobga olish hamda baholash marksheyderlik va geologiya xizmatlari, texnik-nazorat xizmatlari tomonidan, zarur hollarda korxonaning boʻlinmalari va xizmatlarini jalb etgan holda amalga oshiriladi. Qazib chiqarishda foydali qazilmalarni ajratib olish va ularning nobudgarchiligi oʻz vaqtida va ishonchli hisobga olinishini nazorat qilish uchun korxonaning bosh muhandisi javob beradi.
102. Mineral xom ashyoga amaldagi konditsiyalar parametrlariga qoʻshimcha sifatida foydali qazilma zaxiralaridan yanada toʻlaroq foydalanishni taʼminlash uchun Inspeksiya bilan kelishib qazib chiqarilgan foydali qazilmalardagi foydali komponentlarning muayyan yaroqsiz qismini qoʻllash mumkin.
Yaroqsiz qismlar muayyan qazilma birligi yoki ular guruhiga mansub boʻlishi va aniq kon-geologik, texnologik va iqtisodiy sharoitlarni hisobga olib belgilanishi lozim.
103. Qazilma birliklarini toʻliq qazib olmaslik man etiladi. Istisno vaziyatlarda (bu boshqa konning yanada boy uchastkalarini tanlab qazishga yoki foydali qazilmalarning qoʻshimcha nobudgarchiligiga olib kelmagan sharoitda) Inspeksiya bilan kelishgan holda qazib boʻlinmagan balansdagi foydali qazilma zaxiralari bilan qazilma birliklarini vaqtincha, lekin koʻpi bilan bir yilga qoldirishga yoʻl qoʻyiladi.
104. Korxonalar yer qaʼridan foydali qazilmalarni ajratib olishning toʻliqligi va sifatini oshirish maqsadida quyidagilar boʻyicha doimiy choralarni koʻrishlari lozim:
puxta qidirish va foydalanish maqsadida qidirish usullarini kon qazish texnologiyalarini, yer qaʼridagi foydali qazilmalar va qazib chiqarilgan mineral xom ashyo sifatini nazorat qilish usullarini takomillashtirish;
istiqbolli kon texnikasini joriy etish;
balansdan tashqari zaxiralar, shuningdek, ilgari yer qaʼrida qoldirilgan yoki ushbu konda qabul qilingan texnologiya boʻyicha qazilmaydigan konning lokal uchastkalaridagi zaxiralarni qazishga jalb etish.
Konni yer osti usulida qazishda, shuningdek:
foydali qazilma seliklarini jins boʻyicha izolyatsiyalash zonalari bilan almashtirish imkoniyati;
yongʻin oʻchirilgan uchastkalardagi foydali qazilmalarni qazib olishning maqsadga muvofiqligi;
zaxiralarni ularning zarurati qolmagan himoyalash va baryer seliklaridan chiqarib olish imkoniyati;
oʻta taqchil va qimmatli foydali qazilma konlarini yanada toʻlaroq qazib olish uchun qazilgan boʻshliqni burmalash;
qazilmalar tuprogʻini maʼdan maydalaridan puxta tozalashni tashkil etish;
sizot va shaxta suvlarini tozalash choralari ham koʻrib chiqilishi zarur.
Bu masalalar boʻyicha qarorlar texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar asosida hamda tabiatni muhofaza qilish talablari, xavfsizlik qoida va normalariga rioya etilgan sharoitda qabul qilinishi lozim.
105. Tajriba-sanoat yoʻli bilan yangi qazish tizimlari va ularning parametrlarini joriy etish va amaldagilarini takomillashtirishga belgilangan tartibda tasdiqlangan hamda Davlat ekologiya qoʻmitasi, Inspeksiya va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi bilan kelishilgan maxsus loyihaga binoan yoʻl qoʻyiladi.
Tajriba-sanoat ishlarini amalga oshirish uchun uchastkalar oʻz sharoitlari boʻyicha kon uchun namunaviy, ish hajmlari esa shunga yarasha boʻlishi lozim. Nazarda tutilgan ishlar uchun boy maʼdanlar yoki foydali qazilma konlarining zaxiralari sifati oʻrtachadan yuqori boʻlgan boshqa uchastkalarini ajratish taqiqlanadi.
106. Konni ochiq usulda qazishda oqilona parametrlarni belgilash va ularning deformatsiyalanishini bartaraf etish maqsadida karyer bortlari, pogʻonalar va togʻ jinslari qiyalik holatini kuzatish majburiy tartibda amalga oshirilishi lozim.
Murakkab kon-geologik va gidrogeologik sharoitlardagi konlarni qazishda karyer bortlari pogʻonalarining va togʻ jinslari qiyaliklarining oqilona parametrlarini aniqlash uchun ilmiy-tadqiqot tashkilotlari jalb etilishi zarur.
Karyer bortlari, pogʻonalar va togʻ jinslari qiyaliklarining deformatsiyalanishi, ularning yuzaga kelishi sabablari va iqtisodiy zararlar hajmi koʻrsatilgan holda majburiy tartibda hujjatlashtiriladi. Deformatsiyalangan pogʻonalar va karyer bortlarida ishlarni olib borish xavfsizlik choralarini koʻrmasdan amalga oshirish taqiqlanadi.
107. Shift va kamerlararo seliklarni qoldiradigan hamda tozalash makonini tabiiy ushlab turish tizimi bilan konni yer osti usulida qazishda korxonalar (zarur hollarda ixtisoslashtirilgan yoki ilmiy-tadqiqot tashkilotlarini jalb etgan holda) ulardagi deformatsiyalarni oʻz vaqtida aniqlash, seliklarning yaroqliligi muddatlari hamda oqilona oʻlchamlarini belgilash, foydali qazilmalar nobudgarchiligini eng kam darajaga keltirish va ishlarning xavfsizligini taʼminlash uchun shiftlar, tuproqlar hamda seliklar holatini muntazam kuzatib borishlari lozim.
108. Konlarni ruda hamda aralashma jinslarni qulatish tizimlari bilan qazishda maydalangan foydali qazilmalarni chiqarish planogrammasiga qatʼiy rioya etish, kon jinslarining qulash va surilish zonalarini, surilish burchaklarini aniqlash hamda yuzaning choʻkishi kattaligini aniqlash va yuza va yer osti obyektlarini kon ishlarining zararli taʼsiridan muhofaza qilish choralarini ishlab chiqish maqsadida muntazam kuzatib borish lozim. Kon jinslarining qulashi yoki surilishi zonalarida joylashgan foydali qazilma zaxiralaridan foydalanish yoki ularni muhofaza qilish masalalarini koʻrib chiqish va hal etish majburiydir.
109. Foydali qazilmani qazib chiqaradigan har bir korxona tomonidan quyidagi imkoniyatlar koʻrib chiqilishi lozim:
ilgari konni yoki uning bir qismini qazishda qoldirilgan foydali qazilma zaxiralarini qazib chiqarish;
tarkibida foydali komponentlar boʻlgan bostirilgan oʻyiqlarni qazish;
tugatilgan balansdagi zaxiralar zonasida joylashgan balansdan tashqari zaxiralar uchastkalarini qazish;
foydali qazilmalar hamda aralashma jinslarning oʻpirilishi yoʻli bilan qazish tizimlarida qazilgan boʻshliqda qoldirilgan foydali qazilmalarni qazish;
aralashma va ochish jinslari agʻdarmalaridan foydali qazilmalarni ajratib olish.
Bunday ishlar loyihalash tashkiloti tomonidan tuzilgan hamda Inspeksiya va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi bilan kelishgan holda belgilangan tartibda tasdiqlangan maxsus loyiha asosida amalga oshirilishi lozim.
Loyiha quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:
foydali qazilma zaxiralarini qazishni texnik-iqtisodiy baholash;
korxonaning asosiy kon ishlariga bogʻliq tayyorlash va tozalash ishlarining metodikasi va texnologiyasi;
kon ishlarini bajarishning xavfsizlik choralari.
7-bob. Murakkab kon-geologik sharoitlardagi konlarni qazishga qoʻyiladigan qoʻshimcha talablar
110. Murakkab kon-geologik va boshqa tabiiy sharoitlardagi konlarga quyidagi konlar kiradi:
gaz, qoʻqqisdan otilish va togʻ zarblari boʻyicha xavfli boʻlgan konlar;
oʻz-oʻzidan yonishga moyil foydali qazilmalar;
suvda oson eriydigan foydali qazilmalar;
sochmalar;
qimmatbaho, yarim qimmatbaho, zebu-ziynat tayyorlanadigan toshlar va pyezo-optika xom ashyosi;
havzalar tubida, hovuzlar hamda suv oqimlari tagida, oʻpirilishlar, koʻchki, sel, karst xavfi boʻlgan va yuqori seysmik holatdagi zonalarda joylashgan konlar;
katta chuqurliklarda, oʻz-oʻzidan oʻpirilishga moyil boʻlgan jinslarda, shuningdek, tarkibida tez maʼdanlashadigan suv boʻlgan jinslarda joylashgan konlar.
111. Ushbu bobning 110-bandida koʻrsatilgan konlarni qazishda ishlayotgan korxonalarda xavfsizlik qoidalari va meʼyorlarini hamda murakkab tabiiy omillarning foydali qazilma zaxiralaridan oqilona, kompleks foydalanishga zararli taʼsirining oldini olishni hisobga olib ishlab chiqilgan maxsus tadbirlar amalga oshirilishi lozim.
112. Koʻplab suv bosgan, quyuq oqova hamda karst boʻshliqlari mavjud boʻlgan foydali qazilmalar konlarida suvli gorizont va suv bosgan jinslarning toʻsatdan suv toshishiga hamda foydali qazilmalarning asossiz nobudgarchiligiga olib keluvchi surilishlarga sabab boʻluvchi kon ishlari texnologiyasini qoʻllash taqiqlanadi.
113. Oʻz-oʻzidan yonishga moyil foydali qazilma va jinslar konlarini qazish Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi tomonidan tasdiqlangan maxsus yoʻriqnomalarga muvofiq amalga oshirilishi zarur.
Maydalangan foydali qazilma uzoq vaqt tozalangan boʻshliqda qoldiriladigan qazish tizimini qoʻllash, shuningdek, maydalangan qazilmalarni qazilgan boʻshliqda qoldirish taqiqlanadi.
114. Yer osti usulida qazib olinadigan suvda tez eriydigan foydali qazilmalar konlarida kon qazilmalariga suv oʻtib ketishini bartaraf etuvchi tadbirlar amalga oshirilishi lozim. Bunday foydali qazilmalarni shaxta usulida qaziladigan konlar maydonida yer osti usulida tanlab eritmaga oʻtkazish usulida qazib olish taqiqlanadi.
115. Kon ishlari jarayonida xalq xoʻjaligi yoki ilmiy qiymatga ega boʻlgan qimmatbaho, yarim qimmatbaho va zebu-ziynat yasaladigan toshlar, optik va pyezo elektrik kristallar, muzey va kolleksiya namunalari, druzlar yoki boshqa tabiat mahsulotlari namoyon boʻlgan taqdirda korxona rahbariyati ularni saqlash va keyinchalik qazib olinishi uchun sharoitlar yaratish uchun javob beradi.
Yuqorida sanab oʻtilgan foydali qazilmalar topilmalari belgilangan tartibda qidirilishi hamda ularning zaxiralari korxona rahbari tomonidan tasdiqlangan va tegishli konchilik tashkiloti bilan kelishilgan maxsus loyiha boʻyicha ajratib olinishi lozim. Loyihada foydali qazilmalar nobudgarchiligi yoki buzilishini bartaraf etuvchi massivdan ajralishi, transportda tashish va saqlash usullari nazarda tutilishi zarur. Hisoblash tarozida tortish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
116. Ushbu bobning 115-bandida sanab oʻtilgan, shuningdek, qoplama va binokorlik toshlarining qimmatli turlari boʻyicha foydali qazilma konlarini erkin qazish chogʻida qazib olishning ularning tabiiy sifati buzilishiga yoki pasayishiga olib keluvchi usullarini hamda qazish tizimlarini, shuningdek, usullarini qoʻllash taqiqlanadi.
8-bob. Qazib chiqarilgan foydali qazilmalarni yuklab joʻnatish hamda qayta ishlashga tayyorlash
117. Korxonalar loyiha, texnik reglamentlar yoki standartlar talablariga muvofiq qazib olingan foydali qazilmalarni isteʼmolchi tomonidan mineral xom ashyoni qayta ishlash chogʻida uning tarkibidagi sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan komponentlar eng toʻliq ajratib olinishini, shuningdek, uning tovar sifati saqlanishini taʼminlash maqsadida yuklab joʻnatish va qayta ishlashga tayyorlashni amalga oshirishlari lozim.
Korxonalar foydali qazilmalar va komponentlarni eng toʻliq ajratib olish hamda ulardan kompleks foydalanishni taʼminlovchi mineral xom ashyoni yetkazib berish boʻyicha texnik reglamentlar yoki standartlarni aniqlashtirishga oid takliflarni kiritishlari zarur.
118. Konlarni qazish chogʻida mineral xom ashyoni qayta ishlash texnologiyasini takomillashtirish va samaradorligini oshirish maqsadida undan texnologik namuna olish muntazam amalga oshirilishi lozim. Bunda texnologik namunalarning mineral tarkib, asosiy fizik oʻxshashliklar va boshqa tavsiflar boʻyicha maqbulligi taʼminlanishi kerak.
119. Mineral xom ashyo texnologik namunalarini tanlab olishga texnik shartlar quyidagi asosiy parametrlar belgilanishini nazarda tutishi lozim:
texnologik namunaning umumiy ogʻirligi va uning tarkibiy qismlari ogʻirligi;
foydali qazilmalar va ularning oʻxshashliklarining tabiiy yoki texnologik turlari, navlari;
har bir foydali qazilma turi, navining oʻrtacha kimyoviy va mineralogik tarkibi, tarkibidagi zararli aralashmalar;
namunaning tanlash chogʻidagi sifat pasayishi.
Har bir texnologik namuna uchun tanlab olinganligi toʻgʻrisida dalolatnoma tuziladi hamda tarmoq yoʻriqnomasiga muvofiq pasport toʻldiriladi.
120. Isteʼmolchiga yetkazib beriladigan yoki qayta ishlashga joʻnatiladigan qazib olingan mineral xom ashyoga kon ishlab chiqarishining yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilik talablariga muvofiq qatʼiy hisob va nazoratga olinadigan yakuniy mahsuloti sifatida qaralishi lozim.
121. Korxona mineral xom ashyoni samarali tayyorlash va uning miqdorini va tovar sifatini yoʻqotmasdan isteʼmolchiga yetkazib berishni taʼminlovchi maxsus texnik vosita va qurilmalar inshootiga, shuningdek, qazib chiqarilgan foydali qazilmalarning minimal zaxirasiga ega boʻlishi zarur.
Qazib chiqarilgan mineral xom ashyoni yigʻish, ombor va bunkerlar sigʻimi hamda ularning qurilmasi korxona mahsuldorligi, foydali qazilmaning qiymati va fizik-mexanik oʻxshashliklarini, xom ashyoni tayyorlash, shu jumladan, uning sifatini barqarorlashtirish, mustaqil oqimlar, tur va navlarning ajratilishi boʻyicha texnologik operatsiyalarni bajarish zaruriyati, shuningdek, mexanik nobudgarchiliklarni bartaraf etishni hisobga olgan holda belgilanadi.
Qimmatli foydali qazilmalarni atmosfera omillarining qazib chiqarilgan mineral xom ashyoning saqlanishi va sifatiga taʼsir koʻrsatadigan sharoitda ularni ochiq omborlarga toʻplashga yoʻl qoʻyilmaydi. Ochiq omborlardan foydalanishga alohida hollarda yuqori tashkilot tomonidan albatta foydali qazilmalar nobudgarchiligi va sifati pasayishining oldini olish boʻyicha maxsus choralar koʻrilgan sharoitda ruxsat etilishi mumkin.
122. Qazib chiqarilgan mineral xom ashyo isteʼmolchiga uning texnik nazorat xizmati yoki korxonaning boshqa vakolatli maxsus xizmati tomonidan qabul qilingandan soʻng hamda uning texnik reglamentlari yoki standartlariga mos boʻlgan sharoitda yuklab joʻnatiladi.
Mineral xom ashyoni yetkazib berishning texnik talablari manfaatdor organlar bilan kelishilishi hamda belgilangan tartibda tasdiqlanishi zarur.
Qazib chiqarilgan mineral xom ashyoni qayta ishlash chogʻida foydali komponentlarni ajratib olishning kamayishiga olib keluvchi texnik reglamentlar yoki standartlarni buzgan holda yetkazib berish taqiqlanadi.
123. Omborlarda toʻplangan va saqlanayotgan, keyinchalik yuklab joʻnatishga tayyorlanayotgan va yuklab joʻnatilayotgan mineral xom ashyoning miqdori hamda sifatini hisobga olish va nazorat qilish texnik nazorat xizmati yoki boshqa maxsus vakolatli xizmat tomonidan amalga oshiriladi.
Qazib chiqarilgan mineral xom ashyo miqdori va sifatini hisobga olish va nazorat qilish maʼlumotlari korxona boʻyicha: yer qaʼrida tugatilgan, qazish chogʻida nobud qilingan, qazib chiqarilgan va yuklab joʻnatilgan qazilmalar, tovar mahsulotlar, agʻdarma mahsulotlar va ular tarkibidagi foydali komponentlar zaxiralarining jamlanma balansini tuzishni taʼminlashi lozim.
124. Omborlarda toʻplangan va saqlanayotgan, yuklashga tayyorlanayotgan va yuklab joʻnatilayotgan mineral xom ashyo sifati hamda miqdorini hisobga olish va nazorat qilish tartibi va uni tashkil etish tarmoq yoʻriqnomasi yoki korxonaning yuqori tashkilot tasdiqlagan yoʻriqnomasi bilan belgilanadi. Yoʻriqnoma namunalarni tanlashning tartibi, usuli va takrorlanishi darajasini, tortish qurilmalari, tovar xom ashyo sifati hamda miqdorini hisoblash va nazorat qilish punktlarining joylashishini, aniqlangan komponentlar va fizik-mexanik oʻxshashliklar, shuningdek, namunani tahlil qilish hamda ularning aniqligini nazorat etish usullarini belgilashi lozim.
Olingan axborotlar ishonchliligining pasayishiga olib keluvchi tovar xom ashyo miqdori hamda sifatini hisoblash va nazorat qilish punktlarini joylashtirishga qoʻl qoʻyilmaydi.
125. Qimmatli foydali qazilmalar qazib chiqarishni amalga oshiruvchi korxonalar texnologik jarayonda taqdim etiladigan namunalarni tanlash uchun maxsus qurilmalarga yoki qazib olinadigan mineral xom ashyo sifatini uzluksiz aniqlovchi priborga ega boʻlishlari zarur.
126. Korxonalarga mineral xom ashyo yetkazib berish quruq massani qayta hisoblashni hamda yuklab joʻnatilayotgan xom ashyoning tovar sifatini ishonchli va tezkor aniqlashni taʼminlagan holda ogʻirlik hisobi asosida amalga oshirilishi lozim.
Qazib chiqarilgan foydali qazilmalarni yuklab joʻnatishni hisoblashning vaqtincha boshqa usullarini qoʻllashga istisno hollarda Inspeksiya bilan kelishib ogʻirlikning hisobini majburiy nazorat qilgan holda yoʻl qoʻyiladi.
127. Korxonalar (joʻnatuvchi va qabul qilib oluvchi) transport sigʻimlarini muntazam nazorat qilish va tozalashni amalga oshirishlari lozim.
Mineral xom ashyoni yuklab joʻnatish chogʻida transportda tashishda uning nobud boʻlishini bartaraf etish boʻyicha, shuningdek, xom ashyoning muzlab qotib qolishi, yopishib qolishi va uning ifloslanishi va sifatining pasayishiga qarshi choralar koʻriladi. Temir yoʻl vagonlariga yuklab joʻnatishda, bundan tashqari, mineral xom ashyo havo oqimining taʼsiridan, zarur boʻlganda atmosfera yogʻinlarining zararli taʼsiridan saqlanishi kerak.
128. Qazib chiqarilgan foydali qazilmalar miqdori va sifatining geologik va marksheyderlik maʼlumotlariga qayta ishlovchi ishlab chiqarish (boyitish fabrikasi)ning hisobga olish maʼlumotlari boʻyicha tuzatishlar kiritishga yoʻl qoʻyilmaydi. Qazib chiqarilgan, yuklab joʻnatilgan hamda qayta ishlangan mineral xom ashyo miqdori va sifatini aniqlashda muntazam ravishda har xilliklar yuzaga kelgan taqdirda manfaatdor korxonalar va tashkilotlar tomonidan bu chalkashliklar sababini aniqlash va ularni tuzatish boʻyicha oʻz vaqtida birgalikdagi choralar koʻrilishi lozim.
129. Isteʼmolchiga yuklab joʻnatiladigan tovar xom ashyosining har bir guruhiga texnologik turlar, navlar hamda ular tarkibidagi sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan asosiy va qoʻshimcha komponentlar boʻyicha mineral xom ashyo miqdori va sifati koʻrsatiladigan sertifikat yoki tovar pasporti rasmiylashtirilgan boʻlishi lozim. Sertifikatlar va tovar pasportlarining nusxalari operatsiya oʻtkazilgan yil mobaynida korxonada saqlanadi hamda qazib chiqarilgan foydali qazilmalarni yuklab joʻnatishning shakli va toʻldirish tartibi tarmoq yoʻriqnomasi bilan belgilanadigan hisoblash daftarini toʻldirish uchun asos boʻlib xizmat qiladi.
Isteʼmolchiga tovar xom ashyoni uzluksiz joʻnatishda (konveyerlar, pnevmogidrotransport qurilmalari va joʻnatishning boshqa uzluksiz texnologiyasi yordamida) Joʻnatishni hisoblash daftari joʻnatilgan mineral xom ashyo miqdori va sifatini bevosita yuklash jarayonida maxsus tarozida tortish qurilmalari va priborlari yordamida aniqlash maʼlumotlari boʻyicha toʻldiriladi.
130. Qazib chiqarilgan, ammo vaqtincha foydalanilmaydigan mineral xom ashyo keyinchalik qayta ishlashga jalb etilishi uchun toʻplanishi, hisoblanishi, saqlanishi lozim.
Toʻplash chogʻida mineral xom ashyoning suv eroziyasi, oʻzidan oʻzi yonishi va boshqa sabablar bilan nobud boʻlishi yoki buzilishini bartaraf etish tadbirlari koʻrilishi zarur. Ombor (agʻdarma) hududi sizot va toshqin suvlari bosishidan himoya qilingan boʻlishi kerak.
Vaqtincha foydalanilmaydigan xom ashyoni saqlash joylarini shaxta maydonlarining qulash zonalarida, surilish zonalarida hamda bevosita shaxta (karyer) maydonlarini qazish konturlariga yaqin joylarda joylashtirish taqiqlanadi.
131. Vaqtincha foydalanilmaydigan mineral xom ashyoni toʻplash hosil boʻlgan xom ashyo hajmini instrumental oʻlchashni taʼminlagan holda uni saqlash va keyinchalik qayta ishlash texnologiyasi hamda muddatlariga qarab turlar va navlarga ajratilib amalga oshiriladi.
Foydalanilmaydigan mineral xom ashyoni saqlash joylarining har biri boʻyicha korxona bosh muhandisi tasdiqlaydigan shakldagi pasport yuritilishi lozim.
132. Koʻp komponentli mineral xom ashyodan kompleks foydalanish taʼminlanmagan taqdirda uni yuklab joʻnatish taqiqlanadi.
Qazib olingan foydali qazilmalarni yuklab joʻnatishni hisobga olishning boshqa usullari vaqtincha qoʻllanilishiga torozida hisobga olish usullariga istisno hollarda va Inspeksiya bilan kelishilib yoʻl qoʻyiladi.
9-bob. Konlarni qazishda atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish
133. Foydali qazilmalarni qazib chiqarish korxonalarini qurish, rekonstruksiya qilish hamda ulardan foydalanishda tabiatni muhofaza qilish qonunchiligi talablariga muvofiq yer qaʼridan foydalanish bilan bogʻliq ishlarning zararli taʼsiridan aholi hayoti va sogʻligʻi xavfsizligi taʼminlanishi, atmosfera havosi, yerlar, oʻrmonlar, suvlar, hayvonot dunyosi hamda atrof tabiiy muhitning boshqa obyektlari, binolar va inshootlar muhofaza qilinishi, shuningdek, qoʻriqxonalar, tabiat, tarix va madaniyat yodgorliklari qoʻriqlanishi zarur.
134. Korxonalar tabiiy muhit holatini hamda loyihada nazarda tutilgan tabiatni muhofaza qilish chora-tadbirlarining bajarilishini muntazam nazorat qilib borishlari kerak. Korxonalarning tegishli xizmatlari tabiiy muhitning ifloslanishi va oʻzgarishini samarali nazorat qilish uchun zarur texnik vositalar bilan taʼminlanishi zarur.
Agar foydali qazilma konlarini qazish chogʻida loyihaviy qarorlarni anchagina yoki toʻliq oʻzgartirishni talab etuvchi atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish boʻyicha yanada samarali choralarni qoʻllash zarurati paydo boʻlsa, korxona bosh loyihachiga loyihaning tegishli boʻlimlarini oʻzgartirish yuzasidan texnik topshiriq berishi shart.
135. Foydali qazilmalar konlarini qazuvchi, ularga foydalanish uchun berilgan qishloq xoʻjaligi yerlari yoki oʻrmonzorlar, suv havzalari va qirgʻoq oldi zonalarida geologiya-qidiruv, qurilish va boshqa ishlarni bajaruvchi korxonalar bu yerlarda zaruriyat qolmagach ularni oʻzlarining hisobidan qishloq, oʻrmon yoki baliqchilik xoʻjaliklarida foydalanish uchun yaroqli holga, nazarda tutilayotgan ishlar boshqa yerlarda amalga oshirilganda ularni oʻz yoʻnalishi boʻyicha foydalanish mumkin boʻladigan holga keltirishlari zarur. Yer uchastkalarini yaroqli holga keltirish ishlarning borishi jarayonida buning imkoniyati boʻlmaganda ishlar tugatilganidan soʻng, yer maydonlarini foydalanishga bergan organlar belgilagan muddatlarda, belgilangan tartibda tasdiqlangan loyihalarga muvofiq amalga oshiriladi.
Korxonalar foydali qazilmalar konlarini qazishda va tuproq qatlamini buzish bilan bogʻliq boshqa ishlarni bajarishda tuproqning hosildor qatlamini chetga surib qoʻyishlari, saqlashlari va qayta tiklanadigan yerlarga yoki kammahsulli yerlarga keltirishlari lozim.
Foydali qazilmalar konlarini qazishda kon ishlari texnologiyasiga tabiatni muhofaza qilishning quyidagi talablari qoʻyiladi:
foydali qazilmalarni qazib chiqarishda yer imkoni boricha kam sarflanishi, yaʼni qazib chiqariladigan mineral xom ashyo birligiga yer resurslari sarfi minimal darajada boʻlishi;
karyer qurilishi va kondan foydalanish jarayonida yerning buzilish va tiklanish rejimi eng qulay boʻlishi, yaʼni yerning buzilishi va qayta tiklanishi orasidagi vaqt minimal darajada boʻlishi, buzilishlarning asosiy qismini (ayniqsa, mahsuldor maydonlarda) qazishning iloji boricha keyingi davrlariga qoldirish;
qazilgan boʻshliq va boʻsh jinslar agʻdarmalarini shakllantirishning buzilgan yerlardan keyinchalik foydalanishning qabul qilingan yoʻnalishlariga asosan qayta tiklash talablariga javob berishi;
kon qazish kompleksi obyektlarida atmosferaga eng kam miqdorda chiqindi chiqaruvchi mashina va mexanizmlardan foydalanish;
zararli moddalar otilib chiqishining kamayishini, chiqadigan gazlarni chang tutish va gaz tozalash qurilmalarida tozalashni taʼminlovchi texnologik jarayonlarni takomillashtirish va soddalashtirish;
changtutgich va gaz tozalash qurilmalaridan foydalanish va ular ishini hamda boshqa tabiatni muhofaza qilish chora-tadbirlarining bajarilishini nazorat qilishni puxta tashkil etish;
yer osti suvlarining oziqlanishi, harakati va kamayishi sharoitlarining oʻzgarishiga olib keluvchi, voronka (chuqur) hosil boʻlishi, deformatsiyalanish va yer yuzasining choʻkishi, tez aralashadigan jinslarning tanlab eritmaga oʻtkazilishiga olib keluvchi gidrogeologik va muhandislik-geologik holatlar bilan birgalikda olib boriladigan foydali qazilmalar konlarini ochish usullari va qazish tizimini qoʻllash, shuningdek, kon-tayyorlash ishlarini bajarish taqiqlanadi;
ochiq suv havzalariga maʼdanlangan suvlar, achchiq va ishqorli karyer, shaxta va sizot suvlarining tushishiga yoʻl qoʻymaslik;
maʼdanlangan suvlarni tozalashning termik, membran, ion almashish va gidrotexnik usullarini qoʻllash;
karyerlarda kon ishlarini rivojlantirishni osilma yondan ostki yonga qarab amalga oshirish, bunda rudaning nobudgarchiligi va jinslarning aralashib ketishi sezilarli darajada kam boʻladi;
gorizontal va qiyalikdagi konlarni ochiq usulda qazishda ichki agʻdarma hosil qilish usulida qazib chiqarish imkonini beruvchi ochish sxemasi va qazish tizimini qoʻllash; tashqi agʻdarma hosil qilish usulida qazib chiqarish texnologiyasini qoʻllash taqiqlanadi; tashqi agʻdarma hosil qilish usulida ochish sxemasi va qazish tizimi istisno hollarda (ruda jismlarining tikkasiga qulashi, konni qazishning murakkab geologik va kon-texnik sharoitlari) Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi bilan kelishib qoʻllanadi;
karyerlarning qabul qilingan parametrlari, qazish tizimlari va pogʻonalar elementlari atrof tabiiy muhitga eng kam yuklamani taʼminlashi zarur;
kelgusida utilizatsiya qilinadigan va qayta tiklanmaydigan ochish jinslari agʻdarmalari, ishlab chiqarishning boshqa chiqindilari, vaqtincha foydalanilmaydigan mineral xom ashyo omborlari alohida joylashtirilishi kerak;
xom ashyoning har bir turiga bir xilda borish mumkin boʻlishini va egallash maydonining eng kam boʻlishini taʼminlash, texnogen konlarni yaratish va qazishning texnologik jarayonlarida minimal mehnat sarfi va yuqori tejamlilikni taʼminlash.
136. Foydali qazilmalar konlarini qazishda tuproqning suv va havodan nurashi rivojlanishini, turlanishini, botqoqqa aylanishini yoki yerlarning hosildorligi yoʻqolishining boshqa shakllarini bartaraf etuvchi yoki unga toʻsqinlik qiluvchi chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim.
Ochish jinslari agʻdarmalari, ishlab chiqarishning boshqa chiqindilari, vaqtincha foydalanilmaydigan, kelajakda foydalaniladigan va qayta tiklanmaydigan mineral xom ashyo saqlash joylari atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish talablarini hisobga olgan holda shakllantirilishi zarur.
137. Korxonalar aholining ichimlik va maishiy ehtiyojlarini birinchi navbatda qondirish, ularni ifloslanish va kamayishdan saqlash, oqova va shaxta suvlarining tabiat obyektlariga zararli taʼsiridan ogoh qilish va ularni bartaraf etish maqsadida yer usti va osti suvlaridan oqilona foydalanishni taʼminlashlari lozim.
Agar bunday taʼsirga baliqchilik xoʻjaligi havzalari tushib qolsa, unda tabiatni muhofaza qilish organlari bilan kelishilgan, baliqlar, boshqa suv jonivorlari va oʻsimliklarini muhofaza qilishni va ularning koʻpayishi uchun sharoitlarni taʼminlovchi chora-tadbirlar ham amalga oshirilishi kerak.
138. Korxonalar suvdan foydalanish va suv isteʼmolining belgilangan rejalari, texnologik normalari va qoidalariga rioya qilishlari, shuningdek, korxonaning ishlab chiqarish faoliyati taʼsiridagi zonada yer osti va yer usti suvlarining holatini gidrogeologik kuzatish va nazorat qilishni amalga oshirishlari lozim.
139. Tozalanmagan oqova va shaxta suvlarini suvli obyektlarga oqizib yuborish taqiqlanadi. Oqova va shaxta suvlarini suvli obyektlarga oqizish shartlari suv haqidagi qonunchilik talablariga javob berishi zarur.
Oqizib yuboriladigan suvlardagi turli xil ifloslantiruvchi moddalarning tarkibiga doir talablar buzilgan taqdirda bu buzilishlarning sabablari aniqlanadi va ularni tugatish choralari koʻriladi. Oqava va shaxta suvlarini davolash toifasiga kiritilgan suv obyektlariga, shuningdek, baliqlarning uvuldiriq sochish va toʻyinish joylari hamda qishlaydigan chuqurlariga oqizish taqiqlanadi.
Suv isteʼmoli va suv ajratish hisobi suv haqidagi qonunchilikka muvofiq amalga oshirilishi lozim.
140. Konlarni qazishda yer osti suvli gorizontlar ochilgan boʻlsa, korxonalar bu haqda suvdan foydalanish va uni muhofaza qilishni tartibga solish organlariga oʻz vaqtida xabar qilishlari zarur.
Burgʻulash ishlarini bajaruvchi korxonalar tabiiy quduqlarni tartibga solish qurilmalari bilan jihozlashlari, bu quduqlarni belgilangan tartibda konservatsiya qilishlari yoki tugatishlari lozim.
141. Quyidagilarni:
oqova va shaxta suvlarini tozalash uchun qurilmalar bilan taʼminlanmagan korxonalar va ularning obyektlarni;
suv qabul qiluvchi va boshqa inshootlarning belgilangan tartibda tayyorlanguniga qadar konlardagi quritish tizimlarini;
tasdiqlangan loyihaga muvofiq baliq saqlash qurilmalarisiz suv olish inshootlarini;
suvni tartibga solish qurilmalari bilan taʼminlamasdan va tegishli hollarda sanitariya muhofazasi zonalarini belgilamasdan suvdagi burgʻulash quduqlarini;
suv omborlari, chiqindi omborlari va gidroagʻdarmalarni (ularni toʻldirish) loyihada nazarda tutilgan oʻzanlarni tayyorlash, shu jumladan bu obyektlarni filtratsiyaga qarshi ekranlar bilan jihozlashga oid chora-tadbirlarni amalga oshirmay foydalanishga topshirish taqiqlanadi.
142. Foydali qazilmalarni qazib chiqarish, burgʻulab portlatish ishlari, jinslar agʻdarmalari, ishlab chiqarish chiqindilari omborlarini joylashtirish va ulardan foydalanish atmosfera havosini ifloslantirishni bartaraf etish yoki qisqartirish usullari boʻyicha Davlat ekologiya qoʻmitasi organlari bilan kelishilgan qoidalarga rioya etilgan holda amalga oshiriladi.
Aholi punktlarida atmosfera havosini chang, zararli gazlar, sassiq moddalar bilan ifloslantiruvchi manba hisoblanuvchi jinslar agʻdarmalari va chiqindi omborlarini joylashtirish, shuningdek chiqindilarni korxona hududida va aholi punktlarida maxsus qurilmalardan tashqarida yoqish taqiqlanadi.
Korxonalar atmosfera havosini ifloslantiruvchi chiqindilarni oʻz vaqtida ulardan xom ashyo sifatida foydalanuvchi korxonalarga yoki ixtisoslashtirilgan poligonlarga olib chiqishlari lozim.
143. Konlarni qazish chogʻida atmosferaga chiqadigan chiqitlarning yoʻl qoʻyilishi mumkin (bunga barcha ifloslantirish manbalaridan otilib chiqishlar kiradi) normativlariga qatʼiy rioya qilinishi zarur.
Atmosfera havosiga tegishli normativlar oʻrnatilmagan kimyoviy, fizik va biologik omillarning zararli taʼsiriga Davlat ekologiya qoʻmitasi organlari tomonidan muayyan muddatga berilgan ruxsatnomalar boʻyicha faqat istisno vaziyatlarda yoʻl qoʻyilishi mumkin. Ushbu muddat mobaynida bu omilning atmosferaga zararli taʼsirining yoʻl qoʻyilishi chegarasi normativlari belgilanishi va atmosfera havosini muhofaza qilishga oid chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim.
Ifloslantiruvchi moddalar yoʻl qoʻyiladigan otilib chiqish boʻyicha belgilangan normativlardan oshib ketgan hollarda korxona zudlik bilan bu haqda atmosfera havosini muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi organga xabar berishi va yoʻl qoʻyilgan buzilishni bartaraf etish chora-tadbirlarini koʻrishi zarur.
144. Faoliyati atmosferaga ifloslantiruvchi moddalarning chiqishi bilan bogʻliq boʻlgan korxonalar, ifloslantirish manbalari paydo boʻlgan vaqtdan qatʼi nazar, atmosferaga ifloslantiruvchi moddalarning chiqishini tutish, toʻxtatish yoki tozalash uchun inshootlar, asbob-uskunalar va apparatlar bilan jihozlangan boʻlishi lozim hamda bu inshootlar, asbob-uskunalar va apparatlarning toʻxtovsiz, samarali ishlashini va soz holatda saqlanishini, shuningdek, ifloslantiruvchi moddalar miqdorining va ularning tarkibi muntazam hisobini amalga oshirishlari zarur.
10-bob. Foydali qazilmalar qazib chiqarish korxonalarini tugatish va konservatsiya qilish
145. Foydali qazilmalar zaxiralarini qazish tugallangach, shuningdek, texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar va boshqa asoslashlar boʻyicha konni yoki uning bir qismini qazishni davom ettirish maqsadga nomuvofiq topilsa yoki mumkin boʻlmasa konni qazayotgan korxona yoki shu korxonaning tegishli qismi tugatiladi yoxud konservatsiya qilishga oʻtkaziladi.
Korxona toʻliq yoki qisman tugatilganda yoxud konservatsiya qilinganda kon qazilmalari va burgʻu quduqlari aholi xavfsizligi, atrof tabiiy muhitni, binolar va inshootlarni muhofaza qilishni, konservatsiya qilinganda esa konlar, kon qazilmalari hamda burgʻu quduqlarini vaqtincha toʻxtatishning butun davri mobaynida muhofaza qilishni ham taʼminlovchi holga keltirilishi lozim.
146. Korxona yoki uning bir qismining tugatilishiga foydali qazilmalarning balansdagi zaxiralari toʻliq qazib boʻlingandan soʻng, ularning koʻpayishi, konni qayta qazish hamda balansdan tashqari zaxiralarni qazib chiqarishga harakat qilishning istiqboli boʻlmagan taqdirda va zaxiralarning sanoat ahamiyatini yoʻqotgan qoldiqlari hisobdan chiqarilgan sharoitda yoʻl qoʻyiladi.
Korxonani tugatishda kon qazilmalari va burgʻu quduqlaridan boshqa xalq xoʻjaligi maqsadlarida foydalanish imkoniyatlari toʻgʻrisidagi masala hal etilishi lozim.
Foydali qazilma konlarini qazishda Oʻzbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi, Inspeksiya va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi bilan kelishgan holda yer osti kon qazilmalarini uzoq muddat saqlash va undan aniq maqsadlarda keyinchalik samarali foydalanish imkoniyatini taʼminlovchi maqsadli tayyorlash amalga oshirilgan korxonani yoki uning bir qismini tugatish taqiqlanadi.
147. Korxona yoki uning bir qismini konservatsiya qilishga kon yoki uning alohida uchastkalarini texnik-iqtisodiy, kon-geologik va boshqa sabablar boʻyicha qazish vaqtincha mumkin boʻlmagan yoki qazishni davom ettirish maqsadga muvofiq boʻlmagan hollarda, asosiy kon qazilmalari va inshootlarini, ularning holatini nazorat qilib, majburan saqlagan holda yoʻl qoʻyiladi.
148. Oʻzbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi ularda foydali qazilmalar qazib chiqarish bilan bogʻliq boʻlmagan obyektlarni joylashtirish istiqbolli deb hisoblagan kon qazilmalari majburan konservatsiya qilinadi.
Bunday qazilmalarning konservatsiya qilinishi tartibi hamda qazilma vaqtincha toʻxtatilishi zarur boʻlgan muddat Oʻzbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi tomonidan belgilanadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi tomonidan hisobga olingan qazilmalarni tugatishga istisno hollarda Oʻzbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi bilan kelishgan holda yoʻl qoʻyiladi.
149. Xavfsizlikni taʼminlash, foydali qazilmalarni qazib olishning toʻliqligi va yer qaʼrini muhofaza qilish hamda kon qazilmalarini boshqa xalq xoʻjaligi maqsadlari uchun saqlash yuzasidan korxonalarni toʻliq yoki qisman tugatish va konservatsiya qilish tartibi, shuningdek, materiallarni rasmiylashtirish Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi, Inspeksiya va Oʻzbekiston Respublikasi Qurilish vazirligi tomonidan tasdiqlagan yoʻriqnoma bilan belgilanadi.
150. Korxona yoki uning bir qismini tugatish va konservatsiya qilish maxsus loyiha asosida amalga oshiriladi. Maxsus loyiha yer qaʼridan foydalanuvchi tomonidan ishlab chiqiladi va “Litsenziya” axborot tizimi orqali Inspeksiyaga va Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasiga kelishish uchun taqdim etiladi.
Inspeksiya va Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi taqdim etilgan materiallarni bir vaqtning oʻzida 10 kun muddatda koʻrib chiqadi va maxsus loyihani oʻz elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlab, “Litsenziya” axborot tizimi orqali yuboradi.
Loyihalar tegishli tayyorgarlik ishlari va bevosita korxonani tugatish yoki konservatsiya qilish ishlarini oʻz ichiga olishi va quyidagilarni nazarda tutishi lozim:
balansdagi hamda iqtisodiy jihatdan qazib olish maqsadga muvofiq boʻlgan balansdan tashqari zaxiralarni qazib olish tartibi va jadvali;
konni takroriy qazishning maqsadga muvofiqligi toʻgʻrisidagi, shuningdek, omborlarda saqlanayotgan nokonditsion foydali qazilmalar va ishlab chiqarish chiqitlaridan xalq xoʻjaligida foydalanish toʻgʻrisidagi masalalar hamda ularning saqlanishini taʼminlash chora-tadbirlarining hal etilishi;
aholi xavfsizligi, yer qaʼri va atrof tabiiy muhitni, binolar, inshootlarni muhofaza qilishni taʼminlash, shuningdek, suv va gaz oʻtishi (toshishi)ni, yer osti yongʻinlarining tarqalishi va shunga oʻxshashlarni bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlar;
kon qazilmalari va burgʻu quduqlaridan boshqa xalq xoʻjaligi maqsadlarida foydalanish masalalarini hal etish;
korxona yoki uning bir qismini tugatish yoki konservatsiya qilish usullari;
yer ustidagi va suvli obyektlarni Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq keyinchalik xalq xoʻjaligida foydalanish uchun yaroqli holga keltirish choralari;
kon xususiyati, ochish sxemasi va qazish tizimi bilan bogʻliq boshqa loyihaviy qarorlar.
Yer osti boʻshliqlarining katta hajmlariga ega boʻlgan korxonalarni tugatish boʻyicha loyihalarga ixtisoslashtirilgan ilmiy-tadqiqot tashkilotlarining xulosalari olinishi lozim.
151. Korxona yoki uning bir qismini tugatish va konservatsiya qilish quyidagilar taqiqlanadi:
loyihada nazarda tutilgan zaxiralarni toʻliq qazib olish va yer qaʼrini muhofaza qilishni taʼminlovchi barcha chora-tadbirlar bajarilguniga qadar foydali qazilmalarni qazib chiqarish ishlarini toʻxtatib turish;
yer osti yongʻinlari toʻliq va ishonchli bartaraf etilmagan hollarda kon qazib chiqarish korxonasi yoki uning bir qismini tugatish va “quruq” vaqtincha toʻxtatish;
suvga aralashadigan (tabiiy tuzlar, gipslar va shu kabilar) foydali qazilmalar qazib chiqaruvchi korxona yoki uning bir qismini “namli” vaqtincha toʻxtatish;
qazilgan boʻshliq va omborlarda oʻz-oʻzidan yonishga moyil foydali qazilmalarni qoldirish;
foydali qazilmalar qazib chiqarish ishlarini uzoq vaqt toʻxtatib turish oqibatida konning buzilishi yoki yer qaʼridagi foydali qazilmalar zaxiralari sifatini ancha pasaytirishi, shuningdek, kon qazilmalarining qolgan foydali qazilma zaxiralarini ajratib olish maqsadga muvofiq boʻlmay qoladigan buzilishiga olib keluvchi holatlarda korxonani toʻliq yoki qisman konservatsiya qilish.
152. Ishlarni toʻxtatish davrida toʻldirilgan geologik va marksheyderlik hujjatlarining asl nusxalari saqlash uchun belgilangan tartibda topshiriladi.
153. Korxona toʻliq yoki qisman tugatilgandan yoki konservatsiya qilingandan soʻng Inspeksiya va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi organlarining roziligisiz va tegishli vazirlik (idora), mahalliy hokimiyatning buyrugʻi (farmoyishi, qarori) bilan rasmiylashtirilgan ruxsatisiz kon qazilmalaridan biron-bir maqsadlarda foydalanish taqiqlanadi.
154. Kon ishlari tufayli buzilgan maydonlarda imorat qurish faqat surilish jarayoni tugagach, Inspeksiya va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi organlarining ruxsatnomasi olingach va quriladigan obyektlarga kon ishlarining zararli taʼsirini bartaraf etish boʻyicha maxsus tadbirlar oʻtkazilgandan soʻng amalga oshirilishi mumkin.
11-bob. Yagona qoidalar buzilganligi uchun javobgarlik
155. Yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilikning buzilishida hamda ushbu Qoidalarning bajarilmasligida aybdor boʻlgan mansabdor shaxslar va muhandis-texnik xodimlar Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq jinoiy, maʼmuriy, intizomiy yoki boshqa javobgarlikka tortiladilar.
156. Korxonalar, tashkilotlar va muassasalar yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilikning buzilganligi va ushbu Qoidalarning bajarilmaganligi oqibatida yetkazilgan zararlarni Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi bilan belgilanadigan miqdorda va tartibda qoplashga majburdirlar.
157. Yer osti boyliklari toʻgʻrisidagi qonunchilikning buzilishi va ushbu Qoidalarning bajarilmasligi tufayli yetkazilgan zarar qoplanishi bilan bogʻliq holda ularning aybi bilan korxona xarajat qilishiga sabab boʻlgan mansabdor shaxslar va muhandis-texnik xodimlar belgilangan tartibda moddiy javob beradilar.
Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 4-dekabrdagi 983-son qaroriga 6-ILOVA
Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblanayotgan ayrim qarorlari
1. Vazirlar Mahkamasining “Yer osti boyliklari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq normativ hujjatlarni tasdiqlash haqida”” 1997-yil 13-yanvardagi 19-son qarori (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1997-y., 1-son, 1 modda).
2. Vazirlar Mahkamasining “Yer osti boyliklari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq normativ hujjatlarni tasdiqlash haqida”” 1997-yil 13-yanvardagi 20-son qarori .
3. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga oʻzgartirishlar kiritish va ayrim qarorlarning oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblash toʻgʻrisida” 2000-yil 30-avgustdagi 338-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2000-y., 8-son, 54-modda) ilovaning 5-bandi .
4. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida” 2007-yil 19-iyuldagi 147-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2007-y., 7-son, 40-modda) ilovaning 2-bandi .
5. Vazirlar Mahkamasining “Sanoat uchun ahamiyatini yoʻqotgan yoki keyinchalik oʻtkazilgan geologiya-qidiruv ishlarida yoxud konni ishga solishda tasdiqlanmagan foydali qazilma zaxiralarini yer osti boyliklaridan foydalanuvchining hisobidan chiqarish tartibi toʻgʻrisidagi Nizomni tasdiqlash haqida” 2007-yil 9-noyabrdagi 232-son qarori (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2007-y., 11-son, 63-modda).
6. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisida” 2010-yil 17-dekabrdagi 301-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2010-y., 12-son, 69-modda) ilovaning 3 va 4-bandlari .
7. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida” 2011-yil 18-fevraldagi 40-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2011-y., 2-son, 12-modda) ilovaning 1-bandi .
8. Vazirlar Mahkamasining “Yer qaʼrini geologik jihatdan oʻrganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish ustidan davlat nazorati toʻgʻrisidagi Nizomni tasdiqlash haqida” 2011-yil 28-iyuldagi 220-son qarori (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2011-y., 7-son, 66-modda).
9. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida” 2011-yil 2-noyabrdagi 294-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2011-y., 45-46-son, 470-modda) ilovaning 6-bandi .
10. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish, shuningdek baʼzilarini oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblash toʻgʻrisida” 2012-yil 1-noyabrdagi 313-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2012-y., 11-son, 79-modda) ilovaning 9-bandi .
11. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga oʻzgartirishlar va qoʻshimcha kiritish toʻgʻrisida” 2013-yil 8-oktabrdagi 276-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2013-y., 10-son, 72-modda) ilovaning 9-bandi .
12. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish hamda baʼzilarini oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblash toʻgʻrisida” 2014-yil 3-martdagi 45-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2014-y., 3-son, 16-modda) 1-ilovaning 7-bandi .
13. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish, shuningdek baʼzilarini oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblash toʻgʻrisida” 2014-yil 17-iyuldagi 196-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2014-y., 7-son, 73-modda) 2-ilovaning 1-bandi .
14. Vazirlar Mahkamasining “Tadbirkorlik subyektlariga davlat xizmatlari koʻrsatish tartibini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2014-yil 31-dekabrdagi 377-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2015-y., 1-son, 9-modda) ilovaning 2 va 3-bandlari .
15. Vazirlar Mahkamasining “Yer osti suvlaridan foydalanish sohasidagi faoliyatni yanada tartibga solish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2017-yil 27-iyundagi 430-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2017-y., 6-son, 122-modda) 3-ilovaning 2-bandi .
Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV
Toshkent sh.,
2018-yil 4-dekabr,
983-son
Кабинета Министров Республики Узбекистан
Постановление
ПОЛОЖЕНИЕ
ОБРАЗЕЦ
СХЕМА
ЭЛЕКТРОННЫЙ РЕЕСТР
ПОЛОЖЕНИЕ
СХЕМА
ЭЛЕКТРОННЫЙ РЕЕСТР
ПОЛОЖЕНИЕ
СХЕМА
ПОЛОЖЕНИЕ
ПЕРЕЧЕНЬ
О мерах по дальнейшему совершенствованию системы управления и контроля в сфере геологического изучения, использования и охраны недр
В соответствии с законами « О недрах », « Об охране природы », « О воде и водопользовании » и постановлением Президента Республики Узбекистан от 1 марта 2018 года № ПП-3578 «О мерах по коренному совершенствованию деятельности Государственного комитета Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам», а также в целях дальнейшего совершенствования системы управления и обеспечения эффективности контроля в сфере геологического изучения, использования и охраны недр Кабинет Министров постановляет:
1. Утвердить:
Положение о порядке предоставления горных отводов для разработки месторождений полезных ископаемых согласно приложению № 1 ;
Положение о порядке предоставления горных отводов для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых, согласно приложению № 2 ;
Положение о порядке списания с учета пользователя недр запасов полезных ископаемых, добытых и потерянных в процессе добычи, согласно приложению № 3 ;
Положение о порядке осуществления государственного контроля в сфере геологического изучения, использования и охраны недр согласно приложению № 4 ;
Единые правила охраны недр при разработке месторождений полезных ископаемых согласно приложению № 5 .
2. Государственному комитету Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам:
до 31 декабря 2018 года критически изучить ранее выданные горноотводные акты и при необходимости выдать в порядке, установленном настоящим постановлением, обновленные горноотводные акты на разработку месторождений, а также для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых;
усилить контроль за деятельностью пользователей в сфере ведения горно-геологических работ и охраны недр;
совместно с Национальной телерадиокомпанией Узбекистана, Узбекским агентством по печати и информации, а также с другими средствами массовой информации провести широкую разъяснительную работу среди пользователей недр о сути и содержании настоящего постановления.
3. Государственному комитету Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам совместно с заинтересованными министерствами и ведомствами в двухмесячный срок привести принятые ими нормативно-правовые акты в соответствие с настоящим постановлением.
4. Признать утратившими силу некоторые решения Правительства Республики Узбекистан согласно приложению № 6 .
5. Контроль за исполнением настоящего постановления возложить на заместителя Премьер-министра Республики Узбекистан А.С. Султанова и председателя Государственного комитета Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам Б.Ф. Исламова.
ПРИЛОЖЕНИЕ № 1 к постановлению Кабинета Министров от 4 декабря 2018 года № 983
о порядке предоставления горных отводов для разработки месторождений полезных ископаемых
Глава 1. Общие положения
1. Настоящее Положение определяет единый порядок предоставления горных отводов для разработки месторождений полезных ископаемых на территории Республики Узбекистан, включая техногенные минеральные образования, рудопроявления и мелкие россыпные участки, разработка которых при создавшейся технико-экономической конъюнктуре может быть целесообразной.
2. Горным отводом называется геометризованный участок недр, ограниченный по площади и на глубину, предоставленный в пользование в соответствии с разрешением и в целях, указанных в разрешении на право пользования недрами (далее — разрешение).
3. Горный отвод для разработки предоставляется на основании горноотводного акта, являющегося документом, удостоверяющим право на пользование недрами в соответствии с разрешением.
Форма горноотводного акта приведена в приложении № 1 к настоящему Положению.
4. Настоящее Положение является обязательным для всех пользователей недр, независимо от форм собственности, осуществляющих проектирование, строительство, реконструкцию, расширение предприятий по добыче полезных ископаемых, включая техногенные минеральные образования.
5. Разработка месторождения полезных ископаемых или его части без получения разрешения и горного отвода или за его пределами запрещается и прекращается в установленном порядке, без возмещения произведенных затрат.
6. Горные отводы для разработки месторождений полезных ископаемых могут предоставляться юридическим и физическим лицам Республики Узбекистан, других государств, лицам без гражданства, оформившим (получившим) в установленном порядке горноотводный акт на основании разрешения на право пользования участком недр.
7. Горный отвод для разработки месторождения полезных ископаемых или его части предоставляется при условии, что запасы основных и совместно с ними залегающих полезных ископаемых и содержащихся в них компонентов утверждены Государственной комиссией по запасам полезных ископаемых при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам (далее — ГКЗ) и месторождение передано в установленном порядке в промышленное освоение, а также при наличии разрешения и утвержденного проекта строительства, реконструкции или расширения предприятия по добыче полезных ископаемых, выполненного с учетом требований правил и норм по охране недр и безопасного ведения работ.
8. Опытно-промышленная добыча полезных ископаемых осуществляется без предоставления горного отвода (за исключением месторождений нефти и газа) на основании разрешения, выдаваемого на срок проведения геологического изучения, но не более 5 лет, и проекта, утвержденного в установленном порядке и согласованного со специально уполномоченными органами в области регулирования горных отношений. После окончания опытных работ, перед началом промышленной разработки пользователь обязан оформить горный отвод в порядке, определенном настоящим Положением.
9. Опытно-промышленная добыча нефти и газа осуществляется на основании разрешения, выдаваемого Государственным комитетом Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам через информационную систему «Лицензия» на срок не более трех лет, и горного отвода, предоставляемого Инспекцией по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам (далее — Инспекция) с оформлением в установленном порядке горноотводного акта.
10. Проекты горных отводов и технологические схемы опытно-технической эксплуатации могут составляться на оперативно утвержденные запасы. Ввод месторождения в опытно-промышленную эксплуатацию возможен при соблюдении требований, предъявляемых к данной стадии разработки. Порядок и требования для выдачи срочного горного отвода тот же, что и для бессрочного.
11. Для строящихся, реконструируемых и расширяющихся предприятий по добыче полезных ископаемых горные отводы оформляются до начала строительства, реконструкции или расширения этих предприятий.
12. После выдачи акта горного отвода на земельный участок для строительства предприятий по добыче полезных ископаемых и эксплуатации месторождений полезных ископаемых решения местных органов исполнительной власти о выделении земельного участка не требуются.
Акт горного отвода — это документ, подтверждающий выделение земельного участка.
При выдаче акта горного отвода по урановым и углеводородным месторождениям границы земельного участка согласовываются лицом, имеющим право на добычу полезных ископаемых, с районными (городскими) органами землеустройства и кадастра недвижимости.
13. Передача пользователем недр выделенного ему горного отвода другим юридическим и физическим лицам запрещается.
В случае изменения наименования предприятия, акт горного отвода с QR-кодом (матричным штрих-кодом) и надпись на топографическом плане переоформляются и заверяются электронной цифровой подписью.
14. Предоставление горных отводов для разработки месторождения полезных ископаемых под территориями, где расположены предприятия, здания, сооружения, населенные пункты, объекты градостроительной деятельности особого регулирования общегосударственного и местного значения, особо охраняемые территории (курорты, лесопарки, заповедники, источники водоснабжения и другие), реки, водоемы, памятники истории, культуры и искусства, ценные сельскохозяйственные угодья, пограничные полосы, аэродромы, полигоны специального назначения, полосы отчуждения, укрепленные районы, кладбища и другие объекты, производится после согласования с органами государственной власти на местах, Госкомэкологии, органами самоуправления граждан, а также юридическими и физическими лицами, имеющими в установленном законодательством порядке право постоянного и временного пользования земельными участками, расположенными на территориях, предоставляемых для горных работ.
15. Предоставление горных отводов в пределах земель специального назначения производится в соответствии с законодательством.
16. Наличие права пользования (владения) земельным участком не дает права на разработку залегающих на этом участке полезных ископаемых, за исключением случаев, предусмотренных в пункте 18 настоящего раздела.
17. Финансирование работ по строительству, реконструкции и расширению предприятия по добыче полезных ископаемых допускается только при наличии акта, удостоверяющего горный отвод, а также положительного заключения государственной экологической экспертизы и прекращается с изъятием последнего.
18. Землевладельцы и землепользователи имеют право пользования недрами в пределах предоставленных им земельных участков с целью добычи для хозяйственных и бытовых нужд общераспространенных полезных ископаемых, подземных вод без получения разрешения и акта горного отвода при соблюдении следующих условий:
добыча общераспространенных полезных ископаемых должна производиться открытым способом, одним уступом высотой не более двух метров и по согласованию с Инспекцией;
работы должны вестись с соблюдением правил техники безопасности;
должен быть решен вопрос снятия и сохранения плодородного слоя, а также последующей рекультивации нарушенных земель;
за 10 дней до начала горных работ должны быть извещены Инспекция и местные органы власти;
добытые общераспространенные полезные ископаемые и подземные воды должны использоваться только для хозяйственных или бытовых нужд владельца (пользователя) земельного участка.
Продажа или передача с целью получения выгоды добытых полезных ископаемых другим предприятиям, организациям, учреждениям и гражданам не допускаются.
Глава 2. Основные требования к горным отводам
19. Горный отвод предоставляется пользователю недр на всю площадь и глубину залегания утвержденных запасов, передаваемых в промышленное освоение по акту передачи-приема месторождения в промышленное освоение.
Это требование распространяется также на комплексные месторождения, представленные несколькими видами совместно залегающих полезных ископаемых.
20. На разработку крупного месторождения полезных ископаемых горные отводы в исключительных случаях могут предоставляться двум или нескольким недропользователям, имеющим разрешение на право пользования отдельными участками данного месторождения.
21. При необходимости разработки месторождений различных видов полезных ископаемых, залегающих на одной площади, горные отводы предоставляются отдельно для разработки каждого месторождения. В этом случае, а также при разработке крупного месторождения полезных ископаемых несколькими недропользователями последовательность отработки месторождений или их частей и взаимоувязка горных работ должны обеспечивать наиболее полное, комплексное и экономически целесообразное извлечение из недр разведанных запасов, выполнение требований законодательства о недрах и безопасного ведения работ.
В случае разработки нефтяного и газового горизонтов на одной площадке двумя пользователями недр должны быть оформлены два самостоятельных горных отвода в порядке, определенном настоящим Положением.
22. Границы горного отвода для разработки месторождений твердых полезных ископаемых определяются контурами утвержденных ГКЗ запасов или их частей, включая категории С, в объемах, разрешенных ГКЗ для проектирования с учетом зон сдвижения горных пород или разноса бортов карьера.
По нефтяным и газовым месторождениям границы горного отвода устанавливаются по контуру утвержденных ГКЗ запасов категорий А+В+С 1 , отдельно для каждой залежи. Для месторождений, законченных разведкой, с извлекаемыми запасами нефти до 1 млн тонн и газа до 3 млрд куб.м границы горного отвода могут устанавливаться по контурам запасов категорий А+В+С 1 и С 2 , принятых ГКЗ.
Для месторождений, разработка которых предусмотрена с применением законтурного заводнения, границы горного отвода устанавливаются по периметру расположения законтурных нагнетательных скважин.
Запрещается оставлять за пределами горного отвода участки месторождения, рудные тела, жилы и залежи, непригодные для самостоятельной разработки.
23. Прирезка с целью вовлечения в разработку участков месторождения, расположенных за пределами горного отвода действующего предприятия, оформляется как новый горный отвод в порядке, определенном настоящим Положением.
24. Горные отводы для угольных месторождений, сложенных свитой пластов и рудных тел, оформляются по всем пластам и рудным телам залежи. Допускается в виде исключения предоставление горного отвода по отдельным пластам и рудным телам залежи, если выемка этих запасов не окажет вредного влияния на остальные пласты и рудные тела или не осложняет их разработку в дальнейшем и не приведет к дополнительным потерям минерального сырья в недрах.
25. Предоставление горных отводов для добычи угля в пределах угольных месторождений, разрабатываемых способом подземной газификации, а также предоставление горных отводов для подземной газификации в пределах месторождения угля, разрабатываемых открытым или подземным способом, допускается только по специальным проектам и при наличии экспертного заключения о безопасности горных работ в районе подземной газификации и об отсутствии вредного влияния газификации на соседние месторождения полезных ископаемых.
26. Горные отводы для разработки месторождений полезных ископаемых могут быть бессрочными и срочными.
В случаях срочного пользования горные отводы предоставляются на срок, предусмотренный разрешением, а для нефтяных и газовых месторождений — на срок не более 5 лет. При необходимости срок действия горного отвода может быть продлен. При продлении срока действия горного отвода переоформляются только акт горного отвода и надписи на топографических планах.
27. Проекты горных отводов на разработку месторождений полезных ископаемых должны разрабатываться, как правило, специализированными проектными организациями, зарегистрированными в органах Госкомэкологии и Инспекции. Допускается разработка проектов горных отводов проектно-конструкторскими бюро предприятий по добыче полезных ископаемых.
При проектировании строительства, реконструкции или расширения предприятия по добыче полезных ископаемых (в случае разработки проекта горного отвода в составе технического проекта) проектная организация определяет основные технико-экономические показатели, размеры, границы и другие основные параметры будущих горного и земельного отводов, а также меры, обеспечивающие рациональное использование запасов полезных ископаемых, охрану окружающей природной среды, работников и населения, зданий и сооружений от вредного влияния горных работ, связанных с разработкой месторождения.
Глава 3. Содержание проекта акта о выделении средств на добычу полезных ископаемых
28. Проект горного отвода для разработки месторождения полезных ископаемых должен состоять из пояснительной записки и графических материалов.
29. В пояснительной записке указывается цель, для которой испрашивается горный отвод, и обосновывается необходимость его получения, а также приводятся следующие данные:
наименование организации, осуществляющей проектирование предприятия по добыче полезных ископаемых, согласовавшей и утвердившей проект, а также организации, подготовившей проект горного отвода;
общие сведения о территории испрашиваемого горного отвода (географическое и административное положение, величина площади, характер сельскохозяйственных и лесных угодий, застроенность, использование и т.п.);
краткая геологическая характеристика месторождения (размеры и элементы залегания пластов, рудных тел, жил и др.), горногеологические и гидрогеологические условия разработки месторождения, общие сведения о смежных горных отводах;
разведанность месторождения, данные о количестве, качестве, категорийности и вещественном составе разведанных и утвержденных, оперативно учтенных запасов основных и совместно с ними залегающих полезных ископаемых, а при открытой разработке — также и вскрышных пород;
обоснование границ горного отвода;
меры по комплексному использованию минерального сырья при добыче и последующей его переработке.
30. Графические материалы должны состоять из копии топографического (гипсометрического) плана поверхности в проектных границах горного отвода и копий геологических (структурных) карт и разрезов, составленных в соответствии с требованиями действующих инструкций и методических указаний.
На копии топографического плана поверхности должны быть показаны рельеф поверхности и пункты опорной геодезической сети, выходы залежей полезных ископаемых на земную поверхность или под наносы, устья существующих горных выработок (шахт, штолен, шурфов и т.п.), разведочных и других скважин; контуры лесных и сельскохозяйственных угодий, проектные и существующие границы землепользований, населенных пунктов, расположенные на площади месторождения и вблизи него сооружения, здания, их этажность, границы соседних и испрашиваемого горных отводов, земельного отвода с обозначением угловых точек и границ безопасного ведения горных работ.
В свободной части топографического плана указывается площадь (в гектарах) проекции горного отвода на горизонтальную плоскость, значения координат Х, У, Z угловых точек испрашиваемого горного отвода, определяемых графически по плану и разрезам, дата исполнения плана.
Сверху с правой стороны надписи на копии топографического плана заполняется угловой штамп по образцу согласно приложению № 2 к настоящему Положению.
Масштаб копии топографического плана принимается в зависимости от размеров изображаемого участка, характера и назначения юридического или физического лица по добыче полезных ископаемых, но должен быть не менее 1:5 000.
Для горных отводов, имеющих значительную площадь, разрешается предоставление копии топографического плана в масштабе от 1:5 000 до 1:25 000.
Одна из копий топографического плана, представленного для оформления горного отвода, должна быть изготовлена на полотняной кальке, лавсане или других материалах, обеспечивающих устойчивость закрепления печати на них и длительное хранение.
На копиях геологических карт и разрезов должны быть показаны геологическое строение месторождения и прилегающей территории, контуры залежей полезных ископаемых, их выходы на земную поверхность или под наносы, тектонические нарушения, места размывов, выклиниваний и других непригодных для использования участков; гидрогеологические и инженерно-геологические условия месторождения и ближайшей к нему территории; контуры подсчета утвержденных и оперативно учтенных запасов полезных ископаемых, контуры испрашиваемого горного отвода по площади и на глубину.
31. В проекте горного отвода для разработки месторождений угля должны представляться также гипсометрические планы всех разведанных пластов в масштабе 1:5 000 с нанесением на них проектного контура горного отвода.
На топографическом плане контуры горного отвода для разработки месторождений угля, состоящего из двух и более пластов, определяются по проекциям крайних угловых точек с учетом углов сдвижения.
32. При получении горных отводов для разработки месторождений нефти и газа вместо геологической карты должны быть представлены структурные карты по каждому промышленному нефтяному или газовому горизонту с указанием границ запасов категорий А+В+С и С в масштабе не менее 1:50 000, а также увязанные со структурной картой геологические профили (вдоль и вкрест простирания), на которых указываются глубины залегания продуктивных свит и горизонтов.
33. К проекту горного отвода должны быть приложены:
копия акта о передаче-приеме месторождения полезных ископаемых для промышленного освоения, для нефтяных и газовых месторождений, кроме того, копия документов об утверждении проекта их разработки;
согласованный и утвержденный в установленном порядке проект строительства, реконструкции или расширения предприятия по добыче полезных ископаемых (возвращается пользователю недр после рассмотрения проекта горного отвода);
Инспекция самостоятельно получает необходимые для выдачи горного отвода документы и информацию, имеющиеся в других уполномоченных органах, в установленном порядке посредством информационного взаимодействия, в том числе в электронном виде, за исключением документов и информации, предусмотренных настоящим пунктом.
Глава 4. Порядок предоставления горного отвода
35. Юридические или физические лица, получившие лицензию на право разработки месторождения полезных ископаемых или его участка, направляют в Инспекцию заявку, в которой указываются наименование юридического или физического лица, его ведомственная подчиненность и адрес, местоположение горного отвода.
К заявке прилагается в двух экземплярах проект горного отвода с необходимыми приложениями.
Предоставление горных отводов для разработки месторождений полезных ископаемых осуществляется по схеме согласно приложению № 3 к настоящему Положению.
36. Инспекция рассматривает представленные материалы в течение 10 дней со дня получения заявки и выносит соответствующее решение.
37. Инспекция при решении вопроса о предоставлении горного отвода рассматривает и проверяет:
наличие документов, которые должны быть приложены к проекту;
правильность и обоснованность границ горного отвода с учетом требований законодательства о недрах и настоящего Положения;
проект строительства, реконструкции или расширения предприятия по добыче полезных ископаемых, для которого испрашивается горный отвод, в части полноты и обоснованности проектных решений по вопросам, связанным с рациональным, комплексным использованием месторождения и охраны недр, обеспечением безопасности для здоровья и жизни работающих и населения, охраны зданий, сооружений и других объектов от вредного влияния горных работ;
меры по рекультивации нарушенных земель.
38. Решение Инспекции по результатам рассмотрения проекта горного отвода сообщается всем заинтересованным организациям.
При несогласии с решением Инспекции оно может быть обжаловано в суде в порядке, установленном законодательством.
39. Инспекция в 2-дневный срок оформляет и выдает через информационную систему «Лицензия» акт, подтверждающий предоставление горного отвода, с QR-кодом (матричным штрих-кодом).
41. Учет горного отвода, предоставляемого для эксплуатации месторождений полезных ископаемых, ведется Инспекцией в электронном виде по форме (реестру) согласно приложению № 4 к настоящему Положению.
Утвердить паспорт акта горного отвода на добычу полезных ископаемых согласно приложению № 5 * .
Глава 5. Основание и порядок прекращения права пользования недрами
42. Право пользования недрами для добычи полезных ископаемых может быть прекращено, приостановлено или ограничено в случаях, предусмотренных законодательством Республики Узбекистан о недрах.
43. В случае нарушения пользователем недр правил и норм разработки месторождений полезных ископаемых Инспекция аннулирует акт, удостоверяющий горный отвод, и инициирует Госкомгеологии вопрос об аннулировании разрешения.
Глава 6. Заключительные положения
45. Ответственность за соблюдение определенного настоящим Положением порядка оформления, своевременного получения горного отвода и его сохранности возлагается на руководителей предприятия по добыче полезных ископаемых, а при проектировании строительства, реконструкции или расширении предприятий по добыче полезных ископаемых — на главного инженера проекта и руководителя проектной организации.
Руководители и должностные лица предприятия по добыче полезных ископаемых несут также ответственность за нарушение требований законодательства о недрах и обязанностей пользователя недр, изложенных в акте, удостоверяющем предоставление горного отвода.
Должностные и физические лица, виновные в самовольной добыче полезных ископаемых, несут ответственность в соответствии с законодательством Республики Узбекистан.
46. Контроль за наличием у пользователей недр актов, удостоверяющих предоставление горного отвода, полнотой и правильностью ведения горноотводной документации, а также надзор за соблюдением требований законодательства о недрах при производстве горных работ осуществляет Инспекция.
47. Лица, виновные в нарушение настоящего Положения, несут ответственность в соответствии с законодательством.
ПРИЛОЖЕНИЕ № 1 к Положению о порядке предоставления горных отводов для разработки месторождений полезных ископаемых
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ГЕРБ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси Инспекция по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам ГОРНООТВОДНЫЙ АКТ №_____ от «___» __________ 20___ г. г. Ташкент Инспекцией по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан и по геологии минеральным ресурсам предоставлен ________________________ ______________________________________________________________________ (полное наименование организации или предприятия и его подчиненность) горный отвод для разработки и промышленной разведки ________________________________________ ______________________________________________________________________ (наименование шахты, карьера месторождения) ______________________________________________________________________ (наименование полезного ископаемого) в границах, обозначенных на прилагаемом плане угловыми пунктами _______________________________ ______________________________________________________________________ Горный отвод расположен ________________________________________________________________ ______________________________________________________________________ (наименование селения, района, области, республики) Площадь проекции горного отвода, обозначенная на плане земной поверхности угловыми пунктами ______________________________________________________________________ ______________________________________________________________________ составляет __________________________________________________________________________га (прописью) Срок действия горного отвода ____________________________________________________________ Настоящий акт, составленный в 2-х экз., внесен в реестр Инспекции по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам за №______________. Предприятие на предоставленном горном отводе для разработки месторождения полезных ископаемых обязано: производить разработку месторождения в соответствии с утвержденным проектом предприятия по добыче полезных ископаемых, планом развития горных работ, проектами и схемами разработки месторождений нефти, газа и подземных вод и правилами технической эксплуатации; охранять от вредного влияния горных разработок все надземные, подземные сооружения, а также окружающую природную среду в пределах горного отвода и на прилегающих к горному отводу территориях; осуществлять учет состояния и движения запасов, потерь и разубоживания полезных ископаемых, не допускать порчу разрабатываемых (временно консервируемых в недрах) и соседних с ним месторождений полезных ископаемых; обеспечивать рациональное использование вскрышных пород, а также их размещение с учетом свойств пород и требований рекультивации земель; не допускать без разрешения органов Инспекции по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан и минеральным ресурсам застройку территории над горным отводом, а также площадей, прилегающих к месторождениям полезных ископаемых, которые могут быть использованы при эксплуатации месторождений или на которые может распространяться опасное и вредное влияние взрывных работ и оползней, образующихся при разработке этих месторождений; за 10 дней до начала горных работ сообщить об этом Инспекции по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам. Горноотводный акт теряет силу и подлежит возврату в Инспекцию по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам, если пользователь недр в течение одного года не приступил к пользованию недрами. При консервации либо ликвидации предприятия по добыче полезных ископаемых подлинники геологической и маркшейдерской документации, пополненной на день окончания работ по ликвидации или консервации объекта, должны быть в 10-дневный срок переданы своей вышестоящей организации, а копии маркшейдерских планов, геологических карт и разрезов в этот же срок переданы заинтересованным предприятиям, организациям, включая соседние предприятия. Передача предприятием предоставленного ему горного отвода другому предприятию запрещается. Горноотводный акт с копиями расписок заинтересованных организаций о получении копий маркшейдерской и геологической документации в 15-дневный срок после оформления акта о консервации или ликвидации горного предприятия передается Инспекции по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам. За невыполнение указанных обязанностей руководители и должностные лица предприятия по добыче полезных ископаемых несут ответственность в соответствии с законодательством. Место печати Начальник Инспекции по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан и по геологии минеральным ресурсам «___» ___________ 20___г. __________________________________ (подпись, инициалы, фамилия)
ПРИЛОЖЕНИЕ № 2 к Положению о порядке предоставления горных отводов для разработки месторождений полезных ископаемых
надписи на копии топографического плана
Инспекцией по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам на основании акта горного отвода от «___» _________ 20__ года __________________________________________________________________________________________ (наименование пользователя недр и его ведомственная подчиненность) __________________________________________________________________________________________ __________________________________________________________________________________________ (наименование села, района, области, республики) для добычи полезных ископаемых____________________________________________________________ (наименование полезного ископаемого) предоставлен горный отвод. В пределах границ горного отвода, обозначенных на настоящем плане угловыми точками _______________, подлежат отработке: N п/п Название пласта, жилы, линзы и т. д. Длина, м Площадь, га по простиранию по падению 1 2 3 Горный отвод выдан на глубину ______ м. QR код Инспекция по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам
ПРИЛОЖЕНИЕ № 3 к Положению о порядке предоставления горных отводов для разработки месторождений полезных ископаемых
предоставления горного отвода для добычи полезных ископаемых
Этапы Субъекты Мероприятия Сроки выполнения Этап 1 Заявитель Юридические или физические лица, получившие лицензию на право разработки месторождения полезных ископаемых или его участка, представляют заявку в Инспекцию через информационную систему "Лицензия". По мере необходимости Инспекция Инспекция рассматривает представленные материалы в 10-дневный срок со дня получения заявки и выносит соответствующее решение. 10 дней Этап 2 Инспекция Оформляет акт, подтверждающий предоставление горного отвода с нанесенным QR-кодом (матричным штрих-кодом) и выдает через информационную систему "Лицензия". 2 дня
ПРИЛОЖЕНИЕ № 4 к Положению о порядке предоставления горных отводов для разработки месторождений полезных ископаемых
учета горных отводов, предоставленных для разработки месторождений полезных ископаемых
Реестровый № Номер и дата выдачи горно - отводного акта Наименование месторождения (залежи) Место-нахождение горного отвода (селение, район, область, республика) Наименование и адрес организации или предприятия, получившего горный отвод Министерство (ведомство), в систему которого входит предприятие Наименование полезного ископаемого, предоставленного под разработку Площадь, соответ-ствующая горному отводу (Га) Отметки о ликвидации или консервации предприятия, изменении размеров горного отвода и изъятии его Примечание 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
ПРИЛОЖЕНИЕ № 2 к постановлению Кабинета Министров от 4 декабря 2018 года № 983
о порядке предоставления горных отводов для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых
Глава 1. Общие положения
1. Настоящее Положение определяет единый порядок предоставления горных отводов для строительства и эксплуатации подземных сооружений, не связанных с добычей полезных ископаемых, в том числе сооружений для подземного хранения нефти, газа и других веществ, и материалов, захоронения вредных веществ и отходов производства, сброса сточных вод (кроме коммунально-бытового назначения) на территории Республики Узбекистан.
2. Горным отводом называется геометризованный участок недр, ограниченный по площади и на глубину, предоставленный в пользование в соответствии с разрешением и для целей, указанных в разрешении на право пользования недрами.
3. Горный отвод для строительства и эксплуатации подземных сооружений, не связанных с добычей полезных ископаемых (далее — горный отвод), предусматривает часть недр, как затронутую, так и не затронутую отработкой полезных ископаемых, предоставляемую пользователю для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых.
Горный отвод предоставляется на основании горноотводного акта по форме согласно приложению № 1 к настоящему Положению, являющего документом, удостоверяющим право на пользование недрами в соответствии с разрешением.
4. Настоящее Положение является обязательным к исполнению для всех пользователей недр независимо от форм собственности, осуществляющих проектирование, строительство, эксплуатацию и реконструкцию подземных сооружений, не связанных с добычей полезных ископаемых.
5. Горные отводы могут предоставляться предприятиям, которые согласно полученным разрешениям имеют право осуществлять строительство и эксплуатацию подземных сооружений, не связанных с добычей полезных ископаемых, при наличии у этих предприятий специальных проектов и горнотехнических служб.
6. Пользователь недр по добыче полезных ископаемых, намеревающийся использовать отработанные горные выработки или часть недр для строительства и эксплуатации подземных сооружений либо размещения в горных выработках объектов, не связанных с добычей полезных ископаемых, обязан до начала указанных работ, независимо от наличия у него ранее предоставленного горного отвода на разработку месторождения полезных ископаемых, оформить горный отвод в соответствии с настоящим Положением.
7. Горные отводы для строительства и эксплуатации подземных сооружений, не связанных с добычей полезных ископаемых, в том числе и в отработанных горных выработках ликвидированных, законсервированных или действующих предприятий по добыче полезных ископаемых, предоставляются Инспекцией по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам (далее — Инспекция).
Предоставление горных отводов для строительства и эксплуатации подземных сооружений или размещение объектов в отработанных горных выработках действующего предприятия по добыче полезных ископаемых допускается с согласия пользователя недр, в ведении которого находится предприятие по добыче полезных ископаемых.
8. Предоставление горных отводов для захоронения вредных веществ и отходов производства, сброса сточных вод допускается только в исключительных случаях и при соблюдении в каждом конкретном случае специальных требований и условий. Одним из таких условий является обязательное наличие заключения специализированной научно-исследовательской организации о технической невозможности обезвреживания и утилизации вредных веществ, отходов производства и сточных вод, а также о совместимости вредных веществ, отходов производства или сточных вод с вмещающими породами и с пластовыми водами горизонтов, в которые намечаются захоронения или сброс.
9. Для вновь строящихся подземных сооружений, не связанных с добычей полезных ископаемых, а также при реконструкции таких сооружений, вызывающей необходимость прирезки (добавления) части недр к имеющемуся горному отводу, горные отводы должны оформляться до начала строительства (реконструкции) указанных сооружений в месячный срок после утверждения проектной документации.
10. Прирезка (добавление) части недр к существующему горному отводу оформляется как новый горный отвод в порядке, определенном настоящим Положением.
11. В случае, если строительство подземного сооружения начинается на площади залегания полезных ископаемых или в толще пород, ранее подработанных горными выработками, до оформления горного отвода предприятию или организации, испрашивающим его, необходимо получить в установленном порядке разрешение на застройку площади залегания полезных ископаемых.
12. Строительство и эксплуатация подземных сооружений, не связанных с добычей полезных ископаемых, без получения разрешения и акта горного отвода, а равно за его пределами, является самовольным пользованием недрами, которое запрещается законодательством Республики Узбекистан и прекращается в установленном порядке без возмещения произведенных затрат.
13. Передача пользователем недр предоставленного ему горного отвода другим юридическим и физическим лицам запрещается. В случае изменения принадлежности подземного сооружения горный отвод должен быть переоформлен как новый в порядке, определенном настоящим Положением.
В случае изменения наименования предприятия осуществляется переоформление акта горного отвода с проставленным QR-кодом (матричный штрих-код) и надписи на топографическом плане.
14. Выбор площадки строительства подземных сооружений для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых, производится комиссией, состав и порядок работы которой определяется СНиП, а также соответствующими положениями, утвержденными Министерством строительства Республики Узбекистан.
15. Ходатайство о предоставлении земельного участка для строительства подземного сооружения и объектов для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых, и его отводе инициируется предприятием (заказчиком) в порядке, предусмотренном земельным законодательством Республики Узбекистан.
16. Финансирование работ по строительству (реконструкции) подземных сооружений и объектов для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых, допускается при наличии разрешения и акта, удостоверяющего предоставление горного отвода, а также положительного заключения государственной экологической экспертизы и прекращается с их изъятием.
Глава 2. Основные требования к горным отводам
17. Горный отвод предоставляется только на ту часть недр, геологическое строение, горнотехнические и гидрогеологические условия которой изучены с необходимой тщательностью, а использование ее в целях, не связанных с добычей полезных ископаемых, не осложнит разработку близлежащих месторождений полезных ископаемых и будет исключать проникновение в горные выработки, на земную поверхность и в водные объекты нефти, газа и иных веществ и материалов при подземном их хранении, сточных вод, сбрасываемых в недра, захороненных в недрах вредных веществ и отходов производства.
18. Границы горного отвода определяются техническими границами проектируемого подземного сооружения с учетом зон сдвижения и обрушения горных пород, а также предохранительных и барьерных целиков, обеспечивающих нормальное функционирование этих сооружений.
При захоронении вредных веществ, радиоактивных отходов и отходов производства, сбросе сточных вод контуры горного отвода определяются той частью недр, в которой может быть обеспечена их локализация в строго определенных границах.
Границы горного отвода, предоставляемого для подземных хранилищ газа, определяются контурами распространения максимального объема газа, закачиваемого в поровые пласты в соответствии с проектным документом на строительство такого хранилища, а в случае наличия пьезометрических скважин — контуром, охватывающим эти скважины. Для строительства подземных хранилищ газа могут быть использованы один или несколько поровых пластов, приуроченных к одной площади их залегания, а также отработанные залежи нефти, газа или водоносные пласты (горизонты).
Определение границ горных отводов, предоставляемых для подземного хранения нефти, газа, других веществ и материалов, захоронения вредных веществ и отходов производства, сброса сточных вод должно производиться с учетом санитарных зон, установленных для населенных пунктов, народнохозяйственных, природных и других объектов.
19. Предоставление горных отводов для строительства и эксплуатации подземных сооружений в отработанных горных выработках действующих предприятий по добыче полезных ископаемых, а также на участках недр в близи месторождений полезных ископаемых допускается только в том случае, если исключается взаимное вредное влияние эксплуатируемых сооружений и разрабатываемых месторождений.
20. При срочном пользовании недрами горный отвод предоставляется на срок, указанный в лицензии, для подземного хранения газа и подземного хранения нефти - на срок не более 8 лет. При необходимости срок действия горного отвода может быть продлен.
При продлении срока действия горного отвода переоформляются только акт горного отвода и надписи на топографических планах.
При этом пользователь недр подает заявление в Инспекцию через информационную систему «Лицензия».
Инспекция в 10-дневный срок изучает заявление и оформляет акт горного отвода с проставленным QR-кодом (матричным штрих-кодом).
21. Предоставление горных отводов в недрах территории, где расположены предприятия, здания, сооружения, населенные пункты, объекты градостроительной деятельности особого регулирования общегосударственного и местного значения, особо охраняемые территории (курорты, лесопарки, заповедники, источники водоснабжения и другие), реки, водоемы, памятники истории, культуры и искусства, ценные сельскохозяйственные угодья, пограничные полосы, аэродромы, полигоны специального назначения, полосы отчуждения, укрепленные районы, кладбища и другие объекты, производится после согласования с заинтересованными органами государственной власти на местах, Госкомэкологии, органами самоуправления граждан, а также юридическими и физическими лицами, имеющими в установленном законодательством порядке право постоянного и временного пользования земельными участками, расположенными на территориях, предоставляемых для горных работ.
Глава 3. Содержание проекта горного отвода
22. Проект горного отвода для использования недр в целях, не связанных с добычей полезных ископаемых, должен состоять из следующих разделов:
пояснительной записки;
обоснования трехмерных границ и расчета размеров горного отвода;
копии топографического плана поверхности, геологических карт и разрезов в границах испрашиваемого горного отвода.
В пояснительной записке необходимо указать:
цель, для которой испрашивается горный отвод, его административное местоположение, наименование организации, осуществившей проектирование подземного сооружения и подготовившей проект горного отвода;
общие сведения по территории над испрашиваемым горным отводом, в том числе о сельскохозяйственных и лесных угодьях, реках, озерах и других водных объектах, населенных пунктах и промышленных объектах, отдельных зданиях и сооружениях, а также о категории, к которой отнесены земли в соответствии с земельным законодательством;
краткую геологическую характеристику участка недр в пределах горного отвода, а также примыкающих к нему зон, а также отразить геологическое строение, горнотехнические и гидрогеологические условия того участка и степень их изученности;
сведения о месторождениях полезных ископаемых, в местах залегания которых намечается строительство подземного сооружения, для которого испрашивается горный отвод, а также о смежных горных отводах, выданных для использования недр для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых, и для добычи полезных ископаемых.
23. В случае если горный отвод испрашивается для использования отработанных горных выработок ликвидированного, законсервированного либо действующего предприятия по добыче полезных ископаемых, дополнительно приводятся:
краткие сведения об этом предприятии, в том числе о схеме вскрытия и системе разработки месторождения, состоянии горных выработок и буровых скважин, подлежащих использованию;
обоснование необходимости получения горного отвода;
особые требования, которые должны выполняться при эксплуатации подземного сооружения.
24. Обоснование границ и расчет размеров горного отвода должны производиться как по площади, так и по вертикальным отметкам, с определением объема подземного пространства, включаемого в горный отвод.
При необходимости границы горного отвода должны также указываться на структурных картах и вертикальных разрезах.
25. Копии топографического плана поверхности, геологических карт и разрезов должны отвечать требованиям действующих инструкций по их составлению.
На копии топографического плана должны быть показаны пункты опорной геодезической сети, контуры лесных и сельскохозяйственных угодий, населенных пунктов, горных выработок, водные объекты, дороги, поверхностные и подземные коммуникации, памятники природы, истории и культуры, отдельные здания и сооружения, их этажность, устья горных выработок и буровых скважин, границы залегания месторождений полезных ископаемых и смежных горных отводов, а также границы проектного отвода.
26. Проекты горных отводов для подземного хранения нефти, газа и других веществ и материалов, захоронения вредных веществ и отходов производства, сброса сточных вод должны содержать также структурные карты по кровле и подошве горизонта, намечаемого к использованию в указанных целях.
27. В свободной части листа указываются дата пополнения плана, площадь (в тыс. кв. м) проекции горного отвода на горизонтальную плоскость, значения координат x, y, z угловых или характерных точек испрашиваемого горного отвода, определяемых графически по плану и разрезам.
Сверху с правой стороны листа оставляется место для надписи, удостоверяющей предоставление горного отвода.
28. Масштаб копии топографического плана выбирается в зависимости от размеров участка недр, намечаемого к использованию для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых, должен быть не менее 1:5000. Для подземных сооружений, имеющих значительную площадь или протяженность, разрешается использование планов в масштабе от 1:5000 до 1:25000.
29. В проекты горных отводов на использование отработанных горных выработок ликвидированных, законсервированных или действующих предприятий по добыче полезных ископаемых дополнительно включаются планы горных выработок этих предприятий, на которых показываются выработки, намечаемые для использования.
31. К проекту горного отвода должны быть приложены:
документ, подтверждающий согласие землепользователя на предоставление горного отвода;
согласованное с местным органом Госкомэкологии Республики Узбекистан решение заинтересованного предприятия или организации о необходимости и возможности создания подземного сооружения, не связанного с добычей полезных ископаемых;
согласованное с Министерством строительства Республики Узбекистан решение министерства или ведомства об использовании отработанных горных выработок или участков недр для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых;
заключение территориальной геологической организации по проекту горного отвода с отражением в нем степени изученности геологического строения, горнотехнических и гидрогеологических условий;
ходатайство вышестоящей (по подчиненности) организации о предоставлении горного отвода;
заключение научно-исследовательских организаций о пригодности отработанных горных выработок для использования в целях, предусмотренных проектом;
заключение научно-исследовательской организации о технической невозможности обезвреживания и утилизации вредных веществ, отходов производства или сточных вод, а также о совместимости вредных веществ, отходов производства или сточных вод с вмещающими породами и пластовыми водами горизонтов, в которые намечается их захоронение или сброс;
согласие недропользователя, в ведении которого находится действующее либо законсервированное предприятие по добыче полезных ископаемых, на передачу отработанных горных выработок другому недропользователю для использования в целях, не связанных с добычей полезных ископаемых;
заключение Комитета санитарно-эпидемиолоического благополучия и общественного здоровья при Министерстве здравоохранения Республики Узбекистан.
При намечаемом строительстве сооружений для подземного хранения газа, нефти, других веществ и материалов, захоронения вредных веществ и отходов производства, сброса сточных вод к проектам горных отводов должно прилагаться заключение Госкомэкологии Республики Узбекистан.
Инспекция самостоятельно получает необходимые для предоставления горного отвода документы и информацию, имеющиеся в других уполномоченных органах, в установленном порядке посредством информационного взаимодействия, в том числе в электронном виде, за исключением документов и информации, предусмотренных настоящим пунктом.
32. Проекты горных отводов и приложения к ним подписываются руководителями соответствующих организаций и предприятий.
Глава 4. Порядок предоставления горного отвода
33. Предприятие, получившее разрешение, направляет в Инспекцию через информационную систему «Лицензия» заявку, в которой указываются наименование предприятия, его ведомственная подчиненность и адрес, местоположение испрашиваемого горного отвода и цель, для которой он испрашивается, а также приводятся сведения о прохождении экспертизы и утверждении проекта на строительство подземных сооружений, не связанных с добычей полезных ископаемых.
34. Предоставление горных отводов для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых, осуществляется по схеме согласно приложению № 3 к настоящему Положению.
35. Инспекция рассматривает представленные материалы в течение 10 дней со дня получения заявки и выносит соответствующее решение.
36. Инспекция при решении вопроса о предоставлении горного отвода рассматривает и проверяет:
правильность нанесения на топографический план и обоснованность границ испрашиваемого горного отвода с учетом требований законодательства о недрах и настоящего Положения;
соответствие содержания проекта горного отвода требованиям настоящего Положения, наличие документов, которые должны быть приложены к проекту;
проект подземного сооружения, для которого испрашивается горный отвод, в части полноты и обоснованности проектных решений по вопросам, связанным с комплексным использованием предоставляемого участка недр, а также с обеспечением безопасности здоровья и жизни работающих и населения, охраны окружающей природной среды, зданий, сооружений и других объектов от вредного влияния горных работ.
37. Решение Инспекции по вопросу предоставления горного отвода сообщается заинтересованным организациям.
При несогласии с принятым Инспекцией решением оно может быть обжаловано в суде в порядке, установленном законодательством.
38. Горный отвод оформляется актом, являющимся документом, удостоверяющим предоставление горного отвода, а также надписью в верхнем правом углу копии топографического плана по формам согласно приложениям № 1 и 3 к настоящему Положению.
39. Инспекция в 2-дневный срок оформляет и выдает через информационную систему "Лицензия" акт, подтверждающий предоставление горного отвода с QR-кодом (матричным штрих-кодом).
41. Учет горных отводов, предоставленных для эксплуатации месторождений полезных ископаемых, ведется Инспекцией в электронном виде по форме (реестру) согласно приложению № 4 к настоящему Положению.
Утвердить паспорт акта горного отвода для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых, согласно приложению № 5 * .
Глава 5. Обязанности предприятия, получившего горный отвод
42. Предприятие на предоставленном горном отводе для использования недр в целях, не связанных с добычей полезных ископаемых, обязано:
использовать недра только в тех целях, для которых они предоставлены;
обеспечить полноту изучения геологического строения, горнотехнических, гидрогеологических и других условий участка недр в пределах горного отвода и прилегающих зонах;
организовать маркшейдерское обеспечение горных работ в процессе строительства и эксплуатации подземных сооружений, а также составление геологической и маркшейдерской документации;
организовать наблюдение за сдвижением горных пород, деформацией существующих наземных сооружений и объектов, строящихся и эксплуатируемых подземных сооружений, расположенных в зоне возможных деформаций;
сохранять и вести учет попутно добываемых, временно неиспользуемых полезных ископаемых при строительстве или реконструкции подземных сооружений;
организовать постоянные наблюдения и контроль за состоянием горных выработок, сохранением установленных горным отводом границ локализации захороненных вредных веществ и отходов производства, а также сброшенных сточных вод;
обеспечить безопасность для здоровья и жизни работников и населения, охрану недр и других объектов окружающей природной среды, зданий и сооружений от вредного влияния горных работ;
не допускать застройку территории над горным отводом зданиями, сооружениями и иными объектами без разрешения Инспекции;
обеспечить сохранность заповедников, памятников природы, истории и культуры от вредного влияния работ, связанных с пользованием недрами;
обеспечить приведение земельных участков, нарушенных при пользовании недрами, в безопасное состояние, а также в состояние, пригодное для использования в соответствии с законодательством Республики Узбекистан;
при эксплуатации подземных газовых хранилищ (далее — ПХГ) не допускать продвижения закачиваемого газа за пределы горного отвода;
систематически, не реже одного раза в год осуществлять мероприятия по контролю за герметичностью ПХГ и скважин;
не допускать эксплуатацию негерметичных скважин, а также перетока газа в другие горизонты и утечку его на поверхность.
Глава 6. Основание и порядок прекращения права пользования недрами
43. Право пользования недрами для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых, может быть прекращено, приостановлено или ограничено в случаях, предусмотренных законодательством Республики Узбекистан.
44. В случае нарушения пользователем недр правил и норм пользования недрами для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых, Инспекция аннулирует акт, удостоверяющий горный отвод, и инициирует рассмотрение в Госкомгеологии вопроса об аннулировании разрешения.
Глава 7. Контроль за соблюдением требований настоящего Положения
46. Ответственность за соблюдение определенного настоящим Положением порядка оформления, своевременного получения горного отвода и его сохранности возлагается на руководителей предприятия, использующего недра для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых, а при проектировании предприятия — на главного инженера проекта и руководителя проектной организации.
Руководители и должностные лица предприятия, использующего недра для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых, несут также ответственность за выполнение обязанностей, изложенных в акте, удостоверяющем предоставление горного отвода.
Лица, виновные в самовольной добыче полезных ископаемых, несут ответственность в соответствии с законодательством Республики Узбекистан.
47. Контроль за наличием у пользователей недр, использующих их для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых, актов, удостоверяющих предоставление горного отвода, полнотой и правильностью горноотводной документации, а также надзор за соблюдением требований законодательства о недрах при строительстве и эксплуатации подземных сооружений в пределах горного отвода осуществляются Инспекцией и Госкомэкологии в соответствии с их компетенцией.
48. Лица, виновные в нарушении настоящего Положения, несут ответственность в соответствии с законодательством.
ПРИЛОЖЕНИЕ № 1 к Положению о порядке предоставления горных отводов для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ГЕРБ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН Ўзбекистон Республикаси Давлат геология ва минерал ресурслар қўмитаси ҳузуридаги кон-геология фаолиятини назорат қилиш инспекцияси Инспекция по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам ГОРНООТВОДНЫЙ АКТ №_____ от «___» __________ 20___ г. г. Ташкент Инспекцией по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам предоставлен ____________________ ______________________________________________________________________ (полное наименование организации или предприятия и его подчиненность) горный отвод для использования участка недр в целях _______________________________________ ______________________________________________________________________ ______________________________________________________________________ ______________________________________________________________________ (цель, для которой предоставлен горный отвод в границах, обозначенных на прилагаемом плане угловыми (характерными) точками (номер точек), а также на структурных картах и вертикальных разрезах (номера карт и разрезов) Площадь проекции горного отвода, обозначенная на плане, и объем подземного пространства составляют ______________________________________________________________________ ______________________________________________________________________ (тыс. кв. м, тыс. куб. м — прописью) Горный отвод расположен ________________________________________________________________ ______________________________________________________________________ (наименование селения, района, области, республики) Площадь проекции горного отвода, обозначенная на плане земной поверхности угловыми пунктами ______________________________________________________________________ ______________________________________________________________________ составляет ___________________________________________________________________________га (прописью) Срок действия горного отвода _____________________________________________________________ Настоящий акт, составленный в 2-х экз., внесен в реестр Инспекции по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам за №_________________. Предприятие на предоставленном горном отводе для использования недр в указанных целях обязано: за месяц до начала строительства подземных сооружений, а также иных работ по использованию недр информировать об этом Инспекцию по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам; использовать недра только в тех целях, для которых они предоставлены; обеспечить полноту изучения геологического строения, горнотехнических, гидрогеологических и других условий участка недр в пределах горного отвода и прилегающих зонах; организовать маркшейдерское обеспечение горных работ в процессе строительства и эксплуатации подземных сооружений, а также составление геологической и маркшейдерской документации; организовать наблюдение за сдвижением горных пород, деформацией существующих наземных сооружений и объектов, строящихся и эксплуатируемых подземных сооружений, расположенных в зоне возможных деформаций; сохранять и вести учет попутно добываемых, временно неиспользуемых полезных ископаемых при строительстве или реконструкции подземных сооружений; организовать постоянное наблюдение и контроль за состоянием горных выработок, за сохранением установленных горным отводом границ локализации захороненных вредных веществ и отходов производства, а также сброшенных сточных вод; обеспечить безопасность для здоровья и жизни работников и населения, охрану недр и других объектов окружающей природной среды, зданий и сооружений от вредного влияния горных работ; не допускать застройку территории над горным отводом зданиями, сооружениями и иными объектами без разрешения Инспекции по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам; обеспечить сохранность заповедников, памятников природы, истории и культуры от вредного влияния работ, связанных с использованием недрами; обеспечить приведение земельных участков, нарушенных при пользовании недрами, в безопасное состояние, а также в состояние, пригодное для использования в соответствии с законодательством Республики Узбекистан; при эксплуатации подземных газовых хранилищ (ПХГ) не допускать продвижения закачиваемого газа за пределы горного отвода; систематически, не реже одного раза в год осуществлять мероприятия по контролю за герметичностью ПХГ и скважин; не допускать эксплуатацию негерметичных скважин, а также перетока газа в другие горизонты и утечку его на поверхность. Горноотводный акт теряет силу и подлежит возврату в Инспекцию по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам, если пользователь недр не приступил в течение одного года после предоставления ему горного отвода к использованию участка недр в тех целях, для которых он предоставлен. При консервации либо при ликвидации предприятия подлинники геологической и маркшейдерской документации, пополненной на день остановки работ по использованию участка недр, должны быть в 10-дневный срок переданы вышестоящей организации, а копии маркшейдерских планов, геологических карт и разрезов в этот же срок — заинтересованным предприятиям, организациям, включая соседние предприятия, пользующиеся недрами консервируемого либо ликвидируемого предприятия. Горноотводный акт с копиями расписок заинтересованных организаций о получении копий маркшейдерской и геологической документации в 15-дневный срок после оформления акта о консервации или ликвидации горного предприятия передается Инспекции по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам. За невыполнение указанных обязанностей руководители и должностные лица предприятия по добыче полезных ископаемых несут ответственность в соответствии с законодательством. Место печати Начальник Инспекции по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам «___» ___________ 20__г. __________________________________ (подпись, инициалы, фамилия)
ПРИЛОЖЕНИЕ № 2 к Положению о порядке предоставления горных отводов для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых
предоставления горного отвода для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых
Этапы Субъекты Мероприятия Сроки выполнения Этап 1 Заявитель Юридические или физические лица, получившие лицензию на право разработки месторождения полезных ископаемых или его участка, направляют заявку в Инспекцию через информационную систему «Лицензия». По мере необходимости Инспекция Инспекция рассматривает представленные материалы в 10-дневный срок со дня получения заявки и выносит соответствующее решение. 10 дней Этап 2 Инспекция Оформляет акт, подтверждающий предоставление горного отвода, с проставленным QR-кодом (матричным штрих-кодом) и выдает через информационную систему «Лицензия».. 2 дня
ПРИЛОЖЕНИЕ № 3 к Положению о порядке предоставления горных отводов для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых
ОБРАЗЕЦ надписи на копии топографического плана «___» ___________ 20___ года Инспекцией по надзору за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам (наименование пользователя недр и его подчиненность) для использования в целях ____________________________________________________________ (с какой целью предоставлен горный отвод) предоставлен горный отвод. Предоставленный горный отвод находится (административное положение горного отвода, адрес) в пределах границ, обозначенных на настоящем плане угловыми точками__________________________ (номера точек) где подлежат использованию: (перечисляются объекты, площадь их проекции на земную поверхность, глубина верхней и нижней границ горного отвода) QR код Инспекция по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам
ПРИЛОЖЕНИЕ № 4 к Положению о порядке предоставления горных отводов для целей, не связанных с добычей полезных ископаемых
учета горных отводов для целей, не связанных с разработкой месторождений полезных ископаемых
Реестровый № Номер и дата выдачи горно-отводного акта Наименование месторождения (залежи) Местонахождение горного отвода (селение, район, область, республика) Наименование и адрес организации или предприятия, получившего горный отвод Министерство (ведомство), в систему которого входит предприятие Наименование полезного ископаемого, предоставленного под разработку Площадь, соответ- ствующая горному отводу (га) Отметки о ликвидации или консервации предприятия, изменении размеров горного отвода и его изъятии Примечание 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
ПРИЛОЖЕНИЕ № 3 к постановлению Кабинета Министров от 4 декабря 2018 года № 983
о порядке списания с учета пользователя недр запасов полезных ископаемых, добытых и потерянных в процессе добычи
Глава 1. Общие положения
1. Настоящее Положение определяет порядок списания с баланса пользователя недр через информационную систему «Лицензия» запасов полезных ископаемых, утративших промышленное значение либо не подтвердившихся при последующих геологоразведочных работах или разработке месторождения, и является обязательным к соблюдению для всех пользователей недр, независимо от их ведомственной подчиненности и форм собственности.
2. В настоящем Положении применяются следующие основные понятия:
балансовые запасы — запасы месторождений, включающие основные и совместно с ними залегающие полезные ископаемые и содержащиеся в них попутные полезные компоненты, в том числе извлекаемые запасы нефти, газа, растворенного в нефти газа, конденсата и содержащиеся в них полезные компоненты, имеющие промышленное значение, а также запасы йода, брома и других полезных компонентов, содержащихся в промышленных и нефтяных водах, использование которых экономически целесообразно при существующей либо осваиваемой промышленностью прогрессивной технике и технологии добычи и переработки минерального сырья с соблюдением требований по рациональному использованию недр и охране окружающей среды;
забалансовые запасы — запасы месторождений, включающие основные и совместно с ними залегающие полезные ископаемые и содержащиеся в них попутные полезные компоненты, в том числе извлекаемые запасы нефти, газа, растворенного в нефти газа, конденсата и содержащиеся в них полезные компоненты, имеющие промышленное значение, а также запасы йода, брома и других полезных компонентов, содержащихся в промышленных и нефтяных водах, добыча которых в настоящее время экономически нецелесообразна или технически невозможна, но которые могут быть в дальнейшем переведены в балансовые.
Глава 2. Основания для списания с баланса пользователя недр запасов полезных ископаемых
3. Списание с баланса пользователя недр запасов полезных ископаемых, утративших промышленное значение либо не подтвердившихся при последующих геологоразведочных работах или разработке месторождения, производится решением Государственной комиссии по запасам полезных ископаемых при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам (далее — ГКЗ).
4. Запасы полезных ископаемых могут быть списаны с баланса пользователя недр в случаях:
а) утраты промышленного значения из-за:
несоответствия вновь утвержденным ГКЗ разведочным или эксплуатационным кондициям (для нефтяных, нефтегазовых, нефтегазоконденсатных, газоконденсатных, газовых и битумных месторождений — вновь установленному ГКЗ коэффициенту извлечения соответствующих полезных ископаемых из недр);
нецелесообразности отработки запасов по технико-экономическим причинам вследствие выявившихся на отдельных участках усложнений горно-геологических, гидрогеологических, инженерно-геологических, экологических и других природных условий;
оставления запасов в предохранительных целиках под промышленными сооружениями, жилыми и общественными зданиями, памятниками истории и культуры, природными объектами, если при добыче полезных ископаемых их сохранность не может быть обеспечена, создается угроза для жизни и здоровья населения или нанесения ущерба объектам, а их снос или перемещение за границы зон влияния горных работ является невозможным или экономически нецелесообразным;
б) неподтверждения запасов при последующих геологоразведочных работах и (или) разработке месторождения полезных ископаемых в результате получения новых данных о количестве, качестве и условиях их залегания.
5. При проектировании строительства, реконструкции, расширения и консервации предприятия по добыче полезных ископаемых перевод балансовых запасов в забалансовые не производится.
6. При консервации предприятия по добыче полезных ископаемых списание запасов полезных ископаемых не производится.
7. При проектировании строительства, реконструкции и расширения предприятия по добыче полезных ископаемых подлежащие к списанию с баланса пользователя недр запасы полезных ископаемых списываются в установленном порядке по мере частичного или полного оконтуривания их разведочными, подготовительными или очистными выработками в процессе разработки месторождения полезных ископаемых по основаниям, изложенным в подпунктах «а» и «б» пункта 4 настоящего Положения.
Списание запасов полезных ископаемых с учета пользователя недр осуществляется на основании схемы согласно приложению № 1 к настоящему Положению.
Утвердить паспорт списания запасов полезных ископаемых с учета пользователя недр согласно приложению № 2 * .
Глава 3. Документы, необходимые для списания запасов полезных ископаемых, представляемые пользователем недр в ГКЗ
8. Для списания с баланса пользователя недр запасов полезных ископаемых, утративших промышленное значение или не подтвердившихся в ходе последующих геологоразведочных работ или разработки месторождения, пользователь недр представляет в ГКЗ через информационную систему «Лицензия» пояснительную записку. Пояснительная записка должна содержать:
а) обоснование намеченного списания запасов полезных ископаемых раздельно в контурах, утвержденных ГКЗ, и контурах оперативного учета данными геологической и маркшейдерской документации, опробования и пересчета запасов;
б) при списании запасов полезных ископаемых, утративших промышленное значение по причинам, указанным в подпункте «а» пункта 4 настоящего Положения, — соответствующие технико-экономические расчеты;
в) краткие сведения о разрабатываемом месторождении (система разработки, показатели потерь и разубоживания полезного ископаемого при добыче, коэффициенты извлечения нефти, газа, конденсата и др.);
г) графические и иные приложения:
схема расположения участков, рудных тел (подсчетных блоков), по которым списываются запасы полезных ископаемых, проекции, погоризонтные планы, разрезы с данными разведочного и эксплуатационного опробования и контурами запасов полезных ископаемых, утвержденных ГКЗ, а также с контурами запасов, подсчитанных по результатам эксплуатационной разведки;
9. ГКЗ в десятидневный срок со дня поступления пояснительной записки представляет ее на согласование в Инспекцию по надзору за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете по геологии и минеральным ресурсам.
10. Инспекция по надзору за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете по геологии и минеральным ресурсам в двадцатидневный срок рассматривает пояснительную записку, представляет в ГКЗ заключение о списании запасов полезных ископаемых с баланса пользователя недр.
Представленные материалы рассматриваются в ГКЗ на основании договора, заключаемого между Государственным комитетом Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам и пользователем недр.
ГКЗ в недельный срок представляет договор пользователю недр.
Пользователь недр в десятидневный срок перечисляет указанные в договоре средства на счет Государственного комитета Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам.
Рассмотрение представленных в ГКЗ проектов кондиций и материалов расчетов запасов полезных ископаемых, а также государственная экспертиза геологических материалов осуществляются в соответствии с договором, заключенным с соответствующими организациями и привлеченными экспертами.
Срок рассмотрения материалов экспертами определяется исходя из их объема и сложности, но не должен превышать одного месяца.
Глава 4. Порядок списания запасов полезных ископаемых с учета пользователя недр
11. Списание с баланса пользователя недр балансовых запасов полезных ископаемых, утративших промышленное значение, производится в следующем порядке:
а) несоответствующие вновь утвержденным ГКЗ кондициям (для нефтяных, нефтегазовых, газоконденсатных, нефтегазоконденсатных, газовых и битумных месторождений — вследствие изменения коэффициента извлечения), а также исключенные из категории балансовых и (или) забалансовых в результате переутверждения запасы полезных ископаемых списываются в установленном порядке;
б) нецелесообразные к отработке по технико-экономическим причинам вследствие выявившегося существенного усложнения горно-геологических, гидрогеологических, инженерно-геологических, экологических и других природных условий запасы полезных ископаемых списываются с баланса пользователя недр на основании утвержденного в установленном порядке технико-экономического обоснования.
12. Списание с баланса пользователя недр балансовых запасов полезных ископаемых, утративших промышленное значение, производится при наличии утвержденного в установленном порядке технико-экономического обоснования нецелесообразности перевода их в забалансовые.
13. В технико-экономическом обосновании целесообразности списания с баланса пользователя недр запасов полезных ископаемых по технико-экономическим причинам должно быть рассмотрено несколько возможных применительно к конкретным месторождениям вариантов отработки этих запасов, с учетом применения наиболее рациональных способов вскрытия и подготовки запасов, прогрессивной технологии добычи и переработки минерального сырья.
14. Не подтвердившиеся запасы полезных ископаемых списываются с баланса пользователя недр в целом по отработанному месторождению или его участкам, а также по принятым ГКЗ при утверждении запасов подсчетным блокам, которые полностью отработаны или в контуре которых проведена в достаточном объеме эксплуатационная разведка.
15. Списание запасов полезных ископаемых осуществляется на основе новых данных, полученных в процессе разработки месторождения или по результатам геологоразведочных работ, о размерах тел полезных ископаемых, условиях залегания и качестве полезных ископаемых, а по извлекаемым запасам нефти, газа, растворенного в нефти газа и конденсата — новых данных с технико-экономическим обоснованием пересмотра величины коэффициента извлечения нефти, газа, растворенного в нефти газа и конденсата, в сторону уменьшения.
16. Списание с баланса пользователя недр попутных полезных компонентов, в том числе рассеянных элементов, утвержденных ГКЗ, осуществляется одновременно со списанием запасов основного полезного ископаемого.
17. При списании не подтвердившихся запасов полезных ископаемых пользователем недр должно быть проведено сопоставление данных разведки и разработки в пределах контуров запасов, утвержденных ГКЗ. Сопоставление производится раздельно по рудным телам (залежам), подсчетным блокам, категориям запасов. На основании сопоставления совместно с предприятием, проводившим разведку (оценку) месторождения, анализируются причины неподтверждения запасов полезных ископаемых.
18. В случаях, когда суммарное количество списанных и (или) намечаемых к списанию балансовых запасов полезных ископаемых превышает 20 процентов (для нефти и газа, в том числе извлекаемых) от утвержденных запасов, в установленном порядке осуществляются пересчет и переутверждение запасов в целом по месторождению.
19. Решение ГКЗ о списании с баланса пользователя недр запасов полезных ископаемых оформляется протоколом, и в недельный срок его электронная копия направляется пользователю недр через информационную систему «Лицензия».
Срок рассмотрения материалов определяется договором, заключенным с пользователем недр, но не может превышать трех месяцев.
В случае выявления недостатков по представленным документам, соответствующие пользователи недр в течение десяти рабочих дней должны устранить недостатки и представить сведения об этом в ГКЗ через информационную систему «Лицензия».
20. Протокол ГКЗ о списании запасов полезных ископаемых с баланса пользователя недр является основанием для внесения в установленном порядке необходимых корректив в Государственный баланс запасов полезных ископаемых.
22. Горные выработки, служащие для подхода к участкам, запасы которых намечены к списанию с баланса пользователя недр как утратившие промышленное значение либо не подтвердившиеся при последующих геологоразведочных работах или разработке месторождения, погашаются только после списания указанных запасов и доработки выемочных единиц.
ПРИЛОЖЕНИЕ № 1 к Положение о порядке списания с учета пользователя недр запасов полезных ископаемых, добытых и потерянных в процессе добычи
списания с учета пользователя недр запасов полезных ископаемых
Этапы Субъекты Мероприятия Сроки Этап 1 Пользователь недр Для списания с баланса запасов полезных ископаемых, утративших промышленное значение или не подтвердившихся в ходе последующих геологоразведочных работ или разработки месторождений, пользователь недр представляет в ГКЗ через информационную систему «Лицензия» пояснительную записку. По мере необходимости Государственная комиссия по запасам Представляет пояснительную записку для согласования с Инспекцией по надзору за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете по геологии и минеральным ресурсам. 10 дней Инспекция по надзору за горно-геологической деятельностью Рассматривает пояснительную записку, дает ГКЗ заключение о списании запасов полезных ископаемых с баланса пользователя недр. 20 дней Этап 2 Государственная комиссия по запасам Предоставляет договор пользователю недр. 7 дней Пользователь недр Перечисляет указанные в договоре средства на счет Государственного комитета Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам. 10 дней Этап 3 Государственная комиссия по запасам Привлекает экспертов для рассмотрения представленных проектов кондиций и материалов расчетов запасов полезных ископаемых, а также для проведения государственной экспертизы геологических материалов. 1 день Эксперты Рассматривают представленные материалы и представляют экспертное заключение в ГКЗ. 1 месяц Государственная комиссия по запасам Оформляет протокол и направляет пользователю недр его электронную копию через информационную систему «Лицензия». 7 дней
ПРИЛОЖЕНИЕ № 4 к постановлению Кабинета Министров от 4 декабря 2018 года № 983
о порядке осуществления государственного контроля в сфере геологического изучения, использования и охраны недр
Глава 1. Общие положения
1. Настоящее Положение определяет порядок осуществления государственного контроля в сфере геологического изучения, использования и охраны недр, задачи, функции, права и обязанности органов, осуществляющих государственный контроль в этой сфере.
2. Органами, осуществляющими государственный контроль в сфере геологического изучения, использования и охраны недр, являются:
Государственный комитет Республики Узбекистан по экологии и охране окружающей среды (далее — Госкомэкологии);
Инспекция по контролю за горно-геологической деятельностью при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам (далее — Инспекция);
Государственный комитет промышленной безопасности Республики Узбекистан (далее — Госкомпромбез);
органы государственной власти на местах.
Государственный контроль в сфере геологического изучения, использования и охраны недр осуществляется:
Госкомэкологии Республики Узбекистан — в части экологического контроля за охраной, использованием недр и обращением с отходами;
Инспекцией при Госкомгеологии — в части контроля за соблюдением требований законодательства и нормативных документов в области пользования и охраны недр при их геологическом изучении, добыче полезных ископаемых, переработке минерального сырья, а также геолого-маркшейдерского обеспечения горных работ;
Госкомпромбез — в части контроля за соблюдением требований законодательства и нормативных технических документов в области пользования недрами, связанных с обеспечением промышленной безопасности;
органами государственной власти на местах — в части контроля за использованием и охраной недр при предоставлении земельных участков для пользования недрами, недопущением самовольного пользования недрами, необоснованной и самовольной застройки площадей залегания полезных ископаемых.
3. Органы, осуществляющие государственный контроль в сфере геологического изучения, использования и охраны недр, выполняют свои функции в пределах компетенции, предусмотренной настоящим Положением и иными актами законодательства.
4. Начальники Госкомэкологии Республики Узбекистан, Комитета Республики Каракалпакстан по экологии и охране окружающей среды, управлений по экологии и охране окружающей среды областей и города Ташкента и их заместители по курируемым направлениям являются главными государственными инспекторами по экологии и охране окружающей среды соответственно Госкомэкологии Республики Узбекистан, Комитета Республики Каракалпакстан по экологии и охране окружающей среды, управлений по экологии и охране окружающей среды областей и города Ташкента и осуществляют государственный экологический контроль за охраной и использованием недр, обращением с отходами.
Начальник Управления по охране водных, земельных ресурсов и недр Госкомэкологии Республики Узбекистан является заместителем Главного государственного инспектора Госкомэкологии и осуществляет государственный экологический контроль за охраной и использованием недр, обращением с отходами.
Заместитель начальника и главные специалисты Управления по охране водных, земельных ресурсов и недр Госкомэкологии Республики Узбекистан являются старшими государственными инспекторами Госкомэкологии и осуществляют государственный экологический контроль за охраной и использованием недр, обращением с отходами.
Начальники отделов по охране водных, земельных ресурсов и недр Комитета Республики Каракалпакстан по экологии и охране окружающей среды, управлений по экологии и охране окружающей среды областей и города Ташкента являются соответственно заместителями главных государственных инспекторов Комитета Республики Каракалпакстан по экологии и охране окружающей среды, управлений по экологии и охране окружающей среды областей и города Ташкента и осуществляют государственный экологический контроль за охраной и использованием недр, обращением с отходами.
Главные и ведущие специалисты отделов по охране водных, земельных ресурсов и недр Комитета Республики Каракалпакстан по экологии и охране окружающей среды, управлений по экологии и охране окружающей среды областей и города Ташкента являются соответственно старшими государственными инспекторами и государственными инспекторами Комитета Республики Каракалпакстан по экологии и охране окружающей среды, управлений по экологии и охране окружающей среды областей и города Ташкента и осуществляют государственный экологический контроль за охраной и использованием недр, обращением с отходами.
Начальники районных (городских) отделов по экологии и охране окружающей среды являются заместителями главных государственных инспекторов Комитета Республики Каракалпакстан по экологии и охране окружающей среды, управлений по экологии и охране окружающей среды областей и города Ташкента и осуществляют государственный экологический контроль за охраной и использованием недр, обращением с отходами на соответствующих территориях.
Ведущие специалисты и специалисты (1-ой и 2-ой категории) районных (городских) отделов по экологии и охране окружающей среды являются государственными инспекторами Комитета Республики Каракалпакстан по экологии и охране окружающей среды, управлений по экологии и охране окружающей среды областей и города Ташкента и осуществляют государственный экологический контроль за охраной и использованием недр, обращением с отходами.
5. Начальник Инспекции является главным инспектором по контролю за горно-геологической деятельностью.
Заместители начальника Инспекции являются заместителями главного инспектора по контролю за горно-геологической деятельностью.
Специалисты Инспекции являются инспекторами по контролю за горно-геологической деятельностью.
Начальник инспекции промышленной безопасности в нефтегазовой отрасли является главным государственным инспектором Госкомпромбеза по горному надзору на объектах нефтегазовой промышленности.
Заместитель начальника инспекции промышленной безопасности в нефтегазовой отрасли является заместителем главного государственного инспектора Госкомпромбеза по горному надзору на объектах нефтегазовой промышленности.
Специалисты инспекции промышленной безопасности в нефтегазовой отрасли являются государственными инспекторами Госкомпромбеза по горному надзору на объектах нефтегазовой промышленности.
Глава 2. Задачи и функции органов, осуществляющих государственный контроль в сфере геологического изучения, использования и охраны недр
6. Задачей органов, осуществляющих государственный контроль за геологическим изучением, использованием и охраной недр, является обеспечение соблюдения всеми пользователями недр законодательства, установленного порядка пользования недрами, норм и правил в области геологического изучения, использования и охраны недр, мониторинга выполнения требований по геолого-маркшейдерскому обеспечению работ и правил ведения государственного учета и отчетности.
7. Органы, осуществляющие государственный контроль в сфере геологического изучения, использования и охраны недр, совместно обеспечивают контроль за:
соблюдением установленных в разрешениях условий пользования участками недр, а в случае предоставления участков недр на условиях соглашения о разделе продукции — в соглашениях о разделе продукции;
недопущением самовольного пользования недрами, необоснованной и самовольной застройки площадей залегания полезных ископаемых, а также предотвращением отрицательного влияния работ, которые могут привести к порче месторождений полезных ископаемых, не вовлеченных в промышленную эксплуатацию;
соблюдением условий застройки площадей залегания полезных ископаемых, а также площадей над подземными сооружениями, не связанными с добычей полезных ископаемых;
организацией и осуществлением ведомственного контроля за соблюдением требований законодательства о недрах.
8. Госкомэкологии координирует деятельность Госкомпромбеза, Инспекции при Госкомгеологии, а также других министерств и ведомств в области охраны природы и использования природных ресурсов.
9. Госкомэкологии в области геологического изучения, использования и охраны недр осуществляет контроль за:
выполнением пользователями недр требований законодательства и мероприятий по охране окружающей среды от вредного влияния работ, связанных с пользованием недрами;
разработкой и внедрением республиканских, отраслевых экологических нормативов, правил и стандартов по использованию минеральных ресурсов;
своевременным проведением государственной экологической экспертизы проектов разработки месторождений полезных ископаемых, а также проектов строительства, реконструкции и расширения предприятий по добыче полезных ископаемых, переработке минерального сырья;
экологической безопасностью окружающей среды при проведении работ, связанных с пользованием недрами, комплексным использованием минерального сырья;
проектированием, развитием и внедрением ресурсосберегающих технологий разработки месторождений полезных ископаемых и переработки минерального сырья;
проектированием и проведением открытых горных работ в части рационального размещения отвалов вскрышных и вмещающих пород в зависимости от морфологии тел полезного ископаемого и горнотехнических условий разработки месторождений;
соблюдением установленных норм и правил разработки месторождений общераспространенных полезных ископаемых;
комплексным использованием минерального сырья при добыче полезных ископаемых и переработке минерального сырья, сохранением и учетом попутно добываемых, но временно не используемых полезных ископаемых и содержащихся в них ценных компонентов, использованием вскрышных пород в пределах своей компетенции;
соблюдением при пользовании недрами и переработке минерального сырья требований по охране окружающей среды от загрязнения, засорения и истощения;
размещением отвалов вскрышных и вмещающих пород, хвостохранилищ, терриконов, обеспечивающим минимальное вредное влияние на окружающую среду;
соблюдением установленного порядка захоронения в недрах вредных веществ, радиоактивных отходов и отходов производства;
использованием водных ресурсов при пользовании недрами, предотвращением загрязнения, засорения и истощения подземных вод;
приведением земель, нарушенных в процессе пользования недрами, в том числе не связанного с добычей полезных ископаемых, в состояние, пригодное для их дальнейшего использования.
10. Инспекция в области геологического изучения, использования и охраны недр осуществляет государственный контроль за:
полнотой геологического изучения недр, горнотехнических, гидрогеологических, геолого-экономических и других условий разработки разведуемых месторождений полезных ископаемых, участков недр, предоставляемых в пользование для строительства и эксплуатации подземных сооружений, не связанных с добычей полезных ископаемых, в том числе для хранения и захоронения отходов;
полнотой и достоверностью исходных данных о количестве и качестве запасов основных и совместно с ними залегающих полезных ископаемых и содержащихся в них основных и попутных полезных компонентах, а также о природных особенностях участков недр, используемых в целях, не связанных с добычей полезных ископаемых;
рациональным использованием и охраной недр при осуществлении горно-геологической деятельности, геолого-маркшейдерским обеспечением горно-геологических работ в горнорудной, угольной и нерудной промышленности, бурении и эксплуатации гидрогеологических скважин;
соответствием работ по геологическому изучению недр утвержденным в установленном порядке техническим заданиям и проектам;
ведением работ по геологическому изучению недр в соответствии с установленными требованиями и нормами, имеющими обязательную силу для всех пользователей недр;
разработкой месторождений методами и способами, исключающими неоправданно высокие потери полезных ископаемых и снижение их качества;
соблюдением установленного порядка согласования заданий на проектирование и проектов на строительство, реконструкцию и расширение предприятий по добыче полезных ископаемых, переработке минерального сырья, а также подземных сооружений и объектов, не связанных с добычей полезных ископаемых, в части обеспечения охраны недр;
соблюдением установленного порядка согласования и предоставления горных отводов;
соблюдением установленных норм и правил разработки месторождений полезных ископаемых;
учетом состояния и движения запасов полезных ископаемых и содержащихся в них компонентов;
использованием и охраной недр при геологическом изучении, добыче и переработке минерального сырья, состоянием маркшейдерского и геологического обеспечения горных работ на месторождениях, переданных в промышленную и опытно-промышленную добычу;
выполнением пользователями недр протокольных решений, принятых при утверждении запасов Государственной комиссией по запасам полезных ископаемых при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам;
реализацией планов развития горных работ, соблюдением установленных нормативов потерь и разубоживания полезных ископаемых при их добыче и переработке;
соблюдением пользователями недр установленного порядка ликвидации и консервации предприятий и объектов по добыче полезных ископаемых и подземных сооружений, не связанных с добычей полезных ископаемых;
достоверностью данных, представляемых для списания с учета пользователя недр, добытых и потерянных в процессе добычи запасов полезных ископаемых, а также запасов полезных ископаемых, утративших промышленное значение, либо не подтвердившихся при последующих геологоразведочных работах;
недопущением необоснованной и самовольной застройки площадей залегания полезных ископаемых;
соблюдением условий застройки площадей залегания полезных ископаемых, а также площадей над подземными сооружениями, не связанными с добычей полезных ископаемых;
выполнением условий недропользования, содержащихся в разрешениях на пользование недрами, технических проектах и иной документации на выполнение работ, связанных с пользованием недрами;
достоверностью содержания геологической и иной первичной документации о состоянии и изменении запасов полезных ископаемых;
соблюдением установленного порядка представления государственной отчетности, а также геологической и иной информации о недрах в фонды геологической информации;
сохранностью разведочных горных выработок и скважин, геологической и технической документации, образцов руд и горных пород, керна, дубликатов проб полезных ископаемых, которые могут быть использованы при дальнейшем изучении недр, разведке и разработке месторождений полезных ископаемых, а также при пользовании недрами в целях, не связанных с добычей полезных ископаемых;
выполнением установленных в соответствующих разрешениях условий проведения буровых работ, связанных с геологическим изучением, поиском, разведкой и разработкой минеральных ресурсов (в пределах своей компетенции);
достоверностью и обоснованностью представляемых недропользователями материалов для постановки запасов полезных ископаемых на государственный баланс запасов полезных ископаемых и списания их с государственного баланса;
достоверностью данных, включаемых в государственную статистическую отчетность организациями, осуществляющими поиск, оценку и разведку месторождений полезных ископаемых и их добычу;
соблюдением условий разрешения на бурение скважин на воду и разрешения на специальное водопользование (подземные воды);
предупреждением загрязнения недр и в первую очередь подземных питьевых и минеральных вод вредными отходами, промышленными стоками, химическими соединениями, от ливневых стоков;
недопущением вредного воздействия недр на среду обитания людей и живой природы из-за нарушения и разрушения верхнего слоя при разработке полезных ископаемых;
охраной уникальных объектов недр, подземных минеральных лечебных и питьевых вод;
обеспечением полного и комплексного изучения недр, наиболее полной добычи из них полезных ископаемых, их рационального использования и извлечения всех компонентов;
соответствием направлений геологоразведочных работ средне- и долгосрочным программам проведения геологоразведочных работ, геологическим заданиям, проектам, требованиям комплексного использования минеральных ресурсов, а также иным документам, регламентирующим проведение этих работ;
рациональным использованием финансовых средств, выделяемых на проведение работ по геологическому изучению недр;
качеством лабораторно-аналитических исследований;
обеспечением выполнения гидрогеологических исследований на участках эксплуатации водозаборов, работающих на неутвержденных запасах;
соблюдением условий складирования и хранения попутно добываемых и временно не используемых полезных ископаемых при проведении геологоразведочных работ;
обеспечением сохранности геологической, маркшейдерской и иной документации, образцов горных пород и руд, керна, дубликатов проб полезных ископаемых, которые могут быть использованы при дальнейшем изучении недр, разработке месторождений полезных ископаемых, а также при пользовании недрами в иных целях, не связанных с добычей полезных ископаемых;
состоянием участков недр, представляющих особую научную и культурную ценность, в части соблюдения условий содержания природных геологических заповедников, стратотипических и опорных разрезов, отдельных геологических памятников природы, уникальных скоплений палеонтологических остатков, редких минеральных образований;
соблюдением установленных норм и правил по охране недр при разработке месторождений полезных ископаемых;
выполнением пользователями недр решений и заключений, принятых при утверждении запасов Государственной комиссией по запасам полезных ископаемых при Госкомгеологии;
своевременным проведением аттестации руководящих работников и специалистов предприятий и организаций в области охраны недр.
Госкомпромбез в области геологического изучения, использования и охраны недр осуществляет государственный контроль за:
соблюдением установленного порядка согласования заданий на проектирование и проектов на строительство, реконструкцию и расширение предприятий по добыче полезных ископаемых, переработке минерального сырья, а также подземных сооружений и объектов, не связанных с добычей полезных ископаемых, в части обеспечения промышленной безопасности;
соблюдением установленных норм и правил по промышленной безопасности при разработки месторождений полезных ископаемых, за исключением общераспространенных;
соблюдением пользователями недр норм и правил безопасности ведения горных, буровых и иных работ;
правильностью определения и нанесения на горнографическую документацию границ опасных зон и учета состояния горных выработок;
выбором площадок для строительства предприятий по добыче полезных ископаемых и переработке минерального сырья;
соблюдением пользователями недр установленного порядка ликвидации и консервации предприятий и объектов по добыче полезных ископаемых и подземных сооружений, не связанных с добычей полезных ископаемых;
соблюдением норм и правил проектирования, строительства, эксплуатации, консервации и ликвидации глубоких скважин на нефть и газ;
своевременным проведением аттестации руководящих работников и специалистов предприятий и организаций в области промышленной безопасности.
Глава 3. Права и ответственность органов, осуществляющих государственный контроль в сфере геологического изучения, использования и охраны недр
11. Главные государственные инспекторы Госкомэкологии по экологии и охране окружающей среды, осуществляющие государственный экологический контроль за охраной и использованием недр, главный инспектор Инспекции, а также его заместители, главные государственные инспекторы Госкомпромбеза по горному надзору, горному надзору на объектах нефтегазовой промышленности, а также их заместители имеют право:
проводить в установленном порядке обследования (инспекции) в организациях и на объектах, а также привлекать по согласованию с соответствующими министерствами, ведомствами, иными организациями, специалистов для участия в проведении обследований (инспекций);
давать руководителям подконтрольных организаций и объектов, а также министерствам, ведомствам обязательные для исполнения предписания, представления об устранении выявленных нарушений норм и правил в области геологического изучения, использования и охраны недр, экологической и промышленной безопасности ведения работ, связанных с пользованием недрами;
приостанавливать и прекращать в установленном порядке работы, которые ведутся с нарушениями экологических требований, норм и правил по безопасному ведению работ и охране недр, опечатывать места работ и оборудование. Меры, влекущие приостановление или прекращение деятельности субъектов предпринимательства, применяются в судебном порядке, за исключением случаев приостановления деятельности на срок не более десяти рабочих дней в связи с предотвращением возникновения чрезвычайных ситуаций и иной реальной угрозы жизни и здоровью населения;
привлекать в установленном порядке к административной ответственности должностных лиц и граждан за нарушение требований в области охраны природы, промышленной безопасности, норм и правил по геологическому изучению, использованию и охране недр;
участвовать в проверке знаний норм и правил промышленной, экологической безопасности, геологического изучения, использования и охраны недр у руководителей и инженерно-технических работников подконтрольных организаций и объектов;
вносить на рассмотрение организаций обоснованные представления об освобождении от занимаемой должности или о лишении на срок до одного года права технического руководства работами лиц, систематически нарушающих требования охраны природы, промышленной безопасности, норм и правил по геологическому изучению, использованию и охране недр, или за их однократное грубое нарушение;
в установленном порядке передавать материалы обследований (инспекций) в правоохранительные органы для рассмотрения вопроса о привлечении виновных лиц к уголовной ответственности в случаях выявления нарушений законодательства в области геологического изучения, использования и охраны недр;
заслушивать руководителей министерств, ведомств, организаций по вопросам охраны природы, промышленной безопасности, норм и правил по геологическому изучению, использованию и охране недр;
назначать проведение контрольных испытаний оборудования и материалов, анализов рабочей и окружающей среды, а также проведение независимой экспертизы проектных и проектно-конструкторских решений в случаях выявления реальной угрозы жизни людей и окружающей среде, а также при проведении технического расследования причин аварий и несчастных случаев;
бесплатно получать в установленном порядке от министерств, ведомств, иных организаций необходимую информацию по вопросам геологического изучения, использования и охраны недр, окружающей природной среды.
12. Государственные инспекторы Республики Узбекистан по экологии и охране окружающей среды, осуществляющие государственный экологический контроль за охраной и использованием недр, и при Госкомгеологии, а также инспекторы по горному надзору, горному надзору на объектах нефтегазовой промышленности и геологическому изучению недр на территории своей деятельности имеют право:
давать руководителям подконтрольных организаций и объектов обязательные для исполнения предписания, представления об устранении выявленных нарушений норм и правил в области геологического изучения, использования и охраны недр, экологической и промышленной безопасности, связанных с пользованием недрами;
приостанавливать и прекращать в установленном порядке работы, которые ведутся с нарушениями экологических требований, норм и правил по безопасному ведению работ и охране недр, опечатывать места работ и оборудование. Меры, влекущие приостановление или прекращение деятельности субъектов предпринимательства, применяются в судебном порядке, за исключением случаев приостановления деятельности на срок не более десяти рабочих дней в связи с предотвращением возникновения чрезвычайных ситуаций и иной реальной угрозы жизни и здоровью населения;
привлекать в установленном порядке к административной ответственности должностных лиц и граждан за нарушение норм и правил в области геологического изучения, использования и охраны недр, экологической и промышленной безопасности, связанных с пользованием недрами;
участвовать в проверке знаний норм и правил промышленной, экологической безопасности, геологического изучения, использования и охраны недр у руководителей и инженерно-технических работников подконтрольных организаций и объектов;
бесплатно получать в установленном порядке от министерств, ведомств, иных организаций необходимую информацию по вопросам геологического изучения, использования и охраны недр.
13. Органы государственной власти на местах имеют право:
участвовать в разработке и реализации на соответствующей территории государственных программ развития и воспроизводства минерально-сырьевой базы, охраны недр и осуществления контроля за их выполнением;
согласовывать условия пользования недрами при добыче общераспространенных полезных ископаемых;
осуществлять иные полномочия в соответствии с законодательством.
14. Органы, осуществляющие государственный контроль в сфере геологического изучения, использования и охраны недр, несут ответственность в соответствии с законодательством за организацию и осуществление государственного контроля по направлениям деятельности, предусмотренным настоящим Положением.
15. Органы, осуществляющие государственный контроль в сфере геологического изучения, использования и охраны недр, осуществляют свои функции путем непосредственного обследования (инспекции) контролируемых объектов, а также изучения геологической, маркшейдерской, производственно-технической, финансовой и проектно-сметной документации.
16. Госкомэкологии, Госкомпромбез и Инспекция проводят свою работу в тесном взаимодействии с органами государственной власти на местах.
Обо всех нарушениях законодательства о недрах, об охране природы, а также норм и правил в области геологического изучения, использования и охраны недр органы, осуществляющие государственный контроль в сфере геологического изучения, использования и охраны недр, информируют органы государственной власти на местах, а также учитывают их предложения по предотвращению указанных нарушений.
17. Пользователи недр обязаны создавать должностным лицам органов, осуществляющих государственный контроль в сфере геологического изучения, использования и охраны недр, осуществляющим обследование (инспекцию), необходимые условия для работы (обеспечивать транспортом, служебными и жилыми помещениями, спецодеждой, средствами защиты и связи), предоставлять испрашиваемую геологическую, маркшейдерскую, производственно-техническую, проектно-сметную, финансовую и иную документацию, давать объяснения по вопросам, входящим в компетенцию органов, осуществляющих государственный контроль в сфере геологического изучения, использования и охраны недр.
Глава 4. Порядок осуществления Государственного контроля в сфере геологического изучения, использования и охраны недр
18. Органы, осуществляющие государственный контроль в сфере геологического изучения, использования и охраны недр, осуществляют свою деятельность согласно утверждаемым в установленном порядке планам работ и в соответствии с настоящим Положением, иными актами законодательства, а также соответствующими поручениями Кабинета Министров Республики Узбекистан.
Глава 5. Заключительные положения
19. Споры, возникающие в связи с применением настоящего Положения, разрешаются в порядке, установленном законодательством.
20. Лица, виновные в нарушении требований настоящего Положения, несут ответственность в соответствии с законодательством.
ПРИЛОЖЕНИЕ № 5 к постановлению Кабинета Министров от 4 декабря 2018 года № 983
Единые правила охраны недр при разработке месторождений полезных ископаемых
Глава 1. Общие положения
1. Настоящие Правила устанавливают единые требования по рациональному, комплексному использованию месторождений полезных ископаемых и охране недр.
2. Правила являются обязательными для всех юридических и физических лиц, осуществляющих на территории Республики Узбекистан разработку месторождений полезных ископаемых, проектирование, строительство, реконструкцию, ликвидацию и консервацию предприятий по добыче полезных ископаемых.
3. Разработка месторождений полезных ископаемых допускается с соблюдением требований Закона Республики Узбекистан «О недрах» и при наличии:
разрешения на право пользования недрами для добычи полезных ископаемых;
отчета с подсчетом запасов полезных ископаемых, утвержденного в установленном порядке;
акта приемки-передачи разведанного месторождения для промышленного освоения;
утвержденного проекта, прошедшего государственную экологическую экспертизу на строительство нового или расширение, реконструкцию и техническое перевооружение действующего предприятия и разработку месторождения;
акта, удостоверяющего предоставление горного отвода;
документа, удостоверяющего отвод земельного участка;
акта государственной комиссии о приемке предприятия или его очереди в эксплуатацию;
разрешения на специальное водопользование или водопотребление, а при необходимости — протокола Государственной комиссии по запасам полезных ископаемых при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам (далее — ГКЗ) по утверждению запасов подземных вод;
плана развития горных работ;
керна разведочных скважин и дубликатов проб, необходимых для дальнейшего геологического изучения и разработки месторождения.
4. Предприятие должно иметь очистные и проходческие комплексы, выемочные, горнотранспортные машины и механизмы, другие технические средства, предусмотренные проектом, обеспечивающие безопасность ведения горных работ и наиболее полное, комплексное извлечение полезных ископаемых, а также улавливающее оборудование и очистные сооружения, исключающие или снижающие выбросы и сбросы вредных веществ в окружающую среду.
5. Недра для добычи полезных ископаемых предоставляются в пользование на основании разрешения и акта, удостоверяющего предоставление горного отвода, за исключением случаев, предусмотренных законодательством.
Горные отводы для разработки месторождений полезных ископаемых предоставляются в установленном порядке Инспекцией по контролю за горно-геологической деятельностью и ее региональных инспекций при Государственном комитете Республики Узбекистан по геологии и минеральным ресурсам (далее — Инспекция).
6. После выдачи акта горного отвода на земельный участок для строительства предприятий по добыче полезных ископаемых и эксплуатации месторождений полезных ископаемых, решения местных органов исполнительной власти о выделении земельного участка не требуются.
7. Опытно-промышленная добыча полезных ископаемых осуществляется на основании разрешения, без предоставления горного отвода (кроме месторождений нефти и газа), в процессе геологического изучения недр с целью разработки или совершенствования технологии обогащения и переработки полезных ископаемых, выбора рациональных способов и методов промышленной разработки месторождения полезных ископаемых, а также использования техногенных минеральных образований.
Опытно-промышленная добыча осуществляется по самостоятельному проекту, согласованному с Госкомэкологии и Инспекцией.
8. План развития горных работ составляется пользователем недр и через информационную систему «Лицензия» представляется на согласование в Инспекцию и Государственный комитет промышленной безопасности Республики Узбекистан.
Планы развития горных работ в части обеспечения охраны недр согласовываются с Инспекцией, а в части обеспечения промышленной безопасности — с Государственным комитетом промышленной безопасности Республики Узбекистан.
Инспекция и Государственный комитет промышленной безопасности Республики Узбекистан одновременно рассматривают представленные материалы в 10-дневный срок и направляют план развития горных работ через информационную систему «Лицензия», с заверением его электронной цифровой подписью.
Планы развития горных работ разрабатываются на один год в соответствии с проектом.
В годовой план развития горных работ включаются нормативы потерь разубоживания, рассчитанные по каждой выемочной единице.
В планах развития горных работ должны быть предусмотрены мероприятия по добыче полезных ископаемых, оптимизации потерь и разубоживания полезных ископаемых при добыче, по вовлечению в добычу, при необходимости - ранее законсервированных и забалансовых запасов, использованию попутных полезных ископаемых и вскрытых горных пород, складированию некондиционного минерального сырья в спецотвалы, внедрению в производство достижений науки и техники, а также перспективных технологических решений и результатов научно-исследовательских и опытных работ в области охраны недр.
Порядок составления и согласования планов развития горных работ и нормативов потерь и разубоживания определяется типовыми методическими указаниями, утвержденными Инспекцией, а также отраслевыми методическими указаниями, утвержденными министерствами и ведомствами по согласованию с Инспекцией.
9. Запрещается всякая деятельность, нарушающая сохранность редких геологических обнажений, минералогических образований, палеонтологических объектов и участков недр, объявленных в установленном порядке заповедниками либо памятниками природы, истории и культуры.
В случае обнаружения при пользовании недрами редких геологических обнажений и минералогических образований, метеоритов, палеонтологических, археологических и других объектов, представляющих интерес для науки и культуры, работы на соответствующем участке немедленно приостанавливаются и об этом сообщается вышестоящей организации и заинтересованным государственным органам.
Возобновление работ на этом участке разрешается с согласия заинтересованных государственных органов.
10. Пользователи недр должны принимать меры для материального и морального поощрения трудовых коллективов и отдельных работников за достигнутые ими высокие показатели по извлечению полезных ископаемых из недр и комплексности их использования, а также внедрять передовой опыт организации труда, способствующий снижению потерь минерального сырья при его добыче и первичной переработке.
Работники предприятий обязаны активно содействовать соблюдению законодательства о недрах и настоящих Правил. Работник, заметивший нарушение, которое может привести или привело к необоснованным потерям полезных ископаемых, обязан немедленно сообщить об этом соответствующему лицу технического надзора или администрации предприятия для принятия мер.
11. Разработка месторождения полезного ископаемого в случае использования добываемого минерального сырья для целей, не предусмотренных решением ГКЗ при утверждении запасов, или с нарушением этого решения запрещается.
12. Министерства, ведомства, организации и пользователи недр, осуществляющие добычу полезных ископаемых и подготовку минерального сырья к переработке, несут всю полноту ответственности за комплексное освоение месторождений и рациональное использование минерально-сырьевых ресурсов.
13. Требования настоящих Правил должны быть отражены в соответствующих отраслевых документах (правилах технической эксплуатации, уставах, положениях, инструкциях и т. п.), регламентирующих производственную деятельность служб, подразделений и отдельных должностных лиц предприятий.
Глава 2. Основные требования к проектированию, строительству к вводу в эксплуатацию предприятий по добыче полезных ископаемых
14. Проектирование предприятий по добыче полезных ископаемых и переработке минерального сырья производится на основе утвержденных запасов и изучения недр на участке предполагаемого строительства с учетом обеспечения технической безопасности и экологического состояния района.
15. Место расположения предприятия — площадка для строительства предприятия по добыче полезных ископаемых выбирается в соответствии с законодательством Республики Узбекистан о недрах, земельным, водным и другими актами законодательствами, а также в соответствии с требованиями инструкций по строительству.
16. Места расположения предприятий по добыче полезных ископаемых до начала проектных работ согласовываются с местными органами власти, специально уполномоченными органами управления в области горных отношений, другими заинтересованными органами.
17. Проектная организация — генеральный проектировщик с привлечением, в необходимых случаях, специализированных проектных и изыскательских организаций осуществляет по поручению заказчика обосновывающие расчеты, технико-экономическое сравнение вариантов размещения предприятия по добыче полезных ископаемых на различных отобранных для строительства площадках и подготавливает предложения по оптимальному варианту. Объем и состав этих материалов и предложений определяются с учетом сложности объектов и должны быть достаточными для подготовки заключений о рациональном, комплексном использовании месторождений и добываемых полезных ископаемых и эффективности намечаемых решений по охране недр.
18. Материалы с обосновывающими расчетами, технико-экономическим сравнением вариантов размещения предприятий по добыче полезных ископаемых и предложениями по оптимальному варианту проектная организация — генеральный проектировщик направляет в Госкомэкологии, Инспекцию и Госкомпромбез, представители которых должны принимать участие в выборе площадки под строительство предприятия.
19. Для выбора площадки под строительство предприятия по добыче полезных ископаемых заказчиком в установленном порядке создается комиссия с обязательным участием представителей Госкомэкологии, Инспекции и Госкомпромбеза.
Акт о выборе площадки для строительства предприятия по добыче полезных ископаемых, подписанный всеми членами комиссии, утверждается в установленном порядке и является документом о согласовании места расположения предприятия по добыче полезных ископаемых.
20. В случае выбора площадки строительства предприятия в пределах залегания полезных ископаемых заказчик до начала разработки проекта должен оформить в установленном порядке разрешение на застройку площади залегания полезных ископаемых.
21. Проект предприятия, в том числе на опытно-промышленную разработку месторождения, должен соответствовать требованиям законов Республики Узбекистан, действующих нормативных документов по проектированию и строительству, отраслевым нормам и правилам безопасности и технической эксплуатации, а также настоящим Правилам.
В проекте должны быть предусмотрены мероприятия, обеспечивающие выполнение решений и рекомендаций ГКЗ по утверждению запасов.
22. Проект предприятия и проект опытно-промышленной разработки месторождения разрабатываются пользователем недр и через информационную систему «Лицензия» представляются на согласование в Инспекцию и Государственный комитет промышленной безопасности Республики Узбекистан.
Проект предприятия и проект опытно-промышленной разработки месторождения согласовываются с Инспекцией в части обеспечения охраны недр и с Государственным комитетом промышленной безопасности Республики Узбекистан — в части обеспечения промышленной безопасности.
Инспекция и Государственный комитет промышленной безопасности Республики Узбекистан одновременно рассматривают представленные материалы в течение 10 дней и направляют проект предприятия и проект опытно-промышленной разработки месторождения через информационную систему «Лицензия», с заверением электронной цифровой подписью.
23. Проект предприятия должен предусматривать:
размещение наземных и подземных сооружений предприятия, способы вскрытия и системы разработки месторождения полезных ископаемых, применение средств механизации и автоматизации производственных процессов, обеспечивающих наиболее полное, комплексное и экономически целесообразное извлечение из недр и рациональное эффективное использование запасов основных и совместно с ними залегающих полезных ископаемых, а также сохранение в недрах или складирование забалансовых запасов для их последующего промышленного освоения;
подготовку добытых полезных ископаемых, обеспечивающую применение прогрессивных схем обогащения и эффективную переработку минерального сырья, рациональное, комплексное извлечение содержащихся в нем компонентов, имеющих промышленное значение;
рациональное использование вскрышных и вмещающих пород и отходов производства при разработке месторождений полезных ископаемых;
обезвреживание или захоронение вредных отходов производства;
раздельное складирование и сохранение попутно добываемых, временно не используемых полезных ископаемых, а также отходов производства, содержащих полезные ископаемые компоненты, и сроки сохранения и вовлечения в использование полезных ископаемых и отходов производства, мероприятия по предотвращению потерь сырья и его порчи;
геологическое изучение недр, вскрываемых в процессе строительства и эксплуатации предприятия, составление геологической и маркшейдерской документации в объеме, необходимом для прогнозирования добычи и горно-геологических условий отработки;
технические средства по достоверному учету количества и качества добываемого минерального сырья;
состав геологической и маркшейдерской служб предприятия, их техническое оснащение;
меры, обеспечивающие безопасность работников предприятия и населения, охрану недр, атмосферного воздуха, земель, лесов, вод и других объектов окружающей природной среды, зданий, сооружений, заповедников, памятников природы, истории и культуры от вредного влияния работ, связанных с пользованием недр;
мероприятия по технике безопасности;
приведение земельных участков и водоемов, нарушенных при пользовании недр, в безопасное состояние, а также состояние, пригодное для использования их в народном хозяйстве в соответствии с действующим законодательством.
Меры по охране окружающей природной среды в проекте предприятия, наряду с другими вопросами также должны предусматривать решения:
по снижению статистики отчуждения земель под горные разработки;
по выбору технологии добычи и первичной переработки минерального сырья с наименьшими вредными выбросами и сбросами в окружающую природную среду;
по организации контроля за состоянием окружающей природной среды и прогнозированию оценки изменения окружающей природной среды, связанной с использованием недр.
24. На разработку крупных месторождений полезных ископаемых с количеством размещаемых на них предприятий два и более должен быть разработан комплексный проект освоения и разработки месторождения, предусматривающий:
рациональную раскройку месторождения на шахтные (карьерные) поля, обеспечивающую наиболее полное извлечение из недр и комплексное использование запасов основных и совместно с ними залегающих полезных ископаемых и содержащихся в них компонентов, а также меры, обеспечивающие безопасность работников предприятия и населения;
обоснование оптимальной мощности каждого предприятия, очередность отработки пластов, рудных тел и залежей полезных ископаемых разных видов (разновидностей) и строения, исключающие их подработку и необоснованные потери;
наиболее целесообразное размещение основных и вспомогательных промплощадок предприятий с поверхностными зданиями и сооружениями, необходимыми для эксплуатации предприятий, в том числе складов полезных ископаемых, отвалов вскрышных и вмещающих пород, также жилых поселков и коммуникаций, железных и автомобильных дорог, линий электропередачи и связи, водоснабжения, теплоснабжения, канализации с очистными сооружениями и других объектов;
очередность строительства и ввода в действие отдельных предприятий;
капитальные затраты и технико-экономические показатели по отдельным предприятиям и в целом по месторождению.
Комплексный проект освоения и разработки месторождения утверждается в установленном порядке по согласованию с Госкомэкологии, Инспекцией и Госкомпромбезом, с разработкой на его основе проектов отдельных предприятий, размещаемых на данном месторождении.
25. Принимаемые в проекте предприятия схемы вскрытия месторождения, способы и системы разработки должны быть обоснованы повариантными технико-экономическими расчетами с выбором вариантов, отвечающих условиям безопасности и обеспечивающих оптимальную полноту и качество извлечения запасов полезных ископаемых из недр с максимальным экономическим эффектом на единицу (тонну, куб. м) погашаемых балансовых запасов, оцениваемым с народнохозяйственных позиций и с учетом требований по охране окружающей природной среды. При обосновании способов и систем разработки в проектах предприятий должны быть также рассмотрены варианты отработки шахтных полей от флангов к центру, полевой подготовки выемочных участков, а также определены оптимальные параметры выемочных единиц.
Принятые к осуществлению в рамках проектов варианты должны обеспечивать безопасность работ и исключать выборочную отработку наиболее богатых участков месторождения и продуктивных пластов, рудных тел и залежей, приводящую к снижению качества остающихся балансовых запасов месторождения, а также подработку и надработку пластов, рудных тел и залежей, вследствие которых содержащиеся в них запасы полезных ископаемых могут утратить промышленное значение или полностью оказаться потерянными.
26. Если на действующем предприятии проектом не предусмотрена и фактически не ведется отработка забалансовых запасов, балансовых запасов других полезных ископаемых, залегающих совместно с основным, предприятие обязано разработать и в установленном порядке утвердить дополнение к проекту, предусматривающее порядок и условия добычи совместно залегающих полезных ископаемых, а в необходимых случаях и порядок их складирования в специальные отвалы и сохранения для использования в будущем.
При разработке дополнений к проекту должны обеспечиваться наиболее полное комплексное использование сырья с применением прогрессивной технологии его добычи и переработки и учитываться:
степень разведанности, качество и пространственное положение забалансовых и совместно залегающих полезных ископаемых;
наличие потребителей и прогноз потребности в этих полезных ископаемых.
27. Проекты предприятий на месторождениях, находящихся в сложных горно-геологических условиях, должны содержать специальный раздел, предусматривающий мероприятия, исключающие или значительно снижающие вредное влияние осложняющих природных условий на рациональное, комплексное использование недр и одновременно обеспечивающие безопасное ведение горных работ, охрану недр и окружающей природной среды.
Строительство и эксплуатация таких предприятий должны осуществляться при строгом выполнении соответствующих требований Правил безопасности в угольных и сланцевых шахтах, Единых правил безопасности при разработке рудных, нерудных и россыпных месторождений подземным способом, Единых правил безопасности при разработке месторождений полезных ископаемых открытым способом, Правил (указаний) по охране сооружений и природных объектов от вредного влияния горных работ, а также требований специальных инструкций, оговоренных в указанных и настоящих Правилах.
28. При установлении ГКЗ многоцелевого назначения комплексного минерального сырья проектом предприятия должен быть определен оптимальный вариант освоения месторождения и применения добываемого сырья.
29. В проектах предприятий по подземной добыче природных каменных строительных материалов, гипса, известняка, каменных и калийных солей должна рассматриваться целевая подготовка выработок с учетом обеспечения их долговременной сохранности для использования в целях, не связанных с добычей полезных ископаемых.
30. Запрещается при строительстве новых и реконструкции действующих предприятий, а также подготовке на них горизонтов и выемочных участков производить какие-либо изменения и отступления от утвержденных проектов, приводящие к нарушениям требований законодательства о недрах и настоящих Правил, без предварительного согласования их с проектной организацией, разработавшей проект, Госкомэкологии, Инспекцией и Госкомпромбезом, а также без письменного разрешения на внесение изменений организации, утвердившей проект.
31. Предприятия, законченные строительством (реконструкцией, расширением) в соответствии с утвержденным проектом и подготовленные к эксплуатации, должны быть предъявлены заказчиком к приемке государственным приемочным комиссиям.
Состав государственных приемочных комиссий, порядок их назначения и работы определяются законодательством.
Приемка в эксплуатацию законченных строительством объектов государственными приемочными комиссиями оформляется актами.
32. Основные данные по проектным решениям в части обеспечения рационального, комплексного использования разрабатываемого месторождения и добываемых полезных ископаемых, охраны недр и окружающей природной среды должны быть сведены в специальном разделе «Охрана недр и окружающей природной среды» в составе проекта, который должен пройти государственную экологическую экспертизу.
Глава 3. Геологическое и маркшейдерское обеспечение горных работ и учет запасов
33. Министерства, ведомства, предприятия и другие пользователи недр, осуществляющие разработку месторождений полезных ископаемых, проектирование и строительство предприятий по добыче полезных ископаемых, должны иметь геологическую и маркшейдерскую службы.
На предприятиях, разрабатывающих полезные ископаемые для производства строительных материалов, допускается осуществление геолого-маркшейдерской службы централизовано вышестоящим ведомством, если на данном предприятии указанная служба отсутствует.
Структура, задачи, обязанности и права этих служб определяются типовыми положениям о ведомственной геологической службе и о ведомственной маркшейдерской службе, утверждаемыми постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан, а также отраслевыми положениями об указанных службах, утвержденными министерствами и ведомствами по согласованию с Инспекцией.
34. Предприятия должны в случае необходимости осуществлять доразведку и эксплуатационную разведку отрабатываемых месторождений с целью укрепления минерально-сырьевой базы и повышения достоверности разведанных запасов.
Предприятия должны:
осуществлять геологические работы с целью изучения горно-геологических условий отработки на сложных участках месторождений;
выполнять маркшейдерские работы для обеспечения наиболее полного и комплексного использования месторождений полезных ископаемых, эффективного и безопасного ведения горных работ, охраны недр, зданий, сооружений и природных объектов от вредного влияния горных разработок;
вести установленную геологическую и маркшейдерскую документацию;
обеспечивать учет состояния и движения запасов, потерь и разубоживания полезных ископаемых, а также учет попутно добываемых, временно не используемых полезных ископаемых и отходов производства, содержащих полезные компоненты.
Запрещается разработка месторождений и строительство (реконструкция) предприятий без своевременного и качественного геологического и маркшейдерского обеспечения горных работ, а также без ведения учета состояния и движения запасов, потерь и разубоживания полезных ископаемых.
35. Геологические работы в пределах разрабатываемого месторождения должны проводиться в соответствии с утвержденным проектом, отраслевыми нормативными документами и указаниями, а также с соблюдением требований инструкций ГКЗ и методических положений и указаний Госкомгеологии Республики Узбекистан и правил по безопасному ведению работ.
Планирование и проведение эксплуатационной разведки осуществляются по годовым планам горных работ, согласованным с Инспекцией.
36. Доразведка и эксплуатационная разведка месторождений или отдельных их участков осуществляются предприятием или специализированной организацией по геологическому заданию, выданному предприятием.
37. Доразведка разрабатываемых месторождений на недостаточно детально изученных частях (флангах, глубоких горизонтах, обособленных участках) должна осуществляться последовательно, в увязке с проектами предприятий и планами развития горных работ.
Эксплуатационная разведка должна опережать развитие подготовительных и очистных работ и проводиться на протяжении всего срока деятельности предприятия.
38. Проекты работ по доразведке месторождения должны предусматривать:
целевое задание, обоснование постановки и задачи работ;
методику и технологию проведения принятого комплекса геологических, геофизических, гидрогеологических, буровых и инженерно-геологических работ, а также технологических и других видов исследований, необходимых для выполнения целевого задания;
расчет фактических объемов работ;
ожидаемые результаты по приросту запасов полезных ископаемых, по переводу запасов в более высокие категории по степени их изученности, а также по уточнению геологических особенностей месторождения или отдельных его участков.
При сложных горно-геологических условиях разработки месторождения или его участков (возможности внезапных выбросов горной массы и газа, горных ударов, прорывов воды и плывунов, оползневых явлений и др.) проектами по доразведке должно предусматриваться проведение специальных исследований для выработки рекомендаций по обеспечению эффективного и безопасного ведения горных работ.
Проекты по доразведке должны предусматривать максимальное использование капитальных, подготовительных, нарезных горных выработок и буровых скважин для целей доразведки месторождения.
Разведочные горные выработки должны максимально использоваться для эксплуатационных работ.
39. Результаты геологических, гидрогеологических, геофизических, технологических и других работ, полученные в процессе строительства и эксплуатации предприятия, доразведки и эксплуатационной разведки, должны своевременно обрабатываться и использоваться для геологического обоснования проектирования, рационального планирования горного производства, в том числе капитальных, подготовительных и очистных работ.
В случае расхождений между данными детальной разведки и фактическими данными, полученными при строительстве и эксплуатации предприятия, доразведки и эксплуатационной разведки, материалы сопоставления должны быть рассмотрены предприятием совместно с организацией, осуществившей детальную разведку. При существенных расхождениях материалы представляются на рассмотрение в ГКЗ.
Предприятие и специализированная организация по результатам проведенных геологоразведочных работ должны составлять геологические отчеты в установленном порядке.
Проектирование и планирование горных работ, а также их производство без предварительного геологического обоснования не допускаются.
40. Все разведочные горные выработки и буровые скважины подлежат геологическому документированию, а в случаях вскрытия ими тел полезных ископаемых и в других необходимых случаях —опробованию, в том числе технологическому, в соответствии с проектом.
Геологическому документированию и опробованию подлежат капитальные, подготовительные, нарезные и очистные горные выработки и буровые скважины различного назначения.
Предприятие обязано своевременно обеспечивать выполнение химических, спектральных и других видов анализов проб на все полезные компоненты и вредные примеси, предусмотренные проектом геологоразведочных работ, а также проведение исследований технологических свойств полезных ископаемых и содержащихся в них компонентов, имеющих промышленное значение.
41. Своевременность и качественность составления первичной геологической документации подлежат обязательной ежеквартальной проверке вышестоящим должностным лицом геологической службы.
42. О всех изменениях горно-геологических условий, которые могут вызвать осложнения технологии или остановку горных работ, геологическая служба обязана безотлагательно уведомить руководителей предприятия в соответствии с инструкцией по геологическим работам.
43. На основе первичной геологической документации должна составляться сводная геологическая документация.
Обязательный комплект и содержание первичной и сводной геологической документации определяются инструкцией по геологическим работам.
Для месторождений сложного строения или с неравномерным распределением полезных компонентов и вредных примесей обязательно проведение особо детальной геометризации месторождения или отдельных его участков с составлением специальной графической документации.
44. Графическая геологическая документация должна составляться на маркшейдерской основе с соблюдением принятых для горной графической документации условных обозначений.
Для чертежей должны применяться материалы, обеспечивающие установленные сроки их службы и хранения.
Рабочая геологическая документация пополняется по мере накопления фактических данных, но не реже одного раза в месяц. Сводная геологическая документация пополняется ежеквартально. Отставание в пополнении геологической документации не допускается.
На предприятиях, разрабатывающих полезные ископаемые для производства строительных материалов, пополнение рабочей документации допускается до одного раза в квартал, а пополнение сводной документации до одного раза в полугодие.
45. По геологической документации, данным опробования и других геологических работ, выполненных в процессе доразведки, эксплуатационной разведки и разработки месторождения, должны устанавливаться или уточняться контуры, элементы залегания, качество и технологические свойства полезных ископаемых для подсчета или пересчета балансовых и забалансовых запасов по отдельным выемочным единицам, участкам, телам полезного ископаемого и по месторождению в целом.
Контуры балансовых запасов для их подсчета или пересчета определяются на основании соответствующих кондиций, утвержденных в установленном порядке.
46. На строящихся и действующих предприятиях должны выполняться следующие маркшейдерские работы:
своевременное создание геодезических и маркшейдерских опорных и съемочных сетей и на их основе осуществление всего комплекса маркшейдерских измерений и вычислений, необходимых для составления и систематического пополнения горной графической документации, решения различных горно-геометрических задач для горного производства;
вынос в натуру проектных параметров строительства различных объектов на земной поверхности и в подземных выработках, задание направлений горным и разведочным выработкам в соответствии с проектами и планами развития горных работ, а также контроль за их соблюдением;
производство инструментальных наблюдений за процессами сдвижения горных пород, деформациями земной поверхности, зданий, сооружений, устойчивостью уступов и бортов карьеров;
расчет и своевременное нанесение на горную графическую документацию предохранительных и барьерных целиков и границ безопасного ведения горных работ;
определение и своевременное нанесение на горную графическую документацию опасных зон возможного прорыва воды и газа в действующие выработки, зон повышенного горного давления от целиков на смежных пластах (залежах) и газодинамических проявлений (выбросов, горных ударов);
контроль за соблюдением утвержденных мероприятий по безопасности ведения горных работ вблизи и в пределах опасных зон в части маркшейдерского обеспечения;
контроль за недопущением самовольной застройки площадей залегания полезных ископаемых.
47. Маркшейдерские работы должны выполняться в соответствии с требованиями Инструкции по производству маркшейдерских работ и других нормативных документов при строгом соблюдении сроков их выполнения, а также законодательства о недрах, правил и норм безопасности, правил технической эксплуатации и настоящих Правил.
Маркшейдерские работы, требующие применения специальных методов, технических средств и инструментов, должны выполняться специализированными организациями (бюро).
48. Запрещается производить геологоразведочные, горные и строительные работы без маркшейдерского обеспечения этих работ.
49. На каждом предприятии должны иметься и систематически вестись книги геологических и маркшейдерских указаний, обязательных для выполнения должностными лицами, которым они адресованы. Использование этих указаний должно регулярно контролироваться руководителем или главным инженером предприятия.
50. Учет состояния и движения запасов, потерь и разубоживания полезных ископаемых, а также учет запасов по степени их подготовленности к выемке осуществляется в соответствии с требованиями отраслевых инструкций и Инструкции по учету запасов полезных ископаемых и по составлению отчетных балансов по форме 5-гр. Учет попутно добываемых, временно не используемых полезных ископаемых, вскрышных пород и отходов горного производства осуществляется в соответствии с отраслевыми инструкциями.
51. Учет состояния и движения запасов, потерь и разубоживания полезных ископаемых должен выполняться с соблюдением следующих основных требований:
учету подлежат как утвержденные ГКЗ запасы полезных ископаемых, так и запасы, подсчитанные в соответствии с требованиями ГКЗ;
запасы полезных ископаемых учитываются по категориям В, С 1 и С 2 раздельно по месторождениям, участкам, горизонтам, отдельным рудным телам, шахтным полям, выемочным единицам, способам и системам разработки, основным промышленным (технологическим) типам и сортам полезных ископаемых;
запасы полезных ископаемых учитываются по наличию их в недрах, независимо от возможного разубоживания и потерь при добыче и переработке;
списание запасов полезных ископаемых с учета предприятия в результате их добычи, потерь, утраты ими промышленного значения и неподтверждения производится в соответствии с Положением о порядке списания с учета пользователя недр запасов полезных ископаемых, добытых и потерянных в процессе добычи (утвержденный постановлением Кабинета Министров от 4 декабря 2018 года № 983).
списание запасов должно быть отражено в геологической и маркшейдерской документации раздельно по элементам учета и внесено в специальную Книгу учета списанных запасов;
прирост и перевод запасов как основных, так и совместно с ними залегающих полезных ископаемых и содержащихся в них компонентов в более высокие категории по степени изученности производится на основе их подсчета по фактическим геологическим материалам и утверждается в установленном порядке.
52. Учет состояния и движения запасов, потерь и разубоживания включает первичный учет, сводный учет и ежегодный отчетный баланс запасов.
Первичный учет осуществляется по выемочным единицам на основании материалов геологических и маркшейдерских работ, выполненных в процессе проведения геологоразведочных, капитальных, подготовительных и нарезных выработок и очистной выемки.
На основании данных первичного учета осуществляется сводный учет состояния и движения запасов, потерь и разубоживания по горизонтам, участкам, по месторождению (шахтному полю) и предприятию в целом.
53. Ежегодный отчетный баланс запасов составляется предприятием на основе первичного и свободного учета запасов, потерь и разубоживания полезных ископаемых по состоянию на первое января каждого года.
К ежегодному отчетному балансу запасов предприятия должны быть приложены материалы, обосновывающие изменение запасов в результате их прироста, а также списания как утративших промышленное значение или не подтвердившихся при последующих геологоразведочных работах и разработке месторождения.
54. Снятие с учета балансовых запасов или перевод их в группу забалансовых по месторождениям, утратившим промышленное значение, производится по согласованию с Инспекцией, при наличии соответствующего решения ГКЗ.
55. Учет состояния и движения запасов по степени их подготовленности к выемке осуществляется предприятиями:
по вскрытым, подготовленным и готовым к выемке запасам;
раздельно по способам разработки, типам месторождений и применяемым системам разработки;
по выемочным единицам.
56. На основании данных учета состояния и движения запасов полезных ископаемых по степени их подготовленности к выемке, а также плановых заданий по добыче геологическая, маркшейдерская и другие службы предприятий должны подготавливать предложения по направлению и развитию горных работ, обеспечивающих восполнение вскрытых, подготовленных и готовых к выемке запасов, наиболее полное, комплексное освоение месторождения.
Глава 4. Планирование и проектирование развития горных работ
57. Планирование и проектирование развития горных работ и процессов разработки месторождения полезных ископаемых должны осуществляться в строгом соответствии с законодательством о недрах, проектом предприятия, действующими нормативными документами и предусматривать решение всех вопросов технологии горного производства, обеспечивающих правильность разработки месторождения, рациональное, комплексное использование, охрану недр и природной среды.
58. Перспективные планы развития горных работ должны предусматривать:
осуществление доразведки месторождения и эксплуатационной разведки;
планомерность отработки месторождения или его части, обеспечивающей достижение оптимального уровня извлечения полезных ископаемых из недр при добыче и исключающей выборочную отработку богатых участков, снижение промышленной ценности месторождения и осложнение условий его разработки;
совершенствование применяемых и внедрение новых прогрессивных способов и систем разработки, а также технологий добычи с целью повышения уровня извлечения полезных ископаемых из недр, улучшение безопасности труда, охраны зданий, сооружений и окружающей природной среды от вредного влияния горных разработок;
восполнение вскрытых, подготовленных и готовых к выемке запасов в соответствии с установленными предприятию заданиями (нормативами);
сохранение забалансовых и ранее законсервированных балансовых запасов полезных ископаемых или вовлечение их в отработку;
использование вскрышных и вмещающих пород;
меры по технике безопасности, охране месторождения или его частей от затопления, обводнения, пожаров и от других факторов, снижающих качество полезных ископаемых и промышленную ценность месторождения или осложняющих его разработку;
порядок и сроки погашения пустот;
меры по охране зданий, сооружений, окружающей природной среды от вредного влияния горных разработок;
применение селективной выемки запасов полезных ископаемых с оставлением пустых пород в выработанном пространстве, если такая выемка повышает извлечение из недр или снижает разубоживание (зольность) полезных ископаемых;
рекультивацию земель, нарушенных горными работами.
В разработке перспективных планов развития горных работ должен принимать участие генпроектировщик предприятия.
По мере развития техники, совершенствования технологии добычи полезных ископаемых и переработки минерального сырья, изменения технических регламентов или стандартов на товарную продукцию, при создании условий для экономически оправданного перевода забалансовых запасов в балансовые в перспективных планах должен быть рассмотрен вопрос о пересмотре кондиций на минеральное сырье и их переутверждении в установленном порядке.
59. Годовые планы развития горных работ должны уточнять перспективные планы, исходя из плановых заданий предприятию по производству товарной продукции, по охране недр и рациональному использованию минеральных ресурсов на планируемый год, и предусматривать:
применение способов и систем разработки месторождения, обеспечивающих наиболее полное извлечение из недр основных и совместно с ними залегающих полезных ископаемых;
соответствие планируемых систем разработки фактическим горно-геологическим условиям в части рационального извлечения полезных ископаемых из недр и безопасности горных работ по каждой выемочной единице;
соответствие планируемого объема горно-подготовительных и нарезных выработок и вскрышных работ заданиям (нормативам) вскрытых, подготовленных и готовых к выемке запасов, а также заданиям по добыче полезных ископаемых;
добычу полезных ископаемых в соответствии с утвержденными кондициями;
проведение опытно-конструкторских, научно-исследовательских и других работ, направленных на оптимизацию показателей извлечения из недр основных и совместно с ними залегающих полезных ископаемых и содержащихся в них компонентов;
рациональное количество одновременно разрабатываемых выемочных единиц, обеспечивающее добычу полезных ископаемых требуемого количества и качества;
оптимальные нагрузки на забои разрабатываемых выемочных единиц;
допустимые объемы запасов, извлекаемых из лучших, т. е. наиболее богатых или находящихся в благоприятных условиях разработки, участков месторождения;
соблюдение календарных графиков добычи полезного ископаемого из каждой выемочной единицы и сроков их погашения.
60. Годовые планы развития горных работ должны содержать:
краткую геологическую характеристику месторождения и выемочных единиц;
сведения о применяемых системах разработки и обеспеченности предприятия запасами по степени их подготовленности к выемке;
данные ожидаемого выполнения плановых заданий по добыче и установленных нормативов потерь и разубоживания по выемочным единицам;
данные об объемах добычи и нормативах потерь и разубоживания в планируемом году;
объемы, направления и сроки проведения подготовительных горных выработок (или вскрышных работ на карьерах);
планы горных работ (проекция на вертикальную или горизонтальную плоскость) с разбивкой по кварталам или месяцам, и другую необходимую горную графическую документацию;
технико-экономические расчеты нормативов эксплуатационных потерь и разубоживания по вновь вводимым в разработку выемочным единицам;
данные о сверхнормативных потерях, допущенных в текущем году, и причинах их образования;
мероприятия по обеспечению планируемого уровня извлечения полезных ископаемых при их добыче, а также по рациональному, комплексному использованию запасов;
порядок управления качеством добываемого полезного ископаемого;
мероприятия по выемке запасов полезных ископаемых из временных целиков, надобность в которых будет отпадать;
порядок отработки и складирования временно не используемых полезных ископаемых, а также добычи совместно залегающих или находящихся в породах вскрыши полезных ископаемых;
схема размещения вскрышных пород и отходов горного производства в отвалах, хвостохранилищах и шламоотстойниках;
порядок выемки запасов полезных ископаемых, залегающих на примыкающих к разрабатываемой части месторождения участках, отработка которых не может быть произведена другими предприятиями;
мероприятия по сохранению и использованию отработанных горных выработок для нужд народного хозяйства;
сведения о наличии, порядке и сроках отработки и погашения временно не активных запасов, а также мероприятия по сокращению многогоризонтности и разбросанности горных работ;
меры по выполнению планов и проектов закладочных работ;
объем работ и порядок осушения месторождения и участков горных работ;
сведения о наличии и погашении пустот;
мероприятия по обеспечению безопасного ведения горных работ;
мероприятия по восстановлению и охране природной среды.
61. Системы разработки, технологические схемы подготовительных и очистных работ и способы управления выработанным пространством, принимаемые в планах развития горных работ, должны также обеспечивать:
извлечение полезных ископаемых из тел с минимальной кондиционной мощностью и предельным качеством;
предупреждение снижения качества полезного ископаемого в процессе добычи в результате выветривания, окисления, самовозгорания и т.п.;
охрану временно консервируемых запасов;
исключение или сокращение потерь в целиках различного назначения.
62. При подземной разработке месторождений заложение и направление подготовительных выработок планируется с учетом наиболее полного извлечения запасов и эффективного поддержания горных выработок. Обязательному рассмотрению подлежит вариант расположения горных выработок вне контура тел полезных ископаемых.
63. Нормативы потерь и разубоживания полезных ископаемых в годовых планах развития горных работ рассчитываются и устанавливаются с учетом конкретных горно-геологических условий выемочных единиц по всем основным и совместно с ними залегающим полезным ископаемым, предусмотренным проектом к добыче.
При изменении горно-геологических условий залегания полезных ископаемых в пределах выемочной единицы, технологии добычных (очистных) работ, а также технико-экономических показателей, учитываемых при нормировании потерь и разубоживания, ранее установленные нормативы потерь и разубоживания должны быть своевременно пересмотрены, вновь согласованы с Инспекцией и утверждены в установленном порядке.
64. Запрещается в годовых планах развития работ предусматривать:
выборочную отработку богатых участков месторождения, приводящую к необоснованным потерям балансовых запасов полезных ископаемых;
направления подготовительных и очистных работ и очередность их осуществления, которые могут привести к снижению промышленной ценности разрабатываемого и соседних с ним участков месторождения или осложнению условий будущей их разработки, а также к необоснованному увеличению консервируемых запасов в недрах;
оставление балансовых запасов полезных ископаемых у границ карьерных (шахтных) полей или в контурах погашаемых запасов, отработка которых в будущем будет невозможна или затруднена;
исключение из проекта плана участков с утратившими промышленное значение балансовыми запасами, которые не списаны в установленном порядке;
оставление на будущие периоды добычи отбитого полезного ископаемого в выемочных единицах, если это не предусмотрено технологией горных работ.
65. Для каждой выемочной единицы должен разрабатываться проект на ее отработку. Основой для разработки этого проекта является проект предприятия и плана развития горных работ.
В проекте на выемочную единицу технико-экономическими расчетами должны быть обоснованы:
извлечение полезного ископаемого из недр (коэффициент извлечения из недр);
разубоживание или изменение качества полезного ископаемого при добыче (коэффициент изменения качества);
меры по выемке полезного ископаемого различных типов и сортов;
оптимальные параметры выемочной единицы;
методы определения учета показателей извлечения полезных ископаемых (прямые, косвенные или комбинированные), обеспечивающие необходимую полноту, достоверность и оперативность установления фактических показателей извлечения.
66. Проект на разработку выемочной единицы составляется для подземной разработки и должен содержать:
геологическую характеристику;
данные о запасах, подлежащих выемке, в том числе забалансовых запасах, включенных в контур выемки;
методы эксплуатационной разведки и способ подготовки выемочной единицы к отработке;
характеристику системы разработки и ее основных параметров;
схему проветривания очистных и подготовительных выработок;
паспорта управления горным давлением и крепления выработок;
перечень средств механизации очистных и подготовительных работ;
схемы доставки, транспорта и электроснабжения;
проект (паспорт) буровзрывных работ;
нормативы потерь и разубоживания полезных ископаемых;
мероприятия, обеспечивающие безопасность работ, борьбу с выбросами, дегазацию, предупреждение от самовозгорания, подтопления подземными водами и плывунами из смежных выработок и т. п.;
графики организации работ в очистных и подготовительных забоях и основные технико-экономические показатели, предельные сроки отработки выемочной единицы;
технико-экономическое обоснование нижнего предела содержания полезного компонента на выпуске в соответствии с планограммой (при разработке месторождений подземным способом с обрушением полезного ископаемого и вмещающих пород);
предельные браковочные содержания полезного компонента в добываемом полезном ископаемом.
Проект выемочной единицы должен быть утвержден в установленном порядке.
67. На каждую выемочную единицу должен вестись паспорт учета состояния и движения запасов полезных ископаемых (кроме угля и горючего сланца), форма и содержание которого определяются отраслевой инструкцией.
Глава 5. Вскрытие и подготовка месторождения
68. Способ и схема вскрытия месторождения или его части, а также места заложения основных вскрышных выработок должны обеспечивать:
максимальное и экономически целесообразное извлечение из недр основных и совместно с ними залегающих полезных ископаемых в пределах горного отвода;
безопасность горных работ;
возможность отработки отдельно залегающих, изолированных рудных тел, пластов и залежей, имеющих промышленное значение;
охрану месторождения от затопления, обводнения, пожаров и от других факторов, приводящих к потерям, снижающих качество полезных ископаемых и промышленную ценность месторождений или осложняющих их разработку;
возможность закладки вмещающих пород в выработанном пространстве.
69. Промышленная площадка предприятия и основные вскрывающие выработки (стволы, штольни и др.) должны располагаться, как правило, на безрудных участках либо на площадях залегания некондиционных или пониженного качества полезных ископаемых.
В тех случаях, когда такое требование не может быть выполнено, промышленные площадки и основные вскрывающие выработки допускается располагать на площадях залегания полезных ископаемых при условии, что в охранных целиках под ними будет законсервировано минимальное количество балансовых запасов и которые будут извлечены с минимальными потерями при ликвидации предприятия.
70. При всех вариантах размещения промышленных площадок и основных вскрывающих горных выработок должно исключаться вредное влияние на них горных разработок.
71. Вскрытие и подготовка месторождений полезных ископаемых должны производиться в соответствии с проектом предприятия. При несоответствии фактических горно-геологических условий в проект должны быть своевременно внесены соответствующие изменения и дополнения.
72. Выбранные способы, объемы и сроки проведения вскрышных и подготовительных работ должны обеспечивать установленное количество вскрытых, подготовленных и готовых к выемке запасов.
73. В процессе вскрытия и подготовки месторождения к разработке должны обеспечиваться:
контроль за соблюдением предусмотренных проектом мест заложения направлений и параметров горных выработок, размеров предохранительных целиков, технологических схем проходки;
проведение в полном объеме эксплуатационной разведки и других геологических работ;
проведение наблюдений за проявлением горного давления, сдвижением горного массива и другими явлениями, возникающими при разработке месторождения.
74. При проведении вскрывающих и подготовительных горных выработок с попутной добычей полезных ископаемых предприятия обязаны:
производить при необходимости селективную выемку основных и совместно с ними залегающих полезных ископаемых;
вести учет их добычи и потерь;
складировать и обеспечивать сохранность добытых полезных ископаемых при отсутствии потребителя.
75. В процессе вскрытия и подготовки месторождения (шахтного поля) не допускается порча примыкающих к нему участков тел (пластов, залежей) с балансовыми и забалансовыми запасами полезных ископаемых. При этом без соответствующего обоснования запрещается:
проводить на указанных участках горные выработки, а также размещать на них отвалы;
подрабатывать участки тел (пластов, залежей), создавая условия невозможности дальнейшей их отработки;
производить горно-подготовительные работы в местах, примыкающих к проектным контурам карьера, без выполнения мероприятий, обеспечивающих сохранность полезного ископаемого и безопасность ведения горных работ;
размещать отвалы на участках подземной разработки с обрушением налегающих пород;
в процессе проведения подготовительных работ допускать активизацию зон геологических нарушений;
размещение отвалов пород, устройство подъездных путей, прокладка различных коммуникаций и т. п. на отработанных площадях без наличия актов на погашение выемочных единиц;
использование полезного ископаемого в качестве балластного материала при строительстве технологических дорог на площадках вскрышных уступов.
76. Охрана подземных капитальных горных выработок должна предусматриваться проектом, производиться в соответствии с Правилами охраны сооружений и природных объектов от вредного влияния горных разработок или другими соответствующими документами. При этом должно обеспечиваться:
рациональное расположение подготовительных выработок по отношению к телам (пластам, залежам) полезных ископаемых, а также к выработанному пространству и геологическим нарушениям;
использование пород из подготовительных и очистных забоев для возведения искусственных целиков (полос) с целью охраны подготовительных горных выработок и для закладки выработанного пространства, или оставление целиков полезных ископаемых оптимальных размеров, обеспечивающих сохранность выработок.
77. При ликвидации на действующих предприятиях подземных подготовительных выработок, охраняемых целиками полезного ископаемого, запасы из целиков должны извлекаться по специальному проекту. Полнота извлечения запасов из целиков определяется технико-экономическими расчетами.
78. Проведение подготовительных работ должно, по возможности, обеспечивать своевременную эксплуатационную разведку соответствующих участков месторождений полезных ископаемых.
79. При открытой разработке месторождений должно обеспечиваться отделение вскрышных пород от полезного ископаемого с минимальными потерями и разубоживанием, а также размещением вскрышных пород в выработанном пространстве.
Качество зачищенных площадей, подготовленных к выемке полезных ископаемых, должно контролироваться геологической службой.
80. В условиях больших водопритоков при проведении подготовительных выработок осуществляется уточнение исходных гидрогеологических данных и расчетных параметров в целях повышения эффективности осушения, обеспечения устойчивости горных выработок и наиболее полной выемки полезного ископаемого, а также безопасного ведения горных работ.
81. При проведении подготовительных выработок должны вестись систематические наблюдения за проявлением горного давления и сдвижением горных пород.
По результатам анализа наблюдений должны уточняться углы сдвижения, определяться величины деформации земной поверхности и границы опасных зон, разрабатываться и осуществляться мероприятия по защите от вредного влияния горных разработок балансовых и там, где это целесообразно, забалансовых полезных ископаемых, подпадающих в зону сдвижения.
82. Проведение дренажных выработок под вышележащими водоносными горизонтами и затопленными горными выработками должно осуществляться по специальному проекту, предусматривающему:
бурение опережающих скважин, длина которых указывается в паспорте крепления и управления кровлей подземных горных выработок;
устройства, предотвращающие прорыв воды в выработке и обеспечивающие безопасный вывод людей и сохранность оборудования;
эффективный отвод дренажных вод.
83. Главный маркшейдер и главный геолог предприятия не позднее, чем за один месяц обязаны письменно уведомить главного инженера предприятия о подходе горных работ к границам установленных зон, опасных по прорывам воды, глины, пульпы и вредных газов, а также о пересечении горными работами этих границ и выходе из них.
Запрещается ведение горных работ в границах опасных зон без осуществления мер по предотвращению внезапных прорывов воды, глины, пульпы и вредных газов и по предупреждению возможных потерь полезных ископаемых.
84. При обнаружении факторов, отрицательно влияющих на устойчивость горных выработок, представляющих опасность для жизни и здоровья людей, занятых на подземных работах, и которые могут привести к необоснованным потерям запасов полезных ископаемых, горные работы должны быть приостановлены до выполнения мероприятий по обеспечению безопасности ведения работ и охране недр.
85. При одновременной разработке месторождения открытым и подземным способами, в целях предотвращения необоснованных потерь полезных ископаемых и обеспечения безопасности ведения работ, должны осуществляться специальные меры, предусматриваемые в проекте предприятия и планах развития горных работ.
При этом должны вестись инструментальные и визуальные наблюдения за состоянием откосов и почвы уступов и бортов карьера, а также систематический контроль за своевременным погашением подземных пустот и выработок под рабочими площадками, дорогами и коммуникациями.
Глава 6. Добычные (очистные) работы
86. Добычные (очистные) работы должны производиться в строгом соответствии с проектом разработки выемочной единицы и планом развития горных работ.
Запрещается приступать к добычным (очистным) работам до проведения предусмотренных проектом подготовительных и нарезных выработок, обеспечивающих безопасные условия труда, ритмичное выполнение плановых заданий по добыче и полноте извлечения полезных ископаемых.
87. Применяемые при добычных работах выемочные механизмы и комплексы должны соответствовать параметрам разрабатываемых тел (пластов, залежей) полезных ископаемых.
88. Количество готовых к выемке запасов полезных ископаемых, их качество, нормативы эксплуатационных потерь и разубоживания определяются по выемочным единицам, шахтам и карьерам.
89. Для приемки подземной выемочной единицы в эксплуатацию приказом хозяйственной организации назначается приемочная комиссия, в состав которой обязательно включаются представители Инспекции и Госкомпромбеза.
В акте о приемке в эксплуатацию выемочной единицы указываются краткая геологическая характеристика, подлежащие выемке запасы, геометрические параметры выемочной единицы, а также соответствие проведенных разведочных, подготовительных и нарезных работ проекту, правилам и нормам безопасности.
Акт о приемке в эксплуатацию выемочной единицы утверждается руководителем организации, назначившей комиссию.
90. Количество одновременно находящихся на предприятии в эксплуатации выемочных единиц должно обеспечивать:
отработку различных по качеству запасов полезных ископаемых в соотношениях, обеспечивающих наиболее полное и комплексное извлечение полезных ископаемых из недр и получение минерального сырья заданного качества;
концентрацию горных работ.
Запрещается ввод в эксплуатацию дополнительных выемочных единиц с целью выборочной отработки богатых или легко доступных участков месторождения полезных ископаемых, приводящих к необоснованным потерям полезных ископаемых или к снижению ценности остающихся балансовых запасов.
91. В процессе очистной выемки предприятия обязаны:
не допускать оставления, консервации балансовых запасов и потерь на контактах с вмещающими породами и в маломощных участках рудных тел (залежей, пластов);
не допускать образования временно неактивных запасов;
вести систематические геологические наблюдения в очистных забоях и обеспечивать своевременный геологический прогноз для оперативного управления горными работами;
изучать вещественный состав и технологические свойства, обобщать результаты опробования, выявлять закономерности изменения качества полезных ископаемых;
вести учет добычи, показателей извлечения из недр, потерь и разубоживания по каждой выемочной единице.
92. Запрещается при производстве очистных работ:
выборочная отработка богатых или легко доступных участков, тел (залежей) полезных ископаемых, приводящая к необоснованным потерям балансовых и забалансовых запасов полезных ископаемых;
оставление (консервация) запасов полезных ископаемых, вызывающее осложнения при их будущей выемке, полную или частичную потерю этих запасов;
подработка запасов полезных ископаемых, приводящая их к потерям;
сверхнормативные потери и разубоживание;
нарушение установленных сроков отработки запасов полезных ископаемых у границ шахтных (карьерных) полей или в контурах погашенных запасов, выемка которых вследствие этого будет затруднена или невозможна.
93. Предприятия должны постоянно совершенствовать параметры буровзрывных работ с целью снижения выхода негабаритов, пылегазовых выбросов, предотвращения переизмельчения полезного ископаемого, уменьшения разубоживания и потерь на контактах с вмещающими породами.
94. При выявлении в контурах выемочной единицы некондиционных полезных ископаемых, отработка которых не предусмотрена проектом выемочной единицы, решение об оставлении таких запасов в недрах или добыче должно быть принято на основании технико-экономических расчетов.
95. После завершения отработки выемочной единицы в месячный срок должен быть оформлен акт на ее погашение.
В акте приводятся исходные балансовые и забалансовые запасы выемочной единицы, количество погашенных запасов и добытых полезных ископаемых, нормативные и фактические значения потерь и разубоживания и другие показатели, характеризующие полноту и качество извлечения полезных ископаемых и компонентов из недр, а также состояние горных выработок.
Акт утверждается главным инженером предприятия.
96. При многокомпонентных полезных ископаемых оценка полноты и качества извлечения должна производиться как по основному, так и по попутным компонентам, имеющим промышленное значение.
Определение показателей извлечения полезных ископаемых из недр, потерь и разубоживания должно производиться на основе первичного учета раздельно по способам и системам разработки, выемочным единицам и в соответствии с требованиями Типовых методических указаний по определению, нормированию, учету и экономической оценке потерь полезных ископаемых при добыче, утвержденных Инспекцией, и соответствующих отраслевых инструкций.
97. Величины потерь и разубоживания полезных ископаемых определяются прямым, комбинированным и косвенным методами. Применение косвенных и комбинированных методов допускается по согласованию с Инспекцией.
Методы определения потерь полезных ископаемых при добыче должны обеспечивать:
определение величины потерь с требуемой точностью;
определение потерь непосредственно в технологическом процессе добычи по видам и местам их образования;
выявление сверхнормативных потерь.
98. Определение, учет и контроль добычи на карьерах должны производиться в соответствии с требованиями Межотраслевой инструкции по определению и контролю добычи и вскрыши на карьерах, утвержденной Инспекцией.
Обязательно применение взвешивающих устройств для учета добытого полезного ископаемого при подземной разработке месторождений, а также на карьерах (разрезах) с годовой производительностью 1 млн. т и более.
Плотность пород в целике определяется по установленной методике. Для простых по геологическому строению месторождений производство необходимых исследований и составление методики возлагаются на геологическую службу предприятий, а для сложных по горно-геологическим условиям месторождений должны привлекаться научно-исследовательские организации.
99. Определение качества добываемых полезных ископаемых производится опробованием. Способы опробования, величина проб, периодичность опробования, методы определения показателей качества, методы контроля пробоотбора и работы аналитических лабораторий устанавливаются инструкцией предприятия, утвержденной руководителем предприятия.
100. Сверхнормативные потери и сверхнормативное разубоживание определяются как разность между фактическими и нормативными значениями потерь и разубоживания по выемочным единицам.
Случаи образования сверхнормативных потерь должны рассматриваться с участием Инспекцией.
За сверхнормативные потери виновные лица несут предусмотренную законодательством ответственность.
Предприятие обязано выявлять места и причины образования сверхнормативных потерь и сверхнормативного разубоживания, разрабатывать и осуществлять мероприятия по их недопущению в дальнейшем.
101. Определение, учет и оценка достоверности показателей полноты и качества извлечения полезных ископаемых при производстве очистных работ осуществляются маркшейдерской и геологической службами, службами технического контроля с привлечением при необходимости других подразделений и служб предприятия. Ответственность за организацию своевременного и достоверного учета извлечения и потерь полезных ископаемых при добыче несет главный инженер предприятия.
102. Для обеспечения более полного использования запасов полезных ископаемых, как дополнение к параметрам действующих кондиций на минеральное сырье, могут применяться предельные браковочные содержания полезного компонента в добываемом полезном ископаемом, согласованные с Инспекцией.
Браковочные содержания должны относиться к определенной выемочной единице или их группе и определяться с учетом конкретных горно-геологических, технологических и экономических условий.
103. Запрещается недоработка выемочных единиц. В исключительных случаях, по согласованию с Инспекцией, допускается временно, но не более одного года, оставлять в выемочных единицах неотработанными балансовые запасы полезных ископаемых при условии, что это не ведет к выборочной отработке других, более богатых участков месторождения или дополнительным потерям полезных ископаемых.
104. В целях повышения полноты и качества извлечения полезных ископаемых из недр предприятия обязаны постоянно осуществлять меры по:
совершенствованию методов доразведки и эксплуатационной разведки, технологий разработки месторождений, методов контроля качества полезных ископаемых в недрах и добытого минерального сырья;
внедрению прогрессивной горной техники;
вовлечению в отработку забалансовых запасов, а также запасов локальных участков месторождения, ранее оставленных в недрах или не отрабатываемых по принятой на данном месторождении технологии.
При подземной разработке месторождений должны кроме того рассматриваться:
возможность замены целиков полезных ископаемых породными изолирующими зонами;
целесообразность выемки запасов полезных ископаемых из участков, где потушены пожары;
возможность выемки запасов из предохранительных и барьерных целиков после минования их надобности;
применение закладки выработанного пространства для более полной отработки месторождений остродефицитных и ценных полезных ископаемых;
организация тщательной зачистки почвы выработок от рудной мелочи;
меры по очистке дренажных и шахтных вод.
Решения по этим вопросам должны приниматься на основе технико-экономических расчетов и при условии соблюдения требований охраны природы, правил и норм безопасности.
105. Опытно-промышленное внедрение новых и усовершенствование существующих систем разработки и их параметров допускаются по специальному проекту, утвержденному в установленном порядке и согласованному с Госкомэкологии, Инспекцией и Госкомпромбезом.
Участки для проведения опытно-промышленных работ по своим условиям должны быть типичными для месторождения, а объемы работ — представительными. Выделение для указанных работ участков месторождений, содержащих богатые руды или другие полезные ископаемые с качеством их запасов выше среднего, запрещается.
106. При открытом способе разработки месторождений в обязательном порядке должны проводиться наблюдения за состоянием бортов карьеров, откосов уступов и отвалов с целью определения оптимальных параметров и предотвращения их деформаций.
При разработке месторождений в сложных горно-геологических и гидрогеологических условиях для определения оптимальных параметров бортов карьеров, откосов уступов и отвалов должны привлекаться научно-исследовательские организации.
Деформации бортов карьеров, откосов уступов и отвалов в обязательном порядке документируются с указанием причин возникновения деформаций и величины экономического ущерба. Проведение работ на деформированных уступах и бортах карьеров без принятия мер по обеспечению безопасности работ запрещается.
107. При подземной разработке месторождений системами с оставлением потолочины и междукамерных целиков и естественным поддержанием очистного пространства предприятия (в необходимых случаях с привлечением специализированных или научно-исследовательских организаций) должны проводить систематические наблюдения за состоянием потолочин, почвы и целиков с целью своевременного выявления в них деформаций, определения сроков службы целика и оптимальных размеров, сведения к минимуму потерь полезных ископаемых и обеспечения безопасности работ.
108. При разработке месторождений системами с обрушением руды и вмещающих пород должны строго соблюдаться планограммы выпуска отбитого полезного ископаемого, проводиться систематические наблюдения за зонами обрушения и сдвижения горных пород с целью уточнения углов сдвижения и разработки мероприятий по определению величины оседания поверхности и защите поверхностных и подземных объектов от вредного влияния горных работ. Подлежат обязательному рассмотрению и решению вопросы использования или охраны запасов полезных ископаемых, находящихся в зонах обрушения или сдвижения горных пород.
109. Каждым предприятием по добыче полезных ископаемых должны рассматриваться возможности:
выемки запасов полезных ископаемых, ранее оставленных при разработке месторождения или отдельных его участков;
выемки закладки, содержащей полезные компоненты;
выемки участков забалансовых запасов, находящихся в зоне погашенных балансовых запасов;
выемки полезных ископаемых, оставленных в выработанном пространстве при системах разработки с обрушением полезного ископаемого и вмещающих пород;
извлечения полезных ископаемых из отвалов вмещающих и вскрышных пород.
Такие работы должны осуществляться по специальному проекту, составленному проектной организацией и утвержденному в установленном порядке по согласованию с Инспекции и Госкомпромбезом.
Проект должен содержать:
технико-экономическую оценку выемки запасов полезных ископаемых;
методику и технологию подготовительных и очистных работ в увязке с основными горными работами предприятия;
мероприятия по безопасности ведения горных работ.
Глава 7. Дополнительные требования к разработке месторождений со сложными горно-геологическими условиями
110. К месторождениям со сложными горно-геологическими и другими природными условиями относятся месторождения:
опасные по газу, внезапным выбросам и горным ударам;
полезных ископаемых, склонных к самовозгоранию;
полезных ископаемых, легко растворимых в воде;
россыпные;
драгоценных, полудрагоценных, поделочных камней и пьезооптического сырья;
расположенные в донной части водоемов, под водоемами и водотоками, в оползневых, лавиноопасных, селеопасных, карстоопасных и с повышенной сейсмичностью районах;
залегающие на больших глубинах, в породах, склонных к самообрушению, а также в породах, содержащих сильно минерализованные воды.
111. При разработке месторождений, указанных в пункте 110 настоящей главы, на действующих предприятиях должны осуществляться специальные мероприятия, разработанные с учетом правил и норм безопасности и предотвращающие вредное влияние осложняющих природных факторов на рациональное, комплексное использование запасов полезных ископаемых.
112. Запрещается на сильно обводненных, с наличием плывунов и карстовых пустот, месторождениях полезных ископаемых применение технологии горных работ, вызывающей сдвижение водоносных горизонтов и обводненных пород с внезапными прорывами воды и необоснованными потерями полезных ископаемых.
113. Разработка месторождений с полезными ископаемыми и породами, склонными к самовозгоранию, должна производиться в соответствии со специальными инструкциями, утвержденными Госкомпромбезом.
Запрещается применение систем разработки, при которых отбитое полезное ископаемое длительное время остается в очистном пространстве, а также — оставление отбитых полезных ископаемых в выработанном пространстве.
114. На месторождениях полезных ископаемых, легко растворимых в воде, разрабатываемых подземным способом, должны осуществляться мероприятия по предотвращению проникновения воды в горные выработки. Добыча этих полезных ископаемых методом подземного выщелачивания на площади месторождений, разрабатываемых шахтным способом, запрещается.
115. В случае выявления в процессе горных работ драгоценных, полудрагоценных и поделочных камней, оптических и пьезоэлектрических кристаллов, музейных и коллекционных образцов, друз или других природных образований, имеющих народнохозяйственную или научную ценность, руководство предприятия несет ответственность за их сохранность и создание условий для последующей их выемки.
Проявления полезных ископаемых, перечисленных выше, должны быть разведаны в установленном порядке и их запасы извлечены по специальным проектам, утвержденным руководителем предприятия и согласованным с соответствующей геологической организацией. Проектом должны быть предусмотрены способы отделения от массива, транспортировки и хранения, исключающие потери или порчу полезных ископаемых. Учет их должен производиться весовым методом.
116. Запрещается при разработке самостоятельных месторождений полезных ископаемых, перечисленных в пункте 115 настоящей главы, данного раздела, а также ценных видов облицовочного и строительного камня применение способов и систем разработки, в том числе методов добычи, которые могут привести к порче или снижению их природного качества.
Глава 8. Подготовка добытых полезных ископаемых к отгрузке и переработке
117. Предприятия в соответствии с требованиями проекта, технических регламентов или стандартов обязаны осуществлять подготовку добытых полезных ископаемых к отгрузке и переработке в целях обеспечения потребителем наиболее полного извлечения при переработке минерального сырья содержащихся в нем компонентов, имеющих промышленное значение, а также сохранности его товарного качества.
Предприятия должны вносить предложения по уточнению технических регламентов или стандартов на поставку минерального сырья, обеспечивающие более полное извлечение и комплексное использование полезных ископаемых и компонентов.
118. При разработке месторождений должно систематически проводиться технологическое опробование минерального сырья с целью совершенствования и повышения эффективности технологии его переработки. При этом должна быть обеспечена представительность технологических проб по минеральному составу, основным физическим свойствам и другим характеристикам.
119. Технические условия на отбор технологических проб минерального сырья должны предусматривать определение следующих основных параметров:
общий вес технологической пробы и вес ее составных частей;
природные или технологические типы, сорта полезных ископаемых и их соотношение;
средний химический и минералогический состав каждого типа, сорта полезного ископаемого, содержания вредных примесей;
разубоживание, принимаемое при отборе пробы.
На каждую технологическую пробу составляется акт об отборе и заполняется паспорт в соответствии с отраслевой инструкцией.
120. Добытое минеральное сырье, поставляемое потребителю или направляемое на переработку, должно рассматриваться как конечная продукция горного производства, подлежащая строгому учету и контролю в соответствии с требованиями законодательства о недрах.
121. Предприятие должно иметь комплекс специальных сооружений технических средств и устройств, а также минимальный запас добытых полезных ископаемых, обеспечивающий эффективную подготовку и поставку потребителю минерального сырья без потерь его количества и товарного качества.
Способы складирования добытого минерального сырья, емкость складов и бункеров и их устройство определяются с учетом производительности предприятия, ценности и физико-механических свойств полезных ископаемых, необходимости выполнения технологических операций по подготовке сырья, в том числе по стабилизации его качества, выделению самостоятельных потоков, типов и сортов, а также с учетом предотвращения механических потерь.
При складировании ценных полезных ископаемых в условиях воздействия атмосферных факторов на сохранность и качество добытого минерального сырья применение открытых складов не допускается. Использование открытых складов в отдельных случаях может быть разрешено вышестоящей организацией при условии обязательного проведения специальных мероприятий по предотвращению потерь и снижению качества полезных ископаемых.
122. Добытое минеральное сырье отгружается потребителю после приемки его службой технического контроля или другой специально уполномоченной службой предприятия и при условии соответствия его техническим регламентам или стандартам.
Технические требования на поставку минерального сырья должны быть согласованы с заинтересованными органами и утверждены в установленном порядке.
Поставка добытого минерального сырья с нарушениями технических регламентов или стандартов, приводящими к снижению извлечения полезных компонентов при переработке, запрещается.
123. Учет и контроль количества и качества накапливаемого и хранимого на складах, подготавливаемого к последующей отгрузке и отгружаемого минерального сырья осуществляются службой технического контроля или другой специально уполномоченной службой.
Данные учета и контроля количества и качества добытого минерального сырья должны обеспечивать составление сводного баланса по предприятию: запасов, погашенных в недрах, потерянных при добыче, добытых и отгруженных полезных ископаемых, товарной продукции, отвальных продуктов и содержащихся в них полезных компонентов.
124. Порядок и организация учета и контроля качества и количества накапливаемого, хранимого на складах, подготавливаемого к отгрузке и отгружаемого минерального сырья устанавливаются отраслевой инструкцией или инструкцией предприятия, утвержденной вышестоящей организацией. Инструкция должна определять порядок, методику и частоту отбора проб, размещение весовых устройств, пунктов учета и контроля качества и количества товарного сырья, перечень определяемых компонентов и физико-механических свойств, а также методы анализа проб и контроля их точности.
Размещение пунктов учета и контроля количества и качества товарного сырья, приводящее к снижению достоверности получаемой информации, не допускается.
125. Предприятия, осуществляющие добычу ценных полезных ископаемых, должны иметь в технологическом потоке специальные устройства для отбора представительных проб или приборы непрерывного определения качества добываемого минерального сырья.
126. Поставка добытого минерального сырья предприятием должна осуществляться на основе весового учета с пересчетом на сухую массу и обеспечением достоверного и оперативного определения товарного качества отгружаемого сырья.
Временное применение других методов учета отгрузки добытых полезных ископаемых допускается в исключительных случаях, методами весового учета и по согласованию с Инспекцией.
127. Предприятия (отправитель и получатель) обязаны осуществлять систематический контроль и очистку транспортных емкостей.
При отгрузке минерального сырья принимаются меры по предотвращению его потерь при транспортировке, а также против слеживания, смерзания, прилипания и т. п. средствами, исключающими загрязнение и снижение товарного качества сырья. При отгрузке в железнодорожных вагонах, кроме того, должна обеспечиваться сохранность минерального сырья от раздува потоком воздуха, а при необходимости и от вредного влияния атмосферных осадков.
128. Корректировка геологических и маркшейдерских данных о количестве и качестве добытых полезных ископаемых по учетным данным перерабатывающего производства (обогатительной фабрики) не допускается. В случае систематических расхождений в определении количества и качества добытого, отгруженного и переработанного минерального сырья заинтересованными предприятиями и организациями должны своевременно приниматься совместные меры к выяснению причин этих расхождений и их устранению.
129. На каждую партию отгружаемого потребителю товарного сырья должен быть оформлен сертификат или товарный паспорт, в котором указываются количество и качество минерального сырья, с разделением по технологическим типам, сортам и содержащимся в нем основным, а также попутным компонентам, имеющим промышленное значение. Копии сертификатов или товарных паспортов хранятся на предприятии в течение операционного года и служат основанием для заполнения Книги учета отгрузки добытых полезных ископаемых, форма и порядок заполнения которой определяется отраслевой инструкцией.
При непрерывной отгрузке товарного сырья потребителю (с помощью конвейеров, пневмогидротранспортных устройств и другой поточной технологии отгрузки) Книга учета отгрузки заполняется по данным определения количества и качества отгруженного минерального сырья непосредственно в потоке с помощью специальных весовых устройств и приборов.
130. Добытое, но временно не используемое минеральное сырье должно складироваться, учитываться, сохраняться для дальнейшего вовлечения в переработку.
При складировании должны осуществляться меры по предотвращению потерь и порчи минерального сырья от водной эрозии, самовозгорания и других причин. Территория склада (отвала) должна быть защищена от подтопления грунтовыми и паводковыми водами.
Запрещается размещение складов временно не используемого сырья в зонах обрушения шахтных полей, в зонах сдвижения и в непосредственной близости от контура отработки шахтных (карьерных) полей.
131. Складирование временно не используемого минерального сырья должно производиться с разделением на типы и сорта в зависимости от технологии и сроков его хранения и последующей переработки, с обеспечением инструментального замера объема образующегося сырья.
На каждый склад временно не используемого минерального сырья должен вестись паспорт по форме, утвержденной главным инженером предприятия.
132. Отгрузка многокомпонентного минерального сырья потребителю, не обеспечивающему комплексного использования этого сырья, запрещается.
Временное применение других методов учета отгрузки добытых полезных ископаемых допускается в исключительных случаях, методами весового учета и по согласованию с Инспекцией.
Глава 9. Охрана окружающей среды при разработке месторождений
133. При строительстве, реконструкции и эксплуатации предприятий по добыче полезных ископаемых должна быть обеспечена безопасность для жизни и здоровья населения, охрана атмосферного воздуха, земель, лесов, вод, животного мира и других объектов окружающей природной среды, зданий и сооружений, а также сохранность заповедников, памятников природы, истории и культуры от вредного влияния работ, связанных с пользованием недрами, в соответствии с требованиями природоохранного законодательства.
134. Предприятия обязаны осуществлять систематический контроль за состоянием природной среды и за выполнением природоохранных мер, предусмотренных проектом. Соответствующие службы предприятия должны быть обеспечены необходимыми техническими средствами для эффективного ведения контроля за загрязнением и изменением природной среды.
Если при разработке месторождений полезных ископаемых выявляется необходимость применения более эффективных мероприятий по охране окружающей природной среды, требующих существенного или полного изменения проектных решений, предприятие обязано выдать техническое задание генеральному проектировщику на изменение соответствующих разделов проекта.
135. Предприятие, разрабатывающее месторождения полезных ископаемых, проводящие геологоразведочные, строительные и иные работы на предоставленных им в пользование сельскохозяйственных землях или лесных угодьях, водоемах и прибрежных зонах, обязаны по миновании надобности в этих землях за свой счет приводить их в состояние, пригодное для использования в сельском, лесном или рыбном хозяйстве, а при производстве указанных работ на других землях — в состояние, пригодное для использования их по назначению. Приведение земельных участков в пригодное состояние производится в ходе работ, а при невозможности этого — после их завершения, в сроки, устанавливаемые органами, предоставляющими земельные участки в пользование, в соответствии с утвержденными в установленном порядке проектами.
Предприятия при разработке месторождений полезных ископаемых и при проведении других работ, связанных с нарушением почвенного покрова, обязаны снимать, хранить и наносить плодородный слой почвы на рекультивируемые земли или на малопродуктивные угодья.
При разработке месторождений полезных ископаемых к технологии горных работ предъявляются следующие требования охраны природы:
добыча полезных ископаемых должна быть наименее землеемкой, т.е. расход земельных ресурсов на единицу добываемого минерального сырья должен быть минимальным;
в процессе строительства карьера и эксплуатации месторождения режим нарушения и восстановления земель должен быть наиболее благоприятным, т.е. разрыв во времени между нарушением и восстановлением земель должен быть минимальным, а основная часть нарушений (особенно плодородных участков) должна переноситься на более поздний период разработки;
формирование выработанного пространства и отвалов пустых пород должны отвечать требованиям рекультивации согласно принятому направлению дальнейшего использования нарушенных земель;
использование на объектах горнодобывающего комплекса машин и механизмов, дающих наименьшее количество выбросов в атмосферу;
усовершенствование и упрощение технологических процессов, обеспечивающих уменьшение выбросов вредных веществ, очистку отходящих газов в пылеулавливающих и газоочистных установках;
четкую организацию эксплуатации и контроля за работой пылеулавливающих и газоочистных устройств и за выполнением других мероприятий по охране природы;
запрещается применение способов вскрытия и систем разработки месторождений полезных ископаемых и проведение горно-подготовительных работ, сопровождающихся комплексом гидрогеологических и инженерно-геологических явлений, которые приведут к изменениям условий питания, движения и разгрузки подземных вод, вызывающим формирование воронок, деформации и осадки поверхности земли, выщелачиванию легкорастворимых пород;
недопущение попадания в открытые водоемы минерализованных вод, кислых и щелочных карьерных, шахтных и дренажных вод;
применять термический, мембранный, ионообменный и гидротехнический способы и методы очистки минерализованных вод;
развитие горных работ на карьерах осуществлять от висячего к лежачему боку, при котором будут значительно меньше потери руды и перемешивание пород;
при открытой разработке горизонтальных и пологих месторождений применять схемы вскрытия и системы разработки, позволяющие вести добычу с внутренним отвалообразованием; применение технологии добычи с внешним отвалообразованием запрещается; схемы вскрытия и системы разработки с внешним отвалообразованием возможно в исключительных случаях (крутое падение рудных тел, сложное геологическое и горнотехническое условие разработки месторождения) по согласованию с Госкомэкологии;
принимаемые параметры карьеров, систем разработок и элементов уступов должны обеспечивать наименьшую нагрузку на окружающую природную среду;
отвалы вскрышных пород, других отходов производства, склады временно не используемого минерального сырья, имеющие перспективу утилизации и не подлежащие рекультивации, должны быть раздельно складированы;
обеспечить одинаковую доступность каждого вида сырья и минимум занимаемой площади, обеспечить минимальную трудоемкость и высокую экономичность технологических процессов создания и разработки техногенных месторождений.
136. При разработке месторождений полезных ископаемых должны осуществляться мероприятия, предотвращающие или препятствующие развитию водной и ветровой эрозии почв, засоления, заболачивания или других форм утраты плодородия земель.
Отвалы вскрышных пород, других отходов производства, склады временно не используемого минерального сырья, имеющие перспективу утилизации и не подлежащие рекультивации, должны быть сформированы с учетом требований охраны окружающей природной среды.
137. Предприятия должны обеспечивать рациональное использование поверхностных и подземных вод в целях первоочередного удовлетворения питьевых и бытовых нужд населения, их охрану от загрязнения и истощения, предупреждение и устранение вредного воздействия сточных и шахтных вод на природные объекты.
Если воздействию подвергаются рыбохозяйственные водоемы, то должны быть помимо прочего своевременно осуществлены согласованные с органами Госкомэкологии мероприятия, обеспечивающие охрану рыб, других водных организмов и растений, и условия для их воспроизводства.
138. Предприятия обязаны соблюдать установленные планы, технологические нормы и правила водопользования и водопотребления, а также осуществлять гидрогеологические наблюдения и контроль за состоянием подземных и поверхностных вод в зоне влияния производственной деятельности предприятия.
139. Сброс неочищенных сточных и шахтных вод в водные объекты запрещается. Условия сброса сточных и шахтных вод в водные объекты должны отвечать требованиям водного законодательства.
В случае нарушений требований к составу и содержанию различного рода загрязняющих веществ в сбрасываемых водах устанавливаются причины этих нарушений и принимаются меры по их ликвидации. Сброс сточных и шахтных вод в водные объекты, отнесенные к категории лечебных, а также в места нереста, нагула рыб и на зимовальные ямы запрещается.
Учет водопотребления и водоотведения должен осуществляться в соответствии с водным законодательством.
140. Если при разработке месторождений вскрыты подземные водоносные горизонты, предприятия обязаны своевременно сообщить об этом органам по регулированию использования и охране вод и принять в установленном порядке меры к охране подземных вод.
Предприятия, выполняющие буровые работы, обязаны оборудовать самоизливающиеся скважины регулирующими устройствами, законсервировать или ликвидировать эти скважины в установленном порядке.
141. Запрещается ввод в эксплуатацию:
предприятий и их объектов, не обеспеченных устройствами для очистки сточных и шахтных вод;
осушительных систем на месторождениях до готовности водоприемников и других сооружений в соответствии с утвержденным проектом;
водозаборных сооружений без рыбозащитных устройств в соответствии с утвержденным проектом;
буровых скважин на воду без оборудования их водорегулирующими устройствами и установления в соответствующих случаях зон санитарной охраны;
водохранилищ, хвостохранилищ и гидроотвалов (наполнение их) до осуществления предусмотренных проектом мероприятий по подготовке ложа, в том числе по оборудованию этих объектов противофильтрационными экранами.
142. Добыча полезных ископаемых, буровзрывные работы, размещение и эксплуатация отвалов пород, хранилищ отходов производства должны производиться с соблюдением правил по предотвращению или сокращению загрязнения атмосферного воздуха способами, согласованными с органами Госкомэкологии.
Размещение в населенных пунктах отвалов пород и хранилищ отходов, являющихся источником загрязнения атмосферного воздуха пылью, вредными газами, дурнопахнущими веществами, а также сжигание отходов вне специальных установок на территории предприятия и населенных пунктах запрещается.
Предприятия обязаны обеспечить своевременный вывоз загрязняющих атмосферный воздух отходов на предприятия, использующие их в качестве сырья, или на специализированные полигоны.
143. При разработке месторождений должны строго соблюдаться установленные нормативы предельно допустимых выбросов в атмосферу, включая выбросы от всех возможных источников загрязнения.
Вредные воздействия на атмосферный воздух химических, физических и биологических факторов, для которых не установлены соответствующие нормативы, могут допускаться только в исключительных случаях по разрешениям, выданным на определенный срок органами Госкомэкологии. В течение этого срока должны быть установлены нормативы предельно допустимого вредного воздействия данного фактора на атмосферу и проведены мероприятия по охране атмосферного воздуха.
При превышении установленных нормативов допустимых выбросов загрязняющих веществ в атмосферу предприятие обязано немедленно сообщить об этом органам, осуществляющим государственный контроль за охраной атмосферного воздуха, и принять меры к устранению допущенных нарушений.
144. Предприятия, деятельность которых связана с выбросами загрязняющих веществ в атмосферу, независимо от времени возникновения источников загрязнения, должны быть оснащены сооружениями, оборудованием и аппаратурой для улавливания, подавления или очистки от загрязняющих веществ выбросов в атмосферу и должны обеспечить бесперебойную, эффективную работу и поддержание в исправном состоянии этих сооружений, оборудования и аппаратуры, а также осуществлять систематический учет количества загрязняющих веществ и их состав.
Глава 10. Ликвидация и консервация предприятий по добыче полезных ископаемых
145. По завершении отработки запасов полезных ископаемых, а также в случаях, когда по технико-экономическим расчетам и другим основаниям дальнейшая разработка месторождения или его части нецелесообразна или невозможна, предприятие, разрабатывающее месторождение, или соответствующая часть этого предприятия подлежит ликвидации либо переводу на консервацию.
При полной или частичной ликвидации либо консервации предприятия горные выработки и буровые скважины должны быть приведены в состояние, обеспечивающее безопасность населения, охрану окружающей природной среды, зданий и сооружений, а при консервации — также и сохранность месторождения, горных выработок и буровых скважин на все время консервации.
146. Ликвидация предприятия или его части допускается только после полной отработки балансовых запасов полезных ископаемых, при отсутствии перспектив их приростов, невозможности повторной разработки месторождения и вовлечения в добычу забалансовых запасов и при условии списания остатка запасов, утративших промышленное значение.
При ликвидации предприятия должен быть решен вопрос о возможности использования горных выработок и буровых скважин для иных народнохозяйственных целей.
Запрещается ликвидация предприятия или его части, на котором при разработке месторождений полезных ископаемых по согласованию с Министерством строительства Республики Узбекистан, Инспекцией и Госкомпромбезом осуществлена целевая подготовка подземных горных выработок, обеспечивающая долговременную сохранность выработок и возможность дальнейшего эффективного их использования по целевому назначению.
147. Консервация предприятия или его части допускается в случаях временной невозможности или нецелесообразности дальнейшей разработки месторождения или отдельных его участков по технико-экономическим, горно-геологическим и другим причинам, с обязательным сохранением основных горных выработок и сооружений, проведением контроля за их состоянием.
148. Обязательной консервации подлежат учтенные Министерством строительства Республики Узбекистан горные выработки, перспективные для размещения в них объектов, не связанных с добычей полезных ископаемых.
Порядок консервации таких выработок и период, в течение которого выработки должны находиться на консервации, устанавливаются Министерством строительства Республики Узбекистан.
Ликвидация выработок, учтенных Министерством строительства Республики Узбекистан, допускается в исключительных случаях по согласованию с Министерством строительства Республики Узбекистан.
149. Порядок полной или частичной ликвидации и консервации предприятий в части обеспечения безопасности, полноты выемки полезных ископаемых и охраны недр и сохранения горных выработок для иных целей, а также оформления материалов устанавливаются инструкцией, утвержденной Госкомпромбезом, Инспекцией и Министерством строительства Республики Узбекистан.
150. Ликвидация и консервация предприятия или его части осуществляются по специальному проекту. Специальный проект разрабатывается пользователем недр и через информационную систему «Лицензия» представляется на согласование в Инспекцию и Государственный комитет промышленной безопасности Республики Узбекистан.
Инспекция и Государственный комитет промышленной безопасности Республики Узбекистан одновременно рассматривают представленные материалы в течение 10 дней и направляют специальный проект через информационную систему «Лицензия», с заверением электронной цифровой подписью.
Проекты должны включать в себя работы по соответствующей подготовке и непосредственно по ликвидации или консервации предприятия и предусматривать:
порядок и график отработки оставшихся балансовых и экономически целесообразных для добычи забалансовых запасов;
решение вопросов о целесообразности повторной разработки месторождения, а также об использовании в народном хозяйстве заскладированных некондиционных полезных ископаемых и отходов производства и проведении мероприятий по обеспечению их сохранности;
меры по обеспечению безопасности населения, охране недр и окружающей природной среды, зданий, сооружений, в том числе по предотвращению прорывов воды и газов, распространения подземных пожаров и т.п.;
решение вопросов об использовании горных выработок и буровых скважин для иных народнохозяйственных целей;
способы ликвидации или консервации предприятия или его части;
мероприятия по приведению земной поверхностных и водных объектов в состояние, пригодное для дальнейшего использования в народном хозяйстве в соответствии с законодательством Республики Узбекистан;
другие проектные решения, связанные со спецификой месторождения, схемами вскрытия и системами разработки.
На проекты по ликвидации предприятий, имеющих большие объемы подземных пустот, должны быть получены заключения специализированных научно-исследовательских организаций.
151. При ликвидации и консервации предприятия или его части запрещается:
остановка работ по добыче полезных ископаемых до выполнения всех предусмотренных проектом мероприятий, обеспечивающих полноту выемки запасов и охрану недр;
ликвидация и «сухая» консервация горнодобывающего предприятия или его части в случаях, когда полностью и надежно не ликвидированы очаги подземных пожаров;
«мокрая» консервация предприятия или его части, добывающего полезные ископаемые, растворимые в воде (природные соли, гипсы и т.д.);
оставление в выработанном пространстве и на складах полезного ископаемого, склонного к самовозгоранию;
полная или частичная консервация предприятия в случаях, когда длительная остановка работ по добыче полезных ископаемых может повлечь за собой порчу месторождения или существенное ухудшение качества запасов полезных ископаемых в недрах, а также разрушение горных выработок, вследствие которого извлечение оставшихся запасов полезных ископаемых может оказаться нецелесообразным.
152. Подлинники геологической и маркшейдерской документации, пополненные на момент завершения работ, сдаются в установленном порядке на хранение.
153. Запрещается использование горных выработок в каких бы то ни было целях после полной или частичной ликвидации, или консервации предприятия без согласия Инспекции, органов Госкомпромбеза и разрешения соответствующего министерства (ведомства), местного хокимията, оформленного приказом (распоряжением, постановлением).
154. Застройка площадей, нарушенных горными работами, может производиться только после завершения процесса сдвижения, получения разрешения Инспекции и Госкомпромбеза и осуществления специальных мероприятий по предотвращению вредного влияния горных работ на строящиеся объекты.
Глава 11. Ответственность за нарушение Единых правил
155. Должностные лица и инженерно-технические работники, виновные в нарушении законодательства о недрах и невыполнении настоящих Правил, несут уголовную, административную, дисциплинарную или иную ответственность в соответствии с законодательством Республики Узбекистан.
156. Предприятия, организации и учреждения обязаны возместить убытки, причиненные нарушением законодательства о недрах и невыполнением настоящих Правил, в размере и порядке, устанавливаемыми законодательством Республики Узбекистан.
157. Должностные лица и инженерно-технические работники, по вине которых предприятия понесли расходы, связанные с возмещением убытков, причиненных им нарушением законодательства о недрах и невыполнением настоящих Правил, несут материальную ответственность в установленном порядке.
ПРИЛОЖЕНИЕ № 6 к постановлению Кабинета Министров от 4 декабря 2018 года № 983
некоторых решений Правительства Республики Узбекистан, признаваемых утратившими силу
1. Постановление Кабинета Министров от 13 января 1997 г. № 19 «Об утверждении нормативных актов в соответствии с Законом Республики Узбекистан «О недрах»» (СП Республики Узбекистан, 1997 г., № 1, ст. 1).
2. Постановление Кабинета Министров от 13 января 1997 г. № 20 «Об утверждении нормативных актов в соответствии с Законом Республики Узбекистан «О недрах»».
3. Пункт 5 приложения к постановлению Кабинета Министров от 30 августа 2000 г. № 338 «О внесении изменений и признании утратившими силу некоторых решений правительства Республики Узбекистан» («СП Республики Узбекистан», 2000 г., № 8, ст. 54).
4. Пункт 2 приложения к постановлению Кабинета Министров от 19 июля 2007 г. № 147 «Изменения и дополнения, вносимые в некоторые решения Правительства Республики Узбекистан» («СП Республики Узбекистан», 2007 г., № 7, ст. 40).
5. Постановление Кабинета Министров от 9 ноября 2007 г. № 232 «Об утверждении Положения о порядке списания с баланса пользователя недр запасов полезных ископаемых, утративших промышленное значение либо не подтвердившихся при последующих геологоразведочных работах или разработке месторождения» («СП Республики Узбекистан», 2007 г., № 11, ст. 63).
6. Пункт 3 и 4 приложения к постановлению Кабинета Министров от 17 декабря 2010 г. № 301 «О внесении изменений в некоторые решения правительства Республики Узбекистан» («СП Республики Узбекистан», 2010 г., № 12, ст. 69).
7. Пункт 1 приложения к постановлению Кабинета Министров от 18 февраля 2011 г. № 40 «О внесении изменений и дополнений в некоторые решения правительства Республики Узбекистан» («СП Республики Узбекистан», 2011 г., № 2, ст. 12).
8. Постановление Кабинета Министров от 28 июля 2011 г. № 220 «Об утверждении Положения о государственном контроле за геологическим изучением, использованием и охраной недр» («СП Республики Узбекистан», 2011 г., № 7, ст. 66).
9. Пункт 6 приложения к постановлению Кабинета Министров от 2 ноября 2011 г. № 294 «О внесении изменений и дополнений в некоторые решения правительства Республики Узбекистан» («СП Республики Узбекистан», 2011 г., № 45-46, ст. 470).
10. Пункт 9 приложения к постановлению Кабинета Министров от 1 ноября 2012 г. № 313 «О внесении изменений и дополнений, а также признании утратившими силу некоторых решений Правительства Республики Узбекистан» («СП Республики Узбекистан», 2012 г., № 11, ст. 79).
11. Пункт 9 приложения к постановлению Кабинета Министров от 8 октября 2013 г. № 276 «О внесении изменений и дополнения в некоторые решения правительства Республики Узбекистан» («СП Республики Узбекистан», 2013 г., № 10, ст. 72).
12. Пункт 7 приложения 1 к постановлению Кабинета Министров от 3 марта 2014 г. № 45 «О внесении изменений и дополнений, а также признании утратившими силу некоторых решений правительства Республики Узбекистан» («СП Республики Узбекистан», 2014 г., № 3, ст. 16).
13. Пункт 1 приложения 2 к постановлению Кабинета Министров от 17 июля 2014 г. № 196 «О внесении изменений и дополнений, а также признании утратившими силу некоторых решений правительства Республики Узбекистан» («СП Республики Узбекистан», 2014 г., № 7, ст. 73).
14. Пункт 2 и 3 приложения к постановлению Кабинета Министров от 31 декабря 2014 г. № 377 «О мерах по дальнейшему совершенствованию порядка оказания государственных услуг субъектам предпринимательства» («СП Республики Узбекистан», 2015 г., № 1, ст. 9).
15. Пункт 2 приложения 3 к постановлению Кабинета Министров от 27 июня 2017 г. № 430 «О мерах по дальнейшему упорядочению деятельности в сфере использования подземных вод» («СП Республики Узбекистан», 2017 г., № 6, ст. 122).
Премьер-министр Республики Узбекистан А. АРИПОВ
г. Ташкент,
4 декабря 2018 г.,
№ 983