📅 2019-yil 5-aprel · Prezident farmoyishlari
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2019-yil 5-aprel · Prezident farmoyishlari
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2019 йил 5 апрель · Президент фармойишлари
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 5 апреля 2019 г. · Распоряжения Президента
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 5 April 2019 · Presidential orders
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг
Фармойиши
концепцияси
ТАРКИБИ
Ўзбекистон Республикасининг фуқаролик қонунчилигини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида
1995-1996 йилларда қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси «ўтиш даври»нинг кенг кўламли ўзгаришларини фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солишда муҳим роль ўйнади ва мамлакатда бозор иқтисодиётини ривожлантириш учун мустаҳкам ҳуқуқий замин яратишга имкон берди.
Шу билан бирга, Ўзбекистон Республикаси ривожланишининг янги босқичи иқтисодиётни янада либераллаштириш, иқтисодий муносабатларни тартибга солишда давлат иштирокини камайтириш, хусусий мулк кафолатларини ҳимоя қилишни кучайтириш, тадбиркорликнинг ривожланишини рағбатлантириш ва хорижий инвестицияларни фаол жалб этиш бўйича устувор вазифаларни белгилаб берди.
Реал бозор иқтисодиёти ва илғор халқаро стандартлар талабларига жавоб берадиган, тўғридан-тўғри амал қиладиган замонавий фуқаролик қонунчилигини шакллантирмасдан туриб ушбу вазифаларга эришиб бўлмайди.
Фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солишнинг энг муҳим қоидаларини белгиловчи кодификация қилинган қонун ҳужжати бўлган Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси фуқаролик қонунчилиги ҳужжатлари тизимида марказий ўринни эгаллайди.
Иқтисодий ислоҳотларнинг амалга оширилиши бўйича ўтказилган таҳлил Фуқаролик кодексида , авваламбор, бозор ислоҳотларини янада чуқурлаштириш, қулай инвестиция ва ишбилармонлик муҳитини шакллантириш, халқаро рейтингларда мамлакат ўрнини яхшилашга салбий таъсир кўрсатувчи жиддий камчилик ва бўшлиқларни аниқлашга имкон берди.
Фуқаролик қонунчилигини бозор иқтисодиёти тамойиллари ва халқаро стандартларга мувофиқ модернизация қилиш, мамлакатимизда иқтисодий ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва бозор иқтисодиётини ривожлантириш учун замонавий фуқаролик-ҳуқуқий асос яратиш, шунингдек 2017 — 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида белгиланган вазифаларни бажариш мақсадида:
1. Қуйидагилар Ўзбекистон Республикаси фуқаролик қонунчилигини янада такомиллаштиришнинг асосий устувор йўналишлари этиб белгилансин:
фуқаролик қонунчилиги нормаларини тизимлаштириш ва унификация қилиш, уларнинг энг намунали хорижий амалиётлар билан уйғунлигини таъминлаш, шунингдек, ушбу соҳада илғор халқаро стандартларни имплементация қилиш;
хусусий мулкнинг дахлсизлиги кафолатларини таъминлайдиган, жисмоний ва юридик шахсларнинг, айниқса тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қиладиган самарали фуқаролик-ҳуқуқий механизмларни белгилаш;
оммавий ва фуқаролик ҳуқуқ нормаларини аниқ чегаралаш, иқтисодиётни бошқаришда маъмурий-буйруқбозлик тамойилларига асосланган, ўз аҳамиятини йўқотган ва эскириб қолган қоидаларни чиқариб ташлаш;
давлат-хусусий шериклиги, кластерлик ишлаб чиқариши, электрон тижорат, крипто-валюта айланмаси, ер участкаларини хусусийлаштириш, улушли қурилиш ва бошқа замонавий фуқаролик-ҳуқуқий институтлар ва иқтисодий муносабатлар шаклларини ҳуқуқий тартибга солишни таъминлаш.
2. Ўзбекистон Республикасининг фуқаролик қонунчилигини такомиллаштириш концепцияси 1-иловага мувофиқ маъқуллансин.
3. Ўзбекистон Республикасининг фуқаролик қонунчилигини такомиллаштириш бўйича идоралараро комиссия (кейинги ўринларда — Идоралараро комиссия) ташкил этилсин ва унинг таркиби 2-иловага мувофиқ тасдиқлансин.
4. Идоралараро комиссия (Давлетов):
а) икки ҳафта муддатда фуқаролик ҳуқуқи соҳасидаги етакчи мутахассислар орасидан фуқаролик қонунчилигини такомиллаштириш бўйича ишчи гуруҳларни ташкил этсин ва уларнинг иш режаларини тасдиқласин;
б) бир ой муддатда янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси лойиҳасини ва фуқаролик қонунчилигини такомиллаштиришга қаратилган бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни ишлаб чиқиш фаолиятига халқаро ташкилотларнинг эксперт-техник ва молиявий кўмагини жалб этиш масаласи кўриб чиқилишини таъминласин;
в) бир ой муддатда фуқаролик ҳуқуқи соҳасидаги илғор хорижий тажрибани ўрганиш, жумладан хорижий давлатларга ташрифларни ташкил этишни, ваколатли органлар ва ташкилотлар вакиллари билан учрашувлар ўтказишни назарда тутувчи дастурни тасдиқласин;
г) 2020 йил 1 апрелга қадар янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси ва фуқаролик қонунчилигини такомиллаштиришга қаратилган бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларини ўрнатилган тартибда Вазирлар Маҳкамасига киритсин;
д) фуқаролик қонунчилигини янада такомиллаштиришнинг йўналишларини, шу жумладан Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг янги таҳрирдаги лойиҳасини кенг муҳокама қилиш мақсадида илмий доиралар ва фуқаролик жамияти институтлари вакиллари ҳамда хорижий экспертларни жалб қилган ҳолда учрашувлар, семинарлар, давра суҳбатлари ва матбуот анжуманларининг ташкил этилишини таъминласин.
5. Идоралараро комиссия раҳбарига мазкур фармойишда белгиланган вазифаларни амалга оширишда вазирлик ва идоралар, республиканинг илмий ва таълим муассасалари, халқаро ташкилотлар мутахассислари, шунингдек маҳаллий ҳамда хорижий эксперт ва маслаҳатчиларни жалб қилиш ҳуқуқи берилсин.
6. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси, масъул вазирлик ва идоралар ушбу фармойишда белгиланган вазифаларни самарали амалга ошириш учун зарур бўлган ташкилий ва амалий чоралар кўрилишини таъминласин.
7. Ушбу фармойишнинг ижросини назорат қилиш Ўзбекистон Республикасининг Бош вазири А.Н. Арипов ва Ўзбекистон Республикаси Президенти маслаҳатчисининг биринчи ўринбосари Б.М. Мавлонов зиммасига юклансин.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 5 апрелдаги Ф-5464-сонли фармойишига 1-ИЛОВА
Ўзбекистон Республикасининг фуқаролик қонунчилигини такомиллаштириш
2017 — 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида иқтисодиётни либераллаштириш, иқтисодий муносабатларни тартибга солишда давлат иштирокини камайтириш, хусусий мулк кафолатлари ҳимоясини кучайтириш, тадбиркорлик ривожини рағбатлантириш ва хорижий инвестицияларни фаол жалб этиш бўйича биринчи даражали мақсад ва вазифалар белгиланган.
Кодификация қилинган қонун ҳисобланадиган ва фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солишнинг энг муҳим қоидаларини белгиловчи Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси (кейинги ўринларда Фуқаролик кодекси деб юритилади) фуқаролик қонунчилиги ҳужжатлари тизимида марказий ўринни эгаллайди.
1995-1996 йилларда қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси «ўтиш даври»нинг кенг кўламли ўзгаришларини фуқаролик-ҳуқуқий тартибга солишда муҳим роль ўйнади ва мамлакатда бозор иқтисодиётини ривожлантириш учун мустаҳкам ҳуқуқий замин яратишга имкон берди.
Шу билан бирга, ўтказилган таҳлил Фуқаролик кодексининг амалдаги таҳрири мамлакатда тез ривожланаётган иқтисодий муносабатлар талабларига ва фуқаролик ҳуқуқи соҳасидаги халқаро стандартларга етарли даражада жавоб бера олмаслигини кўрсатмоқда. Хусусан:
биринчидан, Фуқаролик кодексида эскирган ҳуқуқий институтлар, шунингдек бозор иқтисодиётига асосланган ривожланган давлатлар ҳуқуқий тизимида мавжуд бўлмаган юридик шахсларнинг ташкилий-ҳуқуқий шакли сақланиб қолган;
иккинчидан, «тижорат таваккалчилиги», «хўжалик юритувчи субъектлар тенглиги», «адолатли компенсация», «шартномавий мажбуриятларни бажаришдан бош тортиш» каби анъанавий фуқаролик-ҳуқуқий институтлар мавжуд эмас;
учинчидан, замонавий бозор шароитларида талаб этиладиган фуқаролик-ҳуқуқий шартномалар ва муносабатларнинг алоҳида шакллари, шу жумладан, давлат-хусусий шериклиги, дилерлик шартномаси, улушли қурувчилик, кластер ишлаб чиқариш, электрон тижорат, крипто-валюта айланмаси, ер участкасини хусусийлаштириш ва бошқаларни тартибга солиш назарда тутилмаган;
тўртинчидан, Фуқаролик кодексида кўп миқдордаги ҳаволаки нормаларнинг (80 га яқин) мавжудлиги кодекснинг тўғридан-тўғри амал қилувчи ҳужжатга айланишига тўсқинлик қилмоқда ва унинг фуқаролик- ҳуқуқий муносабатларни тартибга солиш борасидаги мақомини пасайтирмоқда;
бешинчидан, бир-бирига ўхшаш ва бошқа ташкилий-ҳуқуқий шакллардаги қоидалар аралашмасидан ташкил топган юридик шахслар ташкилий-ҳуқуқий шаклларининг кўплиги (масалан, қонунчиликда хусусий корхона ва унитар корхона таркибига бошқа иштирокчиларнинг кириши назарда тутилмаганлиги, уларнинг инвестиция жалб қила олмасликларига сабаб бўлади);
олтинчидан, Фуқаролик кодексида фуқаролик ҳуқуқи институтларига тааллуқли бўлмаган оммавий ҳуқуқ нормалари, хусусий мулк ва шартномавий муносабатларига оид асосланмаган миқдордаги чекловлар мавжуд;
еттинчидан, Фуқаролик кодексида фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларда ахборот-коммуникацион технологиялардан фойдаланиш масалаларини тартибга солувчи қоидалар деярли мавжуд эмас.
2017 — 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида кўрсатилган мақсад ва вазифаларга эришиш, шунингдек фуқаролик қонунчилигини бозор иқтисодиёти ва халқаро стандартлар талабларига мувофиқлаштириш мақсадида, қуйидаги асосий йўналишларни назарда тутувчи Ўзбекистон Республикаси фуқаролик қонунчилигини такомиллаштириш Концепцияси ишлаб чиқилди:
I. Фуқаролик қонунчилиги нормаларини унификация қилиш ва тизимлаштириш
1. Фуқаролик қонунчилигини унификация қилиш ва тизимлаштириш мақсадида уни инвентаризациядан ўтказиш, шунингдек халқаро стандартлар талабларига ва энг яхши хорижий амалиётларга мувофиқлаштириш.
2. Фуқаролик кодекси ва бошқа фуқаролик қонун ҳужжатларидаги атама ва тушунчаларнинг ҳуқуқий маъноларини уларни аниқ таърифлаш ва бир хилда қўллаш орқали такомиллаштириш.
3. Турлича шарҳланадиган ёки амалиётда қўлланилиши масаласида тушунтиришларни талаб қиладиган нормаларни чиқариб ташлаш ёки уларни такомиллаштириш.
4. Фуқаролик кодекси ва бошқа фуқаролик қонун ҳужжатларининг тўғридан-тўғри амал қилиши учун улардаги ҳаволаки нормаларни қисқартириш.
5. Фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлари иштирокчиларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилишга тўсқинлик қилувчи фуқаролик қонунчилигидаги ҳуқуқий бўшлиқлар ва коллизияларни бартараф этиш.
II. Асосий фуқаролик-ҳуқуқий институтларни такомиллаштириш
1. Жамият ва халқаро стандартларнинг ахлоқий принцип ва маънавий меъёрлари («ҳалоллик», «адолат», «оқиллик» ва бошқа принциплар)ни инобатга олган ҳолда фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларнинг амалдаги принципларини такомиллаштириш ва янгиларини жорий қилиш.
2. Кодексга фуқаролик қонунчилигининг муҳим тушунча ва институтларини белгилаш борасидаги асосий ҳужжат мақомини бериш мақсадида мавжуд тушунча (атама)ларни қайта кўриб чиқиш ва янгиларини киритиш.
3. Фуқаролик ҳуқуқи ва фуқаролик мажбуриятларини виждонан ва муносиб амалга оширишни таъминлашга қаратилган чора ва воситаларни такомиллаштириш.
4. Маънавий, моддий зарар ва зиёнларни ҳисоблаш тартибини жорий этиш йўли билан фуқаролик қонунчилигининг компенсаторлик функциясини кучайтириш.
5. Юридик шахсларнинг ташкилий-ҳуқуқий шаклларини оптималлаштириш, бир-бирига ўхшаш, шунингдек бозор муносабатларида оммалашмаган ташкилий-ҳуқуқий шаклларни тугатиш.
6. Ишончноманинг мажбурий ёзма шакли ва унинг амал қилиш муддатини чеклаш ва бошқаларни қайта кўриб чиққан ҳолда халқаро стандартларга мувофиқлаштириш орқали вакиллик институтини такомиллаштириш.
7. Мулкдор ҳуқуқларини кенгайтириш йўли билан ашёвий ҳуқуқлар институтини кучайтириш.
8. Мажбурият ҳуқуқини такомиллаштириш, жумладан мажбуриятларнинг вужудга келиш асосларининг тўлиқ рўйхатини аниқлаш ва мажбуриятдаги шахсларнинг ўзгариши масалаларини тартибга солувчи нормаларни модернизация қилиш.
9. Фуқаролик-ҳуқуқий жавобгарлик институтини такомиллаштириш, жумладан, зарарни қоплашнинг адолатли тартибини таъминлаш.
10. Суғурта, жумладан ўзаро суғурталаш (мулкни ва бошқа мулкий манфаатларни ўзаролик асосида суғурта қилиш) институтининг ривожланиши учун ихтиёрий бадаллар инвестициясидан доимий даромад олишни назарда тутувчи шарт-шароитларни яратиш.
11. Эр-хотиннинг биргаликдаги васиятномаси ва мерос шартномасига оид қоидаларни киритиш, мерос қолдирувчи ва меросхўр кредиторларининг ҳимоясини кучайтириш, меросни қабул қилиб олиш муддатларини белгилаш йўли билан мерос ҳуқуқини такомиллаштириш.
12. Халқаро хусусий ҳуқуқ нормаларини қайта кўриб чиқиш, шу жумладан турли мамлакатлар ҳуқуқларини муқобил қўллаш принципини мустаҳкамлаш, мажбурият мазмунини тартибга солувчи ҳуқуққа ҳавола сифатида қўшимча муқобил коллизион боғланишни кўллаш, коллизион тартибга солишни назарда тутган шартномадан ташқари мажбуриятлар доирасини аниқлаш имкониятини кўриб чиқиш.
III. Бозор иқтисодиётини янада ривожлантириш ва хорижий инвестицияларни жалб этишнинг мустаҳкам ҳуқуқий асосларини шакллантириш
1. Мулк шаклларини белгилаш тартибини қайта кўриб чиқиш, ерга бўлган хусусий мулк ҳуқуқини ҳимоя қилиш механизмларини жорий этиш, шунингдек инсофли эгалловчи ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тартибини такомиллаштириш йўли билан хусусий мулк ҳимоясининг самарадорлигини ошириш.
2. Битимлар институтини такомиллаштириш, жумладан битимларни мажбурий давлат рўйхатидан ўтказиш ва нотариал тасдиқлашни, битимни ҳақиқий эмас деб топиш асослари ва ҳолатларини аниқлаштиришни назарда тутувчи нормаларни қайта кўриб чиқиш.
3. Шартномавий-ҳуқуқий муносабатларнинг сифат жиҳатдан янги механизмларини жорий қилиш, шу жумладан шартнома турларини оптималлаштириш, дастлабки шартнома институтини ривожлантириш, шартнома тузиш эркинлигини кенгайтириш, шартномавий муносабатларнинг барқарорлигини таъминлаш, шартномавий муносабатларда ахборот-коммуникацион технологиялардан фойдаланишни тартибга солиш.
4. Корпоратив муносабатларни фуқаролик кодексининг тартибга солиш предмети доирасига киритиш, жумладан, оммавий акциядорлик жамиятлари фаолиятининг ўзига хосликларини белгилаш, корпоратив ҳужжат кучига эга ва учинчи шахслар учун мажбурий бўлган «корпоратив шартнома»ни жорий қилиш, тенг акциялар пакети эгалари жамият фаолиятини издан чиқарганида корпоратив танглик вазиятидан чиқиб кетиш механизмларини белгилаш.
5. Кредитор ва қарздорлар ҳуқуқларининг ишончли кафолатларини таъминлаш, шу жумладан қайта ташкил этиладиган юридик шахслар кредиторлари ҳуқуқларининг реал кафолатлари рўйхатини ва улар амал қилишининг ҳуқуқий механизмларини белгилаш, мажбуриятларни бажариш институтини қайта кўриб чиқиш, шунингдек кредитор талабларини қаноатлантириш кетма-кетлигини аниқ белгилаш.
6. Ўзбекистон Республикасидаги хорижий тижорат ташкилотлари филиалларининг ҳуқуқий мақомини кучайтириш ва ҳуқуқларини кенгайтириш.
IV. Замонавий шароитларда талаб юқори бўлган фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларни тартибга солишнинг инновацион шакллари ва таомилларини жорий этиш
1. Фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларда ахборот-коммуникация технологияларни қўллашнинг ҳуқуқий асосларини шакллантириш, хусусан, крипто-активлар, шу жумладан майнинг айланмасини ривожлантириш, шахси кўрсатилмаган маълумотларнинг сезиларли массивларини («big data») йиғиш ва қайта ишлашни ҳуқуқий тартибга солиш, электрон тижоратдан фойдаланиш, электрон майдончалар орқали харидларни амалга ошириш бўйича имкониятларни кенгайтириш.
2. Исталган манфаатдор шахсларга иштирок этиш ҳуқуқи тақдим этилган ҳолда юридик шахслар фаолияти билан боғлиқ қарорлар бўйича жамоавий низолашиш тартибини такомиллаштириш. Юридик шахс директорининг фидуциар мажбуриятлари институтини киритиш.
3. Гаров муносабатлари ҳақидаги нормаларни ривожлантириш, жумладан таъминлаш чораларини расмийлаштириш тартибини соддалаштириш, ҳамкорликда гаровни олувчилар, гаров агенти, факультатив ва муқобил мажбуриятлар институтларини киритиш, йўл қўйиладиган мақбул таъминловчи активларнинг аниқ тоифасини мустаҳкамлаш.
4. Эркин иқтисодий зоналар ҳудудида ва Ўзбекистон Республикасининг бошқа алоҳида ҳудудларида хорижий ҳуқуқнинг экстерриториал қўлланилиши тартибини киритиш.
5. Шахслар тасвири, уларнинг шахсий номулкий ҳуқуқлари ва бошқа номоддий манфаатларининг ишончли фуқаролик-ҳуқуқий ҳимоя қилинишини таъминлаш.
V. Концепциянинг амалга оширилишидан кутилаётган натижалар
Фуқаролик қонунчилигининг такомиллаштирилиши, жумладан Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг янги таҳрирда ишлаб чиқилиши ва қабул қилиниши қуйидагиларга имкон беради:
иқтисодиётни янада либераллаштиришнинг ҳуқуқий асосларини яратиш;
иқтисодиётда давлатнинг иштирокини қисқартириш;
мулкдорлар ҳуқуқлари ҳимоясининг кучайтирилиши ва иқтисодиётда хусусий мулкнинг устувор ролини таъминлаш;
ишбилармонлик муҳитини ва инвестицион иқлимни яхшилаш;
мамлакатнинг халқаро рейтинглардаги ўрнини ошириш;
2017 — 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида белгиланган бошқа вазифаларни ҳал қилиш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 5 апрелдаги Ф-5464-сон фармойишига 2-ИЛОВА
Ўзбекистон Республикасининг фуқаролик қонунчилигини такомиллаштириш бўйича Идоралараро комиссия
1. Р.К. Давлетов — Ўзбекистон Республикаси адлия вазири, Идоралараро комиссия раҳбари 2. М.Х. Рахманкулов — Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти директорининг биринчи ўринбосари, Идоралараро комиссия раҳбарининг ўринбосари 3. Ш.Ф. Озодзода — Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрациясининг масъул ходими 4. А.Х. Саидов — Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбекистон Республикаси Миллий маркази директори 5. Н.Д. Тойчиев — Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси аппарати бошқарувчисининг ўринбосари 6. Н.С. Жўраев — Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги директори 7. Е.С. Каньязов — Ўзбекистон Республикаси адлия вазири ўринбосари — Тошкент давлат юридик университети ректори 8. Х.И. Исоқов — Ўзбекистон Республикаси Судьялар олий кенгаши ҳузуридаги Судьялар олий мактаби директори 9. Р.Р. Хакимов — Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги Қонунчилик муаммолари ва парламент тадқиқотлари институти директори 10. У.Ш. Холов — Фуқаролик ишлари бўйича Тошкент шаҳар суди раиси 11. О. Окюлов — Тошкент давлат юридик университетининг профессори 12. Ш.М. Асьянов — Ҳуқуқий муаммолар тадқиқоти маркази директори 13. Р. Книппер — Германиянинг Бремен университети профессори
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш. МИРЗИЁЕВ
Тошкент ш.,
2019 йил 5 апрель,
Ф-5464-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining
Farmoyishi
konsepsiyasi
TARKIBI
Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida
1995-1996-yillarda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi “oʻtish davri”ning keng koʻlamli oʻzgarishlarini fuqarolik-huquqiy tartibga solishda muhim rol oʻynadi va mamlakatda bozor iqtisodiyotini rivojlantirish uchun mustahkam huquqiy zamin yaratishga imkon berdi.
Shu bilan birga, Oʻzbekiston Respublikasi rivojlanishining yangi bosqichi iqtisodiyotni yanada liberallashtirish, iqtisodiy munosabatlarni tartibga solishda davlat ishtirokini kamaytirish, xususiy mulk kafolatlarini himoya qilishni kuchaytirish, tadbirkorlikning rivojlanishini ragʻbatlantirish va xorijiy investitsiyalarni faol jalb etish boʻyicha ustuvor vazifalarni belgilab berdi.
Real bozor iqtisodiyoti va ilgʻor xalqaro standartlar talablariga javob beradigan, toʻgʻridan toʻgʻri amal qiladigan zamonaviy fuqarolik qonunchiligini shakllantirmasdan turib ushbu vazifalarga erishib boʻlmaydi.
Fuqarolik-huquqiy tartibga solishning eng muhim qoidalarini belgilovchi kodifikatsiya qilingan qonun hujjati boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi fuqarolik qonunchiligi hujjatlari tizimida markaziy oʻrinni egallaydi.
Iqtisodiy islohotlarning amalga oshirilishi boʻyicha oʻtkazilgan tahlil Fuqarolik kodeksida , avvalambor, bozor islohotlarini yanada chuqurlashtirish, qulay investitsiya va ishbilarmonlik muhitini shakllantirish, xalqaro reytinglarda mamlakat oʻrnini yaxshilashga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi jiddiy kamchilik va boʻshliqlarni aniqlashga imkon berdi.
Fuqarolik qonunchiligini bozor iqtisodiyoti tamoyillari va xalqaro standartlarga muvofiq modernizatsiya qilish, mamlakatimizda iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish va bozor iqtisodiyotini rivojlantirish uchun zamonaviy fuqarolik-huquqiy asos yaratish, shuningdek 2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida belgilangan vazifalarni bajarish maqsadida:
1. Quyidagilar Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolik qonunchiligini yanada takomillashtirishning asosiy ustuvor yoʻnalishlari etib belgilansin:
fuqarolik qonunchiligi normalarini tizimlashtirish va unifikatsiya qilish, ularning eng namunali xorijiy amaliyotlar bilan uygʻunligini taʼminlash, shuningdek, ushbu sohada ilgʻor xalqaro standartlarni implementatsiya qilish;
xususiy mulkning daxlsizligi kafolatlarini taʼminlaydigan, jismoniy va yuridik shaxslarning, ayniqsa tadbirkorlarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qiladigan samarali fuqarolik-huquqiy mexanizmlarni belgilash;
ommaviy va fuqarolik huquq normalarini aniq chegaralash, iqtisodiyotni boshqarishda maʼmuriy-buyruqbozlik tamoyillariga asoslangan, oʻz ahamiyatini yoʻqotgan va eskirib qolgan qoidalarni chiqarib tashlash;
davlat-xususiy sherikligi, klasterlik ishlab chiqarishi, elektron tijorat, kripto-valyuta aylanmasi, yer uchastkalarini xususiylashtirish, ulushli qurilish va boshqa zamonaviy fuqarolik-huquqiy institutlar va iqtisodiy munosabatlar shakllarini huquqiy tartibga solishni taʼminlash.
2. Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish konsepsiyasi 1-ilovaga muvofiq maʼqullansin.
3. Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish boʻyicha idoralararo komissiya (keyingi oʻrinlarda — Idoralararo komissiya) tashkil etilsin va uning tarkibi 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
4. Idoralararo komissiya (Davletov):
a) ikki hafta muddatda fuqarolik huquqi sohasidagi yetakchi mutaxassislar orasidan fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish boʻyicha ishchi guruhlarni tashkil etsin va ularning ish rejalarini tasdiqlasin;
b) bir oy muddatda yangi tahrirdagi Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi loyihasini va fuqarolik qonunchiligini takomillashtirishga qaratilgan boshqa normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish faoliyatiga xalqaro tashkilotlarning ekspert-texnik va moliyaviy koʻmagini jalb etish masalasi koʻrib chiqilishini taʼminlasin;
v) bir oy muddatda fuqarolik huquqi sohasidagi ilgʻor xorijiy tajribani oʻrganish, jumladan xorijiy davlatlarga tashriflarni tashkil etishni, vakolatli organlar va tashkilotlar vakillari bilan uchrashuvlar oʻtkazishni nazarda tutuvchi dasturni tasdiqlasin;
g) 2020-yil 1-aprelga qadar yangi tahrirdagi Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi va fuqarolik qonunchiligini takomillashtirishga qaratilgan boshqa normativ-huquqiy hujjatlar loyihalarini oʻrnatilgan tartibda Vazirlar Mahkamasiga kiritsin;
d) fuqarolik qonunchiligini yanada takomillashtirishning yoʻnalishlarini, shu jumladan Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining yangi tahrirdagi loyihasini keng muhokama qilish maqsadida ilmiy doiralar va fuqarolik jamiyati institutlari vakillari hamda xorijiy ekspertlarni jalb qilgan holda uchrashuvlar, seminarlar, davra suhbatlari va matbuot anjumanlarining tashkil etilishini taʼminlasin.
5. Idoralararo komissiya rahbariga mazkur farmoyishda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda vazirlik va idoralar, respublikaning ilmiy va taʼlim muassasalari, xalqaro tashkilotlar mutaxassislari, shuningdek mahalliy hamda xorijiy ekspert va maslahatchilarni jalb qilish huquqi berilsin.
6. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, masʼul vazirlik va idoralar ushbu farmoyishda belgilangan vazifalarni samarali amalga oshirish uchun zarur boʻlgan tashkiliy va amaliy choralar koʻrilishini taʼminlasin.
7. Ushbu farmoyishning ijrosini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A.N. Aripov va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti maslahatchisining birinchi oʻrinbosari B.M. Mavlonov zimmasiga yuklansin.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 5-apreldagi F-5464-sonli farmoyishiga 1-ILOVA
Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish
2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida iqtisodiyotni liberallashtirish, iqtisodiy munosabatlarni tartibga solishda davlat ishtirokini kamaytirish, xususiy mulk kafolatlari himoyasini kuchaytirish, tadbirkorlik rivojini ragʻbatlantirish va xorijiy investitsiyalarni faol jalb etish boʻyicha birinchi darajali maqsad va vazifalar belgilangan.
Kodifikatsiya qilingan qonun hisoblanadigan va fuqarolik-huquqiy tartibga solishning eng muhim qoidalarini belgilovchi Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (keyingi oʻrinlarda Fuqarolik kodeksi deb yuritiladi) fuqarolik qonunchiligi hujjatlari tizimida markaziy oʻrinni egallaydi.
1995-1996-yillarda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi “oʻtish davri”ning keng koʻlamli oʻzgarishlarini fuqarolik-huquqiy tartibga solishda muhim rol oʻynadi va mamlakatda bozor iqtisodiyotini rivojlantirish uchun mustahkam huquqiy zamin yaratishga imkon berdi.
Shu bilan birga, oʻtkazilgan tahlil Fuqarolik kodeksining amaldagi tahriri mamlakatda tez rivojlanayotgan iqtisodiy munosabatlar talablariga va fuqarolik huquqi sohasidagi xalqaro standartlarga yetarli darajada javob bera olmasligini koʻrsatmoqda. Xususan:
birinchidan, Fuqarolik kodeksida eskirgan huquqiy institutlar, shuningdek bozor iqtisodiyotiga asoslangan rivojlangan davlatlar huquqiy tizimida mavjud boʻlmagan yuridik shaxslarning tashkiliy-huquqiy shakli saqlanib qolgan;
ikkinchidan, “tijorat tavakkalchiligi”, “xoʻjalik yurituvchi subyektlar tengligi”, “adolatli kompensatsiya”, “shartnomaviy majburiyatlarni bajarishdan bosh tortish” kabi anʼanaviy fuqarolik-huquqiy institutlar mavjud emas;
uchinchidan, zamonaviy bozor sharoitlarida talab etiladigan fuqarolik-huquqiy shartnomalar va munosabatlarning alohida shakllari, shu jumladan, davlat-xususiy sherikligi, dilerlik shartnomasi, ulushli quruvchilik, klaster ishlab chiqarish, elektron tijorat, kripto-valyuta aylanmasi, yer uchastkasini xususiylashtirish va boshqalarni tartibga solish nazarda tutilmagan;
toʻrtinchidan, Fuqarolik kodeksida koʻp miqdordagi havolaki normalarning (80 ga yaqin) mavjudligi kodeksning toʻgʻridan toʻgʻri amal qiluvchi hujjatga aylanishiga toʻsqinlik qilmoqda va uning fuqarolik- huquqiy munosabatlarni tartibga solish borasidagi maqomini pasaytirmoqda;
beshinchidan, bir-biriga oʻxshash va boshqa tashkiliy-huquqiy shakllardagi qoidalar aralashmasidan tashkil topgan yuridik shaxslar tashkiliy-huquqiy shakllarining koʻpligi (masalan, qonunchilikda xususiy korxona va unitar korxona tarkibiga boshqa ishtirokchilarning kirishi nazarda tutilmaganligi, ularning investitsiya jalb qila olmasliklariga sabab boʻladi);
oltinchidan, Fuqarolik kodeksida fuqarolik huquqi institutlariga taalluqli boʻlmagan ommaviy huquq normalari, xususiy mulk va shartnomaviy munosabatlariga oid asoslanmagan miqdordagi cheklovlar mavjud;
yettinchidan, Fuqarolik kodeksida fuqarolik-huquqiy munosabatlarda axborot-kommunikatsion texnologiyalardan foydalanish masalalarini tartibga soluvchi qoidalar deyarli mavjud emas.
2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida koʻrsatilgan maqsad va vazifalarga erishish, shuningdek fuqarolik qonunchiligini bozor iqtisodiyoti va xalqaro standartlar talablariga muvofiqlashtirish maqsadida, quyidagi asosiy yoʻnalishlarni nazarda tutuvchi Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish Konsepsiyasi ishlab chiqildi:
I. Fuqarolik qonunchiligi normalarini unifikatsiya qilish va tizimlashtirish
1. Fuqarolik qonunchiligini unifikatsiya qilish va tizimlashtirish maqsadida uni inventarizatsiyadan oʻtkazish, shuningdek xalqaro standartlar talablariga va eng yaxshi xorijiy amaliyotlarga muvofiqlashtirish.
2. Fuqarolik kodeksi va boshqa fuqarolik qonun hujjatlaridagi atama va tushunchalarning huquqiy maʼnolarini ularni aniq taʼriflash va bir xilda qoʻllash orqali takomillashtirish.
3. Turlicha sharhlanadigan yoki amaliyotda qoʻllanilishi masalasida tushuntirishlarni talab qiladigan normalarni chiqarib tashlash yoki ularni takomillashtirish.
4. Fuqarolik kodeksi va boshqa fuqarolik qonun hujjatlarining toʻgʻridan toʻgʻri amal qilishi uchun ulardagi havolaki normalarni qisqartirish.
5. Fuqarolik-huquqiy munosabatlari ishtirokchilarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini samarali himoya qilishga toʻsqinlik qiluvchi fuqarolik qonunchiligidagi huquqiy boʻshliqlar va kolliziyalarni bartaraf etish.
II. Asosiy fuqarolik-huquqiy institutlarni takomillashtirish
1. Jamiyat va xalqaro standartlarning axloqiy prinsip va maʼnaviy meʼyorlari (“halollik”, “adolat”, “oqillik” va boshqa prinsiplar)ni inobatga olgan holda fuqarolik-huquqiy munosabatlarning amaldagi prinsiplarini takomillashtirish va yangilarini joriy qilish.
2. Kodeksga fuqarolik qonunchiligining muhim tushuncha va institutlarini belgilash borasidagi asosiy hujjat maqomini berish maqsadida mavjud tushuncha (atama)larni qayta koʻrib chiqish va yangilarini kiritish.
3. Fuqarolik huquqi va fuqarolik majburiyatlarini vijdonan va munosib amalga oshirishni taʼminlashga qaratilgan chora va vositalarni takomillashtirish.
4. Maʼnaviy, moddiy zarar va ziyonlarni hisoblash tartibini joriy etish yoʻli bilan fuqarolik qonunchiligining kompensatorlik funksiyasini kuchaytirish.
5. Yuridik shaxslarning tashkiliy-huquqiy shakllarini optimallashtirish, bir-biriga oʻxshash, shuningdek bozor munosabatlarida ommalashmagan tashkiliy-huquqiy shakllarni tugatish.
6. Ishonchnomaning majburiy yozma shakli va uning amal qilish muddatini cheklash va boshqalarni qayta koʻrib chiqqan holda xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish orqali vakillik institutini takomillashtirish.
7. Mulkdor huquqlarini kengaytirish yoʻli bilan ashyoviy huquqlar institutini kuchaytirish.
8. Majburiyat huquqini takomillashtirish, jumladan majburiyatlarning vujudga kelish asoslarining toʻliq roʻyxatini aniqlash va majburiyatdagi shaxslarning oʻzgarishi masalalarini tartibga soluvchi normalarni modernizatsiya qilish.
9. Fuqarolik-huquqiy javobgarlik institutini takomillashtirish, jumladan, zararni qoplashning adolatli tartibini taʼminlash.
10. Sugʻurta, jumladan oʻzaro sugʻurtalash (mulkni va boshqa mulkiy manfaatlarni oʻzarolik asosida sugʻurta qilish) institutining rivojlanishi uchun ixtiyoriy badallar investitsiyasidan doimiy daromad olishni nazarda tutuvchi shart-sharoitlarni yaratish.
11. Er-xotinning birgalikdagi vasiyatnomasi va meros shartnomasiga oid qoidalarni kiritish, meros qoldiruvchi va merosxoʻr kreditorlarining himoyasini kuchaytirish, merosni qabul qilib olish muddatlarini belgilash yoʻli bilan meros huquqini takomillashtirish.
12. Xalqaro xususiy huquq normalarini qayta koʻrib chiqish, shu jumladan turli mamlakatlar huquqlarini muqobil qoʻllash prinsipini mustahkamlash, majburiyat mazmunini tartibga soluvchi huquqqa havola sifatida qoʻshimcha muqobil kollizion bogʻlanishni koʻllash, kollizion tartibga solishni nazarda tutgan shartnomadan tashqari majburiyatlar doirasini aniqlash imkoniyatini koʻrib chiqish.
III. Bozor iqtisodiyotini yanada rivojlantirish va xorijiy investitsiyalarni jalb etishning mustahkam huquqiy asoslarini shakllantirish
1. Mulk shakllarini belgilash tartibini qayta koʻrib chiqish, yerga boʻlgan xususiy mulk huquqini himoya qilish mexanizmlarini joriy etish, shuningdek insofli egallovchi huquqlarini himoya qilish tartibini takomillashtirish yoʻli bilan xususiy mulk himoyasining samaradorligini oshirish.
2. Bitimlar institutini takomillashtirish, jumladan bitimlarni majburiy davlat roʻyxatidan oʻtkazish va notarial tasdiqlashni, bitimni haqiqiy emas deb topish asoslari va holatlarini aniqlashtirishni nazarda tutuvchi normalarni qayta koʻrib chiqish.
3. Shartnomaviy-huquqiy munosabatlarning sifat jihatdan yangi mexanizmlarini joriy qilish, shu jumladan shartnoma turlarini optimallashtirish, dastlabki shartnoma institutini rivojlantirish, shartnoma tuzish erkinligini kengaytirish, shartnomaviy munosabatlarning barqarorligini taʼminlash, shartnomaviy munosabatlarda axborot-kommunikatsion texnologiyalardan foydalanishni tartibga solish.
4. Korporativ munosabatlarni fuqarolik kodeksining tartibga solish predmeti doirasiga kiritish, jumladan, ommaviy aksiyadorlik jamiyatlari faoliyatining oʻziga xosliklarini belgilash, korporativ hujjat kuchiga ega va uchinchi shaxslar uchun majburiy boʻlgan “korporativ shartnoma”ni joriy qilish, teng aksiyalar paketi egalari jamiyat faoliyatini izdan chiqarganida korporativ tanglik vaziyatidan chiqib ketish mexanizmlarini belgilash.
5. Kreditor va qarzdorlar huquqlarining ishonchli kafolatlarini taʼminlash, shu jumladan qayta tashkil etiladigan yuridik shaxslar kreditorlari huquqlarining real kafolatlari roʻyxatini va ular amal qilishining huquqiy mexanizmlarini belgilash, majburiyatlarni bajarish institutini qayta koʻrib chiqish, shuningdek kreditor talablarini qanoatlantirish ketma-ketligini aniq belgilash.
6. Oʻzbekiston Respublikasidagi xorijiy tijorat tashkilotlari filiallarining huquqiy maqomini kuchaytirish va huquqlarini kengaytirish.
IV. Zamonaviy sharoitlarda talab yuqori boʻlgan fuqarolik-huquqiy munosabatlarni tartibga solishning innovatsion shakllari va taomillarini joriy etish
1. Fuqarolik-huquqiy munosabatlarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarni qoʻllashning huquqiy asoslarini shakllantirish, xususan, kripto-aktivlar, shu jumladan mayning aylanmasini rivojlantirish, shaxsi koʻrsatilmagan maʼlumotlarning sezilarli massivlarini (“big data”) yigʻish va qayta ishlashni huquqiy tartibga solish, elektron tijoratdan foydalanish, elektron maydonchalar orqali xaridlarni amalga oshirish boʻyicha imkoniyatlarni kengaytirish.
2. Istalgan manfaatdor shaxslarga ishtirok etish huquqi taqdim etilgan holda yuridik shaxslar faoliyati bilan bogʻliq qarorlar boʻyicha jamoaviy nizolashish tartibini takomillashtirish. Yuridik shaxs direktorining fidutsiar majburiyatlari institutini kiritish.
3. Garov munosabatlari haqidagi normalarni rivojlantirish, jumladan taʼminlash choralarini rasmiylashtirish tartibini soddalashtirish, hamkorlikda garovni oluvchilar, garov agenti, fakultativ va muqobil majburiyatlar institutlarini kiritish, yoʻl qoʻyiladigan maqbul taʼminlovchi aktivlarning aniq toifasini mustahkamlash.
4. Erkin iqtisodiy zonalar hududida va Oʻzbekiston Respublikasining boshqa alohida hududlarida xorijiy huquqning eksterritorial qoʻllanilishi tartibini kiritish.
5. Shaxslar tasviri, ularning shaxsiy nomulkiy huquqlari va boshqa nomoddiy manfaatlarining ishonchli fuqarolik-huquqiy himoya qilinishini taʼminlash.
V. Konsepsiyaning amalga oshirilishidan kutilayotgan natijalar
Fuqarolik qonunchiligining takomillashtirilishi, jumladan Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining yangi tahrirda ishlab chiqilishi va qabul qilinishi quyidagilarga imkon beradi:
iqtisodiyotni yanada liberallashtirishning huquqiy asoslarini yaratish;
iqtisodiyotda davlatning ishtirokini qisqartirish;
mulkdorlar huquqlari himoyasining kuchaytirilishi va iqtisodiyotda xususiy mulkning ustuvor rolini taʼminlash;
ishbilarmonlik muhitini va investitsion iqlimni yaxshilash;
mamlakatning xalqaro reytinglardagi oʻrnini oshirish;
2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida belgilangan boshqa vazifalarni hal qilish.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 5-apreldagi F-5464-son farmoyishiga 2-ILOVA
Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolik qonunchiligini takomillashtirish boʻyicha Idoralararo komissiya
1. R.K. Davletov — Oʻzbekiston Respublikasi adliya vaziri, Idoralararo komissiya rahbari 2. M.X. Raxmankulov — Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti direktorining birinchi oʻrinbosari, Idoralararo komissiya rahbarining oʻrinbosari 3. Sh.F. O�odzoda — Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasining masʼul xodimi 4. A.X. Saidov — Inson huquqlari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Milliy markazi direktori 5. N.D. Toychiyev — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi apparati boshqaruvchisining oʻrinbosari 6. N.S. Joʻrayev — Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktori 7. E.S. Kanyazov — Oʻzbekiston Respublikasi adliya vaziri oʻrinbosari — Toshkent davlat yuridik universiteti rektori 8. X.I. Isoqov — Oʻzbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi huzuridagi Sudyalar oliy maktabi direktori 9. R.R. Xakimov — Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi Qonunchilik muammolari va parlament tadqiqotlari instituti direktori 10. U.Sh. Xolov — Fuqarolik ishlari boʻyicha Toshkent shahar sudi raisi 11. O. Okyulov — Toshkent davlat yuridik universitetining professori 12. Sh.M. Asyanov — Huquqiy muammolar tadqiqoti markazi direktori 13. R. Knipper — Germaniyaning Bremen universiteti professori
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. MIRZIYOYEV
Toshkent sh.,
2019-yil 5-aprel,
F-5464-son
Президента Республики Узбекистан
Распоряжение
Концепция
СОСТАВ
О мерах по совершенствованию гражданского законодательства Республики Узбекистан
Гражданский кодекс Республики Узбекистан, принятый в 1995-1996 годах, сыграл важную роль в обеспечении гражданско-правового регулирования масштабных преобразований «переходного периода» и позволил заложить прочную правовую основу для развития рыночной экономики в стране.
Вместе с тем, новый этап развития Республики Узбекистан определил приоритетные задачи по дальнейшей либерализации экономики, сокращению присутствия государства в регулировании экономических отношений, усилению защиты гарантий частной собственности, а также стимулированию развития предпринимательства и активного привлечения иностранных инвестиций.
Достижение данных задач невозможно без формирования современного гражданского законодательства прямого действия, отвечающего требованиям реальной рыночной экономики и передовым международным стандартам.
В системе актов гражданского законодательства центральное место занимает Гражданский кодекс Республики Узбекистан, который является кодифицированным законодательным актом, определяющим наиболее важные правила гражданско-правового регулирования.
Проведенный анализ хода реализации экономических реформ позволил выявить в Гражданском кодексе существенные недостатки и пробелы, которые негативно отражаются прежде всего на дальнейшем углублении рыночных реформ, формировании благоприятного инвестиционного климата и деловой среды, улучшении позиции страны в международных рейтингах.
В целях модернизации гражданского законодательства в соответствии с принципами рыночной экономики и международными стандартами, формирования современной гражданско-правовой основы для дальнейшего углубления экономических реформ и развития рыночной экономики в стране, а также во исполнение задач, определенных в Стратегии действий по пяти приоритетным направлениям развития Республики Узбекистан в 2017 — 2021 годах:
1. Определить основными приоритетными направлениями дальнейшего совершенствования гражданского законодательства Республики Узбекистан:
систематизацию и унификацию норм гражданского законодательства, обеспечение их гармонизации с лучшими зарубежными практиками, а также имплементацию передовых международных стандартов в данной сфере;
установление эффективных гражданско-правовых механизмов обеспечения гарантий неприкосновенности частной собственности, защиты прав и законных интересов физических и юридических лиц, особенно предпринимателей;
четкое разграничение норм публичного и гражданского права, исключение устаревших, утративших свою значимость положений, основанных на командно-распорядительных принципах управления экономикой;
обеспечение правового регулирования современных гражданско-правовых институтов и форм экономических отношений, таких как государственно-частное партнерство, кластерное производство, электронная коммерция, оборот крипто-валюты, приватизация земельных участков, долевое строительство и другие.
2. Одобрить Концепцию совершенствования гражданского законодательства Республики Узбекистан согласно приложению № 1 .
3. Образовать Межведомственную комиссию по совершенствованию гражданского законодательства Республики Узбекистан (далее — Межведомственная комиссия), утвердив ее состав согласно приложению № 2 .
4. Межведомственной комиссии (Давлетов):
а) в двухнедельный срок образовать рабочие группы по совершенствованию гражданского законодательства из числа ведущих специалистов в области гражданского права и утвердить планы их работы;
б) в месячный срок обеспечить проработку вопроса привлечения экспертно-технического и финансового содействия международных организаций к деятельности по разработке проектов Гражданского кодекса Республики Узбекистан в новой редакции и иных нормативно-правовых актов, направленных на совершенствование гражданского законодательства;
в) в месячный срок утвердить программу изучения передового зарубежного опыта в сфере гражданского права, в том числе предусматривающую организацию визитов в иностранные государства, проведение встреч с представителями уполномоченных органов и организаций;
г) в срок до 1 апреля 2020 года внести в установленном порядке в Кабинет Министров проекты Гражданского кодекса Республики Узбекистан в новой редакции и иных нормативно-правовых актов, направленных на совершенствование гражданского законодательства;
д) обеспечить организацию встреч, семинаров, «круглых столов» и пресс-конференций с привлечением представителей научных кругов и институтов гражданского общества, а также зарубежных экспертов с целью широкого обсуждения направлений дальнейшего совершенствования гражданского законодательства, в том числе разрабатываемого проекта Гражданского кодекса Республики Узбекистан в новой редакции.
5. Предоставить руководителю Межведомственной комиссии право привлекать специалистов министерств и ведомств, научных и образовательных учреждений республики, международных организаций, а также отечественных и зарубежных экспертов и консультантов в ходе реализации задач, определенных в настоящем распоряжении.
6. Кабинету Министров Республики Узбекистан, ответственным министерствам и ведомствам обеспечить принятие организационных и практических мер, необходимых для эффективной реализации задач, определенных в настоящем распоряжении.
7. Контроль за исполнением настоящего распоряжения возложить на Премьер-министра Республики Узбекистан А.Н. Арипова и первого заместителя советника Президента Республики Узбекистан Б.М. Мавлонова.
ПРИЛОЖЕНИЕ № 1 к распоряжению Президента Республики Узбекистан от 5 апреля 2019 года № Р-5464
совершенствования гражданского законодательства Республики Узбекистан
В Стратегии действий по пяти приоритетным направлениям развития Республики Узбекистан в 2017 — 2021 годах определены первостепенные цели и задачи по дальнейшей либерализации экономики, сокращению присутствия государства в регулировании экономических отношений, усилению защиты гарантий частной собственности, а также стимулированию развития предпринимательства и активного привлечения иностранных инвестиций.
В системе актов гражданского законодательства центральное место занимает Гражданский кодекс Республики Узбекистан (далее — Гражданский кодекс), который является кодифицированным законом, определяющим наиболее важные правила гражданско-правового регулирования.
Гражданский кодекс , принятый в 1995-1996 годах, сыграл важную роль в обеспечении гражданско-правового регулирования масштабных преобразований «переходного периода» и позволил заложить прочную правовую основу для развития рыночной экономики в стране.
Вместе с тем, проведенный анализ свидетельствует, что действующая редакция Гражданского кодекса не в полной мере отвечает требованиям быстро развивающихся экономических отношений в стране и международным стандартам в области гражданского права. В частности:
во-первых, в Гражданском кодексе сохранились устаревшие правовые институты, а также организационно-правовые формы юридических лиц, которых не существует в правовых системах развитых государств с рыночной экономикой;
во-вторых, отсутствуют такие классические гражданско-правовые институты, как «коммерческий риск», «равенство субъектов хозяйствования», «справедливая компенсация», «отказ от исполнения договорных обязательств»;
в-третьих, отсутствует регулирование отдельных форм гражданско-правовых договоров и отношений, востребованных в современных рыночных условиях, в том числе договор государственно-частного партнерства, дилерский договор, долевое строительство, кластерное производство, электронная коммерция, оборот криптовалюты, приватизация земельных участков и другие;
в-четвертых, наличие в Гражданском кодексе большого числа отсылочных норм (около 80) не позволяет кодексу стать актом прямого действия и снижает его статус в урегулировании гражданских правоотношений;
в-пятых, существует необоснованно большое количество организационно-правовых форм юридических лиц, схожих друг с другом и состоящих из смеси правил, заимствованных из других организационно-правовых форм (например, частное предприятие и унитарное предприятие, которые не могут привлекать инвестиции, поскольку законодательство не предусматривает вхождение в их состав других участников);
в-шестых, в Гражданском кодексе содержатся нормы публичного права, которые не относятся к институтам гражданского права, имеется необоснованное количество ограничений, касающихся частной собственности и договорных отношений;
в-седьмых, в Гражданском кодексе практически отсутствуют положения, регулирующие вопросы использования информационно-коммуникационных технологий в гражданско-правовых отношениях.
В целях достижения указанных целей и задач Стратегии действий по пяти приоритетным направлениям развития Республики Узбекистан в 2017 — 2021 годах, а также приведения гражданского законодательства в соответствие с требованиями рыночной экономики и международными стандартами разработана Концепция совершенствования гражданского законодательства Республики Узбекистан, предусматривающая следующие основные направления:
I. Унификация и систематизация норм гражданского законодательства
1. Инвентаризация гражданского законодательства на предмет его унификации и систематизации, а также приведение в соответствие с международными стандартами и лучшими зарубежными практиками.
2. Совершенствование правового значения терминов и понятий, используемых в Гражданском кодексе и иных актах гражданского законодательства, путем их четкого определения и единообразного применения.
3. Исключение или совершенствование норм, допускающих различное толкование либо требующих разъяснения по вопросам их применения на практике.
4. Сокращение отсылочных норм для обеспечения прямого действия Гражданского кодекса и иных гражданско-правовых законодательных актов.
5. Устранение правовых пробелов и коллизий в гражданском законодательстве, препятствующих эффективной защите прав и законных интересов участников гражданских правоотношений.
II. Совершенствование основных гражданско-правовых институтов
1. Совершенствование имеющихся и введение новых принципов гражданских правоотношений, в том числе с учетом моральных принципов и нравственных норм общества и международных стандартов (принципы «добросовестности», «справедливости», «разумности» и другие).
2. Пересмотр используемых и введение новых понятий (терминов) в целях придания кодексу статуса основного документа в определении важных понятий и институтов гражданского законодательства.
3. Совершенствование мер и средств, направленных на обеспечение добросовестного и надлежащего осуществления гражданских прав и исполнения гражданских обязанностей.
4. Усиление компенсаторной функции гражданского законодательства путем введения правил исчисления морального, материального ущерба и убытков.
5. Оптимизация организационно-правовых форм юридических лиц, упразднение организационно-правовых форм, схожих друг с другом, а также не получивших распространения в рыночных отношениях.
6. Совершенствование института представительства с приведением его в соответствие с международными стандартами, включая пересмотр обязательной письменной формы доверенности и ограничения срока ее действия и другие.
7. Усиление института вещных прав с расширением прав собственника.
8. Совершенствование обязательственного права, в том числе путем определения исчерпывающего перечня оснований возникновения обязательств и модернизации норм, регулирующих вопросы перемены лиц в обязательстве.
9. Совершенствование института гражданско-правовой ответственности, включая обеспечение справедливого порядка возмещения убытков.
10. Создание условий для развития института страхования, в том числе взаимного страхования (страхование имущества и иные имущественные интересы на взаимной основе), предусматривающего также возможность получения регулярного дохода от инвестиций добровольных взносов.
11. Совершенствование наследственного права, в частности, путем введения правил о совместном завещании супругов и наследственном договоре, усиления защиты кредиторов наследодателя и наследника, установления сроков принятия наследства и другие.
12. Пересмотр норм международного частного права, в том числе рассмотрение возможности закрепления принципа альтернативного применения права разных стран, использование в качестве дополнительной альтернативной коллизионной привязки отсылку к праву, регулирующему существо обязательства, определение круга внедоговорных обязательств, в отношении которых предусматривается коллизионное регулирование.
III. Формирование прочных гражданско-правовых основ дальнейшего развития рыночной экономики и привлечения иностранных инвестиций
1. Повышение эффективности защиты частной собственности, в том числе путем пересмотра порядка определения форм собственности, внедрения механизмов защиты права частной собственности на землю, а также совершенствования порядка защиты добросовестного приобретателя.
2. Совершенствование института сделок, в том числе пересмотр норм, предусматривающих обязательную государственную регистрацию и нотариальное удостоверение сделок, конкретизацию оснований и случаев признания сделок недействительными.
3. Внедрение качественно новых механизмов договорно-правовых отношений, в том числе оптимизация видов договоров, развитие института предварительного договора, расширение свободы заключения договора, обеспечение стабильности договорных отношений, урегулирование использования информационно-коммуникационных технологий в договорных отношениях.
4. Включение в предмет регулирования Гражданского кодекса корпоративных отношений, в том числе закрепление особенностей деятельности публичных акционерных обществ, внедрение «корпоративного договора», имеющего силу корпоративного акта и обязательного для третьих лиц, определение механизмов выхода из ситуаций корпоративного «тупика» для обществ, в которых владельцы равных пакетов акций парализуют их деятельность.
5. Обеспечение надежных гарантий прав кредиторов и должников, в том числе определение перечня реальных гарантий прав кредиторов реорганизуемых юридических лиц и правовые механизмы их реализации, пересмотр института исполнения обязательств, а также определение четкой очередности удовлетворения требований кредиторов.
6. Усиление правового статуса и расширение прав филиалов иностранных коммерческих организаций в Республике Узбекистан.
IV. Внедрение инновационных форм и процедур регулирования гражданско-правовых отношений, востребованных в современных условиях
1. Формирование правовых основ применения информационно-коммуникационных технологий в гражданских правоотношениях, в частности, развитие оборота крипто-активов, включая майнинг, правовое регулирование сбора и обработки значительных массивов обезличенной информации («big data»), расширение возможностей по использованию электронной коммерции, осуществлению закупок через электронные площадки.
2. Совершенствование порядка коллективного оспаривания решений, связанных с деятельностью юридических лиц, с предоставлением права участия в оспаривании любым заинтересованным в этом лицам. Введение института фидуциарных обязанностей директора юридического лица.
3. Развитие норм о залоговых отношениях, в том числе путем упрощения порядка оформления мер обеспечения, введения институтов со-залогодержателей, залогового агента, факультативного и альтернативного обязательства, закрепления конкретной категории допустимых обеспечительных активов.
4. Введение порядка экстерриториального применения иностранного права на территориях свободных экономических зон и других отдельных территориях Республики Узбекистан.
5. Обеспечение надежной гражданско-правовой защиты изображения лиц, их личных неимущественных прав и других нематериальных благ.
V. Ожидаемые результаты от реализации Концепции
Совершенствование гражданского законодательства, в том числе разработка и принятие в новой редакции Гражданского кодекса Республики Узбекистан, что будет способствовать:
созданию правовых основ дальнейшей либерализации экономики;
сокращению присутствия государства в экономике;
усилению защиты прав собственников и обеспечению приоритетной роли частной собственности в экономике;
улучшению деловой среды и инвестиционного климата;
повышению позиций страны в международных рейтингах;
решению иных задач, определенный в Стратегии действий по пяти приоритетным направлениям развития Республики Узбекистан в 2017 — 2021 годах.
ПРИЛОЖЕНИЕ № 2 к распоряжению Президента Республики Узбекистан от 5 апреля 2019 года № Р-5464
Межведомственной комиссии по совершенствованию гражданского законодательства Республики Узбекистан
1. Давлетов Р.К. — министр юстиции Республики Узбекистан, руководитель Межведомственной комиссии 2. Рахманкулов М.Х. — первый заместитель директора Института стратегических и межрегиональных исследований при Президенте Республики Узбекистан, заместитель руководителя Межведомственной комиссии 3. Озодзода Ш.Ф. — ответственный работник Администрации Президента Республики Узбекистан 4. Саидов А.Х. — директор Национального центра Республики Узбекистан по правам человека 5. Тойчиев Н.Д. — заместитель управляющего аппарата Кабинета Министров Республики Узбекистан 6. Жураев Н.С. — директор Агентства по управлению государственными активами Республики Узбекистан 7. Каньязов Е.С. — заместитель министра юстиции Республики Узбекистан — ректор Ташкентского государственного юридического университета 8. Исоков Х.И. — директор Высшей школы судей при Высшем судейском совете Республики Узбекистан 9. Хакимов Р.Р. — директор Института проблем законодательства и парламентских исследований при Олий Мажлисе Республики Узбекистан 10. Холов У.Ш. — председатель Ташкентского городского суда по гражданским делам 11. Окюлов О. — профессор Ташкентского государственного юридического университета 12. Асьянов Ш.М. — директор Центра изучения правовых проблем 13. Книппер Р. — профессор Бременского университета Германии
Президент Республики Узбекистан Ш. МИРЗИЁЕВ
г. Ташкент,
5 апреля 2019 г.,
№ Р-5464