UzbekAI

← Qonunlar

📅 2019-yil 24-may · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi

Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.

Yordam | Arxiv | Atamalar | Statistika | API | Havola yuborish | Sayt haqida | Shartlar

← Қонунлар

📅 2019 йил 24 май · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми

Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.

Ёрдам | Архив | Атамалар | Статистика | API | Ҳавола юбориш | Сайт ҳақида | Шартлар

← Законы

📅 24 мая 2019 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда

Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.

Помощь | Архив | Термины | Статистика | API | Предложить ссылку | О сайте | Условия

← Laws

📅 24 May 2019 · Other documents · Oliy sudi Plenumi

Official text. Official document. Editorial notes are not included.

Help | Archive | Glossary | Stats | API | Submit | About | Terms

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг

қарори

Биринчи инстанция суди томонидан иқтисодий процессуал қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида

Иқтисодий низоларни ҳал этишда биринчи инстанция суди томонидан Ўзбекистон Республикасининг Иқтисодий процессуал кодекси нормаларини тўғри ва бир хилда қўлланилишини таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 17-моддасига асосланиб Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:

1. Иқтисодий судларнинг эътибори низоларни Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси , Ўзбекистон Республикасининг Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади) ва бошқа қонунчиликка қатъий риоя этган, тарафларнинг тенг ҳуқуқлилиги, суд ишларини юритишнинг ошкоралиги, тортишувлиги ва одил судловнинг бошқа принципларини таъминлаган ҳолда ҳал этиш зарурлигига, уларга риоя қилмаслик эса, тарафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахслар ҳуқуқлари бузилишига олиб келишига қаратилсин.

2. ИПК 3-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ ҳар қандай манфаатдор шахс ўзининг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқларини ёхуд қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш учун иқтисодий судга (бундан буён матнда суд деб юритилади) ушбу Кодексда белгиланган тартибда мурожаат қилишга ҳақли.

Бунда манфаатдор шахс деганда, ўзининг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш тўғрисида мурожаат қилаётган шахс (даъвогар, қарши даъво аризаси бўйича эса жавобгар, аризачи, низонинг предметига нисбатан мустақил талаблар билан арз қилувчи учинчи шахс) тушунилиши лозим.

Судларга тушунтирилсинки, судга мурожаат қилишда ИПКда белгиланган шаклга риоя қилмаслик даъво аризаси (ариза) ва шикоятни қайтариш учун асос бўлади.

3. ИПК 148-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ суд манфаатдор шахсларнинг, прокурорнинг, қонун бўйича давлат ва жамият манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга бўлган ҳолларда шу давлат органлари ва бошқа органларнинг аризалари бўйича иш қўзғатади.

Ушбу модданинг иккинчи қисмига кўра, агар қонунда муайян тоифадаги низолар учун судгача ҳал қилиш (талабнома юбориш) тартиби белгиланган ёхуд бу тартиб шартномада назарда тутилган бўлса, фақат тарафлар ўзаро муносабатларини ихтиёрий равишда ҳал қилиш чораларини кўрганларидан кейингина судда иш қўзғатилиши мумкин. Бундай тартиб, хусусан Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади), Солиқ кодекси , Ҳаво кодекси , «Темир йўл транспорти тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунида белгилаб қўйилган. Низоларни судгача ҳал этиш (талабнома юбориш) тартиби даъвогар учун фақат қонун ва шартномада белгиланган ҳолларда мажбурий эканлигини назарда тутиш лозим.

Агар шартномада тарафлар томонидан келиб чиққан низоларни тинч йўл билан ҳал этиш ҳақидаги шарт назарда тутилган бўлса, аммо низони ҳал этиш тартиби белгиланмаган бўлса, бу ҳолда низони талабнома юбориш йўли билан ҳал этиш тартиби мажбурий ҳисобланмайди. Бунда судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, башарти шу тоифадаги низолар учун қонунда ёки шартномада низони судгача ҳал қилиш (талабнома юбориш) тартиби назарда тутилган бўлса, прокурор, давлат органлари ва бошқа шахслар томонидан даъвогарлар манфаатида даъво аризалари судга тақдим этилишидан олдин ҳам ушбу тартибга риоя қилиниши керак.

4. Судлар суд ҳужжати суд мажлиси ўтказилган тилда тузилиши лозимлигини ҳисобга олишлари керак.

Бунда судларнинг эътибори суд мажлиси қайси тилда бошланса, шу суд мажлиси якунига қадар шу тилда давом эттирилиши ҳамда суд ҳужжати шу тилда тузилиши, суд ишлари юритилаётган тилни билмайдиган суд процесси иштирокчиларининг таржимон орқали иш материаллари билан танишиш, суд ҳаракатларида иштирок этиш ҳамда судда ўз она тилида ёки эркин танланган мулоқот тилида сўзлаш ҳуқуқи таъминланишига эътибор қаратилиши лозим.

5. ИПК 15-моддасининг биринчи қисмига кўра, қонуний кучга кирган суд ҳужжатлари барча давлат органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, бошқа органлар, жамоат бирлашмалари, корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, мансабдор шахслар ва фуқаролар учун мажбурий бўлиб, Ўзбекистон Республикасининг бутун ҳудудида ижро этилиши лозим.

Судья томонидан имзоланган суд ҳужжатлари ишда қолдирилиши сабабли, уларнинг ишда иштирок этувчи шахсларга юбориладиган нусхалари «аслига тўғри» ёзуви киритилиб, суднинг гербли муҳри билан, агар суд ҳужжати электрон тарзда юборилса, у судьянинг электрон рақамли имзоси билан тасдиқланган бўлиши лозим.

6. Рад қилиш тўғрисидаги ариза фақат ИПКнинг 20 ва 21-моддаларида кўрсатилган ҳоллар мавжуд бўлганда қаноатлантирилиши мумкин.

ИПК 20-моддасининг 3-бандини қўллашда судья, агар у ишда иштирок этувчи шахсларнинг (ишда иштирок этувчи шахслар раҳбарлари ёки таъсисчилари (иштирокчилари), юридик шахс мол-мулкининг эгаси) ёки улар вакилларининг қариндоши бўлса, ишни кўришда қатнаша олмаслигини назарда тутиш лозим.

Биринчи инстанция бўйича ишлар барча судларда судья томонидан якка тартибда кўрилади ҳамда уни рад қилиш тўғрисидаги масала суднинг раиси, бир таркибли судда эса шу судья томонидан ҳал қилинади.

Суд раисига нисбатан билдирилган рад қилиш тўғрисидаги масала суд раисининг ўзи томонидан ҳал этилади.

Ишни Олий суднинг биринчи инстанциясида кўраётган судьяни рад қилиш тўғрисидаги масала судлов ҳайъатининг раиси томонидан ҳал қилинади.

Рад қилиш ҳақидаги ариза оғзаки ёки ёзма шаклда билдирилиши мумкин. Оғзаки ариза бевосита суд мажлисининг баённомасида кўрсатилади.

Айни бир шахс томонидан айни бир асослар бўйича такроран рад қилиш билдирилганда у кўриб чиқилмаслиги суд томонидан эълон қилинади ва бу ҳақда суд мажлиси баённомасида кўрсатилади.

7. ИПК 19-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ ишни биринчи инстанция судида кўришда иштирок этган судья, агар суднинг ҳал қилув қарори апелляция ёки кассация ёхуд тафтиш инстанцияси судлари томонидан бекор қилинган бўлса, шу ишни биринчи инстанция судида янгидан кўришда иштирок эта олмайди, янги очилган ҳолатлар бўйича ишларни кўриш бундан мустасно.

Ишни кўришда иштирок этган судья деганда, ишни мазмунан кўришда ва ҳал қилув қарори, қарор қабул қилинишида иштирок этган судья тушунилади.

Судлар назарда тутишлари лозимки, ИПКнинг 19-моддасида белгиланган қоидалар даъво аризасини қабул қилиш ва иш қўзғатиш, ишни суд муҳокамасига тайёрлаш, суд мажлисини қолдириш тўғрисидаги ва бошқа шикоят қилинмайдиган ажримларни қабул қилишда иштирок этган судьяларга татбиқ этилмайди. Бироқ, даъвони кўрмасдан қолдириш ва иш юритишни тугатиш тўғрисидаги ажримларни чиқарган судья шу ишни биринчи инстанция судида янгидан кўришда иштирок этиши мумкин эмас.

8. Судга ИПК 25-моддасининг биринчи қисмида белгиланган иқтисодиёт соҳасида фуқаровий, маъмурий ва бошқа ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган иқтисодий низолар бўйича ишлар тааллуқлидир. Иқтисодий судга тааллуқли бўлган, низо келиб чиқиши мумкин бўлган бошқа ҳуқуқий муносабатлар деганда, хусусан, фуқаролик ва маъмурий ҳуқуқ нормалари билан қамраб олинмаган ер ва бошқа ҳуқуқий муносабатлар тушунилиши лозим.

Иқтисодий судга корпоратив низолар бўйича ишлар ҳам тааллуқлидир. Бундай ишлар низо вужудга келган ҳуқуқий муносабатлар иштирокчиси юридик ёки жисмоний шахс бўлишидан қатъий назар, фақат иқтисодий суд томонидан кўриб чиқилади. Бундан меҳнатга оид низолар, шунингдек хўжалик жамиятлари ва ширкатларининг устав фондидаги (устав капиталидаги) акцияларни, улушларни, кооперативлар аъзоларининг пайларини ўз ичига олувчи мерос мол-мулкни ёки эр-хотиннинг умумий мол-мулкини бўлиш билан боғлиқ ҳолда юзага келадиган низолар мустасно.

Судлар инобатга олишлари лозимки, ИПКнинг 30-моддасида кўрсатилган корпоратив низоларнинг рўйхати тугал ҳисобланмайди. Шунинг учун низонинг ушбу рўйхатда кўрсатилмаганлигини асос қилиб, даъво аризасини қабул қилишни рад этишга ёки иш юритишни тугатишга йўл қўйилмайди.

Ўзаро боғлиқ бир нечта талаб бирлаштирилган бўлиб, уларнинг айримлари фуқаролик ишлари бўйича судга бошқалари эса иқтисодий судга тааллуқли бўлса, бундай даъво аризаси ИПКнинг 31 1 -моддаси талабларидан келиб чиққан ҳолда тааллуқлилигига кўра фуқаролик ишлари бўйича судга ўтказилади. Агар даъво аризаси иш юритишга қабул қилинган бўлса, иш материалларини судга тааллуқлилигига кўра фуқаролик ишлари бўйича судга кўриб чиқиш учун ўтказиш ва иқтисодий суд ишини юритишни тугатиш тўғрисида ажрим чиқарилади.

Агар ўзаро боғлиқ бўлиб, баъзилари иқтисодий судга, бошқалари эса, маъмурий судга тааллуқли бўлган бир нечта талаб бирлаштирилиб берилган даъво аризаси иш юритишга қабул қилинган бўлса, иқтисодий судга тааллуқли бўлган талаб мазмунан кўриб чиқилади. Маъмурий судга тааллуқли бўлган талабни эса, ИПКнинг 31 1 -моддаси талабларидан келиб чиққан ҳолда тааллуқлилигига кўра иш материалларини маъмурий судга кўриб чиқиш учун ўтказиш ва унга оид қисми бўйича иш юритишни тугатиш тўғрисида ажрим чиқарилади.

9. ИПК 37-моддасининг бешинчи қисмига мувофиқ корпоратив низолар бўйича даъволар юридик шахс жойлашган ердаги судга тақдим этилади. Бунда шуни эътиборга олиш лозимки, ушбу қоидада кўрсатилган юридик шахс деганда, низо айнан қайси юридик шахснинг фаолияти юзасидан келиб чиққан бўлса, шу юридик шахс тушунилади.

ИПКнинг 30-моддасида кўрсатилган корпоратив низоларнинг рўйхати тугал ҳисобланмаслиги сабабли, ИПКнинг ушбу моддасида кўрсатилмаган, аммо ўзининг моҳиятига кўра корпоратив низо ҳисобланган даъволар ҳам юридик шахс жойлашган жойда тақдим этилади.

10. ИПКнинг 25-моддасида иқтисодий судга тааллуқли низолар келиб чиқиши мумкин бўлган ҳуқуқий муносабатлар қатнашчиларининг субъектли таркиби белгиланган. У энг аввало, юридик шахсларни ва юридик шахс тузмаган ҳолда тадбиркорлик фаолиятини амалга ошираётган ва якка тартибдаги тадбиркор мақомини қонунда белгиланган тарзда олган фуқароларни ҳамда ИПК 25-моддаси биринчи қисмининг 5-бандида назарда тутилган ишлар бўйича жисмоний шахсларни ўз ичига олади.

Судлар назарда тутишлари керакки, агар даъво билан юридик шахснинг ўзи эмас, балки унинг алоҳида бўлинмаси (филиали, ваколатхонаси) ишончнома асосида унинг номидан мурожаат этса, иқтисодий суд даъво аризасини қабул қилишни рад этишга ҳақли эмас. Бундай ишлар бўйича алоҳида бўлинма эмас, балки у манфаатларини кўзлаб ҳаракат қилаётган юридик шахс даъвогар ҳисобланади.

Шуни назарда тутиш керакки, юридик шахснинг алоҳида бўлинмаси (филиали, ваколатхонаси) юридик шахс мақомига эга эмас ва ишончнома асосида юридик шахснинг номидан ҳаракат қилади. Агар юридик шахснинг алоҳида бўлинмаси (филиали, ваколатхонаси) Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси ёхуд унинг ҳудудий бошқармаси аъзоси бўлган бўлса, алоҳида бўлинма эмас, балки унинг юридик шахси палата аъзоси ҳисобланади. Шунинг учун, Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси ёки унинг ҳудудий бошқармаси томонидан киритиладиган даъво аризасида даъвогар сифатида юридик шахс кўрсатилиши шарт. Ушбу талабга риоя қилмаслик ИПК 154-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига асосан даъво аризасини қабул қилишни рад этишга асос бўлади. Агар бу ҳолат даъво аризаси иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса, ИПК 110-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига асосан иш юритиш тугатилади.

Даъво юридик шахснинг ўзига эмас, балки унинг алоҳида бўлинмасига нисбатан тақдим этилган бўлса, ИПК 154-моддасининг 1-бандига асосан даъво аризасини қабул қилиш рад этилади. Агар бу ҳолат даъво аризаси иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса, ИПКнинг 45-моддасига мувофиқ юридик шахснинг ўзини ишда иштирок этишга жалб қилиш масаласи ҳал этилиши лозим. Даъво қаноатлантирилган тақдирда, ундириладиган сумма ишга тегишли жавобгар сифатида жалб қилинган юридик шахсдан ундирилади.

ИПК 25-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига мувофиқ фуқаро, агар у юридик шахс тузмаган ҳолда тадбиркорлик фаолиятини амалга ошираётган ва якка тартибдаги тадбиркор сифатида рўйхатга олинган бўлса, иқтисодий судга тааллуқли низонинг қатнашувчиси деб тан олинади. Судлар шуни назарда тутишлари керакки, тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланаётган, лекин давлат рўйхатидан ўтмаган фуқаро, якка тартибдаги тадбиркор мақомини олмайди ва бундай шахслар иштирокидаги низолар ИПК 25-моддасига мувофиқ иқтисодий судга тааллуқли эмас. Агар фуқаронинг якка тартибдаги тадбиркор сифатида давлат рўйхатидан ўтганлигининг амал қилиши, хусусан гувоҳноманинг амал қилиш муддатининг тугаши, давлат рўйхатидан ўтказилганлигининг бекор қилинганлиги ва ҳоказолар муносабати билан тугатилганда, тегишли талаблар унинг аввалги тадбиркорлик фаолиятидан келиб чиқса, иқтисодий судга тааллуқлидир.

Судларнинг эътибори фуқарода якка тартибдаги тадбиркор мақоми мавжудлигининг ўзи, унинг иштирокидаги низони иқтисодий судда кўришга асос бўлмаслигига қаратилсин. Агар фуқаро олинган якка тартибдаги тадбиркор мақомига эга бўлса-да, аммо низо унинг тадбиркорлик фаолиятини амалга ошириши муносабати билан эмас, балки уй-жой, никоҳ-оила ва бошқа, шу жумладан, фуқаролик ҳуқуқий муносабатлар билан боғлиқ бўлса, бу низо иқтисодий судга тааллуқли эмас.

11. Шартнома бўйича келишмовчиликлар ҳақидаги низолар қуйидаги икки ҳолатда судда кўриш предмети бўлиши мумкин, агар:

шартнома тузиш қонунда назарда тутилган бўлса;

тарафларнинг шартнома бўйича келишмовчиликларни ҳал этиш учун иқтисодий судга топшириш тўғрисида келишуви мавжуд бўлса.

Бундан келиб чиқадики, шартнома олдидан бўладиган низони, агар бундай шартномани тузиш қонун бўйича ҳеч бўлмаганда бир тараф учун мажбурий бўлса, суд кўриб чиқиш учун қабул қилиши шарт (ФКнинг 377-моддаси ). Шартнома бўйича келишмовчиликлар тўғрисидаги низони судга ҳал этиш учун беришнинг бошқа шарти тарафларнинг бундай имконият ҳақидаги келишуви ҳисобланади. Мазкур келишув турли шаклларда, масалан, хатлар, телеграммалар, маълумотлар алмашиш йўли билан, факсимил ёки электрон алоқа воситасида ифода этилиши мумкин. Бундан ташқари, шартнома бўйича келишмовчиликларни ҳал этишни судга топшириш тузилиши керак бўлган шартноманинг шарти сифатида назарда тутилиши ва агар бошқа тараф келишмовчиликлар баённомасида лойиҳанинг бу шарти бўйича ҳеч қандай эътироз билдирмаса, тарафлардан бири томонидан бундай тартиб лойиҳага киритилиши мумкин.

Шартнома шартларини ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги иқтисодий низолар ҳам судга тааллуқлидир. Бундай турдаги низоларни суд ўз иш юритишига қабул қилиши учун шартноманинг тури ҳам, уни тузиш тартиби ҳам аҳамиятга эга эмас. Шу билан бирга ФК шартномани бекор қилиш ва ўзгартириш, агар ФК, бошқа қонунлар ёки шартнома билан бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, тарафларнинг келишуви бўйича мумкинлиги тўғрисидаги қоидани белгилайди (ФК 382-моддасининг биринчи қисми). Тарафлардан бирининг талаби билан эса шартнома суд томонидан фақат иккинчи тараф уни жиддий равишда бузса ҳамда ФК, бошқа қонунлар ва шартномада назарда тутилган ўзга ҳолларда ўзгартирилиши ёки бекор қилиниши мумкин (ФК 382-моддасининг иккинчи қисми).

Судлар шартномани бекор қилиш тўғрисидаги даъволарни қабул қилиш масаласини ҳал этишда бир тарафнинг шартномани ўзгартириш ёки бекор қилиш тўғрисидаги таклифи шартноманинг барча тарафларига юборилганлигига, шартномани ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги таклифга иккинчи тарафдан, агар шартнома уч ва ундан ортиқ тарафлар иштирокида тузилган бўлса, қолган барча тарафлардан рад жавоби олинганидан ёки таклифда кўрсатилган ёхуд қонунда ёинки шартномада белгиланган муддатда, бундай муддат бўлмаганида эса — ўттиз кунлик муддатда жавоб олинмаганидан кейингина шартномани ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳуқуқи пайдо бўлишига эътибор қаратсин.

12. ИПК 25-моддаси биринчи қисмининг 2-бандига мувофиқ судга юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ишлар тааллуқлидир.

Судлар инобатга олишлари лозимки, ИПК 205-моддасининг иккинчи қисмида кўрсатилган юридик аҳамиятга эга бўлган фактларнинг рўйхати тугал ҳисобланмайди. Шунинг учун бундай фактнинг ушбу рўйхатда кўрсатилмаганлигини асос қилиб, аризани қабул қилишни рад этишга ёки иш юритишни тугатишга йўл қўйилмайди.

Суд қуйидаги шартларнинг йиғиндиси мавжуд бўлганда юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги аризаларни ўз иш юритувига қабул қилади ва кўради, агар:

қонунга кўра факт ҳуқуқий оқибатларни, яъни тадбиркорлик ва бошқа иқтисодий фаолият соҳасида ҳуқуқий муносабатларнинг вужудга келиши, ўзгариши ёки бекор бўлишини келтириб чиқарса;

фактнинг аниқланиши кейинчалик иқтисодий судга тааллуқли бўлган ҳуқуқ тўғрисидаги низони ҳал этиш билан боғлиқ бўлмаса;

аризачи юридик аҳамиятга эга бўлган фактни тасдиқловчи тегишли ҳужжатларни олиш ёки тиклашнинг бошқа имкониятига эга бўлмаса;

амалдаги қонунчиликда юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлашнинг бошқа (суддан ташқари) тартиби назарда тутилмаган бўлса.

Юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги ариза ИПКнинг 149-моддаси ва 207-моддасининг иккинчи қисмида баён қилинган талабларга риоя этган ҳолда берилиши керак. Қайд этилган талабларга риоя этмаслик ИПК 155-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига асосан аризани қайтаришга асос бўлади.

Юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ишлар суд томонидан ИПКда назарда тутилган умумий қоидалар бўйича, ИПКнинг 208-моддасида назарда тутилган хусусиятлар инобатга олинган ҳолда кўрилади.

Суд томонидан ишда иштирок этиш учун жалб қилинган манфаатдор шахслар (қабул қилинган ҳал қилув қарори ҳуқуқларига таъсир этиши мумкин бўлган шахслар) юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги судда кўрилаётган аризанинг асослилиги ёки асоссизлигини тасдиқловчи далилларни тақдим этиш, иш ҳолатларини текширишда иштирок этиш, ҳал қилув қарори устидан шикоят қилиш ва ИПКнинг 42-моддасида назарда тутилган бошқа ҳаракатларни амалга оширишга ҳақли.

Агар юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги ишни кўришда манфаатдор шахс томонидан судга тааллуқли ҳуқуқ тўғрисида низо борлиги маълум қилинса ёки суднинг ўзи юридик аҳамиятга эга бўлган фактнинг аниқланиши ҳуқуқ тўғрисидаги низони ҳал қилиш билан боғлиқлиги тўғрисида хулосага келса, ариза ИПК 107-моддасининг 7-бандига асосан кўрмасдан қолдирилади.

13. Даъвогар ИПК 157-моддасининг биринчи қисмида назарда тутилган даъво асосини ёки предметини ўзгартириш, даъво талаблари миқдорини кўпайтириш ёки камайтириш ҳуқуқидан биринчи инстанция судида ҳал қилув қарори қабул қилингунга қадар фойдаланиши мумкин. Мазкур норма иш бошқа инстанцияларда кўрилаётганида қўлланилмайди. Қайд этилган ҳуқуқдан ҳал қилув қарори юқори инстанция суди томонидан бекор қилиниб, иш биринчи инстанция судида иш юритиш қоидалари бўйича кўрилаётганида, шунингдек суд ҳужжати янги очилган ҳолат бўйича бекор қилиниб, иш янгидан биринчи инстанция судида кўрилаётганда фойдаланилиши мумкин.

Даъво предметининг ўзгариши даъвогарнинг жавобгарга нисбатан моддий-ҳуқуқий талабларининг ўзгаришини билдиради. Даъво асосини ўзгартириш даъвогарнинг жавобгарга нисбатан ўз талабларини асослантирган ҳолатларнинг ўзгаришини билдиради. Даъво предмети ва асоси тушунчаларидан шу нарса келиб чиқадики, масалан, агар битимни ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги талаб шартномани бекор қилиш талаби билан алмаштирилса ва бу ўзгаришга бошқа асослар келтирилса, бундай ҳолда даъвонинг предмети ва асоси ўзгарган ҳисобланади. ИПК даъво предмети ва асосини бир вақтда ўзгартиришга йўл қўймайди.

Даъво талаблари миқдорининг кўпайтирилиши деганда, даъвогар томонидан даъво аризасида баён қилинган ўша талаб бўйича даъво суммасининг кўпайтирилиши тушунилади. Даъво талаблари миқдорининг кўпайтирилиши даъвогар томонидан даъво аризасида кўрсатилмаган қўшимча талабларни тақдим қилиш билан боғлиқ бўлиши мумкин эмас. Хусусан, мулкий санкцияларни қўллаш ҳақидаги талаб асосий қарзни ундириш тўғрисидаги даъво бўйича талаблар миқдорининг кўпайтирилиши деб ҳисобланмаслиги керак. Бундай талаб даъво предмети бўлмаган янги талаб ҳисобланиши сабабли, кўриб чиқилмайди ва суд бундай аризани қабул қилишни рад этиш тўғрисида ажрим чиқаради.

Даъвогар ишни ҳар қандай инстанция судида кўришда тегишли суд инстанциясида ишни кўриш якуни бўйича чиқариладиган суд ҳужжати қабул қилингунига қадар даъводан тўлиқ ёки қисман воз кечишга ҳақли.

Суд мажлиси давомида тақдим этилган даъвонинг предмети ёки асосини ўзгартириш, даъво талаблари миқдорини кўпайтириш ёки камайтириш, даъводан воз кечиш ҳақидаги ариза иш юритишга қабул қилинганлиги суд мажлисида эълон қилиниб, бу ҳақда суд мажлиси баённомасига киритилиши ҳамда ажримда ёки ҳал қилув қарорида кўрсатилиши лозим.

Даъвонинг предмети ёки асосини ўзгартириш, даъво талаблари миқдорини кўпайтириш ёки камайтириш ҳақидаги ёхуд даъводан воз кечиш ҳақидаги ариза судга ёзма равишда тақдим этилиши лозим.

Судларнинг эътибори даъводан воз кечиш қонун ҳужжатларига зид бўлмаслиги ёки бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслигига қаратилсин.

Суд даъвогарга даъводан тўлиқ ёки қисман воз кечишнинг ИПК 111-моддасининг бешинчи қисмида назарда тутилган оқибатларни тушунтириши лозим.

14. ИПК 61-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ судда юридик шахсларнинг ишларини уларнинг қонунчиликка ёки таъсис ҳужжатларида берилган ваколатлар доирасида ҳаракат қиладиган органлари ва (ёки) вакиллари юритади.

Вакилнинг ишончномасида ишонч билдирган шахснинг номидан судда вакил амалга оширишга ҳақли бўлган, ИПКнинг 63-моддасида назарда тутилган процессуал ҳаракатлар санаб ўтилган бўлиши лозим. Агар вакилга берилган ишончномада унинг аниқ ваколатлари кўрсатилмаган бўлса, вакил ИПК 63-моддасининг биринчи қисмида махсус назарда тутилган процессуал ҳаракатлардан ташқари, барча процессуал ҳаракатларни амалга оширишга ҳақли.

ИПКнинг 63-моддада вакилнинг даъво талабларининг миқдорини кўпайтириш ёки камайтириш ваколати ишончномада махсус назарда тутилган бўлиши белгиланмаган. Шу сабабли, судларнинг эътибори бундай аризалар даъво аризасини имзолаш ҳуқуқи берилган шахс томонидан берилиши мумкинлигига қаратилсин.

ИПК 61-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ фуқаролар ўзишларини иқтисодий судларда шахсан ўзлари ва (ёки) вакиллари орқали юритишлари мумкин. ИПК 61-моддасининг иккинчи қисмида кўрсатилган фуқаролар деганда, юридик шахс тузмаган ҳолда тадбиркорлик фаолиятини амалга ошираётган ва якка тартибдаги тадбиркор мақомини қонунда белгиланган тарзда олган фуқаролар, шунингдек ИПК 25-моддаси биринчи қисмининг 3 ва 5-бандлари ҳамда ушбу модданинг иккинчи қисмида назарда тутилган низолар иштирокчилари — жисмоний шахслар тушунилиши лозим.

Ҳуқуқий маслаҳатхона ёки адвокатлик ҳайъати (бюроси, фирмаси) томонидан берилган ордер адвокатга ҳуқуқий ёрдам сўраб мурожаат қилган шахснинг манфаатларини ҳимоя қилиш ҳуқуқини беради, бироқ у ишончноманинг ўрнини босмайди ҳамда адвокатга ИПКнинг 63-моддасида махсус назарда тутилган процессуал ҳаракатларни амалга ошириш ҳуқуқини бермайди.

Биринчи инстанция судида иштирок этувчи вакиллар апелляция ёки кассация шикояти, шунингдек, тафтиш тартибидаги шикоят беришга, агар бундай процессуал ҳаракатларни амалга ошириш ишонч билдирган шахс томонидан берилган ишончномада махсус қайд этилган бўлса, ҳақли.

Судлар суд ишларини юритиш иштирокчилари ва улар вакилларининг ваколатларини ИПК 165-моддаси учинчи қисмининг 2-бандига мувофиқ равишда текширишлари керак. Шартнома бўйича (ихтиёрий) вакил иштирок этаётганда суд унинг ҳужжатларини ИПК 61-моддасининг тўртинчи қисмида қўйилган талабларга мослигини текширади. Хусусан, ишда юридик шахс манфаатини ҳимоя қилаётган ходимининг ваколатларини текширишда унинг мазкур юридик шахсда ишлаётганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар (меҳнат шартномаси, буйруқ ва бошқа ҳужжатлар) ўрганилади.

Вакилларнинг ваколатларини тасдиқловчи ҳужжатлар тўғрисидаги маълумотлар суд мажлиси баённомасига киритилади, зарур ҳолларда эса уларнинг кўчирма нусхалари ишга қўшиб қўйилади.

Ишда иштирок этувчи шахс, унинг вакили ўз ваколатларини тасдиқлаш учун зарур ҳужжатларни тақдим этмаган ёки қонун ҳужжатлари талабларига мувофиқ бўлмаган ҳужжатларни тақдим этган тақдирда, суд тегишли шахснинг ишда иштирок этишга оид ваколатларини тан олишни рад этади, бу ҳақда суд мажлиси баённомасида кўрсатилади.

ИПК 61-моддаси тўртинчи қисмининг 6-бандида ишда иштирок этувчи шахсларнинг илтимосига биноан суд томонидан рухсат берилган бошқа шахслар шартнома бўйича вакил бўлиши мумкинлиги белгиланган. Хусусан, ишда иштирок этувчи юридик шахснинг ходими бўлмаган, лекин иш учун муҳим ҳолатларни белгилашга ва низони тўғри ҳал этишга кўмаклашиши мумкин бўлган шахс вакил сифатида ишда иштирок этишига йўл қўйилиши мумкин.

15. ИПК 69-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ, агар суд мавжуд далиллар етарли эмас деб ҳисобласа, ишнинг объектив ҳолатларини аниқлаш ва низони тўғри ҳал қилиш учун аҳамиятга эга бўлган қўшимча далилларни тақдим этишни таклиф қилиши мумкин.

Судларнинг эътибори суд ишда иштирок этувчи шахсларни қўшимча далиллар тақдим этишга мажбур қилмасдан, фақатгина таклиф этишига қаратилсин.

Қўшимча далиллар низонинг тўғри ҳал қилиниши ва у бўйича қонуний ҳамда асослантирилган суд ҳужжати қабул қилиниши учун зарур бўлиши керак. Шу билан бирга, шуни назарда тутиш лозимки, ИПК 170-моддасининг биринчи қисмига кўра, ишда иштирок этувчи шахсларга суд даъво аризаси юзасидан тақдим этишни таклиф қилган ёзма фикр ёки қўшимча далиллар тақдим этилмаганлиги ишни мавжуд материаллар бўйича кўришга тўсқинлик қилмайди.

16. ИПК 80-моддасининг биринчи қисми экспертизанинг нафақат ишда иштирок этувчи шахсларнинг илтимосномасига кўра тайинланиши имконини назарда тутади балки, агар экспертизани тайинлаш қонунда белгилаб қўйилган ёки шартномада назарда тутилган бўлса ёхуд тақдим этилган далилнинг қалбакилаштирилганлиги тўғрисидаги аризани текшириш ёхуд қўшимча экспертиза тайинлаш зарур бўлса, суд экспертизани ўз ташаббуси билан тайинлаши мумкин.

Шунингдек, судлар шуни ҳисобга олишлари лозимки, қайта экспертиза тайинланганда ҳам ишда иштирок этувчи шахсларнинг илтимосномаси мавжудлиги талаб этилмайди.

Экспертиза тайинлаш тўғрисидаги илтимосномани қаноатлантириш ёки қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида ажрим чиқарилади. Экспертиза тайинлаш тўғрисидаги илтимосномани қаноатлантиришни рад қилиш тўғрисидаги ажрим, суд томонидан экспертиза тайинлашни рад қилиш сабаблари кўрсатилиб, асослантирилган бўлиши лозим.

Экспертиза тайинлаш тўғрисидаги ажримда экспертиза учун саволларнинг рўйхати кўрсатилиши керак. Бунда назарда тутиш керакки, ишда иштирок этувчи шахслар судга экспертиза ўтказиш вақтида тушунтириб берилиши керак бўлган саволларни тақдим этишга, суд эса шахсларни бундай саволларни судга тақдим қилишни таклиф этишга ҳақли. Ишда иштирок этувчи шахслар томонидан тақдим этилган масалаларнинг рад қилинишини суд асослаб бериши шарт. Шу билан бирга суд тақдим этилган саволларнинг мазмунини аниқлаш, уларни тузатиш, эксперт олдига мустақил равишда саволлар қўйишга ҳақли. Зарурият туғилганда суд суд мажлисига экспертни чақиришга ҳамда саволларни тўғри ва аниқ ифода қилиш мақсадида унинг иштирокида экспертиза ўтказиш учун саволларни шакллантиришга ҳақли. Экспертиза ўтказилиши зарур бўлган саволларнинг узил-кесил рўйхати суд томонидан белгиланади.

Экспертиза тайинлаш тўғрисидаги ажрим билан эксперт хулосаси олингунга қадар иш юритиш тўхтатилиши мумкин.

Экспертиза тайинлаш ёки экспертиза тайинлаш ҳақидаги илтимосномани қаноатлантиришни рад этиш тўғрисидаги ажрим устидан шикоят (протест) қилинмайди.

17. Аввал қабул қилинган ҳал қилув қарори бекор қилиниб, иш янгидан кўрилаётганда, судья бошқа далиллар билан биргаликда иш учун аҳамиятга эга бўлган (гувоҳларнинг кўрсатмалари, мутахассиснинг тушунтириши ёки маслаҳати, эксперт хулосаси ва бошқалар) ва бекор бўлган ҳал қилув қарори қабул қилинган суд мажлисида тақдим этилган далилларни баҳолашга ҳақли.

Судлар инобатга олишлари лозимки, айблилик тўғрисидаги масалани ҳал қилмай туриб, жиноят ишини тугатиш ҳақидаги ажрим (қарор) ёки жиноят иши қўзғатишни рад этиш ҳақидаги қарор ёхуд шахсни маъмурий жавобгарликка тортиш ҳақидаги қарор, улар (ажрим, қарор) билан аниқланган ҳолатларга ҳуқуқий баҳо беришда, далил сифатида қабул қилиниши мумкин.

18. ИПКнинг 94-моддасида кўрсатилган даъвони таъминлаш чоралари, агар уларни қўлламаслик суднинг ҳал қилув қарорини бажаришга қийинчилик туғдириши мумкин бўлса ёхуд бажариб бўлмайдиган қилиб қўйса, иш бўйича иш юритишнинг ҳар қандай босқичида қабул қилиниши мумкин.

Инобатга олиш лозимки, ИПК 94-моддасининг биринчи қисми ҳисобварағига банд солиш каби даъвони таъминлаш чорасини назарда тутмайди. Шунинг учун ишда иштирок этувчи шахснинг жавобгарга тегишли бўлган пул маблағларига банд солиш тўғрисидаги аризасини кўриб чиқишда ҳисобга олиш керакки, кредит муассасасидаги ҳисобварақлари эмас, балки даъвода кўрсатилган сумма доирасида ҳисобварақларида мавжуд бўлган пул маблағлари хатланади.

Судларнинг эътибори давлат органининг, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органининг қонунга зид ҳужжати қабул қилинганлиги ёхуд уларнинг мансабдор шахслари томонидан қонунга зид ҳаракатлар (ҳаракатсизлиги) содир этилганлиги натижасида тадбиркорлик субъектига етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш тўғрисидаги даъвони кўришда суд даъвогарнинг аризаси бўйича даъвони таъминлаш чораларини кўриши шартлигига қаратилсин. Бундай ариза билан тадбиркорлик субъекти манфаатида даъво киритган ваколатли органлар мурожаат қилганда ҳам суд даъвони таъминлаш чораларини кўриши шарт. Тадбиркорлик субъекти ҳисобланмаган бошқа шахслар томонидан тақдим этилган бундай аризалар умумий тартибда кўриб чиқилади.

Мол-мулк, агар у узоқ сақланганда ўзининг сифатини йўқотмаса, хатланиши мумкин. Бундай чора, хусусан тез бузиладиган маҳсулотларга нисбатан қўлланилмайди.

Даъво қаноатлантирилганда уни таъминлаш чораси ҳал қилув қарори ҳақиқатда ижро этилгунга қадар амал қилади.

ИПК 99-моддасининг мазмунига кўра, даъвони қаноатлантиришни рад этиш, даъвони кўрмасдан қолдириш ва иш юритишни тугатиш тўғрисидаги суд ҳужжатлари қонуний кучга киргач, даъвони таъминлаш чораси ўз кучини йўқотади. Бироқ, суд кўрсатилган суд ҳужжатларини қабул қилиш билан бир вақтда ёки улар қабул қилинганидан кейин ишда иштирок этувчи шахсларнинг илтимосномаси ёки ўзининг ташаббуси бўйича даъвони таъминлашни бекор қилиши мумкин. Бунда ИПК алоҳида ажрим чиқарилишини назарда тутади ва даъвони қаноатлантиришни рад этиш тўғрисидаги ҳал қилув қарори ёки даъвони кўрмасдан қолдириш ва иш юритишни тугатиш тўғрисидаги ажримда даъвони таъминлаш чорасининг бекор қилиниши кўрсатилишига йўл қўймайди.

Даъвони таъминлаш чорасини бекор қилиш учун тарафлар даъвони таъминлаш ҳақидаги суд ажримини эмас, балки даъвони таъминлаш чорасини бекор қилиш ҳақидаги ариза билан мурожаат қилади.

19. Иш юритишни тўхтатиш суд томонидан ушбу иш бўйича амалга ошириладиган барча процессуал ҳаракатларнинг тўхтатилишини англатади, бундан даъвони ва далилларни таъминлашга қаратилган ҳаракатлар мустасно. Иш юритиш тўхтатиб турилган даврда даъвони ёки далилларни таъминлаш ҳақида ариза келиб тушганда, ушбу масала ИПКнинг 96-моддасида назарда тутилган тартибда ҳал этилиши ва натижаси бўйича ажрим чиқарилиши лозим.

Иш юритишни тўхтатиш асослари ИПКнинг 101 ва 102-моддаларида назарда тутилган. Бунда суд ИПКнинг 102-моддасида белгиланган асослар бўйича иш юритишни ўз ташаббуси билан ёки тарафларнинг илтимосномасига кўра тўхтатишга ҳақли эканлиги ва ИПКнинг 101-моддасида назарда тутилган асослар бўйича илтимоснома мавжудлигидан қатъий назар, иш юритишни тўхтатишга мажбур эканлигини эътиборга олиши лозим. Иш юритишни тўхтатиш тўғрисидаги суд ажримида иш юритишни тўхтатиш учун асос бўлган ҳолатлар кўрсатилиши керак.

Иш юритиш тўхтатилиши билан барча тугамаган процессуал муддатларнинг ўтиши иш бўйича иш юритиш тиклангунга қадар тўхтатилади. Бунда суд томонидан иш бўйича иш юритишни тўхтатиб туриш тўғрисидаги ажрим чиқарилгунга қадар тугамаган процессуал муддатларгина тўхтатилади. Иш юритишни тўхтатишгача ўтган вақт иш кўришнинг умумий муддатини ҳисоблашда ҳисобга олиниши керак.

ИПКнинг 101 ва 102-моддаларида кўрсатилган иш юритишни тўхтатиб туриш асосларининг рўйхати тугал ҳисобланади ва кенгайтирилган тарзда талқин қилинишига йўл қўйилмайди.

20. ИПК 103-моддаси биринчи қисмининг 1-бандида иш юритиш ушбу Кодекс 101-моддасининг 1-бандида назарда тутилган ҳолларда тегишли суд ҳужжати қонуний кучга киргунига ёки тергов ҳаракатлари тугаллангунига қадар тўхтатиб турилиши белгиланган.

Бунда тергов ҳаракатлари тугаллангунига қадар деганда, Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 372-моддасида қайд этилган дастлабки терговни тамомлаш, яъни дастлабки тергов жиноят ишини тугатиш тўғрисида қарор чиқариш, айблов хулосаси тузиш, ишни тиббий йўсиндаги мажбурлов чораларини қўллаш ёки тарафларнинг ярашуви учун судга юбориш тўғрисида қарор чиқариш ёхуд амнистия актига асосан жиноят ишини тугатиш ҳақида судга илтимоснома киритиш тўғрисида тақдимнома тузиш билан тамомлаш тушунилади.

Судларнинг эътибори иқтисодий иш бўйича иш юритишни тўхтатиш учун асос бўлган жиноят иши бўйича тергов ҳаракатлари тамомланиб, жиноят ишлари бўйича судга юборилган тақдирда, ушбу жиноят иши бўйича қабул қилган суд ҳужжати қонуний кучга кирганидан кейин иқтисодий иш юритиш тикланишига қаратилсин.

Иқтисодий иш бўйича иш юритишни тўхтатиб туриш учун асос бўлган жиноят иши бўйича иш юритиш тўхтатиб турилган тақдирда, иқтисодий иш бўйича иш юритиш тикланиши лозим.

21. Даъво аризасини кўрмасдан қолдириш низонинг мазмуни бўйича ҳал қилув қарори қабул қилмасдан туриб суд муҳокамасини тамомлаш шаклларидан бири ҳисобланади. ИПКнинг 107-моддасида кўрсатилган даъво аризасини кўрмасдан қолдириш асосларининг рўйхати тугал ҳисобланади ва кенгайтирилган тарзда талқин қилинишига йўл қўйилмайди. Даъво аризасини кўрмасдан қолдириш тўғрисида суд ажрим чиқаради ва у ИПКнинг 108-моддаси талабларига мувофиқ бўлиши керак.

ИПК 107-моддаси биринчи қисмининг 3-бандида даъво аризаси фамилияси, исми, отасининг исми кўрсатилмаган шахс томонидан имзоланган бўлса, суд даъво аризасини кўрмасдан қолдириши назарда тутилган.

Судларга тушунтирилсинки, даъво аризасида уни имзолаган шахснинг фамилияси тўлиқ, исми ёки исми ва отасининг исмини бош ҳарфлари кўрсатилганлиги даъво аризасини ИПК 107-моддаси биринчи қисмининг 3-бандига асосан кўрмасдан қолдиришга асос бўлмайди.

22. Иш юритишни тугатиш низонинг мазмуни бўйича ҳал қилув қарорини чиқармасдан суд муҳокамасини тамомлаш шаклларидан бири ҳисобланади. ИПКнинг 110-моддасида назарда тутилган иш юритишни тугатиш асосларининг рўйхати тугал ҳисобланади ва кенгайтирилган тарзда талқин қилинишига йўл қўйилмайди.

ИПК 110-моддасининг 1-бандига мувофиқ, агар иш иқтисодий суд, фуқаролик ишлари бўйича суд ёки маъмурий судда кўриш учун тааллуқли бўлмаса, суд иш юритишни тугатади. Яъни, иш судларнинг эмас, балки бошқа органларнинг (масалан, ҳокимлик, нотариус ва бошқалар) ваколатига тегишли бўлганда, шунингдек, билдирилган талаб ҳуқуқни ҳимоя қилишга қаратилмаган тақдирда иқтисодий суд иш юритишни юқоридаги асосга кўра тугатади. Ишнинг иқтисодий судга тааллуқлилиги ИПКнинг 25 ва 26-моддалари , фуқаролик ишлари бўйича судга тааллуқлилиги ФПКнинг 26-моддаси ва маъмурий судга тааллуқлилиги МСИЮтКнинг 26 ва 27-моддалари талабларидан келиб чиққан ҳолда аниқланади. Бунда, низонинг судга тааллуқлилиги, ишни кўриш жараёнида ҳам ўзгариши мумкинлигини эътиборга олиш керак. Масалан, бундай ҳолат ишга иқтисодий суд ишларини юритиш иштирокчиси бўла олмайдиган шахсларнинг жалб этилиши муносабати билан вужудга келиши мумкин. Бундай ҳолатда иқтисодий суд ИПКнинг 31 1 -моддаси талабларидан келиб чиққан ҳолда тааллуқлилигига кўра иш материалларини фуқаролик ишлари бўйича судга кўриб чиқиш учун ўтказиш ва иқтисодий суд ишини юритишни тугатиш тўғрисида ажрим чиқариши лозим.

Жавобгарнинг даъвони тан олишига ҳавола қилиниб иш юритишни тугатишга йўл қўйилмайди. Бундай ҳолда суд томонидан жавобгарнинг аризаси ҳисобга олиниб, мазмунан ҳал қилув қарори қабул қилинади. Судья суд мажлисидан ташқари, масалан, ишни суд муҳокамасида кўришга тайёрлаш жараёнида иш юритишни тугатиш ҳақида ажрим чиқаришга ҳақли эмас, судгача мажлис ўтказиш жараёнида иш юритишни тугатиш бундан мустасно.

Шуни назарда тутиш лозимки, қонунда ИПКнинг 110-моддасида белгиланмаган бошқа асослар билан иш юритишни тугатиш ҳоллари ҳам назарда тутилган бўлиши мумкин. Хусусан, «Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 62-моддасининг учинчи қисмига кўра, судгача санация ўтказилишига кредиторларнинг розилиги бўлган тақдирда, тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш бўйича иш юритиш тугатилади.

Судларга тушунтирилсинки, айни бир кредитор ва қарздор ҳисобланган шахслар ўртасида, айни шу талаб бўйича берилган қонуний кучга кирган суд буйруғи мавжуд бўлганда, шунингдек, фуқаролик ишлари бўйича суднинг, иқтисодий суднинг ёки чет давлат ваколатли судининг айни бир тарафлар ўртасида айни бир предмет тўғрисидаги ва айни бир асослар бўйича низо юзасидан қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори мавжуд бўлганда ҳам ИПК 110-моддасининг 2-бандида назарда тутилган иш юритишни тугатиш учун асос бўлади.

23. ИПКнинг 135-моддасида назарда тутилган суд буйруғи бериш мумкин бўлган талабларнинг рўйхати тугал ҳисобланади ва кенгайтирилган тарзда талқин қилинишига йўл қўйилмайди. Суд буйруғи бериш тўғрисидаги аризалар ИПКнинг 17-бобида белгиланган тартибда кўриб чиқилади.

24. ИПК 149-моддасининг биринчи қисми мазмунига кўра даъво аризаси даъвогарнинг раҳбари ёки унинг вакили томонидан ўз қўли билан имзоланган бўлиши лозим. Бунда имзонинг механик ёки бошқа нусха кўчириш воситалари орқали амалга оширилишига, қонунда назарда тутилган ҳоллардан ташқари, йўл қўйилмайди.

Тугатилаётган ташкилотнинг номидан даъво аризаси тугатиш комиссиясининг раиси ёки тугатувчи ёхуд улар ваколат берган шахс томонидан имзоланади.

Юридик шахснинг раҳбари вазифасини бажарувчи даъво аризасини имзолашга ҳақли, лекин бунда даъво аризасига унинг мақомини тасдиқловчи далил илова қилинган бўлиши лозим.

ИПК 149-моддасининг биринчи қисмини қўллашда шуни назарда тутиш керакки, агар юридик шахснинг жорий фаолиятига раҳбарлик қилиш коллегиал ижро этувчи орган томонидан амалга оширилса ва даъво аризасига ушбу орган раҳбари ёки унинг ўринбосари даъво аризасини имзолашга ваколатларини тасдиқловчи ҳужжат илова қилинмаган бўлса, судья ишни судда кўришга тайёрлашда даъвогарга тегишли ҳужжатни тақдим этишни таклиф қилиши керак.

Судлар шуни инобатга олишлари лозимки, йўқолган суд ишини ёки ижро ишини юритишни тиклаш, ижро варақаси дубликатини бериш, суд ҳужжатининг ижросини кечиктириш ёки уни бўлиб-бўлиб ижро этиш, ижро этиш усулини ва тартибини ўзгартириш, ижро иши юритишни тўхтатиб туриш ва тугатиш тўғрисидаги аризалар билан мурожаат қилинганда ҳам ариза юридик шахс раҳбари ёки у ваколат берган шахс томонидан имзоланиши лозим (ижро этиш усулини ва тартибини ўзгартириш, ижро иши юритишни тўхтатиб туриш ва тугатиш тўғрисидаги аризалар давлат ижрочиси томонидан ҳам имзоланиши мумкин). Бундай турдаги аризалар ваколатли шахслар томонидан имзоланмаганда улар ИПК 155-моддаси биринчи қисмининг 2-бандига мос холда қайтарилади.

25. ИПК 149-моддасининг бешинчи қисмига мувофиқ даъвогар ўзаро боғлиқ бўлган бир нечта талабни битта даъво аризасига бирлаштиришга ҳақли.

Бир неча даъво талаблари, агар улар иқтисодий судга тааллуқли бўлган низоли моддий-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиққан ҳолда ўзаро боғлиқ бўлса, бирлаштирилиши мумкин (хусусан, қайтарилмаган кредит, кредитдан фойдаланганлик учун фоизлар ва неустойкани ундириш ҳақида; бир неча транспорт ҳужжатлари бўйича олинган ва битта қабул қилиш ҳужжати билан расмийлаштирилган ёки битта ҳисоб-китоб ҳужжати бўйича тўланган камомад миқдорини ундириш ҳақида).

Агар бир нечта талаб билдирилган бўлиб, улар ўзаро боғлиқ бўлмаса, даъво аризаси ИПК 155-моддаси биринчи қисмининг 8-бандига асосан қайтарилади. Агар бу ҳолат даъво аризаси иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса, ИПКнинг 159-моддасига асосан талабларнинг бир қисми алоҳида иш юритишга ажратилади.

26. ИПКнинг талабларига риоя этилган ҳолда берилган даъво аризаси уни иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш тўғрисида ажрим чиқариш учун асос бўлиб хизмат қилади.

Судлар шуни назарда тутиши керакки, иш қўзғатилгунга қадар суд экспертиза тайинлашга (ИПКнинг 80-моддаси ), далилларни таъминлаш чораларини кўришга (ИПКнинг 90-моддаси ), суд топшириқларини беришга (ИПКнинг 91-моддаси ), даъвони таъминлаш чораларини кўришга (ИПКнинг 94-моддаси ), иш юритишни тўхтатишга ёки тугатишга (ИПКнинг 101 , 110-моддалари ), талабларнинг бир қисмини алоҳида иш юритишга ажратишга (ИПКнинг 159-моддаси ), ишни судда кўришга тайёрлаш бўйича ҳаракатларни амалга оширишга (ИПКнинг 163-моддаси ), судгача мажлис ўтказишга (ИПКнинг 163 1 -моддаси ), ҳал қилув қарори қабул қилишга (ИПКнинг 176-моддаси ) ҳақли эмас.

ИПК 162-моддасининг иккинчи қисмида назарда тутилган қоидани қўллашда судлар шуни назарда тутиши лозимки, ишни суд муҳокамасига тайёрлаш тўғрисидаги кўрсатма ҳамда ишда иштирок этаётган шахслар бажариши лозим бўлган ҳаракатлар ва уларни бажариш муддатлари даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва ишни қўзғатиш тўғрисидаги ажримда ёхуд ишни суд муҳокамасига тайёрлаш тўғрисидаги ажримда акс эттирилиши мумкин, бироқ бу ҳужжатларнинг кетма-кетлиги процессуал ҳаракатларнинг ҳақиқий ривожланишига мувофиқ бўлиши керак. Агар судья ишни суд муҳокамасига тайёрлаш ҳақида алоҳида ажрим чиқаришни лозим топса, у дастлаб даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш ҳақида, сўнгра ИПКнинг 162-моддасига мувофиқ, ишни суд муҳокамасига тайёрлаш тўғрисида ажрим чиқаради. Бунда судлар шуни инобатга олиши лозимки, ишни суд муҳокамасига тайёрлаш ҳақида алоҳида ажрим чиқариш муддати даъво аризаси келиб тушган кундан эътиборан беш кундан, судгача мажлис ўтказилган ҳолларда эса, ўн беш кундан ошмаслиги керак.

26 1 . Судлар шуни инобатга олишлари лозимки, ИПК 152-моддасининг учинчи қисмига асосан судга тааллуқлилигига кўра фуқаролик ишлари бўйича суддан ёки маъмурий суддан даъво аризаси (ариза) ёки иш материаллари келиб тушганда, судья даъво аризаси (ариза) ушбу Кодекснинг 149 — 151-моддаларида кўрсатилган талабларга жавоб бермаслигини аниқласа, даъво аризаси (ариза) судга келиб тушган кундан эътиборан беш кундан кечиктирмай камчиликларни бартараф этиш зарурлиги тўғрисида даъвогарни (аризачини) хабардор қилади ва унга бунинг учун ўн кундан ортиқ бўлмаган муддат беради.

Бунда, «камчиликлар» деганда, ИПКнинг 149 — 151-моддаларида кўрсатилган талабларга риоя қилинмаганлиги, шу жумладан, белгиланган тартиб ва миқдорда давлат божи ҳамда почта харажатлари тўланмаганлиги ҳам тушунилади.

Ўн кунлик муддатнинг ўтиши, суд ажрими даъвогарга (аризачига) топширилган кундан бошлаб ҳисобланишини эътиборга олиш лозим.

Ажримда кўрсатилган муддатда камчиликлар бартараф этилмаган тақдирда даъво аризаси ва унга илова қилинган ҳужжатлар ИПК 155-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига асосан қайтарилади.

Ажримда кўрсатилган муддатда камчиликлар бартараф этилган тақдирда даъво аризаси (ариза) ёки иш материаллари иқтисодий суд томонидан ИПКнинг 153 ва 162-моддасида белгиланган тартибда иш юритишга қабул қилинади.

27. ИПКнинг 154-моддасида назарда тутилган даъво аризасини иш юритишга қабул қилишни рад этиш асослари рўйхати тугал ҳисобланади ва кенгайтирилган тарзда талқин қилинишига йўл қўйилмайди.

Агар ИПК 154-моддаси биринчи қисмининг 1 ва 4-бандларида назарда тутилган асослар даъво аризасини иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса, иш юритиш ИПК 110-моддаси биринчи қисмининг тегишлича 1 ва 3-бандларига асосан тугатилади. Агар ИПК 154-моддаси биринчи қисмининг 3-бандида назарда тутилган даъво аризасини иш юритишга қабул қилишни рад этиш учун асос даъво аризаси иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса, даъво аризаси ИПК 107-моддасининг 1-бандига асосан кўрмасдан қолдирилади.

Судларга тушунтирилсинки, айни бир кредитор ва қарздор ҳисобланган шахслар ўртасида, айни шу талаб бўйича берилган қонуний кучга кирган суд буйруғи мавжуд бўлганда ҳам даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ИПК 154-моддасининг 2-бандида назарда тутилган асос билан рад этилади.

27 1 . ИПК 154-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига кўра, агар иш иқтисодий судга, фуқаролик ишлари бўйича судга ёки маъмурий судга тааллуқли бўлмаса, судья даъво аризасини иш юритишга қабул қилишни рад этади. Яъни, иш судларнинг эмас, балки бошқа органларнинг (масалан, ҳокимлик, нотариус ва бошқалар) ваколатига тегишли бўлганда, шунингдек, билдирилган талаб ҳуқуқни ҳимоя қилишга қаратилмаган тақдирда, суд даъво аризасини қабул қилишни рад этади.

Агар судья даъво аризаси (ариза)ни иш юритишга қабул қилиш тўғрисидаги масалани ҳал этишда иш иқтисодий судга эмас, балки фуқаролик ишлари бўйича судга ёки маъмурий судга тааллуқлилиги аниқланса, даъво аризаси (ариза)ни ИПКнинг 31 1 -моддасида белгиланган тартибда тегишли судга ўтказади.

28. Судлар назарда тутишлари керакки, ИПК 155-моддасининг биринчи қисмида назарда тутилган даъво аризасини қайтариш учун асослар рўйхати тугал ҳисобланади ва кенгайтирилган тарзда талқин қилинишига йўл қўйилмайди.

Агар ИПК 155-моддаси биринчи қисмининг 1 , 5 , 6 ва 8-бандларида назарда тутилган даъво аризасини қайтариш учун асослар суд томонидан даъво аризаси иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса, иш мазмунан кўриб чиқилиши лозим. Бунда суд ишда иштирок этувчи шахсларни даъво аризаси ва унга илова қилинган ҳужжатлар билан таништириш чораларини кўриши ҳамда ИПКнинг 159-моддаси тартибида талабларни алоҳида иш юритишга ажратиш масаласини кўриб чиқиши (агар бир ёки бир нечта жавобгарга нисбатан ўзаро боғлиқ бўлмаган бир нечта талаб бирлаштирилган бўлса) шарт.

ИПК 155-моддаси биринчи қисмининг 2 ва 9-бандларида назарда тутилган даъво аризасини қайтариш учун асослар даъво аризаси иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса, суд даъво аризасини ИПК 107-моддасининг тегишлича 3 ва 4-бандлари асосида кўрмасдан қолдиради.

Агар ИПК 155-моддаси биринчи қисмининг 3-бандида назарда тутилган даъво аризасини қайтариш учун асос даъво аризасини иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса, суд ИПК 39-моддаси иккинчи қисмининг 1-бандига асосан судловга тегишлилик қоидалари бўйича ишни кўриш учун бошқа иқтисодий судга ўтказиши шарт.

Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси ва унинг ҳудудий бошқармаларининг палата аъзоси манфаатларини кўзлаб берилган даъво аризаси (аризаси)га Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси ва даъвогар ўртасида тузилган аъзолик шартномаси ҳамда гувоҳномаси илова қилиниши лозим. Мазкур талабга риоя қилинмаганда даъво аризаси (ариза) ИПК 155-моддаси биринчи қисмининг 2-бандига мос ҳолда қайтарилади, агар ушбу ҳолат даъво аризаси иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса, даъво аризаси (ариза) ИПК 107-моддасининг 3-бандига мос ҳолда кўрмасдан қолдирилади.

Палатага аъзолик тўғрисидаги гувоҳнома муддати тугаганлиги аниқланган тақдирда, даъво аризаси (ариза) ИПК 155-моддаси биринчи қисмининг 2-бандига асосан қайтарилиши, бу ҳолат даъво аризаси (ариза) иш юритишга қабул қилинганидан кейин аниқланса, даъво аризаси (ариза) ИПК 107-моддасининг 3-бандига мос ҳолда кўрмасдан қолдирилиши лозим.

ИПК 155-моддаси биринчи қисмининг 5-бандида жавобгарга ва учинчи шахсларга даъво аризасининг ҳамда унга илова қилинган ҳужжатларнинг кўчирма нусхалари юборилганлигини тасдиқловчи далиллар тақдим этилмаган бўлса, даъво аризаси қайтарилиши белгиланган. Судларга тушунтирилсинки, прокурор, давлат органлари ва бошқа шахслар томонидан юридик шахслар ва фуқароларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида тақдим этилган даъво аризаси (ариза) бўйича, шунингдек, соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилаётган ишлар бўйича ҳам даъво аризасининг (аризанинг) ҳамда унга илова қилинган ҳужжатларнинг кўчирма нусхалари манфаати кўзланган шахсга, жавобгарга ва учинчи шахсга юборилганлигини тасдиқловчи далиллар тақдим этилмаган бўлса ҳам, даъво аризаси (ариза) ИПК 155-моддаси биринчи қисмининг 5-бандига мос ҳолда қайтарилади.

29. ИПК 160-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ иш бўйича ҳал қилув қарори қабул қилингунига қадар жавобгар дастлабки даъво билан бирга кўриб чиқиш учун қарши даъво тақдим этишга ҳақли.

Бунда назарда тутиш керакки, ИПК 160-моддасининг иккинчи қисмида кўрсатилган шартлардан ҳеч бўлмаганда биттаси мавжуд бўлса, қарши даъво иш юритишга қабул қилиниши мумкин. Агар қарши даъво процессуал қонун ҳужжатлари тартибига риоя қилинган ҳолда тақдим этилган бўлиб, аммо юқорида кўрсатилган моддадаги шартлардан бирортаси мавжуд бўлмаса, қарши даъво қайтарилиши лозим.

Қарши даъво даъво аризасини тақдим этишнинг умумий қоидаларига риоя этган ҳолда тақдим этилган бўлса, судловга тегишлилик тўғрисидаги қоидалардан қатъи назар, суд томонидан иш юритишга қабул қилинади.

Прокурор, шунингдек қонунларда назарда тутилган ҳолларда юридик шахслар, фуқаролар, давлат ва жамиятнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга бўлган давлат органлари ва бошқа органлар ҳам ИПКда белгиланган тартибда судга жавобгарнинг манфаатида қарши даъво бериши мумкин.

30. ИПКнинг 163-моддасига мувофиқ судья ишни суд муҳокамасига тегишли тартибда тайёрлаши зарур, чунки бу низони тўғри ва ўз вақтида ҳал қилишнинг асосий шартларидан бири ҳисобланади.

Ишни кўришга тайёрлаш вазифалари: низоли ҳуқуқий муносабатнинг характери ва қўлланиши лозим бўлган қонун ҳужжатларини, ишни тўғри ҳал қилиш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатларни аниқлаш; ишда иштирок этувчи шахслар таркиби ва иқтисодий процесснинг бошқа иштирокчиларини аниқлаш масаласини ҳал этиш; ишда иштирок этувчи шахсларга зарур бўлган далилларни тақдим этишда кўмаклашиш; тарафларни муросага келтириш ҳисобланади.

Ишни суд муҳокамасига тайёрлашда судья томонидан бажариладиган ҳаракатлар суд муҳокамасини мукаммал ва тез ўтказиш учун шароитларни яратишга қаратилган. ИПК 163-моддасининг биринчи қисмида қайд этилган ҳаракатларнинг барчасини бажариш талаб этилмайди. У ёки бу ҳаракатлар бажарилишининг зарурияти ҳар бир ҳолатда судьянинг ихтиёрида бўлиб, низонинг ҳолатларига кўра аниқланади. ИПК 163-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ ишни судда кўришга тайёрлаш бўйича ҳаракатларнинг рўйхати тугал ҳисобланмайди ҳамда судья низони тўғри ва ўз вақтида ҳал этишга қаратилган бошқа ҳаракатларни ҳам амалга ошириши мумкин.

Ишни судда кўришга тайёрлашда, агар суд низони мавжуд далиллар асосида кўришнинг имконияти йўқ деб ҳисобласа (ИПК 163-моддаси биринчи қисмининг 4-банди ), ишда иштирок этувчи шахсларга қўшимча ҳужжатлар ва маълумотлар тақдим қилишни таклиф этишга ҳақли.

30 1 . Низонинг предметига нисбатан мустақил талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахсларни башарти қарор тарафлардан бирига нисбатан уларнинг ҳуқуқ ёки мажбуриятларига таъсир кўрсатиши мумкин бўлса, ишда иштирок этиш учун жалб қилишга йўл қўйилади. Ишда иштирок этиш учун одил судловни амалга оширишга кўмаклашувчи шахслар — гувоҳлар, экспертлар, мутахассислар жалб этилиши мумкин.

30 2 . Судлар давлат харидлари тўғрисидаги шартномалардан келиб чиққан низоларни кўриб чиқишда тегишли иқтисодиёт ва молия бўлими ҳамда ғазначилик бўлинмасини учинчи шахс сифатида ишга жалб этиш чорасини кўришга эътибор қаратишлари лозим.

31. Ишни суд муҳокамасига тайёрлашда суд манфаатдор шахсларни иш бўйича иш юритиш ҳақида ИПК 127-моддасида назарда тутилган тартибда хабардор қилади.

Суд муҳокамасининг вақти ва жойи тўғрисида тегишли тартибда хабардор қилинган жавобгар судга келмаган ҳолда, агар суд башарти унинг иштирокисиз ишни кўриш мумкин эмас деб ҳисобламаса, иш унинг иштирокисиз қўриб чиқилиши мумкин.

Агар даъвогар биринчи суд мажлисига келмаган ва ишни ўзининг иштирокисиз кўрилиши тўғрисида арз қилмаган бўлса, у ҳолда ИПК 107-моддасининг 6-бандига мувофиқ даъво кўрмасдан қолдирилади. Прокурор, давлат органлари ва бошқа шахслар юридик шахслар ва фуқароларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида киритган аризалари асосида қўзғатилган иш бўйича ушбу шахсларнинг келмаганлиги ИПК 107-моддасининг 6-бандига мувофиқ даъвони кўрмасдан қолдиришга асос бўлмайди, агар суд мажлисида иштирок этаётган манфаати кўзланган шахс даъвони қўллаб-қувватлаётган бўлса. Бундай ишлар бўйича даъво аризаси билан мурожаат қилган шахслар ва манфаати кўзланган шахс суд мажлисига келмаган ва ишни ўзининг иштирокисиз кўрилиши тўғрисида арз қилмаган бўлса, бу ҳолда ИПК 107-моддасининг 6-бандига мувофиқ даъво аризаси кўрмасдан қолдирилади. Бунда шуни инобатга олиш лозимки, тегишли тартибда суд муҳокамасининг вақти ва жойи ҳақида хабардор қилинмаган шахснинг иштирокисиз ишнинг кўрилишига йўл қўйилмайди ва бу ҳар қандай ҳолда суднинг ҳал қилув қарорини бекор қилиш учун асос бўлади (ИПКнинг 279 ва 302-моддалари ).

32. ИПК 163-моддаси биринчи қисмининг 8-бандига мувофиқ судья тарафларни келиштириш чораларини кўради. Судлар низонинг характеридан келиб чиққан ҳолда ишни келишув битими ёки медиатив келишув тузиш йўли билан тамомлашга кўмаклашишлари лозим. Низони келишув битими ёки медиатив келишув тузиш билан ҳал этиш имконияти ишни суд муҳокамасига тайёрлаш пайтида ҳам (ИПК 163-моддаси биринчи қисмининг 8-банди , 163 1 -моддаси биринчи қисмининг 3-банди ), суд муҳокамаси жараёнида ҳам (ИПКнинг 16-боби ) аниқланиши лозим. Тарафлар томонидан тузилган келишув битимининг шартлари ижро қилинаётганда унинг мазмуни бўйича ноаниқликлар ва низолар бўлмаслиги учун ажримнинг хулоса қисмида аниқ ва равшан ифодаланган бўлиши лозим. Келишув битимини тасдиқлаш ҳақида ажрим чиқарилади (ИПКнинг 133-моддаси ). Келишув битими, агар унинг шартлари қонун ҳужжатларига зид бўлмаса, учинчи шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига дахлдор бўлмаса ва шартли асосда тузилмаган бўлса, суд томонидан тасдиқланади.

32 1 . Судларга тушунтирилсинки, медиация — келиб чиққан низони тарафлар ўзаро мақбул қарорга эришиши учун уларнинг ихтиёрий розилиги асосида медиатор кўмагида ҳал қилиш усули ҳисобланганлиги сабабли даъво аризаси (аризаси) иш юритишга қабул қилинганидан кейин низо бартараф этилганлиги (хусусан, даъвогарнинг талаби жавобгар томонидан қаноатлантирилганлиги) муносабати билан медиатив келишув тузишга йўл қўйилмайди. Бундай ҳолатда иш мазмунан кўриб чиқилади, бу ҳақда суд ҳужжатининг асослантирувчи қисмида кўрсатилади.

Ушбу қоида Ўзбекистон Республикасининг «Медиация тўғрисида»ги Қонуни талабига риоя қилинмаган ҳолда тузилган медиатив келишувга ҳам қўлланилади.

32 2 . Судларга тушунтирилсинки, «Медиация тўғрисида» Ўзбекистон Республикаси Қонунининг амал қилиши медиацияда иштирок этмаётган учинчи шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига, жамоат манфаатларига дахл қиладиган ёки дахл қилиши мумкин бўлган, шунингдек, маъмурий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низоларга нисбатан татбиқ этилмайди

33. Судларнинг эътибори фуқаролик ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар бўйича, бундан соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриладиган ишлар мустасно, ишни суд муҳокамасига тайёрлаш масаласи, судгача ўтказиладиган мажлис орқали ёки уни ўтказмасдан ҳал этилиши мумкинлигига қаратилсин.

33.1. Агар фуқаролик ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар бўйича ишни суд муҳокамасига тайёрлаш масаласи судгача мажлис ўтказилмасдан ҳал этилган бўлса, судья мазкур қарорнинг 30 — 32-бандларида берилган тушунтиришларни инобатга олиб, ишни суд муҳокамасига тайёрлаши керак.

33.2. Агар суд фуқаролик ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар бўйича ишни суд муҳокамасига тайёрлаш масаласи судгача мажлис ўтказиш йўли билан ҳал этилиши лозимлиги ҳақида хулосага келган бўлса, шуни инобатга олиши лозимки, айнан қайси иш бўйича судгача мажлис ўтказиш масаласини судья ишнинг ҳолати, айниқса унинг мураккаблигидан келиб чиқиб, ўзи ҳал этади.

Хусусан, даъво аризасида бир нечта талаблар бирлаштирилган бўлса, шартномаларни ўзгартириш ва бекор қилиш, битимни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги ишлар, қурилиш пудрати, лизинг, суғурта шартномалари, интеллектуал мулк билан боғлиқ, шунингдек корпоратив низоларни мураккаб тоифадаги ишлар жумласига киритиш мумкин. Шу билан бирга инобатга олиш лозимки, ҳар қандай фуқаролик ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар бўйича судгача мажлис ўтказилиши мумкин, бундан соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриладиган ишлар мустасно.

Судгача мажлиснинг вақти ва жойи тўғрисидаги маълумотлар даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш тўғрисидаги ажримда кўрсатилади.

Судгача мажлис видеоконференцалоқа режимида ҳам ўтказилиши мумкин. Агар судгача мажлис видеоконференцалоқа режимида ўтказиш белгиланса, судья ИПК 166-моддасининг иккинчи қисмида , видеоконференцалоқа режимидаги суд мажлисини ўтказишга кўмаклашадиган суд эса ушбу модданинг учинчи қисмида кўрсатилган ҳаракатларни амалга ошириши лозим.

Судлар инобатга олишлари лозимки, судгача мажлиснинг вақти ва жойи тўғрисида белгиланган тартибда хабардор қилинган ишда иштирок этувчи шахсларнинг келмаганлиги, мажлисга келган бошқа шахслар билан судгача мажлис ўтказишга тўсқинлик қилмайди. Бундай ҳолатда судгача мажлисда иштирок этмаган шахснинг ушбу мажлис ҳақида қандай алоқа воситаси орқали хабардор қилинганлиги судгача мажлис ўтказилганлиги тўғрисидаги баённомада кўрсатилади.

Судларга тушунтирилсинки, судгача мажлис ўтказиш пайтида ИПК 101 , 103 , 107 ва 110-моддаларида назарда тутилган асослар мавжудлиги аниқланса, судья ишни суд муҳокамасига тайинламасдан, судгача мажлис ўтказилган кунда ИПК 163 1 -моддасининг бешинчи қисмига мувофиқ иш юритишни тўхтатиб туриши ёки иш юритишни тугатиши ёхуд даъво аризасини кўрмасдан қолдириши мумкин.

34. ИПК 164-моддасининг иккинчи қисмида назарда тутилган суд муҳокамасининг муддатини узайтириш масаласи суд раиси томонидан ишни кўраётган судьянинг билдиргиси асосида ҳал этилади. Судьянинг билдиргисида ишни бир ойлик муддатда кўриш имкони бўлмаганлиги сабаблари кўрсатилиб, ишни кўриш муддатини узайтириш сўралади. Суд раиси томонидан ушбу билдиргига ишни кўриш муддатини узайтириш ёки уни рад қилиш ҳақида резолюция қўйилади.

ИПК 164-моддасининг иккинчи қисмида назарда тутилган ишни кўриб чиқиш муддатини узайтириш ҳақидаги қоида ўн беш кундан ортиқ бўлмаган муддатда кўрилиши лозим бўлган ишларга ҳам татбиқ этилади.

Иш суд раисининг иш юритувида бўлганда суд муҳокамасининг муддатини узайтириш зарурати туғилганда ишга уни ИПКда белгиланган муддатда кўриш имкони бўлмаганлиги сабаблари кўрсатилиб, ишни кўриш муддати узайтирилганлиги ҳақида суд раиси томонидан имзоланган маълумотнома қўшиб қўйилади.

35. ИПК 168-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ суд муҳокамаси давомида суд иш бўйича далилларни текширади: ишда иштирок этувчи шахсларнинг тушунтиришларини, гувоҳларнинг кўрсатувларини, экспертларнинг хулосаларини, мутахассисларнинг маслаҳатларини (тушунтиришларини) эшитади, ёзма далиллар билан танишади, ашёвий далилларни кўздан кечиради, шунингдек ёзма шаклда тақдим этилган тушунтиришлар, кўрсатувлар ва хулосаларни ўқиб эшиттиради.

Бунда судья суд мажлисида далилларни уларнинг ишончлилиги, дахлдорлиги ва уларга йўл қўйилиши мумкинлиги нуқтаи назаридан баҳо бериш мақсадида шахсан ўзи текшириши лозимлиги инобатга олиниши керак. Суд томонидан бевосита текширилмаган далиллар (масалан, тарафлардан бирининг вакили томонидан унга оғзаки етказилган ҳужжатнинг мазмуни) суд ҳужжатининг қабул қилинишига асос қилиб олиниши мумкин эмас.

36. Судлар ИПК 169-моддасининг биринчи қисмида белгиланган, тарафларнинг аризалари ва илтимосномалари суд томонидан ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг фикрлари эшитиб бўлингач, ҳал қилиниши тўғрисидаги қоидага риоя этишлари лозим.

ИПК 169-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ аризалар ва илтимосномаларни кўриш натижалари бўйича суд ажрим чиқаради. Ажримнинг шакли илтимосноманинг мазмуни ва уни кўриб чиқиш натижаларига боғлиқ. Масалан, агар илтимоснома суд муҳокамасини кейинга қолдириш тўғрисида берилган бўлса, у қаноатлантирилганда алоҳида ҳужжат тариқасида ажрим чиқарилади, қаноатлантириш рад этилганда бу ҳақда ҳал қилув қарорида ёки суд мажлиси баённомасида кўрсатилади. Агар тараф иш ҳужжатларига қўшимча далилларни қўшиш тўғрисида илтимоснома билан мурожаат қилса, у қаноатлантирилганда ёки қаноатлантириш рад этилганда ажрим чиқарилади ва суд мажлиси баённомасида кўрсатилади.

Аризалар ва илтимосномаларни қаноатлантириш ёки қаноатлантиришни рад қилиш тўғрисидаги ажрим устидан шикоят (протест) қилинмайди.

Судларга тушунтирилсинки, ишда иштирок этувчи шахсларнинг даъво аризаси юзасидан ёзма фикрида унинг низо бўйича ариза ва (ёки) илтимосномалари назарда тутилган бўлса, ушбу ариза ва илтимосномалар ИПКнинг 169-моддасида белгиланган тартибда ҳал этилади.

37. Судларнинг эътибори суд муҳокамаси ИПК 171-моддасининг биринчи қисмида санаб ўтилган кутилмаган ва фавқулодда ҳолатларда кейинга қолдирилиши мумкинлигига қаратилсин.

Кўрсатиб ўтилган ҳолатлар мавжуд бўлганда, суд муҳокамаси суднинг ташаббуси билан ҳам, ишда иштирок этувчи шахснинг илтимосномасига кўра ҳам кейинга қолдирилиши мумкин.

Бунда суд муҳокамаси ИПКнинг 164-моддасида назарда тутилган иш кўришнинг муддати доирасида қолдирилиши мумкин.

Судлар инобатга олишлари лозимки, суд муҳокамаси уни кейинга қолдиришга асос бўлиб хизмат қилган ҳолатларни бартараф этиш учун зарур бўлган муддатга, бироқ кўпи билан ўн кунга қолдирилиши мумкин, суд муҳокамасини кейинга қолдиришлар сони эса уч мартадан ошмаслиги керак.

Суд муҳокамасини кейинга қолдириш тўғрисида суд ажрим чиқаради. Ажримда янги суд мажлисининг вақти ва жойи тўғрисидаги маълумотлардан ташқари, суд муҳокамасини қолдириш учун асос бўлган сабаблар, ишда иштирок этувчи шахсларнинг кейинги суд мажлисигача бажариши лозим бўлган процессуал ҳаракатлар кўрсатилиши керак.

Суд муҳокамасини кейинга қолдириш тўғрисидаги ажрим ишда иштирок этувчи шахсларга ИПКнинг 127-моддасида назарда тутилган тартибда юборилади. Шу билан бирга суд мажлисида иштирок этаётган шахслар янги суд мажлисининг вақти ва жойи тўғрисида бевосита суд мажлисида хабардор қилиниши мумкин, бундай ҳолда хабардор қилинганлик факти иш ҳужжатларига қўшиб қўйиладиган тегишли тилхат билан тасдиқланади.

Суд муҳокамасини кейинга қолдириш тўғрисидаги ажрим устидан шикоят (протест) қилинмайди.

38. Суд мажлисида, шунингдек суд мажлиси залидан ташқарида айрим процессуал ҳаракатлар бажарилганда ИПКнинг 201-моддаси талабларига риоя этган ҳолда баённома юритилади.

Суд мажлиси баённомасидаги ёзувлар суд мажлиси бошланган вақтдан бошлаб ҳал қилув қарори қабул қилингунга қадар процессуал ҳаракатлар қандай кетма-кетликда амалга оширилган бўлса, шу йўсинда баён қилиниши лозим. ИПКнинг 201-моддасига мувофиқ суд мажлиси баённомасида кўрсатилиши лозим бўлган маълумотлар рўйхати тугал ҳисобланмайди ва баённомага суд иш учун муҳим деб ҳисоблаган бошқа маълумотлар ҳам киритилиши мумкин. Хусусан, унда гувоҳнинг била туриб ёлғон кўрсатувлар берганлик учун жиноий жавобгарлиги ҳақида тилхат орқали огоҳлантирилганлиги кўрсатилади.

Баённома ҳал қилув қарори (ажрим) тузилган ва суд мажлиси олиб борилган тилда тузилиши керак.

39. ИПКнинг 176-моддасига мувофиқ суд ишни мазмунан кўриб чиқиб, ИПКнинг 179-моддасида кўрсатилган талабларга риоя этган ҳолда ҳал қилув қарори қабул қилади.

Суд муҳокамаси тугалланган суд мажлисида қабул қилинган ҳал қилув қарорининг фақат хулоса қисми эълон қилинади ҳамда у судья томонидан имзоланиши ва ишга қўшиб қўйилиши керак.

Судларга тушунтирилсинки, суд мажлисида эълон қилинган ҳал қилув қарори хулоса қисмининг кўчирма нусхаси ишда иштирок этувчи шахсларга юборилмайди.

Асослантирилган ҳал қилув қарорининг хулоса қисми суд муҳокамаси тугалланган кунда эълон қилинган ҳал қилув қарорининг хулоса қисмига мувофиқ бўлиши лозим.

Суднинг ҳал қилув қарори эълон қилинганидан сўнг раислик қилувчи унинг мазмунини (қайси асосларга кўра суд бундай тўхтамга келганлигини) тушунтириши, шикоят бериш (протест келтириш) тартиби ва муддатини, шунингдек ишда иштирок этувчи шахсларнинг ва вакилларнинг суд мажлиси баённомаси билан танишиш ҳамда баённомага ёзма фикрлар билдириш ҳуқуқини тушунтириши лозим.

40. Суд томонидан қўшимча ҳал қилув қарори қабул қилиш мумкин бўлган асосларнинг рўйхати тугал ҳисобланади ва кенгайтирилган тарзда талқин қилинишига йўл қўйилмайди (ИПКнинг 189-моддаси ).

Қўшимча ҳал қилув қарори фақат ҳал қилув қарори қонуний кучга киргунга қадар қабул қилиниши мумкин.

Қўшимча ҳал қилув қарори суднинг ташаббуси билан ҳам, ишда иштирок этувчи шахсларнинг илтимосномаси билан ҳам қабул қилиниши мумкин.

Қўшимча ҳал қилув қарори устидан асосий ҳал қилув қарори билан бирга шикоят қилиниши (протест келтирилиши) мумкин.

ИПК қўшимча ҳал қилув қарори қабул қилишни рад этиш ҳақидаги суд ажрими устидан шикоят қилинишини (протест келтирилишини) назарда тутмайди. Бироқ, бундай ажримга нисбатан норозилик билдирилган важлар ҳал қилув қарори устидан шикоятда (протестда) баён қилиниши мумкин.

Судлар инобатга олишлари лозимки, иш даъвони кўрмасдан қолдириш ёки иш юритишни тугатиш билан якунланганда ҳам ИПКнинг 189-моддасида назарда тутилган тартибда қўшимча ажрим чиқарилиши мумкин.

41. ИПК 190-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ судга ҳал қилув қарорини тушунтириб бериш тўғрисидаги ариза билан ишда иштирок этувчи шахслар, давлат ижрочиси, зиммасига суднинг ҳал қилув қарорини ижро этиш юклатилган бошқа органлар мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.

Ҳал қилув қарорини тушунтиришда унинг мазмуни тўлдирилиши, аниқланган фактик ҳолатларининг баён этилиши, далилларнинг баҳоланиши, ҳал қилув қарорининг қабул қилиниши асослари ва хулосалари, шу жумладан, ишда иштирок этувчи шахсларнинг ҳал этилган илтимосномалари ва аризаларининг натижаларига ўзгартиришлар киритилиши мумкин эмас.

Ҳал қилув қарорини қабул қилган суд йўл қўйилган хатоларни, ҳарфий хатоларни ва ҳисоб-китобдаги янглишишларни ишда иштирок этувчи шахснинг, давлат ижрочисининг, суднинг ҳал қилув қарорининг ижроси зиммасига юклатилган бошқа органларнинг аризасига кўра ёки ўз ташаббуси бўйича тузатишга ҳақлидир.

Бунда судлар назарда тутишлари керакки, ҳал қилув қарорининг мазмунини ҳамда далилларни текшириш, ҳолатларни аниқлаш ва қонунни қўллаш бўйича қилинган хулосаларни ўзгартиришга йўл қўйилмайди.

Ҳал қилув қарори устидан апелляция, кассация шикояти (протести) ва тафтиш тартибидаги шикоят (протест) келиб тушганидан кейин йўл қўйилган ёзувдаги хатолар, ҳарфий хатолар ва ҳисоб-китобдаги янглишишларни тузатишга йўл қўйилмайди.

Ҳал қилув қарорини тушунтириш, йўл қўйилган ёзувдаги хатолар, ҳарфий хатолар ва ҳисоб-китобдаги янглишишларни тузатиш масаласи суд томонидан ИПК 190-моддасининг иккинчи қисми ва 191-моддасининг иккинчи қисмида назарда тутилган тартибда ҳал этилади. Шуни инобатга олиш лозимки, ИПК 191-моддасининг иккинчи қисми йўл қўйилган ёзувдаги хатолар, ҳарфий хатолар ёки ҳисоб-китобдаги янглишишларни тузатиш ҳақидаги аризани суд мажлисида кўрилишини назарда тутилганлиги сабабли, йўл қўйилган ёзувдаги хатолар, ҳарфий хатолар ва ҳисоб-китобдаги янглишишларни тузатиш суднинг ташаббуси билан амалга оширилганда суд мажлисини ўтказиш талаб этилмайди.

Ҳал қилув қарорини тушунтириш ёки тушунтиришни рад қилиш, ёзувдаги хатоларни, ҳарфий хатоларни, ҳисоб-китобдаги янглишишларни тузатиш тўғрисида ёки тузатишни рад этиш ҳақида ажрим чиқарилади ва унинг устидан шикоят (протест) қилиниши мумкин.

42. ИПК 32-моддасининг тўртинчи қисмида назарда тутилган Ўзбекистон Республикаси Олий судининг алоҳида ҳолатларни эътиборга олган ҳолда ҳар қандай ишни исталган суддан олиб қўйиш ва уни биринчи инстанция бўйича ўзининг иш юритувига қабул қилиш, ишни бир суддан бошқасига ўтказиш ҳуқуқи «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 30-моддасига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Олий судининг раиси томонидан амалга оширилади.

Судларнинг эътибори иш бир иқтисодий суддан бошқа иқтисодий судга ИПК 39-моддасининг иккинчи қисмида кўрсатилган асослар билан ҳам ўтказилиши мумкинлигига қаратилсин. Бундай ҳолларда ишни кўраётган суд томонидан ишни бошқа судда кўришга ўтказиш тўғрисида ажрим чиқарилади.

43. Соддалаштирилган иш юритиш тартибидаги иш ушбу Кодексда назарда тутилган даъво ишини юритишнинг умумий қоидалари бўйича, ИПК 23 1 -бобида белгиланган хусусиятлар инобатга олинган ҳолда суд томонидан кўриб чиқилади.

Жавобгар даъво аризаси юзасидан ёзма фикрини даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш ҳақида ажрим чиқарилган кундан эътиборан ўн беш кунлик муддатда судга асослантирган ҳужжатлар ва далилларни илова қилган ҳолда тақдим этишга ҳақли. Ёзма фикрга унинг кўчирма нусхаси даъвогарга юборилганлигини тасдиқловчи ҳужжат илова қилинади.

Соддалаштирилган иш юритиш тартибидаги иш даъво аризасини иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш ҳақида ажрим чиқарилган кундан эътиборан йигирма кундан ошмаган муддатда даъво аризаси юзасидан ёзма фикрни, далилларни ҳамда бошқа ҳужжатларни тақдим этиш учун белгиланган муддат ўтганидан кейин судья томонидан якка тартибда суд муҳокамасини ўтказмасдан, тарафларни чақиртирмасдан ва уларнинг тушунтиришларини эшитмасдан кўриб чиқади.

Соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилган иш бўйича ҳал қилув қарори суд томонидан бериладиган ижро варақаси асосида ушбу Кодекс V бўлимининг қоидаларига биноан мажбурий ижро этилиши лозим.

Апелляция шикояти (протести) берилган тақдирда ҳал қилув қарори, агар у бекор қилинмаган бўлса, апелляция инстанцияси судининг қарори қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради.

44. ИПКнинг V бўлимида назарда тутилган аризалар, агар ИПКда тўғридан-тўғри бошқа қоида белгиланмаган бўлса, иш бўйича қабул қилинган суд ҳужжатлари қайси инстанция суди томонидан қабул қилинганидан қатъий назар, ушбу ишни биринчи инстанция судида кўрган судга берилади ва у томонидан кўриб чиқилади.

45. Судлар инобатга олишлари лозимки, ИПКнинг 347-моддасида белгиланган ёзувдаги хатолар, ҳарфий хатолар, ҳисоб-китобдаги янглишишлар билан берилган, шунингдек ўзгартирилган (бекор қилинган) суд ҳужжати асосида берилган ижро варақасини чақириб олиш ва унинг ўрнига янги ижро варақасини бериш қоидаси суд буйруғига ҳам татбиқ этилади.

Олий суд раиси К. КАМИЛОВ

Пленум котиби, Олий суд судьяси И. АЛИМОВ

Тошкент ш.,

2019 йил 24 май,

13-сон

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining

qarori

Birinchi instansiya sudi tomonidan iqtisodiy protsessual qonun normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida

Iqtisodiy nizolarni hal etishda birinchi instansiya sudi tomonidan Oʻzbekiston Respublikasining Iqtisodiy protsessual kodeksi normalarini toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 17-moddasiga asoslanib Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Iqtisodiy sudlarning eʼtibori nizolarni Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi , Oʻzbekiston Respublikasining Iqtisodiy protsessual kodeksi (bundan buyon matnda IPK deb yuritiladi) va boshqa qonunchilikka qatʼiy rioya etgan, taraflarning teng huquqliligi, sud ishlarini yuritishning oshkoraligi, tortishuvligi va odil sudlovning boshqa prinsiplarini taʼminlagan holda hal etish zarurligiga, ularga rioya qilmaslik esa, taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar huquqlari buzilishiga olib kelishiga qaratilsin.

2. IPK 3-moddasining birinchi qismiga muvofiq har qanday manfaatdor shaxs oʻzining buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlarini yoxud qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun iqtisodiy sudga (bundan buyon matnda sud deb yuritiladi) ushbu Kodeksda belgilangan tartibda murojaat qilishga haqli.

Bunda manfaatdor shaxs deganda, oʻzining buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish toʻgʻrisida murojaat qilayotgan shaxs (daʼvogar, qarshi daʼvo arizasi boʻyicha esa javobgar, arizachi, nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxs) tushunilishi lozim.

Sudlarga tushuntirilsinki, sudga murojaat qilishda IPKda belgilangan shaklga rioya qilmaslik daʼvo arizasi (ariza) va shikoyatni qaytarish uchun asos boʻladi.

3. IPK 148-moddasining birinchi qismiga muvofiq sud manfaatdor shaxslarning, prokurorning, qonun boʻyicha davlat va jamiyat manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudga murojaat qilish huquqiga ega boʻlgan hollarda shu davlat organlari va boshqa organlarning arizalari boʻyicha ish qoʻzgʻatadi.

Ushbu moddaning ikkinchi qismiga koʻra, agar qonunda muayyan toifadagi nizolar uchun sudgacha hal qilish (talabnoma yuborish) tartibi belgilangan yoxud bu tartib shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa, faqat taraflar oʻzaro munosabatlarini ixtiyoriy ravishda hal qilish choralarini koʻrganlaridan keyingina sudda ish qoʻzgʻatilishi mumkin. Bunday tartib, xususan Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (bundan buyon matnda FK deb yuritiladi), Soliq kodeksi , Havo kodeksi , “Temir yoʻl transporti toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunida belgilab qoʻyilgan. Nizolarni sudgacha hal etish (talabnoma yuborish) tartibi daʼvogar uchun faqat qonun va shartnomada belgilangan hollarda majburiy ekanligini nazarda tutish lozim.

Agar shartnomada taraflar tomonidan kelib chiqqan nizolarni tinch yoʻl bilan hal etish haqidagi shart nazarda tutilgan boʻlsa, ammo nizoni hal etish tartibi belgilanmagan boʻlsa, bu holda nizoni talabnoma yuborish yoʻli bilan hal etish tartibi majburiy hisoblanmaydi. Bunda sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, basharti shu toifadagi nizolar uchun qonunda yoki shartnomada nizoni sudgacha hal qilish (talabnoma yuborish) tartibi nazarda tutilgan boʻlsa, prokuror, davlat organlari va boshqa shaxslar tomonidan daʼvogarlar manfaatida daʼvo arizalari sudga taqdim etilishidan oldin ham ushbu tartibga rioya qilinishi kerak.

4. Sudlar sud hujjati sud majlisi oʻtkazilgan tilda tuzilishi lozimligini hisobga olishlari kerak.

Bunda sudlarning eʼtibori sud majlisi qaysi tilda boshlansa, shu sud majlisi yakuniga qadar shu tilda davom ettirilishi hamda sud hujjati shu tilda tuzilishi, sud ishlari yuritilayotgan tilni bilmaydigan sud protsessi ishtirokchilarining tarjimon orqali ish materiallari bilan tanishish, sud harakatlarida ishtirok etish hamda sudda oʻz ona tilida yoki erkin tanlangan muloqot tilida soʻzlash huquqi taʼminlanishiga eʼtibor qaratilishi lozim.

5. IPK 15-moddasining birinchi qismiga koʻra, qonuniy kuchga kirgan sud hujjatlari barcha davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, boshqa organlar, jamoat birlashmalari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar uchun majburiy boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida ijro etilishi lozim.

Sudya tomonidan imzolangan sud hujjatlari ishda qoldirilishi sababli, ularning ishda ishtirok etuvchi shaxslarga yuboriladigan nusxalari “asliga toʻgʻri” yozuvi kiritilib, sudning gerbli muhri bilan, agar sud hujjati elektron tarzda yuborilsa, u sudyaning elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlangan boʻlishi lozim.

6. Rad qilish toʻgʻrisidagi ariza faqat IPKning 20 va 21-moddalarida koʻrsatilgan hollar mavjud boʻlganda qanoatlantirilishi mumkin.

IPK 20-moddasining 3-bandini qoʻllashda sudya, agar u ishda ishtirok etuvchi shaxslarning (ishda ishtirok etuvchi shaxslar rahbarlari yoki taʼsischilari (ishtirokchilari), yuridik shaxs mol-mulkining egasi) yoki ular vakillarining qarindoshi boʻlsa, ishni koʻrishda qatnasha olmasligini nazarda tutish lozim.

Birinchi instansiya boʻyicha ishlar barcha sudlarda sudya tomonidan yakka tartibda koʻriladi hamda uni rad qilish toʻgʻrisidagi masala sudning raisi, bir tarkibli sudda esa shu sudya tomonidan hal qilinadi.

Sud raisiga nisbatan bildirilgan rad qilish toʻgʻrisidagi masala sud raisining oʻzi tomonidan hal etiladi.

Ishni Oliy sudning birinchi instansiyasida koʻrayotgan sudyani rad qilish toʻgʻrisidagi masala sudlov hayʼatining raisi tomonidan hal qilinadi.

Rad qilish haqidagi ariza ogʻzaki yoki yozma shaklda bildirilishi mumkin. Ogʻzaki ariza bevosita sud majlisining bayonnomasida koʻrsatiladi.

Ayni bir shaxs tomonidan ayni bir asoslar boʻyicha takroran rad qilish bildirilganda u koʻrib chiqilmasligi sud tomonidan eʼlon qilinadi va bu haqda sud majlisi bayonnomasida koʻrsatiladi.

7. IPK 19-moddasining birinchi qismiga muvofiq ishni birinchi instansiya sudida koʻrishda ishtirok etgan sudya, agar sudning hal qiluv qarori apellyatsiya yoki kassatsiya yoxud taftish instansiyasi sudlari tomonidan bekor qilingan boʻlsa, shu ishni birinchi instansiya sudida yangidan koʻrishda ishtirok eta olmaydi, yangi ochilgan holatlar boʻyicha ishlarni koʻrish bundan mustasno.

Ishni koʻrishda ishtirok etgan sudya deganda, ishni mazmunan koʻrishda va hal qiluv qarori, qaror qabul qilinishida ishtirok etgan sudya tushuniladi.

Sudlar nazarda tutishlari lozimki, IPKning 19-moddasida belgilangan qoidalar daʼvo arizasini qabul qilish va ish qoʻzgʻatish, ishni sud muhokamasiga tayyorlash, sud majlisini qoldirish toʻgʻrisidagi va boshqa shikoyat qilinmaydigan ajrimlarni qabul qilishda ishtirok etgan sudyalarga tatbiq etilmaydi. Biroq, daʼvoni koʻrmasdan qoldirish va ish yuritishni tugatish toʻgʻrisidagi ajrimlarni chiqargan sudya shu ishni birinchi instansiya sudida yangidan koʻrishda ishtirok etishi mumkin emas.

8. Sudga IPK 25-moddasining birinchi qismida belgilangan iqtisodiyot sohasida fuqaroviy, maʼmuriy va boshqa huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan iqtisodiy nizolar boʻyicha ishlar taalluqlidir. Iqtisodiy sudga taalluqli boʻlgan, nizo kelib chiqishi mumkin boʻlgan boshqa huquqiy munosabatlar deganda, xususan, fuqarolik va maʼmuriy huquq normalari bilan qamrab olinmagan yer va boshqa huquqiy munosabatlar tushunilishi lozim.

Iqtisodiy sudga korporativ nizolar boʻyicha ishlar ham taalluqlidir. Bunday ishlar nizo vujudga kelgan huquqiy munosabatlar ishtirokchisi yuridik yoki jismoniy shaxs boʻlishidan qatʼiy nazar, faqat iqtisodiy sud tomonidan koʻrib chiqiladi. Bundan mehnatga oid nizolar, shuningdek xoʻjalik jamiyatlari va shirkatlarining ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) aksiyalarni, ulushlarni, kooperativlar aʼzolarining paylarini oʻz ichiga oluvchi meros mol-mulkni yoki er-xotinning umumiy mol-mulkini boʻlish bilan bogʻliq holda yuzaga keladigan nizolar mustasno.

Sudlar inobatga olishlari lozimki, IPKning 30-moddasida koʻrsatilgan korporativ nizolarning roʻyxati tugal hisoblanmaydi. Shuning uchun nizoning ushbu roʻyxatda koʻrsatilmaganligini asos qilib, daʼvo arizasini qabul qilishni rad etishga yoki ish yuritishni tugatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Oʻzaro bogʻliq bir nechta talab birlashtirilgan boʻlib, ularning ayrimlari fuqarolik ishlari boʻyicha sudga boshqalari esa iqtisodiy sudga taalluqli boʻlsa, bunday daʼvo arizasi IPKning 31 1 -moddasi talablaridan kelib chiqqan holda taalluqliligiga koʻra fuqarolik ishlari boʻyicha sudga oʻtkaziladi. Agar daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilingan boʻlsa, ish materiallarini sudga taalluqliligiga koʻra fuqarolik ishlari boʻyicha sudga koʻrib chiqish uchun oʻtkazish va iqtisodiy sud ishini yuritishni tugatish toʻgʻrisida ajrim chiqariladi.

Agar oʻzaro bogʻliq boʻlib, baʼzilari iqtisodiy sudga, boshqalari esa, maʼmuriy sudga taalluqli boʻlgan bir nechta talab birlashtirilib berilgan daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilingan boʻlsa, iqtisodiy sudga taalluqli boʻlgan talab mazmunan koʻrib chiqiladi. Maʼmuriy sudga taalluqli boʻlgan talabni esa, IPKning 31 1 -moddasi talablaridan kelib chiqqan holda taalluqliligiga koʻra ish materiallarini maʼmuriy sudga koʻrib chiqish uchun oʻtkazish va unga oid qismi boʻyicha ish yuritishni tugatish toʻgʻrisida ajrim chiqariladi.

9. IPK 37-moddasining beshinchi qismiga muvofiq korporativ nizolar boʻyicha daʼvolar yuridik shaxs joylashgan yerdagi sudga taqdim etiladi. Bunda shuni eʼtiborga olish lozimki, ushbu qoidada koʻrsatilgan yuridik shaxs deganda, nizo aynan qaysi yuridik shaxsning faoliyati yuzasidan kelib chiqqan boʻlsa, shu yuridik shaxs tushuniladi.

IPKning 30-moddasida koʻrsatilgan korporativ nizolarning roʻyxati tugal hisoblanmasligi sababli, IPKning ushbu moddasida koʻrsatilmagan, ammo oʻzining mohiyatiga koʻra korporativ nizo hisoblangan daʼvolar ham yuridik shaxs joylashgan joyda taqdim etiladi.

10. IPKning 25-moddasida iqtisodiy sudga taalluqli nizolar kelib chiqishi mumkin boʻlgan huquqiy munosabatlar qatnashchilarining subyektli tarkibi belgilangan. U eng avvalo, yuridik shaxslarni va yuridik shaxs tuzmagan holda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan va yakka tartibdagi tadbirkor maqomini qonunda belgilangan tarzda olgan fuqarolarni hamda IPK 25-moddasi birinchi qismining 5-bandida nazarda tutilgan ishlar boʻyicha jismoniy shaxslarni oʻz ichiga oladi.

Sudlar nazarda tutishlari kerakki, agar daʼvo bilan yuridik shaxsning oʻzi emas, balki uning alohida boʻlinmasi (filiali, vakolatxonasi) ishonchnoma asosida uning nomidan murojaat etsa, iqtisodiy sud daʼvo arizasini qabul qilishni rad etishga haqli emas. Bunday ishlar boʻyicha alohida boʻlinma emas, balki u manfaatlarini koʻzlab harakat qilayotgan yuridik shaxs daʼvogar hisoblanadi.

Shuni nazarda tutish kerakki, yuridik shaxsning alohida boʻlinmasi (filiali, vakolatxonasi) yuridik shaxs maqomiga ega emas va ishonchnoma asosida yuridik shaxsning nomidan harakat qiladi. Agar yuridik shaxsning alohida boʻlinmasi (filiali, vakolatxonasi) Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi yoxud uning hududiy boshqarmasi aʼzosi boʻlgan boʻlsa, alohida boʻlinma emas, balki uning yuridik shaxsi palata aʼzosi hisoblanadi. Shuning uchun, Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi yoki uning hududiy boshqarmasi tomonidan kiritiladigan daʼvo arizasida daʼvogar sifatida yuridik shaxs koʻrsatilishi shart. Ushbu talabga rioya qilmaslik IPK 154-moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan daʼvo arizasini qabul qilishni rad etishga asos boʻladi. Agar bu holat daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, IPK 110-moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan ish yuritish tugatiladi.

Daʼvo yuridik shaxsning oʻziga emas, balki uning alohida boʻlinmasiga nisbatan taqdim etilgan boʻlsa, IPK 154-moddasining 1-bandiga asosan daʼvo arizasini qabul qilish rad etiladi. Agar bu holat daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, IPKning 45-moddasiga muvofiq yuridik shaxsning oʻzini ishda ishtirok etishga jalb qilish masalasi hal etilishi lozim. Daʼvo qanoatlantirilgan taqdirda, undiriladigan summa ishga tegishli javobgar sifatida jalb qilingan yuridik shaxsdan undiriladi.

IPK 25-moddasi birinchi qismining 1-bandiga muvofiq fuqaro, agar u yuridik shaxs tuzmagan holda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan va yakka tartibdagi tadbirkor sifatida roʻyxatga olingan boʻlsa, iqtisodiy sudga taalluqli nizoning qatnashuvchisi deb tan olinadi. Sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanayotgan, lekin davlat roʻyxatidan oʻtmagan fuqaro, yakka tartibdagi tadbirkor maqomini olmaydi va bunday shaxslar ishtirokidagi nizolar IPK 25-moddasiga muvofiq iqtisodiy sudga taalluqli emas. Agar fuqaroning yakka tartibdagi tadbirkor sifatida davlat roʻyxatidan oʻtganligining amal qilishi, xususan guvohnomaning amal qilish muddatining tugashi, davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligining bekor qilinganligi va hokazolar munosabati bilan tugatilganda, tegishli talablar uning avvalgi tadbirkorlik faoliyatidan kelib chiqsa, iqtisodiy sudga taalluqlidir.

Sudlarning eʼtibori fuqaroda yakka tartibdagi tadbirkor maqomi mavjudligining oʻzi, uning ishtirokidagi nizoni iqtisodiy sudda koʻrishga asos boʻlmasligiga qaratilsin. Agar fuqaro olingan yakka tartibdagi tadbirkor maqomiga ega boʻlsa-da, ammo nizo uning tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishi munosabati bilan emas, balki uy-joy, nikoh-oila va boshqa, shu jumladan, fuqarolik huquqiy munosabatlar bilan bogʻliq boʻlsa, bu nizo iqtisodiy sudga taalluqli emas.

11. Shartnoma boʻyicha kelishmovchiliklar haqidagi nizolar quyidagi ikki holatda sudda koʻrish predmeti boʻlishi mumkin, agar:

shartnoma tuzish qonunda nazarda tutilgan boʻlsa;

taraflarning shartnoma boʻyicha kelishmovchiliklarni hal etish uchun iqtisodiy sudga topshirish toʻgʻrisida kelishuvi mavjud boʻlsa.

Bundan kelib chiqadiki, shartnoma oldidan boʻladigan nizoni, agar bunday shartnomani tuzish qonun boʻyicha hech boʻlmaganda bir taraf uchun majburiy boʻlsa, sud koʻrib chiqish uchun qabul qilishi shart (FKning 377-moddasi ). Shartnoma boʻyicha kelishmovchiliklar toʻgʻrisidagi nizoni sudga hal etish uchun berishning boshqa sharti taraflarning bunday imkoniyat haqidagi kelishuvi hisoblanadi. Mazkur kelishuv turli shakllarda, masalan, xatlar, telegrammalar, maʼlumotlar almashish yoʻli bilan, faksimil yoki elektron aloqa vositasida ifoda etilishi mumkin. Bundan tashqari, shartnoma boʻyicha kelishmovchiliklarni hal etishni sudga topshirish tuzilishi kerak boʻlgan shartnomaning sharti sifatida nazarda tutilishi va agar boshqa taraf kelishmovchiliklar bayonnomasida loyihaning bu sharti boʻyicha hech qanday eʼtiroz bildirmasa, taraflardan biri tomonidan bunday tartib loyihaga kiritilishi mumkin.

Shartnoma shartlarini oʻzgartirish yoki bekor qilish haqidagi iqtisodiy nizolar ham sudga taalluqlidir. Bunday turdagi nizolarni sud oʻz ish yuritishiga qabul qilishi uchun shartnomaning turi ham, uni tuzish tartibi ham ahamiyatga ega emas. Shu bilan birga FK shartnomani bekor qilish va oʻzgartirish, agar FK, boshqa qonunlar yoki shartnoma bilan boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, taraflarning kelishuvi boʻyicha mumkinligi toʻgʻrisidagi qoidani belgilaydi (FK 382-moddasining birinchi qismi). Taraflardan birining talabi bilan esa shartnoma sud tomonidan faqat ikkinchi taraf uni jiddiy ravishda buzsa hamda FK, boshqa qonunlar va shartnomada nazarda tutilgan oʻzga hollarda oʻzgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin (FK 382-moddasining ikkinchi qismi).

Sudlar shartnomani bekor qilish toʻgʻrisidagi daʼvolarni qabul qilish masalasini hal etishda bir tarafning shartnomani oʻzgartirish yoki bekor qilish toʻgʻrisidagi taklifi shartnomaning barcha taraflariga yuborilganligiga, shartnomani oʻzgartirish yoki bekor qilish haqidagi taklifga ikkinchi tarafdan, agar shartnoma uch va undan ortiq taraflar ishtirokida tuzilgan boʻlsa, qolgan barcha taraflardan rad javobi olinganidan yoki taklifda koʻrsatilgan yoxud qonunda yoinki shartnomada belgilangan muddatda, bunday muddat boʻlmaganida esa — oʻttiz kunlik muddatda javob olinmaganidan keyingina shartnomani oʻzgartirish yoki bekor qilish huquqi paydo boʻlishiga eʼtibor qaratsin.

12. IPK 25-moddasi birinchi qismining 2-bandiga muvofiq sudga yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni aniqlash toʻgʻrisidagi ishlar taalluqlidir.

Sudlar inobatga olishlari lozimki, IPK 205-moddasining ikkinchi qismida koʻrsatilgan yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarning roʻyxati tugal hisoblanmaydi. Shuning uchun bunday faktning ushbu roʻyxatda koʻrsatilmaganligini asos qilib, arizani qabul qilishni rad etishga yoki ish yuritishni tugatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Sud quyidagi shartlarning yigʻindisi mavjud boʻlganda yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni aniqlash toʻgʻrisidagi arizalarni oʻz ish yurituviga qabul qiladi va koʻradi, agar:

qonunga koʻra fakt huquqiy oqibatlarni, yaʼni tadbirkorlik va boshqa iqtisodiy faoliyat sohasida huquqiy munosabatlarning vujudga kelishi, oʻzgarishi yoki bekor boʻlishini keltirib chiqarsa;

faktning aniqlanishi keyinchalik iqtisodiy sudga taalluqli boʻlgan huquq toʻgʻrisidagi nizoni hal etish bilan bogʻliq boʻlmasa;

arizachi yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktni tasdiqlovchi tegishli hujjatlarni olish yoki tiklashning boshqa imkoniyatiga ega boʻlmasa;

amaldagi qonunchilikda yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktni aniqlashning boshqa (suddan tashqari) tartibi nazarda tutilmagan boʻlsa.

Yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktni aniqlash toʻgʻrisidagi ariza IPKning 149-moddasi va 207-moddasining ikkinchi qismida bayon qilingan talablarga rioya etgan holda berilishi kerak. Qayd etilgan talablarga rioya etmaslik IPK 155-moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan arizani qaytarishga asos boʻladi.

Yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni aniqlash toʻgʻrisidagi ishlar sud tomonidan IPKda nazarda tutilgan umumiy qoidalar boʻyicha, IPKning 208-moddasida nazarda tutilgan xususiyatlar inobatga olingan holda koʻriladi.

Sud tomonidan ishda ishtirok etish uchun jalb qilingan manfaatdor shaxslar (qabul qilingan hal qiluv qarori huquqlariga taʼsir etishi mumkin boʻlgan shaxslar) yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktni aniqlash toʻgʻrisidagi sudda koʻrilayotgan arizaning asosliligi yoki asossizligini tasdiqlovchi dalillarni taqdim etish, ish holatlarini tekshirishda ishtirok etish, hal qiluv qarori ustidan shikoyat qilish va IPKning 42-moddasida nazarda tutilgan boshqa harakatlarni amalga oshirishga haqli.

Agar yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktni aniqlash toʻgʻrisidagi ishni koʻrishda manfaatdor shaxs tomonidan sudga taalluqli huquq toʻgʻrisida nizo borligi maʼlum qilinsa yoki sudning oʻzi yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktning aniqlanishi huquq toʻgʻrisidagi nizoni hal qilish bilan bogʻliqligi toʻgʻrisida xulosaga kelsa, ariza IPK 107-moddasining 7-bandiga asosan koʻrmasdan qoldiriladi.

13. Daʼvogar IPK 157-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan daʼvo asosini yoki predmetini oʻzgartirish, daʼvo talablari miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirish huquqidan birinchi instansiya sudida hal qiluv qarori qabul qilingunga qadar foydalanishi mumkin. Mazkur norma ish boshqa instansiyalarda koʻrilayotganida qoʻllanilmaydi. Qayd etilgan huquqdan hal qiluv qarori yuqori instansiya sudi tomonidan bekor qilinib, ish birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari boʻyicha koʻrilayotganida, shuningdek sud hujjati yangi ochilgan holat boʻyicha bekor qilinib, ish yangidan birinchi instansiya sudida koʻrilayotganda foydalanilishi mumkin.

Daʼvo predmetining oʻzgarishi daʼvogarning javobgarga nisbatan moddiy-huquqiy talablarining oʻzgarishini bildiradi. Daʼvo asosini oʻzgartirish daʼvogarning javobgarga nisbatan oʻz talablarini asoslantirgan holatlarning oʻzgarishini bildiradi. Daʼvo predmeti va asosi tushunchalaridan shu narsa kelib chiqadiki, masalan, agar bitimni haqiqiy emas deb topish haqidagi talab shartnomani bekor qilish talabi bilan almashtirilsa va bu oʻzgarishga boshqa asoslar keltirilsa, bunday holda daʼvoning predmeti va asosi oʻzgargan hisoblanadi. IPK daʼvo predmeti va asosini bir vaqtda oʻzgartirishga yoʻl qoʻymaydi.

Daʼvo talablari miqdorining koʻpaytirilishi deganda, daʼvogar tomonidan daʼvo arizasida bayon qilingan oʻsha talab boʻyicha daʼvo summasining koʻpaytirilishi tushuniladi. Daʼvo talablari miqdorining koʻpaytirilishi daʼvogar tomonidan daʼvo arizasida koʻrsatilmagan qoʻshimcha talablarni taqdim qilish bilan bogʻliq boʻlishi mumkin emas. Xususan, mulkiy sanksiyalarni qoʻllash haqidagi talab asosiy qarzni undirish toʻgʻrisidagi daʼvo boʻyicha talablar miqdorining koʻpaytirilishi deb hisoblanmasligi kerak. Bunday talab daʼvo predmeti boʻlmagan yangi talab hisoblanishi sababli, koʻrib chiqilmaydi va sud bunday arizani qabul qilishni rad etish toʻgʻrisida ajrim chiqaradi.

Daʼvogar ishni har qanday instansiya sudida koʻrishda tegishli sud instansiyasida ishni koʻrish yakuni boʻyicha chiqariladigan sud hujjati qabul qilinguniga qadar daʼvodan toʻliq yoki qisman voz kechishga haqli.

Sud majlisi davomida taqdim etilgan daʼvoning predmeti yoki asosini oʻzgartirish, daʼvo talablari miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirish, daʼvodan voz kechish haqidagi ariza ish yuritishga qabul qilinganligi sud majlisida eʼlon qilinib, bu haqda sud majlisi bayonnomasiga kiritilishi hamda ajrimda yoki hal qiluv qarorida koʻrsatilishi lozim.

Daʼvoning predmeti yoki asosini oʻzgartirish, daʼvo talablari miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirish haqidagi yoxud daʼvodan voz kechish haqidagi ariza sudga yozma ravishda taqdim etilishi lozim.

Sudlarning eʼtibori daʼvodan voz kechish qonun hujjatlariga zid boʻlmasligi yoki boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzmasligiga qaratilsin.

Sud daʼvogarga daʼvodan toʻliq yoki qisman voz kechishning IPK 111-moddasining beshinchi qismida nazarda tutilgan oqibatlarni tushuntirishi lozim.

14. IPK 61-moddasining birinchi qismiga muvofiq sudda yuridik shaxslarning ishlarini ularning qonunchilikka yoki taʼsis hujjatlarida berilgan vakolatlar doirasida harakat qiladigan organlari va (yoki) vakillari yuritadi.

Vakilning ishonchnomasida ishonch bildirgan shaxsning nomidan sudda vakil amalga oshirishga haqli boʻlgan, IPKning 63-moddasida nazarda tutilgan protsessual harakatlar sanab oʻtilgan boʻlishi lozim. Agar vakilga berilgan ishonchnomada uning aniq vakolatlari koʻrsatilmagan boʻlsa, vakil IPK 63-moddasining birinchi qismida maxsus nazarda tutilgan protsessual harakatlardan tashqari, barcha protsessual harakatlarni amalga oshirishga haqli.

IPKning 63-moddada vakilning daʼvo talablarining miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirish vakolati ishonchnomada maxsus nazarda tutilgan boʻlishi belgilanmagan. Shu sababli, sudlarning eʼtibori bunday arizalar daʼvo arizasini imzolash huquqi berilgan shaxs tomonidan berilishi mumkinligiga qaratilsin.

IPK 61-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq fuqarolar oʻzishlarini iqtisodiy sudlarda shaxsan oʻzlari va (yoki) vakillari orqali yuritishlari mumkin. IPK 61-moddasining ikkinchi qismida koʻrsatilgan fuqarolar deganda, yuridik shaxs tuzmagan holda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan va yakka tartibdagi tadbirkor maqomini qonunda belgilangan tarzda olgan fuqarolar, shuningdek IPK 25-moddasi birinchi qismining 3 va 5-bandlari hamda ushbu moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan nizolar ishtirokchilari — jismoniy shaxslar tushunilishi lozim.

Huquqiy maslahatxona yoki advokatlik hayʼati (byurosi, firmasi) tomonidan berilgan order advokatga huquqiy yordam soʻrab murojaat qilgan shaxsning manfaatlarini himoya qilish huquqini beradi, biroq u ishonchnomaning oʻrnini bosmaydi hamda advokatga IPKning 63-moddasida maxsus nazarda tutilgan protsessual harakatlarni amalga oshirish huquqini bermaydi.

Birinchi instansiya sudida ishtirok etuvchi vakillar apellyatsiya yoki kassatsiya shikoyati, shuningdek, taftish tartibidagi shikoyat berishga, agar bunday protsessual harakatlarni amalga oshirish ishonch bildirgan shaxs tomonidan berilgan ishonchnomada maxsus qayd etilgan boʻlsa, haqli.

Sudlar sud ishlarini yuritish ishtirokchilari va ular vakillarining vakolatlarini IPK 165-moddasi uchinchi qismining 2-bandiga muvofiq ravishda tekshirishlari kerak. Shartnoma boʻyicha (ixtiyoriy) vakil ishtirok etayotganda sud uning hujjatlarini IPK 61-moddasining toʻrtinchi qismida qoʻyilgan talablarga mosligini tekshiradi. Xususan, ishda yuridik shaxs manfaatini himoya qilayotgan xodimining vakolatlarini tekshirishda uning mazkur yuridik shaxsda ishlayotganligini tasdiqlovchi hujjatlar (mehnat shartnomasi, buyruq va boshqa hujjatlar) oʻrganiladi.

Vakillarning vakolatlarini tasdiqlovchi hujjatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar sud majlisi bayonnomasiga kiritiladi, zarur hollarda esa ularning koʻchirma nusxalari ishga qoʻshib qoʻyiladi.

Ishda ishtirok etuvchi shaxs, uning vakili oʻz vakolatlarini tasdiqlash uchun zarur hujjatlarni taqdim etmagan yoki qonun hujjatlari talablariga muvofiq boʻlmagan hujjatlarni taqdim etgan taqdirda, sud tegishli shaxsning ishda ishtirok etishga oid vakolatlarini tan olishni rad etadi, bu haqda sud majlisi bayonnomasida koʻrsatiladi.

IPK 61-moddasi toʻrtinchi qismining 6-bandida ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosiga binoan sud tomonidan ruxsat berilgan boshqa shaxslar shartnoma boʻyicha vakil boʻlishi mumkinligi belgilangan. Xususan, ishda ishtirok etuvchi yuridik shaxsning xodimi boʻlmagan, lekin ish uchun muhim holatlarni belgilashga va nizoni toʻgʻri hal etishga koʻmaklashishi mumkin boʻlgan shaxs vakil sifatida ishda ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilishi mumkin.

15. IPK 69-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq, agar sud mavjud dalillar yetarli emas deb hisoblasa, ishning obyektiv holatlarini aniqlash va nizoni toʻgʻri hal qilish uchun ahamiyatga ega boʻlgan qoʻshimcha dalillarni taqdim etishni taklif qilishi mumkin.

Sudlarning eʼtibori sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarni qoʻshimcha dalillar taqdim etishga majbur qilmasdan, faqatgina taklif etishiga qaratilsin.

Qoʻshimcha dalillar nizoning toʻgʻri hal qilinishi va u boʻyicha qonuniy hamda asoslantirilgan sud hujjati qabul qilinishi uchun zarur boʻlishi kerak. Shu bilan birga, shuni nazarda tutish lozimki, IPK 170-moddasining birinchi qismiga koʻra, ishda ishtirok etuvchi shaxslarga sud daʼvo arizasi yuzasidan taqdim etishni taklif qilgan yozma fikr yoki qoʻshimcha dalillar taqdim etilmaganligi ishni mavjud materiallar boʻyicha koʻrishga toʻsqinlik qilmaydi.

16. IPK 80-moddasining birinchi qismi ekspertizaning nafaqat ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosnomasiga koʻra tayinlanishi imkonini nazarda tutadi balki, agar ekspertizani tayinlash qonunda belgilab qoʻyilgan yoki shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa yoxud taqdim etilgan dalilning qalbakilashtirilganligi toʻgʻrisidagi arizani tekshirish yoxud qoʻshimcha ekspertiza tayinlash zarur boʻlsa, sud ekspertizani oʻz tashabbusi bilan tayinlashi mumkin.

Shuningdek, sudlar shuni hisobga olishlari lozimki, qayta ekspertiza tayinlanganda ham ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosnomasi mavjudligi talab etilmaydi.

Ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi iltimosnomani qanoatlantirish yoki qanoatlantirishni rad etish toʻgʻrisida ajrim chiqariladi. Ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi iltimosnomani qanoatlantirishni rad qilish toʻgʻrisidagi ajrim, sud tomonidan ekspertiza tayinlashni rad qilish sabablari koʻrsatilib, asoslantirilgan boʻlishi lozim.

Ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi ajrimda ekspertiza uchun savollarning roʻyxati koʻrsatilishi kerak. Bunda nazarda tutish kerakki, ishda ishtirok etuvchi shaxslar sudga ekspertiza oʻtkazish vaqtida tushuntirib berilishi kerak boʻlgan savollarni taqdim etishga, sud esa shaxslarni bunday savollarni sudga taqdim qilishni taklif etishga haqli. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar tomonidan taqdim etilgan masalalarning rad qilinishini sud asoslab berishi shart. Shu bilan birga sud taqdim etilgan savollarning mazmunini aniqlash, ularni tuzatish, ekspert oldiga mustaqil ravishda savollar qoʻyishga haqli. Zaruriyat tugʻilganda sud sud majlisiga ekspertni chaqirishga hamda savollarni toʻgʻri va aniq ifoda qilish maqsadida uning ishtirokida ekspertiza oʻtkazish uchun savollarni shakllantirishga haqli. Ekspertiza oʻtkazilishi zarur boʻlgan savollarning uzil-kesil roʻyxati sud tomonidan belgilanadi.

Ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi ajrim bilan ekspert xulosasi olingunga qadar ish yuritish toʻxtatilishi mumkin.

Ekspertiza tayinlash yoki ekspertiza tayinlash haqidagi iltimosnomani qanoatlantirishni rad etish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan shikoyat (protest) qilinmaydi.

17. Avval qabul qilingan hal qiluv qarori bekor qilinib, ish yangidan koʻrilayotganda, sudya boshqa dalillar bilan birgalikda ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan (guvohlarning koʻrsatmalari, mutaxassisning tushuntirishi yoki maslahati, ekspert xulosasi va boshqalar) va bekor boʻlgan hal qiluv qarori qabul qilingan sud majlisida taqdim etilgan dalillarni baholashga haqli.

Sudlar inobatga olishlari lozimki, ayblilik toʻgʻrisidagi masalani hal qilmay turib, jinoyat ishini tugatish haqidagi ajrim (qaror) yoki jinoyat ishi qoʻzgʻatishni rad etish haqidagi qaror yoxud shaxsni maʼmuriy javobgarlikka tortish haqidagi qaror, ular (ajrim, qaror) bilan aniqlangan holatlarga huquqiy baho berishda, dalil sifatida qabul qilinishi mumkin.

18. IPKning 94-moddasida koʻrsatilgan daʼvoni taʼminlash choralari, agar ularni qoʻllamaslik sudning hal qiluv qarorini bajarishga qiyinchilik tugʻdirishi mumkin boʻlsa yoxud bajarib boʻlmaydigan qilib qoʻysa, ish boʻyicha ish yuritishning har qanday bosqichida qabul qilinishi mumkin.

Inobatga olish lozimki, IPK 94-moddasining birinchi qismi hisobvaragʻiga band solish kabi daʼvoni taʼminlash chorasini nazarda tutmaydi. Shuning uchun ishda ishtirok etuvchi shaxsning javobgarga tegishli boʻlgan pul mablagʻlariga band solish toʻgʻrisidagi arizasini koʻrib chiqishda hisobga olish kerakki, kredit muassasasidagi hisobvaraqlari emas, balki daʼvoda koʻrsatilgan summa doirasida hisobvaraqlarida mavjud boʻlgan pul mablagʻlari xatlanadi.

Sudlarning eʼtibori davlat organining, fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organining qonunga zid hujjati qabul qilinganligi yoxud ularning mansabdor shaxslari tomonidan qonunga zid harakatlar (harakatsizligi) sodir etilganligi natijasida tadbirkorlik subyektiga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi daʼvoni koʻrishda sud daʼvogarning arizasi boʻyicha daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrishi shartligiga qaratilsin. Bunday ariza bilan tadbirkorlik subyekti manfaatida daʼvo kiritgan vakolatli organlar murojaat qilganda ham sud daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrishi shart. Tadbirkorlik subyekti hisoblanmagan boshqa shaxslar tomonidan taqdim etilgan bunday arizalar umumiy tartibda koʻrib chiqiladi.

Mol-mulk, agar u uzoq saqlanganda oʻzining sifatini yoʻqotmasa, xatlanishi mumkin. Bunday chora, xususan tez buziladigan mahsulotlarga nisbatan qoʻllanilmaydi.

Daʼvo qanoatlantirilganda uni taʼminlash chorasi hal qiluv qarori haqiqatda ijro etilgunga qadar amal qiladi.

IPK 99-moddasining mazmuniga koʻra, daʼvoni qanoatlantirishni rad etish, daʼvoni koʻrmasdan qoldirish va ish yuritishni tugatish toʻgʻrisidagi sud hujjatlari qonuniy kuchga kirgach, daʼvoni taʼminlash chorasi oʻz kuchini yoʻqotadi. Biroq, sud koʻrsatilgan sud hujjatlarini qabul qilish bilan bir vaqtda yoki ular qabul qilinganidan keyin ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosnomasi yoki oʻzining tashabbusi boʻyicha daʼvoni taʼminlashni bekor qilishi mumkin. Bunda IPK alohida ajrim chiqarilishini nazarda tutadi va daʼvoni qanoatlantirishni rad etish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarori yoki daʼvoni koʻrmasdan qoldirish va ish yuritishni tugatish toʻgʻrisidagi ajrimda daʼvoni taʼminlash chorasining bekor qilinishi koʻrsatilishiga yoʻl qoʻymaydi.

Daʼvoni taʼminlash chorasini bekor qilish uchun taraflar daʼvoni taʼminlash haqidagi sud ajrimini emas, balki daʼvoni taʼminlash chorasini bekor qilish haqidagi ariza bilan murojaat qiladi.

19. Ish yuritishni toʻxtatish sud tomonidan ushbu ish boʻyicha amalga oshiriladigan barcha protsessual harakatlarning toʻxtatilishini anglatadi, bundan daʼvoni va dalillarni taʼminlashga qaratilgan harakatlar mustasno. Ish yuritish toʻxtatib turilgan davrda daʼvoni yoki dalillarni taʼminlash haqida ariza kelib tushganda, ushbu masala IPKning 96-moddasida nazarda tutilgan tartibda hal etilishi va natijasi boʻyicha ajrim chiqarilishi lozim.

Ish yuritishni toʻxtatish asoslari IPKning 101 va 102-moddalarida nazarda tutilgan. Bunda sud IPKning 102-moddasida belgilangan asoslar boʻyicha ish yuritishni oʻz tashabbusi bilan yoki taraflarning iltimosnomasiga koʻra toʻxtatishga haqli ekanligi va IPKning 101-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha iltimosnoma mavjudligidan qatʼiy nazar, ish yuritishni toʻxtatishga majbur ekanligini eʼtiborga olishi lozim. Ish yuritishni toʻxtatish toʻgʻrisidagi sud ajrimida ish yuritishni toʻxtatish uchun asos boʻlgan holatlar koʻrsatilishi kerak.

Ish yuritish toʻxtatilishi bilan barcha tugamagan protsessual muddatlarning oʻtishi ish boʻyicha ish yuritish tiklangunga qadar toʻxtatiladi. Bunda sud tomonidan ish boʻyicha ish yuritishni toʻxtatib turish toʻgʻrisidagi ajrim chiqarilgunga qadar tugamagan protsessual muddatlargina toʻxtatiladi. Ish yuritishni toʻxtatishgacha oʻtgan vaqt ish koʻrishning umumiy muddatini hisoblashda hisobga olinishi kerak.

IPKning 101 va 102-moddalarida koʻrsatilgan ish yuritishni toʻxtatib turish asoslarining roʻyxati tugal hisoblanadi va kengaytirilgan tarzda talqin qilinishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

20. IPK 103-moddasi birinchi qismining 1-bandida ish yuritish ushbu Kodeks 101-moddasining 1-bandida nazarda tutilgan hollarda tegishli sud hujjati qonuniy kuchga kirguniga yoki tergov harakatlari tugallanguniga qadar toʻxtatib turilishi belgilangan.

Bunda tergov harakatlari tugallanguniga qadar deganda, Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 372-moddasida qayd etilgan dastlabki tergovni tamomlash, yaʼni dastlabki tergov jinoyat ishini tugatish toʻgʻrisida qaror chiqarish, ayblov xulosasi tuzish, ishni tibbiy yoʻsindagi majburlov choralarini qoʻllash yoki taraflarning yarashuvi uchun sudga yuborish toʻgʻrisida qaror chiqarish yoxud amnistiya aktiga asosan jinoyat ishini tugatish haqida sudga iltimosnoma kiritish toʻgʻrisida taqdimnoma tuzish bilan tamomlash tushuniladi.

Sudlarning eʼtibori iqtisodiy ish boʻyicha ish yuritishni toʻxtatish uchun asos boʻlgan jinoyat ishi boʻyicha tergov harakatlari tamomlanib, jinoyat ishlari boʻyicha sudga yuborilgan taqdirda, ushbu jinoyat ishi boʻyicha qabul qilgan sud hujjati qonuniy kuchga kirganidan keyin iqtisodiy ish yuritish tiklanishiga qaratilsin.

Iqtisodiy ish boʻyicha ish yuritishni toʻxtatib turish uchun asos boʻlgan jinoyat ishi boʻyicha ish yuritish toʻxtatib turilgan taqdirda, iqtisodiy ish boʻyicha ish yuritish tiklanishi lozim.

21. Daʼvo arizasini koʻrmasdan qoldirish nizoning mazmuni boʻyicha hal qiluv qarori qabul qilmasdan turib sud muhokamasini tamomlash shakllaridan biri hisoblanadi. IPKning 107-moddasida koʻrsatilgan daʼvo arizasini koʻrmasdan qoldirish asoslarining roʻyxati tugal hisoblanadi va kengaytirilgan tarzda talqin qilinishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Daʼvo arizasini koʻrmasdan qoldirish toʻgʻrisida sud ajrim chiqaradi va u IPKning 108-moddasi talablariga muvofiq boʻlishi kerak.

IPK 107-moddasi birinchi qismining 3-bandida daʼvo arizasi familiyasi, ismi, otasining ismi koʻrsatilmagan shaxs tomonidan imzolangan boʻlsa, sud daʼvo arizasini koʻrmasdan qoldirishi nazarda tutilgan.

Sudlarga tushuntirilsinki, daʼvo arizasida uni imzolagan shaxsning familiyasi toʻliq, ismi yoki ismi va otasining ismini bosh harflari koʻrsatilganligi daʼvo arizasini IPK 107-moddasi birinchi qismining 3-bandiga asosan koʻrmasdan qoldirishga asos boʻlmaydi.

22. Ish yuritishni tugatish nizoning mazmuni boʻyicha hal qiluv qarorini chiqarmasdan sud muhokamasini tamomlash shakllaridan biri hisoblanadi. IPKning 110-moddasida nazarda tutilgan ish yuritishni tugatish asoslarining roʻyxati tugal hisoblanadi va kengaytirilgan tarzda talqin qilinishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

IPK 110-moddasining 1-bandiga muvofiq, agar ish iqtisodiy sud, fuqarolik ishlari boʻyicha sud yoki maʼmuriy sudda koʻrish uchun taalluqli boʻlmasa, sud ish yuritishni tugatadi. Yaʼni, ish sudlarning emas, balki boshqa organlarning (masalan, hokimlik, notarius va boshqalar) vakolatiga tegishli boʻlganda, shuningdek, bildirilgan talab huquqni himoya qilishga qaratilmagan taqdirda iqtisodiy sud ish yuritishni yuqoridagi asosga koʻra tugatadi. Ishning iqtisodiy sudga taalluqliligi IPKning 25 va 26-moddalari , fuqarolik ishlari boʻyicha sudga taalluqliligi FPKning 26-moddasi va maʼmuriy sudga taalluqliligi MSIYUtKning 26 va 27-moddalari talablaridan kelib chiqqan holda aniqlanadi. Bunda, nizoning sudga taalluqliligi, ishni koʻrish jarayonida ham oʻzgarishi mumkinligini eʼtiborga olish kerak. Masalan, bunday holat ishga iqtisodiy sud ishlarini yuritish ishtirokchisi boʻla olmaydigan shaxslarning jalb etilishi munosabati bilan vujudga kelishi mumkin. Bunday holatda iqtisodiy sud IPKning 31 1 -moddasi talablaridan kelib chiqqan holda taalluqliligiga koʻra ish materiallarini fuqarolik ishlari boʻyicha sudga koʻrib chiqish uchun oʻtkazish va iqtisodiy sud ishini yuritishni tugatish toʻgʻrisida ajrim chiqarishi lozim.

Javobgarning daʼvoni tan olishiga havola qilinib ish yuritishni tugatishga yoʻl qoʻyilmaydi. Bunday holda sud tomonidan javobgarning arizasi hisobga olinib, mazmunan hal qiluv qarori qabul qilinadi. Sudya sud majlisidan tashqari, masalan, ishni sud muhokamasida koʻrishga tayyorlash jarayonida ish yuritishni tugatish haqida ajrim chiqarishga haqli emas, sudgacha majlis oʻtkazish jarayonida ish yuritishni tugatish bundan mustasno.

Shuni nazarda tutish lozimki, qonunda IPKning 110-moddasida belgilanmagan boshqa asoslar bilan ish yuritishni tugatish hollari ham nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Xususan, “Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 62-moddasining uchinchi qismiga koʻra, sudgacha sanatsiya oʻtkazilishiga kreditorlarning roziligi boʻlgan taqdirda, toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi ish boʻyicha ish yuritish tugatiladi.

Sudlarga tushuntirilsinki, ayni bir kreditor va qarzdor hisoblangan shaxslar oʻrtasida, ayni shu talab boʻyicha berilgan qonuniy kuchga kirgan sud buyrugʻi mavjud boʻlganda, shuningdek, fuqarolik ishlari boʻyicha sudning, iqtisodiy sudning yoki chet davlat vakolatli sudining ayni bir taraflar oʻrtasida ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha nizo yuzasidan qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori mavjud boʻlganda ham IPK 110-moddasining 2-bandida nazarda tutilgan ish yuritishni tugatish uchun asos boʻladi.

23. IPKning 135-moddasida nazarda tutilgan sud buyrugʻi berish mumkin boʻlgan talablarning roʻyxati tugal hisoblanadi va kengaytirilgan tarzda talqin qilinishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Sud buyrugʻi berish toʻgʻrisidagi arizalar IPKning 17-bobida belgilangan tartibda koʻrib chiqiladi.

24. IPK 149-moddasining birinchi qismi mazmuniga koʻra daʼvo arizasi daʼvogarning rahbari yoki uning vakili tomonidan oʻz qoʻli bilan imzolangan boʻlishi lozim. Bunda imzoning mexanik yoki boshqa nusxa koʻchirish vositalari orqali amalga oshirilishiga, qonunda nazarda tutilgan hollardan tashqari, yoʻl qoʻyilmaydi.

Tugatilayotgan tashkilotning nomidan daʼvo arizasi tugatish komissiyasining raisi yoki tugatuvchi yoxud ular vakolat bergan shaxs tomonidan imzolanadi.

Yuridik shaxsning rahbari vazifasini bajaruvchi daʼvo arizasini imzolashga haqli, lekin bunda daʼvo arizasiga uning maqomini tasdiqlovchi dalil ilova qilingan boʻlishi lozim.

IPK 149-moddasining birinchi qismini qoʻllashda shuni nazarda tutish kerakki, agar yuridik shaxsning joriy faoliyatiga rahbarlik qilish kollegial ijro etuvchi organ tomonidan amalga oshirilsa va daʼvo arizasiga ushbu organ rahbari yoki uning oʻrinbosari daʼvo arizasini imzolashga vakolatlarini tasdiqlovchi hujjat ilova qilinmagan boʻlsa, sudya ishni sudda koʻrishga tayyorlashda daʼvogarga tegishli hujjatni taqdim etishni taklif qilishi kerak.

Sudlar shuni inobatga olishlari lozimki, yoʻqolgan sud ishini yoki ijro ishini yuritishni tiklash, ijro varaqasi dublikatini berish, sud hujjatining ijrosini kechiktirish yoki uni boʻlib-boʻlib ijro etish, ijro etish usulini va tartibini oʻzgartirish, ijro ishi yuritishni toʻxtatib turish va tugatish toʻgʻrisidagi arizalar bilan murojaat qilinganda ham ariza yuridik shaxs rahbari yoki u vakolat bergan shaxs tomonidan imzolanishi lozim (ijro etish usulini va tartibini oʻzgartirish, ijro ishi yuritishni toʻxtatib turish va tugatish toʻgʻrisidagi arizalar davlat ijrochisi tomonidan ham imzolanishi mumkin). Bunday turdagi arizalar vakolatli shaxslar tomonidan imzolanmaganda ular IPK 155-moddasi birinchi qismining 2-bandiga mos xolda qaytariladi.

25. IPK 149-moddasining beshinchi qismiga muvofiq daʼvogar oʻzaro bogʻliq boʻlgan bir nechta talabni bitta daʼvo arizasiga birlashtirishga haqli.

Bir necha daʼvo talablari, agar ular iqtisodiy sudga taalluqli boʻlgan nizoli moddiy-huquqiy munosabatlardan kelib chiqqan holda oʻzaro bogʻliq boʻlsa, birlashtirilishi mumkin (xususan, qaytarilmagan kredit, kreditdan foydalanganlik uchun foizlar va neustoykani undirish haqida; bir necha transport hujjatlari boʻyicha olingan va bitta qabul qilish hujjati bilan rasmiylashtirilgan yoki bitta hisob-kitob hujjati boʻyicha toʻlangan kamomad miqdorini undirish haqida).

Agar bir nechta talab bildirilgan boʻlib, ular oʻzaro bogʻliq boʻlmasa, daʼvo arizasi IPK 155-moddasi birinchi qismining 8-bandiga asosan qaytariladi. Agar bu holat daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, IPKning 159-moddasiga asosan talablarning bir qismi alohida ish yuritishga ajratiladi.

26. IPKning talablariga rioya etilgan holda berilgan daʼvo arizasi uni ish yuritishga qabul qilish va ish qoʻzgʻatish toʻgʻrisida ajrim chiqarish uchun asos boʻlib xizmat qiladi.

Sudlar shuni nazarda tutishi kerakki, ish qoʻzgʻatilgunga qadar sud ekspertiza tayinlashga (IPKning 80-moddasi ), dalillarni taʼminlash choralarini koʻrishga (IPKning 90-moddasi ), sud topshiriqlarini berishga (IPKning 91-moddasi ), daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrishga (IPKning 94-moddasi ), ish yuritishni toʻxtatishga yoki tugatishga (IPKning 101 , 110-moddalari ), talablarning bir qismini alohida ish yuritishga ajratishga (IPKning 159-moddasi ), ishni sudda koʻrishga tayyorlash boʻyicha harakatlarni amalga oshirishga (IPKning 163-moddasi ), sudgacha majlis oʻtkazishga (IPKning 163 1 -moddasi ), hal qiluv qarori qabul qilishga (IPKning 176-moddasi ) haqli emas.

IPK 162-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan qoidani qoʻllashda sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, ishni sud muhokamasiga tayyorlash toʻgʻrisidagi koʻrsatma hamda ishda ishtirok etayotgan shaxslar bajarishi lozim boʻlgan harakatlar va ularni bajarish muddatlari daʼvo arizasini ish yuritishga qabul qilish va ishni qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi ajrimda yoxud ishni sud muhokamasiga tayyorlash toʻgʻrisidagi ajrimda aks ettirilishi mumkin, biroq bu hujjatlarning ketma-ketligi protsessual harakatlarning haqiqiy rivojlanishiga muvofiq boʻlishi kerak. Agar sudya ishni sud muhokamasiga tayyorlash haqida alohida ajrim chiqarishni lozim topsa, u dastlab daʼvo arizasini ish yuritishga qabul qilish va ish qoʻzgʻatish haqida, soʻngra IPKning 162-moddasiga muvofiq, ishni sud muhokamasiga tayyorlash toʻgʻrisida ajrim chiqaradi. Bunda sudlar shuni inobatga olishi lozimki, ishni sud muhokamasiga tayyorlash haqida alohida ajrim chiqarish muddati daʼvo arizasi kelib tushgan kundan eʼtiboran besh kundan, sudgacha majlis oʻtkazilgan hollarda esa, oʻn besh kundan oshmasligi kerak.

26 1 . Sudlar shuni inobatga olishlari lozimki, IPK 152-moddasining uchinchi qismiga asosan sudga taalluqliligiga koʻra fuqarolik ishlari boʻyicha suddan yoki maʼmuriy suddan daʼvo arizasi (ariza) yoki ish materiallari kelib tushganda, sudya daʼvo arizasi (ariza) ushbu Kodeksning 149 — 151-moddalarida koʻrsatilgan talablarga javob bermasligini aniqlasa, daʼvo arizasi (ariza) sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran besh kundan kechiktirmay kamchiliklarni bartaraf etish zarurligi toʻgʻrisida daʼvogarni (arizachini) xabardor qiladi va unga buning uchun oʻn kundan ortiq boʻlmagan muddat beradi.

Bunda, “kamchiliklar” deganda, IPKning 149 — 151-moddalarida koʻrsatilgan talablarga rioya qilinmaganligi, shu jumladan, belgilangan tartib va miqdorda davlat boji hamda pochta xarajatlari toʻlanmaganligi ham tushuniladi.

Oʻn kunlik muddatning oʻtishi, sud ajrimi daʼvogarga (arizachiga) topshirilgan kundan boshlab hisoblanishini eʼtiborga olish lozim.

Ajrimda koʻrsatilgan muddatda kamchiliklar bartaraf etilmagan taqdirda daʼvo arizasi va unga ilova qilingan hujjatlar IPK 155-moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan qaytariladi.

Ajrimda koʻrsatilgan muddatda kamchiliklar bartaraf etilgan taqdirda daʼvo arizasi (ariza) yoki ish materiallari iqtisodiy sud tomonidan IPKning 153 va 162-moddasida belgilangan tartibda ish yuritishga qabul qilinadi.

27. IPKning 154-moddasida nazarda tutilgan daʼvo arizasini ish yuritishga qabul qilishni rad etish asoslari roʻyxati tugal hisoblanadi va kengaytirilgan tarzda talqin qilinishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Agar IPK 154-moddasi birinchi qismining 1 va 4-bandlarida nazarda tutilgan asoslar daʼvo arizasini ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, ish yuritish IPK 110-moddasi birinchi qismining tegishlicha 1 va 3-bandlariga asosan tugatiladi. Agar IPK 154-moddasi birinchi qismining 3-bandida nazarda tutilgan daʼvo arizasini ish yuritishga qabul qilishni rad etish uchun asos daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, daʼvo arizasi IPK 107-moddasining 1-bandiga asosan koʻrmasdan qoldiriladi.

Sudlarga tushuntirilsinki, ayni bir kreditor va qarzdor hisoblangan shaxslar oʻrtasida, ayni shu talab boʻyicha berilgan qonuniy kuchga kirgan sud buyrugʻi mavjud boʻlganda ham daʼvo arizasini ish yuritishga qabul qilish IPK 154-moddasining 2-bandida nazarda tutilgan asos bilan rad etiladi.

27 1 . IPK 154-moddasi birinchi qismining 1-bandiga koʻra, agar ish iqtisodiy sudga, fuqarolik ishlari boʻyicha sudga yoki maʼmuriy sudga taalluqli boʻlmasa, sudya daʼvo arizasini ish yuritishga qabul qilishni rad etadi. Yaʼni, ish sudlarning emas, balki boshqa organlarning (masalan, hokimlik, notarius va boshqalar) vakolatiga tegishli boʻlganda, shuningdek, bildirilgan talab huquqni himoya qilishga qaratilmagan taqdirda, sud daʼvo arizasini qabul qilishni rad etadi.

Agar sudya daʼvo arizasi (ariza)ni ish yuritishga qabul qilish toʻgʻrisidagi masalani hal etishda ish iqtisodiy sudga emas, balki fuqarolik ishlari boʻyicha sudga yoki maʼmuriy sudga taalluqliligi aniqlansa, daʼvo arizasi (ariza)ni IPKning 31 1 -moddasida belgilangan tartibda tegishli sudga oʻtkazadi.

28. Sudlar nazarda tutishlari kerakki, IPK 155-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan daʼvo arizasini qaytarish uchun asoslar roʻyxati tugal hisoblanadi va kengaytirilgan tarzda talqin qilinishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Agar IPK 155-moddasi birinchi qismining 1 , 5 , 6 va 8-bandlarida nazarda tutilgan daʼvo arizasini qaytarish uchun asoslar sud tomonidan daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, ish mazmunan koʻrib chiqilishi lozim. Bunda sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarni daʼvo arizasi va unga ilova qilingan hujjatlar bilan tanishtirish choralarini koʻrishi hamda IPKning 159-moddasi tartibida talablarni alohida ish yuritishga ajratish masalasini koʻrib chiqishi (agar bir yoki bir nechta javobgarga nisbatan oʻzaro bogʻliq boʻlmagan bir nechta talab birlashtirilgan boʻlsa) shart.

IPK 155-moddasi birinchi qismining 2 va 9-bandlarida nazarda tutilgan daʼvo arizasini qaytarish uchun asoslar daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, sud daʼvo arizasini IPK 107-moddasining tegishlicha 3 va 4-bandlari asosida koʻrmasdan qoldiradi.

Agar IPK 155-moddasi birinchi qismining 3-bandida nazarda tutilgan daʼvo arizasini qaytarish uchun asos daʼvo arizasini ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, sud IPK 39-moddasi ikkinchi qismining 1-bandiga asosan sudlovga tegishlilik qoidalari boʻyicha ishni koʻrish uchun boshqa iqtisodiy sudga oʻtkazishi shart.

Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi va uning hududiy boshqarmalarining palata aʼzosi manfaatlarini koʻzlab berilgan daʼvo arizasi (arizasi)ga Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi va daʼvogar oʻrtasida tuzilgan aʼzolik shartnomasi hamda guvohnomasi ilova qilinishi lozim. Mazkur talabga rioya qilinmaganda daʼvo arizasi (ariza) IPK 155-moddasi birinchi qismining 2-bandiga mos holda qaytariladi, agar ushbu holat daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, daʼvo arizasi (ariza) IPK 107-moddasining 3-bandiga mos holda koʻrmasdan qoldiriladi.

Palataga aʼzolik toʻgʻrisidagi guvohnoma muddati tugaganligi aniqlangan taqdirda, daʼvo arizasi (ariza) IPK 155-moddasi birinchi qismining 2-bandiga asosan qaytarilishi, bu holat daʼvo arizasi (ariza) ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, daʼvo arizasi (ariza) IPK 107-moddasining 3-bandiga mos holda koʻrmasdan qoldirilishi lozim.

IPK 155-moddasi birinchi qismining 5-bandida javobgarga va uchinchi shaxslarga daʼvo arizasining hamda unga ilova qilingan hujjatlarning koʻchirma nusxalari yuborilganligini tasdiqlovchi dalillar taqdim etilmagan boʻlsa, daʼvo arizasi qaytarilishi belgilangan. Sudlarga tushuntirilsinki, prokuror, davlat organlari va boshqa shaxslar tomonidan yuridik shaxslar va fuqarolarning huquqlari hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida taqdim etilgan daʼvo arizasi (ariza) boʻyicha, shuningdek, soddalashtirilgan ish yuritish tartibida koʻrib chiqilayotgan ishlar boʻyicha ham daʼvo arizasining (arizaning) hamda unga ilova qilingan hujjatlarning koʻchirma nusxalari manfaati koʻzlangan shaxsga, javobgarga va uchinchi shaxsga yuborilganligini tasdiqlovchi dalillar taqdim etilmagan boʻlsa ham, daʼvo arizasi (ariza) IPK 155-moddasi birinchi qismining 5-bandiga mos holda qaytariladi.

29. IPK 160-moddasining birinchi qismiga muvofiq ish boʻyicha hal qiluv qarori qabul qilinguniga qadar javobgar dastlabki daʼvo bilan birga koʻrib chiqish uchun qarshi daʼvo taqdim etishga haqli.

Bunda nazarda tutish kerakki, IPK 160-moddasining ikkinchi qismida koʻrsatilgan shartlardan hech boʻlmaganda bittasi mavjud boʻlsa, qarshi daʼvo ish yuritishga qabul qilinishi mumkin. Agar qarshi daʼvo protsessual qonun hujjatlari tartibiga rioya qilingan holda taqdim etilgan boʻlib, ammo yuqorida koʻrsatilgan moddadagi shartlardan birortasi mavjud boʻlmasa, qarshi daʼvo qaytarilishi lozim.

Qarshi daʼvo daʼvo arizasini taqdim etishning umumiy qoidalariga rioya etgan holda taqdim etilgan boʻlsa, sudlovga tegishlilik toʻgʻrisidagi qoidalardan qatʼi nazar, sud tomonidan ish yuritishga qabul qilinadi.

Prokuror, shuningdek qonunlarda nazarda tutilgan hollarda yuridik shaxslar, fuqarolar, davlat va jamiyatning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudga murojaat qilish huquqiga ega boʻlgan davlat organlari va boshqa organlar ham IPKda belgilangan tartibda sudga javobgarning manfaatida qarshi daʼvo berishi mumkin.

30. IPKning 163-moddasiga muvofiq sudya ishni sud muhokamasiga tegishli tartibda tayyorlashi zarur, chunki bu nizoni toʻgʻri va oʻz vaqtida hal qilishning asosiy shartlaridan biri hisoblanadi.

Ishni koʻrishga tayyorlash vazifalari: nizoli huquqiy munosabatning xarakteri va qoʻllanishi lozim boʻlgan qonun hujjatlarini, ishni toʻgʻri hal qilish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlarni aniqlash; ishda ishtirok etuvchi shaxslar tarkibi va iqtisodiy protsessning boshqa ishtirokchilarini aniqlash masalasini hal etish; ishda ishtirok etuvchi shaxslarga zarur boʻlgan dalillarni taqdim etishda koʻmaklashish; taraflarni murosaga keltirish hisoblanadi.

Ishni sud muhokamasiga tayyorlashda sudya tomonidan bajariladigan harakatlar sud muhokamasini mukammal va tez oʻtkazish uchun sharoitlarni yaratishga qaratilgan. IPK 163-moddasining birinchi qismida qayd etilgan harakatlarning barchasini bajarish talab etilmaydi. U yoki bu harakatlar bajarilishining zaruriyati har bir holatda sudyaning ixtiyorida boʻlib, nizoning holatlariga koʻra aniqlanadi. IPK 163-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq ishni sudda koʻrishga tayyorlash boʻyicha harakatlarning roʻyxati tugal hisoblanmaydi hamda sudya nizoni toʻgʻri va oʻz vaqtida hal etishga qaratilgan boshqa harakatlarni ham amalga oshirishi mumkin.

Ishni sudda koʻrishga tayyorlashda, agar sud nizoni mavjud dalillar asosida koʻrishning imkoniyati yoʻq deb hisoblasa (IPK 163-moddasi birinchi qismining 4-bandi ), ishda ishtirok etuvchi shaxslarga qoʻshimcha hujjatlar va maʼlumotlar taqdim qilishni taklif etishga haqli.

30 1 . Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslarni basharti qaror taraflardan biriga nisbatan ularning huquq yoki majburiyatlariga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlsa, ishda ishtirok etish uchun jalb qilishga yoʻl qoʻyiladi. Ishda ishtirok etish uchun odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi shaxslar — guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar jalb etilishi mumkin.

30 2 . Sudlar davlat xaridlari toʻgʻrisidagi shartnomalardan kelib chiqqan nizolarni koʻrib chiqishda tegishli iqtisodiyot va moliya boʻlimi hamda gʻaznachilik boʻlinmasini uchinchi shaxs sifatida ishga jalb etish chorasini koʻrishga eʼtibor qaratishlari lozim.

31. Ishni sud muhokamasiga tayyorlashda sud manfaatdor shaxslarni ish boʻyicha ish yuritish haqida IPK 127-moddasida nazarda tutilgan tartibda xabardor qiladi.

Sud muhokamasining vaqti va joyi toʻgʻrisida tegishli tartibda xabardor qilingan javobgar sudga kelmagan holda, agar sud basharti uning ishtirokisiz ishni koʻrish mumkin emas deb hisoblamasa, ish uning ishtirokisiz qoʻrib chiqilishi mumkin.

Agar daʼvogar birinchi sud majlisiga kelmagan va ishni oʻzining ishtirokisiz koʻrilishi toʻgʻrisida arz qilmagan boʻlsa, u holda IPK 107-moddasining 6-bandiga muvofiq daʼvo koʻrmasdan qoldiriladi. Prokuror, davlat organlari va boshqa shaxslar yuridik shaxslar va fuqarolarning huquqlari hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida kiritgan arizalari asosida qoʻzgʻatilgan ish boʻyicha ushbu shaxslarning kelmaganligi IPK 107-moddasining 6-bandiga muvofiq daʼvoni koʻrmasdan qoldirishga asos boʻlmaydi, agar sud majlisida ishtirok etayotgan manfaati koʻzlangan shaxs daʼvoni qoʻllab-quvvatlayotgan boʻlsa. Bunday ishlar boʻyicha daʼvo arizasi bilan murojaat qilgan shaxslar va manfaati koʻzlangan shaxs sud majlisiga kelmagan va ishni oʻzining ishtirokisiz koʻrilishi toʻgʻrisida arz qilmagan boʻlsa, bu holda IPK 107-moddasining 6-bandiga muvofiq daʼvo arizasi koʻrmasdan qoldiriladi. Bunda shuni inobatga olish lozimki, tegishli tartibda sud muhokamasining vaqti va joyi haqida xabardor qilinmagan shaxsning ishtirokisiz ishning koʻrilishiga yoʻl qoʻyilmaydi va bu har qanday holda sudning hal qiluv qarorini bekor qilish uchun asos boʻladi (IPKning 279 va 302-moddalari ).

32. IPK 163-moddasi birinchi qismining 8-bandiga muvofiq sudya taraflarni kelishtirish choralarini koʻradi. Sudlar nizoning xarakteridan kelib chiqqan holda ishni kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv tuzish yoʻli bilan tamomlashga koʻmaklashishlari lozim. Nizoni kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv tuzish bilan hal etish imkoniyati ishni sud muhokamasiga tayyorlash paytida ham (IPK 163-moddasi birinchi qismining 8-bandi , 163 1 -moddasi birinchi qismining 3-bandi ), sud muhokamasi jarayonida ham (IPKning 16-bobi ) aniqlanishi lozim. Taraflar tomonidan tuzilgan kelishuv bitimining shartlari ijro qilinayotganda uning mazmuni boʻyicha noaniqliklar va nizolar boʻlmasligi uchun ajrimning xulosa qismida aniq va ravshan ifodalangan boʻlishi lozim. Kelishuv bitimini tasdiqlash haqida ajrim chiqariladi (IPKning 133-moddasi ). Kelishuv bitimi, agar uning shartlari qonun hujjatlariga zid boʻlmasa, uchinchi shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor boʻlmasa va shartli asosda tuzilmagan boʻlsa, sud tomonidan tasdiqlanadi.

32 1 . Sudlarga tushuntirilsinki, mediatsiya — kelib chiqqan nizoni taraflar oʻzaro maqbul qarorga erishishi uchun ularning ixtiyoriy roziligi asosida mediator koʻmagida hal qilish usuli hisoblanganligi sababli daʼvo arizasi (arizasi) ish yuritishga qabul qilinganidan keyin nizo bartaraf etilganligi (xususan, daʼvogarning talabi javobgar tomonidan qanoatlantirilganligi) munosabati bilan mediativ kelishuv tuzishga yoʻl qoʻyilmaydi. Bunday holatda ish mazmunan koʻrib chiqiladi, bu haqda sud hujjatining asoslantiruvchi qismida koʻrsatiladi.

Ushbu qoida Oʻzbekiston Respublikasining “Mediatsiya toʻgʻrisida”gi Qonuni talabiga rioya qilinmagan holda tuzilgan mediativ kelishuvga ham qoʻllaniladi.

32 2 . Sudlarga tushuntirilsinki, “Mediatsiya toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining amal qilishi mediatsiyada ishtirok etmayotgan uchinchi shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga, jamoat manfaatlariga daxl qiladigan yoki daxl qilishi mumkin boʻlgan, shuningdek, maʼmuriy huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolarga nisbatan tatbiq etilmaydi

33. Sudlarning eʼtibori fuqarolik huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolar boʻyicha, bundan soddalashtirilgan ish yuritish tartibida koʻriladigan ishlar mustasno, ishni sud muhokamasiga tayyorlash masalasi, sudgacha oʻtkaziladigan majlis orqali yoki uni oʻtkazmasdan hal etilishi mumkinligiga qaratilsin.

33.1. Agar fuqarolik huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolar boʻyicha ishni sud muhokamasiga tayyorlash masalasi sudgacha majlis oʻtkazilmasdan hal etilgan boʻlsa, sudya mazkur qarorning 30 — 32-bandlarida berilgan tushuntirishlarni inobatga olib, ishni sud muhokamasiga tayyorlashi kerak.

33.2. Agar sud fuqarolik huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolar boʻyicha ishni sud muhokamasiga tayyorlash masalasi sudgacha majlis oʻtkazish yoʻli bilan hal etilishi lozimligi haqida xulosaga kelgan boʻlsa, shuni inobatga olishi lozimki, aynan qaysi ish boʻyicha sudgacha majlis oʻtkazish masalasini sudya ishning holati, ayniqsa uning murakkabligidan kelib chiqib, oʻzi hal etadi.

Xususan, daʼvo arizasida bir nechta talablar birlashtirilgan boʻlsa, shartnomalarni oʻzgartirish va bekor qilish, bitimni haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisidagi ishlar, qurilish pudrati, lizing, sugʻurta shartnomalari, intellektual mulk bilan bogʻliq, shuningdek korporativ nizolarni murakkab toifadagi ishlar jumlasiga kiritish mumkin. Shu bilan birga inobatga olish lozimki, har qanday fuqarolik huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolar boʻyicha sudgacha majlis oʻtkazilishi mumkin, bundan soddalashtirilgan ish yuritish tartibida koʻriladigan ishlar mustasno.

Sudgacha majlisning vaqti va joyi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar daʼvo arizasini ish yuritishga qabul qilish va ish qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi ajrimda koʻrsatiladi.

Sudgacha majlis videokonferensaloqa rejimida ham oʻtkazilishi mumkin. Agar sudgacha majlis videokonferensaloqa rejimida oʻtkazish belgilansa, sudya IPK 166-moddasining ikkinchi qismida , videokonferensaloqa rejimidagi sud majlisini oʻtkazishga koʻmaklashadigan sud esa ushbu moddaning uchinchi qismida koʻrsatilgan harakatlarni amalga oshirishi lozim.

Sudlar inobatga olishlari lozimki, sudgacha majlisning vaqti va joyi toʻgʻrisida belgilangan tartibda xabardor qilingan ishda ishtirok etuvchi shaxslarning kelmaganligi, majlisga kelgan boshqa shaxslar bilan sudgacha majlis oʻtkazishga toʻsqinlik qilmaydi. Bunday holatda sudgacha majlisda ishtirok etmagan shaxsning ushbu majlis haqida qanday aloqa vositasi orqali xabardor qilinganligi sudgacha majlis oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi bayonnomada koʻrsatiladi.

Sudlarga tushuntirilsinki, sudgacha majlis oʻtkazish paytida IPK 101 , 103 , 107 va 110-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjudligi aniqlansa, sudya ishni sud muhokamasiga tayinlamasdan, sudgacha majlis oʻtkazilgan kunda IPK 163 1 -moddasining beshinchi qismiga muvofiq ish yuritishni toʻxtatib turishi yoki ish yuritishni tugatishi yoxud daʼvo arizasini koʻrmasdan qoldirishi mumkin.

34. IPK 164-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan sud muhokamasining muddatini uzaytirish masalasi sud raisi tomonidan ishni koʻrayotgan sudyaning bildirgisi asosida hal etiladi. Sudyaning bildirgisida ishni bir oylik muddatda koʻrish imkoni boʻlmaganligi sabablari koʻrsatilib, ishni koʻrish muddatini uzaytirish soʻraladi. Sud raisi tomonidan ushbu bildirgiga ishni koʻrish muddatini uzaytirish yoki uni rad qilish haqida rezolyutsiya qoʻyiladi.

IPK 164-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan ishni koʻrib chiqish muddatini uzaytirish haqidagi qoida oʻn besh kundan ortiq boʻlmagan muddatda koʻrilishi lozim boʻlgan ishlarga ham tatbiq etiladi.

Ish sud raisining ish yurituvida boʻlganda sud muhokamasining muddatini uzaytirish zarurati tugʻilganda ishga uni IPKda belgilangan muddatda koʻrish imkoni boʻlmaganligi sabablari koʻrsatilib, ishni koʻrish muddati uzaytirilganligi haqida sud raisi tomonidan imzolangan maʼlumotnoma qoʻshib qoʻyiladi.

35. IPK 168-moddasining birinchi qismiga muvofiq sud muhokamasi davomida sud ish boʻyicha dalillarni tekshiradi: ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlarini, guvohlarning koʻrsatuvlarini, ekspertlarning xulosalarini, mutaxassislarning maslahatlarini (tushuntirishlarini) eshitadi, yozma dalillar bilan tanishadi, ashyoviy dalillarni koʻzdan kechiradi, shuningdek yozma shaklda taqdim etilgan tushuntirishlar, koʻrsatuvlar va xulosalarni oʻqib eshittiradi.

Bunda sudya sud majlisida dalillarni ularning ishonchliligi, daxldorligi va ularga yoʻl qoʻyilishi mumkinligi nuqtai nazaridan baho berish maqsadida shaxsan oʻzi tekshirishi lozimligi inobatga olinishi kerak. Sud tomonidan bevosita tekshirilmagan dalillar (masalan, taraflardan birining vakili tomonidan unga ogʻzaki yetkazilgan hujjatning mazmuni) sud hujjatining qabul qilinishiga asos qilib olinishi mumkin emas.

36. Sudlar IPK 169-moddasining birinchi qismida belgilangan, taraflarning arizalari va iltimosnomalari sud tomonidan ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning fikrlari eshitib boʻlingach, hal qilinishi toʻgʻrisidagi qoidaga rioya etishlari lozim.

IPK 169-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq arizalar va iltimosnomalarni koʻrish natijalari boʻyicha sud ajrim chiqaradi. Ajrimning shakli iltimosnomaning mazmuni va uni koʻrib chiqish natijalariga bogʻliq. Masalan, agar iltimosnoma sud muhokamasini keyinga qoldirish toʻgʻrisida berilgan boʻlsa, u qanoatlantirilganda alohida hujjat tariqasida ajrim chiqariladi, qanoatlantirish rad etilganda bu haqda hal qiluv qarorida yoki sud majlisi bayonnomasida koʻrsatiladi. Agar taraf ish hujjatlariga qoʻshimcha dalillarni qoʻshish toʻgʻrisida iltimosnoma bilan murojaat qilsa, u qanoatlantirilganda yoki qanoatlantirish rad etilganda ajrim chiqariladi va sud majlisi bayonnomasida koʻrsatiladi.

Arizalar va iltimosnomalarni qanoatlantirish yoki qanoatlantirishni rad qilish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan shikoyat (protest) qilinmaydi.

Sudlarga tushuntirilsinki, ishda ishtirok etuvchi shaxslarning daʼvo arizasi yuzasidan yozma fikrida uning nizo boʻyicha ariza va (yoki) iltimosnomalari nazarda tutilgan boʻlsa, ushbu ariza va iltimosnomalar IPKning 169-moddasida belgilangan tartibda hal etiladi.

37. Sudlarning eʼtibori sud muhokamasi IPK 171-moddasining birinchi qismida sanab oʻtilgan kutilmagan va favqulodda holatlarda keyinga qoldirilishi mumkinligiga qaratilsin.

Koʻrsatib oʻtilgan holatlar mavjud boʻlganda, sud muhokamasi sudning tashabbusi bilan ham, ishda ishtirok etuvchi shaxsning iltimosnomasiga koʻra ham keyinga qoldirilishi mumkin.

Bunda sud muhokamasi IPKning 164-moddasida nazarda tutilgan ish koʻrishning muddati doirasida qoldirilishi mumkin.

Sudlar inobatga olishlari lozimki, sud muhokamasi uni keyinga qoldirishga asos boʻlib xizmat qilgan holatlarni bartaraf etish uchun zarur boʻlgan muddatga, biroq koʻpi bilan oʻn kunga qoldirilishi mumkin, sud muhokamasini keyinga qoldirishlar soni esa uch martadan oshmasligi kerak.

Sud muhokamasini keyinga qoldirish toʻgʻrisida sud ajrim chiqaradi. Ajrimda yangi sud majlisining vaqti va joyi toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan tashqari, sud muhokamasini qoldirish uchun asos boʻlgan sabablar, ishda ishtirok etuvchi shaxslarning keyingi sud majlisigacha bajarishi lozim boʻlgan protsessual harakatlar koʻrsatilishi kerak.

Sud muhokamasini keyinga qoldirish toʻgʻrisidagi ajrim ishda ishtirok etuvchi shaxslarga IPKning 127-moddasida nazarda tutilgan tartibda yuboriladi. Shu bilan birga sud majlisida ishtirok etayotgan shaxslar yangi sud majlisining vaqti va joyi toʻgʻrisida bevosita sud majlisida xabardor qilinishi mumkin, bunday holda xabardor qilinganlik fakti ish hujjatlariga qoʻshib qoʻyiladigan tegishli tilxat bilan tasdiqlanadi.

Sud muhokamasini keyinga qoldirish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan shikoyat (protest) qilinmaydi.

38. Sud majlisida, shuningdek sud majlisi zalidan tashqarida ayrim protsessual harakatlar bajarilganda IPKning 201-moddasi talablariga rioya etgan holda bayonnoma yuritiladi.

Sud majlisi bayonnomasidagi yozuvlar sud majlisi boshlangan vaqtdan boshlab hal qiluv qarori qabul qilingunga qadar protsessual harakatlar qanday ketma-ketlikda amalga oshirilgan boʻlsa, shu yoʻsinda bayon qilinishi lozim. IPKning 201-moddasiga muvofiq sud majlisi bayonnomasida koʻrsatilishi lozim boʻlgan maʼlumotlar roʻyxati tugal hisoblanmaydi va bayonnomaga sud ish uchun muhim deb hisoblagan boshqa maʼlumotlar ham kiritilishi mumkin. Xususan, unda guvohning bila turib yolgʻon koʻrsatuvlar berganlik uchun jinoiy javobgarligi haqida tilxat orqali ogohlantirilganligi koʻrsatiladi.

Bayonnoma hal qiluv qarori (ajrim) tuzilgan va sud majlisi olib borilgan tilda tuzilishi kerak.

39. IPKning 176-moddasiga muvofiq sud ishni mazmunan koʻrib chiqib, IPKning 179-moddasida koʻrsatilgan talablarga rioya etgan holda hal qiluv qarori qabul qiladi.

Sud muhokamasi tugallangan sud majlisida qabul qilingan hal qiluv qarorining faqat xulosa qismi eʼlon qilinadi hamda u sudya tomonidan imzolanishi va ishga qoʻshib qoʻyilishi kerak.

Sudlarga tushuntirilsinki, sud majlisida eʼlon qilingan hal qiluv qarori xulosa qismining koʻchirma nusxasi ishda ishtirok etuvchi shaxslarga yuborilmaydi.

Asoslantirilgan hal qiluv qarorining xulosa qismi sud muhokamasi tugallangan kunda eʼlon qilingan hal qiluv qarorining xulosa qismiga muvofiq boʻlishi lozim.

Sudning hal qiluv qarori eʼlon qilinganidan soʻng raislik qiluvchi uning mazmunini (qaysi asoslarga koʻra sud bunday toʻxtamga kelganligini) tushuntirishi, shikoyat berish (protest keltirish) tartibi va muddatini, shuningdek ishda ishtirok etuvchi shaxslarning va vakillarning sud majlisi bayonnomasi bilan tanishish hamda bayonnomaga yozma fikrlar bildirish huquqini tushuntirishi lozim.

40. Sud tomonidan qoʻshimcha hal qiluv qarori qabul qilish mumkin boʻlgan asoslarning roʻyxati tugal hisoblanadi va kengaytirilgan tarzda talqin qilinishiga yoʻl qoʻyilmaydi (IPKning 189-moddasi ).

Qoʻshimcha hal qiluv qarori faqat hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgunga qadar qabul qilinishi mumkin.

Qoʻshimcha hal qiluv qarori sudning tashabbusi bilan ham, ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosnomasi bilan ham qabul qilinishi mumkin.

Qoʻshimcha hal qiluv qarori ustidan asosiy hal qiluv qarori bilan birga shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin.

IPK qoʻshimcha hal qiluv qarori qabul qilishni rad etish haqidagi sud ajrimi ustidan shikoyat qilinishini (protest keltirilishini) nazarda tutmaydi. Biroq, bunday ajrimga nisbatan norozilik bildirilgan vajlar hal qiluv qarori ustidan shikoyatda (protestda) bayon qilinishi mumkin.

Sudlar inobatga olishlari lozimki, ish daʼvoni koʻrmasdan qoldirish yoki ish yuritishni tugatish bilan yakunlanganda ham IPKning 189-moddasida nazarda tutilgan tartibda qoʻshimcha ajrim chiqarilishi mumkin.

41. IPK 190-moddasining birinchi qismiga muvofiq sudga hal qiluv qarorini tushuntirib berish toʻgʻrisidagi ariza bilan ishda ishtirok etuvchi shaxslar, davlat ijrochisi, zimmasiga sudning hal qiluv qarorini ijro etish yuklatilgan boshqa organlar murojaat qilish huquqiga ega.

Hal qiluv qarorini tushuntirishda uning mazmuni toʻldirilishi, aniqlangan faktik holatlarining bayon etilishi, dalillarning baholanishi, hal qiluv qarorining qabul qilinishi asoslari va xulosalari, shu jumladan, ishda ishtirok etuvchi shaxslarning hal etilgan iltimosnomalari va arizalarining natijalariga oʻzgartirishlar kiritilishi mumkin emas.

Hal qiluv qarorini qabul qilgan sud yoʻl qoʻyilgan xatolarni, harfiy xatolarni va hisob-kitobdagi yanglishishlarni ishda ishtirok etuvchi shaxsning, davlat ijrochisining, sudning hal qiluv qarorining ijrosi zimmasiga yuklatilgan boshqa organlarning arizasiga koʻra yoki oʻz tashabbusi boʻyicha tuzatishga haqlidir.

Bunda sudlar nazarda tutishlari kerakki, hal qiluv qarorining mazmunini hamda dalillarni tekshirish, holatlarni aniqlash va qonunni qoʻllash boʻyicha qilingan xulosalarni oʻzgartirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Hal qiluv qarori ustidan apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) va taftish tartibidagi shikoyat (protest) kelib tushganidan keyin yoʻl qoʻyilgan yozuvdagi xatolar, harfiy xatolar va hisob-kitobdagi yanglishishlarni tuzatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Hal qiluv qarorini tushuntirish, yoʻl qoʻyilgan yozuvdagi xatolar, harfiy xatolar va hisob-kitobdagi yanglishishlarni tuzatish masalasi sud tomonidan IPK 190-moddasining ikkinchi qismi va 191-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan tartibda hal etiladi. Shuni inobatga olish lozimki, IPK 191-moddasining ikkinchi qismi yoʻl qoʻyilgan yozuvdagi xatolar, harfiy xatolar yoki hisob-kitobdagi yanglishishlarni tuzatish haqidagi arizani sud majlisida koʻrilishini nazarda tutilganligi sababli, yoʻl qoʻyilgan yozuvdagi xatolar, harfiy xatolar va hisob-kitobdagi yanglishishlarni tuzatish sudning tashabbusi bilan amalga oshirilganda sud majlisini oʻtkazish talab etilmaydi.

Hal qiluv qarorini tushuntirish yoki tushuntirishni rad qilish, yozuvdagi xatolarni, harfiy xatolarni, hisob-kitobdagi yanglishishlarni tuzatish toʻgʻrisida yoki tuzatishni rad etish haqida ajrim chiqariladi va uning ustidan shikoyat (protest) qilinishi mumkin.

42. IPK 32-moddasining toʻrtinchi qismida nazarda tutilgan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining alohida holatlarni eʼtiborga olgan holda har qanday ishni istalgan suddan olib qoʻyish va uni birinchi instansiya boʻyicha oʻzining ish yurituviga qabul qilish, ishni bir suddan boshqasiga oʻtkazish huquqi “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 30-moddasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining raisi tomonidan amalga oshiriladi.

Sudlarning eʼtibori ish bir iqtisodiy suddan boshqa iqtisodiy sudga IPK 39-moddasining ikkinchi qismida koʻrsatilgan asoslar bilan ham oʻtkazilishi mumkinligiga qaratilsin. Bunday hollarda ishni koʻrayotgan sud tomonidan ishni boshqa sudda koʻrishga oʻtkazish toʻgʻrisida ajrim chiqariladi.

43. Soddalashtirilgan ish yuritish tartibidagi ish ushbu Kodeksda nazarda tutilgan daʼvo ishini yuritishning umumiy qoidalari boʻyicha, IPK 23 1 -bobida belgilangan xususiyatlar inobatga olingan holda sud tomonidan koʻrib chiqiladi.

Javobgar daʼvo arizasi yuzasidan yozma fikrini daʼvo arizasini ish yuritishga qabul qilish va ish qoʻzgʻatish haqida ajrim chiqarilgan kundan eʼtiboran oʻn besh kunlik muddatda sudga asoslantirgan hujjatlar va dalillarni ilova qilgan holda taqdim etishga haqli. Yozma fikrga uning koʻchirma nusxasi daʼvogarga yuborilganligini tasdiqlovchi hujjat ilova qilinadi.

Soddalashtirilgan ish yuritish tartibidagi ish daʼvo arizasini ish yuritishga qabul qilish va ish qoʻzgʻatish haqida ajrim chiqarilgan kundan eʼtiboran yigirma kundan oshmagan muddatda daʼvo arizasi yuzasidan yozma fikrni, dalillarni hamda boshqa hujjatlarni taqdim etish uchun belgilangan muddat oʻtganidan keyin sudya tomonidan yakka tartibda sud muhokamasini oʻtkazmasdan, taraflarni chaqirtirmasdan va ularning tushuntirishlarini eshitmasdan koʻrib chiqadi.

Soddalashtirilgan ish yuritish tartibida koʻrib chiqilgan ish boʻyicha hal qiluv qarori sud tomonidan beriladigan ijro varaqasi asosida ushbu Kodeks V boʻlimining qoidalariga binoan majburiy ijro etilishi lozim.

Apellyatsiya shikoyati (protesti) berilgan taqdirda hal qiluv qarori, agar u bekor qilinmagan boʻlsa, apellyatsiya instansiyasi sudining qarori qabul qilingan kundan eʼtiboran qonuniy kuchga kiradi.

44. IPKning V boʻlimida nazarda tutilgan arizalar, agar IPKda toʻgʻridan-toʻgʻri boshqa qoida belgilanmagan boʻlsa, ish boʻyicha qabul qilingan sud hujjatlari qaysi instansiya sudi tomonidan qabul qilinganidan qatʼiy nazar, ushbu ishni birinchi instansiya sudida koʻrgan sudga beriladi va u tomonidan koʻrib chiqiladi.

45. Sudlar inobatga olishlari lozimki, IPKning 347-moddasida belgilangan yozuvdagi xatolar, harfiy xatolar, hisob-kitobdagi yanglishishlar bilan berilgan, shuningdek oʻzgartirilgan (bekor qilingan) sud hujjati asosida berilgan ijro varaqasini chaqirib olish va uning oʻrniga yangi ijro varaqasini berish qoidasi sud buyrugʻiga ham tatbiq etiladi.

Oliy sud raisi K. KAMILOV

Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi I. ALIMOV

Toshkent sh.,

2019-yil 24-may,

13-son

lex.uz

Пленума Верховного суда Республики Узбекистан

Постановление

О некоторых вопросах применения судом первой инстанции норм экономического процессуального законодательства

В целях обеспечения правильного и единообразного применения судом первой инстанции Экономического процессуального кодекса Республики Узбекистан при разрешении экономических споров, руководствуясь статьей 17 Закона Республики Узбекистан «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан поcтановляет:

1. Обратить внимание экономических судов на необходимость разрешения споров в строгом соответствии с Конституцией Республики Узбекистан, Экономическим процессуальным кодексом Республики Узбекистан (далее — ЭПК) и иными актами законодательства в условиях обеспечения равноправия сторон, гласности судопроизводства, состязательности и других принципов правосудия, а несоблюдение их приводит к нарушению прав сторон и других лиц, участвующих в деле.

2. В соответствии с частью первой статьи 3 ЭПК любое заинтересованное лицо вправе обратиться в экономический суд (далее — суд) за защитой своих нарушенных или оспариваемых прав либо охраняемых законом интересов в порядке, установленном настоящим Кодексом.

При этом, под заинтересованным лицом следует понимать лицо, обращающееся о защите нарушенных либо оспариваемых его прав и законных интересов (истец, ответчик по встречному иску, заявитель, третье лицо, заявляющее самостоятельные требования на предмет спора).

Разъяснить судам, что несоблюдение формы, предусмотренной ЭПК, при обращении в суд, является основанием для возвращения искового заявления (заявления) и жалобы.

3. В соответствии с частью первой статьи 148 ЭПК суд возбуждает дело по заявлениям заинтересованных лиц, прокурора, государственных органов и иных лиц в случаях, когда по закону они имеют право на обращение в суд в защиту прав и охраняемых законом интересов юридических лиц, граждан, интересов общества и государства.

Согласно части второй этой статьи, если законом установлен для определенной категории споров досудебный (претензионный) порядок урегулирования либо он предусмотрен договором, дело может быть возбуждено в суде лишь после принятия сторонами мер к добровольному урегулированию своих взаимоотношений. Такой порядок установлен, в частности, Гражданским кодексом (далее — ГК), Налоговым кодексом , Воздушным кодексом Республики Узбекистан, Законом Республики Узбекистан «О железнодорожном транспорте». Необходимо учитывать, что досудебный (претензионный) порядок урегулирования споров является обязательным для истца только в случаях, установленных законом и договором.

В случае, когда в договоре сторонами предусмотрено условие, что возникшие споры будут решаться мирным путем, но не предусмотрена процедура урегулирования спора, претензионный порядок урегулирования спора является необязательным. При этом обратить внимание судов, если для такой категории споров досудебный (претензионный) порядок урегулирования предусмотрен законом или договором, досудебный порядок урегулирования спора должен быть соблюден и прокурором, государственными органами и иными лицами при предъявлении исковых заявлений в интересах истцов.

4. Судам необходимо учитывать, что судебный акт должен составляться на том языке, на котором проводилось судебное заседание.

При этом, обратить внимание судов, на каком языке начато судебное заседание, до завершения должно быть продолжено на этом языке и судебный акт должен быть составлен на этом языке, участникам судебного процесса, не владеющим языком, на котором ведется судопроизводство, обеспечивается право ознакомления с материалами дела, участия в судебных действиях через переводчика и право выступать в суде на родном языке или свободно выбранном языке общения.

5. Согласно части первой статьи 15 ЭПК, вступившие в законную силу судебные акты являются обязательными для всех государственных органов, органов самоуправления граждан, иных органов, общественных объединений, предприятий, учреждений, организаций, должностных лиц и граждан и подлежат исполнению на всей территории Республики Узбекистан.

В связи с тем, что судебные акты, подписываемые судьей, оставляются в деле, их копии, направляемые лицам, участвующим в деле, должны заверяться гербовой печатью с внесением записи «с подлинным верно», а если судебный акт направляется в виде электронного документа, он должен быть подтвержден электронной цифровой подписью судьи.

6. Заявление об отводе может быть удовлетворено только при наличии обстоятельств, указанных в статьях 20 и 21 ЭПК.

При применении пункта 3 статьи 20 ЭПК следует иметь в виду, что судья не может участвовать в рассмотрении дела и подлежит отводу, если он является родственником лиц, участвующих в деле (руководителей или учредителей (участников) лиц, участвующих в деле, собственника имущества юридического лица) или их представителей.

Дела по первой инстанции во всех судах рассматриваются судьей единолично и вопрос о его отводе разрешается председателем суда, а в односоставном суде — этим же судьей.

Вопрос об отводе, заявленном председателю суда, разрешается самим председателем суда.

Вопрос об отводе судьи, рассматривающего дело по первой инстанции в Верховном суде, разрешается председателем судебной коллегии.

Заявление об отводе может быть заявлено в устной или письменной форме. Устное заявление указывается непосредственно в протоколе судебного заседания.

В случае заявления повторного отвода по тем же основаниям тем же лицом суд оглашает, что оно не подлежит рассмотрению и об этом указывается в протоколе судебного заседания.

7. В соответствии с частью первой статьи 19 ЭПК судья, принимавший участие в рассмотрении дела в суде первой инстанции, не может участвовать при новом рассмотрении этого дела в суде первой инстанции, если решение суда отменено судами апелляционной или кассационной, либо ревизионной инстанций, кроме случаев рассмотрения дел по вновь открывшимся обстоятельствам.

Под судьей, принимавшим участие в рассмотрении дела, понимается судья, принимавший участие в рассмотрении дела по существу и вынесении решения, постановления.

Судам следует иметь в виду, что правила, предусмотренные в статье 19 ЭПК, не распространяются на судей, принимавших участие в вынесении определений о принятии иска и возбуждении дела, о подготовке дела к судебному разбирательству, об отложении судебного заседания и других, не подлежащих обжалованию, определений. Однако, судья, принимавший участие в вынесении определений об оставлении иска без рассмотрения и прекращении производства по делу не может участвовать при новом рассмотрении этого дела в суде первой инстанции.

8. Суду подведомственны дела по экономическим спорам, возникающим в экономической сфере из гражданских, административных и иных правоотношений, предусмотренных частью первой статьи 25 ЭПК. Под иными правоотношениями, из которых может возникнуть спор, подведомственный экономическому суду, следует понимать, в частности, земельные и другие отношения, которые не охватываются нормами гражданского и административного права.

Экономическому суду подведомственны также дела по корпоративным спорам. Такие дела, независимо от того, является ли участник спорного правоотношения юридическим или физическим лицом, рассматриваются экономическим судом. Исключением из этого являются трудовые споры, а также споры, возникающие в связи с разделом наследуемого имущества или разделом общего имущества супругов, включающего в себя акции, доли в уставном фонде (уставном капитале) хозяйственных обществ и товариществ, паи членов кооперативов.

Судам следует иметь в виду, что приведенный в статье 30 ЭПК перечень корпоративных споров не является исчерпывающим. В связи с этим, не допускается отказ в принятии искового заявления или прекращение производства по делу по основанию отсутствия спора в данном перечне.

При объединении нескольких связанных между собой требований, из которых некоторые подведомственны суду по гражданским делам, а другие экономическому суду, такое исковое заявление (заявление), исходя из требований статьи 31 1 ЭПК подлежит передаче по подведомственности в суд по гражданским делам. Если исковое заявление принято к производству, выносится определение о передаче материалов дела на рассмотрение суда по гражданским делам по подведомственности и прекращении экономического судопроизводства.

Если исковое заявление, в котором объединены несколько связанных между собой требований, из которых одни подведомственны экономическому суду, а другие — административному суду принято к производству, требование, подведомственное экономическому суду рассматривается по существу. В части требований, подведомственных административному суду, выносится определение о передаче материалов дела административному суду и о прекращении в этой части производства по делу применительно к статье 31 1 ЭПК.

9. В соответствии с частью пятой статьи 37 ЭПК иски по корпоративным спорам предъявляются по месту нахождения юридического лица. При этом следует иметь в виду, что под указанным в данном правиле юридическим лицом понимается именно то юридическое лицо, из деятельности которого вытекает данный спор.

В связи с тем, что приведенный в статье 30 ЭПК перечень корпоративных споров не является исчерпывающим, иски по спорам, не указанным в данной статье ЭПК, но по сути своей считающиеся корпоративным, также предъявляются по месту нахождения юридического лица.

10. В статье 25 ЭПК установлен субъектный состав участников правоотношений, из которых могут возникнуть споры, подведомственные экономическому суду. Он, прежде всего, включает в себя юридических лиц и граждан, осуществляющих предпринимательскую деятельность без образования юридического лица и получивших в установленном законом порядке статус индивидуального предпринимателя, а также физических лиц по делам, предусмотренным в пункте 5 части первой статьи 25 ЭПК.

Судам необходимо иметь в виду, что экономический суд не вправе отказывать в принятии искового заявления, если с иском обратилось не само юридическое лицо, а его обособленное подразделение (филиал, представительство) на основании доверенности. Истцом по таким делам считается не обособленное подразделение, а юридическое лицо, в интересах которого оно действует.

Следует иметь в виду, что обособленное подразделение (филиал, представительство) юридического лица не обладает статусом юридического лица и действует от имени юридического лица на основании доверенности. Если обособленное подразделение (филиал, представительство) юридического лица является членом Торгово-промышленной палаты Республики Узбекистана или ее территориального управления, членом палаты считается юридическое лицо, а не обособленное подразделение. В связи с этим, в исковом заявлении Торгово-промышленной палаты Республики Узбекистана или ее территориального управления в качестве истца должно быть указано юридическое лицо. Несоблюдение этого требования является основанием для отказа в принятии искового заявления на основании пункта 1 части первой статьи 154 ЭПК. Если это обстоятельство установлено после принятия искового заявления к производству, производство по делу подлежит прекращению на основании пункта 1 части первой статьи 110 ЭПК.

Если иск предъявлен не к самому юридическому лицу, а к его обособленному подразделению, исковое заявление подлежит отказу в принятии на основании пункта 1 части первой статьи 154 ЭПК. Если это обстоятельство будет выявлено после принятия искового заявления к производству, то привлечение самого юридического лица к участию в деле решается судом в соответствии со статьей 45 ЭПК. В случае удовлетворения иска, присужденная сумма подлежит взысканию с юридического лица, привлеченного в качестве надлежащего ответчика.

В соответствии с пунктом 1 части первой статьи 25 ЭПК гражданин признается участником спора, подведомственного экономическому суду, если он осуществляет предпринимательскую деятельность без образования юридического лица и зарегистрирован в качестве индивидуального предпринимателя. Судам следует иметь в виду, что гражданин, занимающийся предпринимательской деятельностью, но не прошедший государственной регистрации, не приобретает статуса индивидуального предпринимателя и споры с участием таких лиц в соответствии со статьей 25 ЭПК экономическому суду неподведомственны. Если действие государственной регистрации гражданина в качестве индивидуального предпринимателя прекращено, в частности, в связи с истечением срока действия свидетельства, аннулированием государственной регистрации и т.п., а соответствующие требования вытекают из его предыдущей предпринимательской деятельности, то эти требования подведомственны экономическому суду.

Обратить внимание судов, само по себе наличие статуса гражданина-предпринимателя еще не дает основания для рассмотрения спора с его участием в экономическом суде. Если гражданин имеет статус индивидуального предпринимателя, приобретенный в установленном порядке, но спор возник не в связи с осуществлением им предпринимательской деятельности, а из жилищных, брачно-семейных и иных правоотношений, в том числе и гражданских, то спор экономическому суду неподведомственен.

11. Споры о разногласиях по договору могут быть предметом рассмотрения суда в двух случаях, если:

заключение договора предусмотрено законом;

имеется соглашение сторон о передаче разногласий по договору на разрешение экономического суда.

Отсюда следует, что суд должен принять к рассмотрению возникший преддоговорный спор, если заключение такого договора носит в силу закона обязательный характер хотя бы для одной из сторон ( статья 377 ГК). Другим условием передачи на разрешение суда спора о разногласиях по договору является согласование сторонами такой возможности. Подобное согласование может быть выражено в различных формах, например, путем обмена письмами, телеграммами, информацией, посредством факсимильной или электронной связи. Кроме того, передача разногласий по договору на разрешение суда может быть предусмотрена в качестве условия договора, подлежащего заключению, и включена в его проект одной из сторон, если другая сторона в протоколе разногласий не высказывает никаких возражений по данному условию проекта.

Суду также подведомственны экономические споры об изменении условий или о расторжении договора. Для принятия судом к своему производству спора данной категории не имеет значения ни вид договора, ни порядок его заключения. Вместе с тем ГК устанавливает правило, согласно которому изменение и расторжение договора возможны по соглашению сторон, если иное не предусмотрено ГК, другими законами или договором (часть первая статьи 382 ГК). По требованию же одной из сторон договор может быть изменен или расторгнут судом только при существенном его нарушении другой стороной, а также в иных случаях, предусмотренных ГК, другими законами или договором (часть вторая статьи 382 ГК).

При разрешении вопроса о принятии иска о расторжении договора судам следует иметь в виду, что предложение одной стороны об изменении или расторжении договора должно быть направлено всем сторонам договора, и право на изменение или расторжение договора возникает только после получения отказа на предложение об изменении или расторжении договора от другой стороны, а если договор заключен с участием трех и более сторон — получения отказа от всех остальных сторон либо неполучения ответа в срок, указанный в предложении или установленный законом либо договором, а при его отсутствии — в тридцатидневный срок.

12. В соответствии с пунктом 2 части первой статьи 25 ЭПК суду подведомственны дела об установлении фактов, имеющих юридическое значение.

Судам следует иметь в виду, что приведенный в части второй статьи 205 ЭПК перечень фактов, имеющих юридическое значение, не является исчерпывающим. В связи с этим, не допускается отказ в принятии заявления или прекращение производства по делу по основанию отсутствия такого факта в данном перечне.

Суд принимает к своему производству и рассматривает заявления об установлении фактов, имеющих юридическое значение, при наличии в совокупности следующих условий, если:

согласно закону факт порождает юридические последствия, то есть влечет возникновение, изменение или прекращение правоотношений в сфере предпринимательской и иной экономической деятельности;

установление факта не связывается с последующим разрешением спора о праве, подведомственного экономическому суду;

заявитель не имеет другой возможности получить или восстановить надлежащие документы, удостоверяющие факт, имеющий юридическое значение;

действующим законодательством не предусмотрен иной (внесудебный) порядок установления факта, имеющего юридическое значение.

Заявление об установлении факта, имеющего юридическое значение, подается с соблюдением требований, изложенных в статье 149 ЭПК и части второй статьи 207 ЭПК. Несоблюдение указанных требований является основанием для возвращения заявления на основании пункта 1 части первой статьи 155 ЭПК.

Дела об установлении фактов, имеющих юридическое значение, рассматриваются судом по общим правилам, предусмотренным ЭПК, с особенностями, предусмотренными в статье 208 ЭПК.

Привлеченные судом к участию в деле заинтересованные лица (лица, права которых может затронуть принятое решение) вправе представлять доказательства в подтверждение обоснованности или необоснованности рассматриваемого судом заявления об установлении факта, имеющего юридическое значение, участвовать в исследовании обстоятельств дела, обжаловать принятое решение и совершать другие действия, указанные в статье 42 ЭПК.

Если при рассмотрении дела об установлении факта, имеющего юридическое значение, заинтересованное лицо заявит о наличии спора о праве, подведомственного суду, или сам суд придет к выводу, что в данном деле установление факта связано с необходимостью разрешения судом спора о праве, заявление оставляется без рассмотрения на основании пункта 7 статьи 107 ЭПК.

13. Право истца изменить основание или предмет иска, увеличить или уменьшить размер исковых требований, предусмотренное частью первой статьи 157 ЭПК, может быть использовано до принятия решения судом первой инстанции. Данная норма не применяется при рассмотрении дела в иных инстанциях. Указанное право может быть использовано при отмене решения судом вышестоящей инстанции и рассмотрении дела по правилам производства в суде первой инстанции, а также при отмене судебного акта по вновь открывшимся обстоятельствам и повторном рассмотрении дела заново в суде первой инстанции

Изменение предмета иска означает изменение материально-правового требования истца к ответчику. Изменение основания иска означает изменение обстоятельств, на которых истец основывает свое требование к ответчику. Из понятий предмета и основания иска вытекает, что, например, если требование о признании сделки недействительной заменяется требованием о расторжении договора и приводятся иные основания этого изменения, то имеет место изменение предмета и основания иска. Одновременное изменение предмета и основания иска ЭПК не допускает.

Под увеличением размера исковых требований следует понимать увеличение суммы иска по тому же требованию, которое было заявлено истцом в исковом заявлении. Увеличение размера исковых требований не может быть связано с предъявлением дополнительных требований, которые не были заявлены истцом в исковом заявлении. В частности, требование о применении имущественных санкций не может расцениваться как увеличение размера требований по иску о взыскании основной задолженности. Поскольку такое требование является новым требованием, не являющимся предметом иска, оно не подлежит рассмотрению и суд выносит определение об отказе в принятии данного заявления.

Истец вправе при рассмотрении дела в суде любой инстанции до принятия судебного акта, которым заканчивается рассмотрение дела в суде соответствующей инстанции, отказаться от иска полностью или частично.

О принятии поданного в ходе судебного заседания заявления об изменении основания или предмета иска, увеличении или уменьшении размера исковых требований, отказе от иска объявляется в судебном заседании, о чем указывается в протоколе судебного заседания и определении или решении.

Заявление об изменении основания или предмета иска, увеличении или уменьшении размера исковых требований либо отказе от иска должен быть представлен в суд в письменном виде.

Обратить внимание судов, что отказ от иска не должен противоречить законодательству или нарушать права и охраняемые законом интересы других лиц.

Суд должен разъяснить истцу последствия отказа от иска полностью или частично, предусмотренные частью пятой статьи 111 ЭПК.

14. В соответствии с частью первой статьи 61 ЭПК дела юридических лиц в суде ведут их органы, действующие в пределах полномочий, предоставленных им законодательством или учредительными документами, и (или) их представители.

В доверенности представителя должны быть перечислены те из предусмотренных в статье 63 ЭПК процессуальных действий, которые представитель вправе совершать в суде от имени доверителя. Если в выданной представителю доверенности не указаны его конкретные полномочия, то представитель вправе совершать все процессуальные действия, кроме процессуальных действий, специально предусмотренных в части первой статьи 63 ЭПК.

В статье 63 ЭПК не установлено, что полномочия представителя на увеличение или уменьшение размера исковых требований должны быть специально предусмотрены в доверенности. В связи с этим, обратить внимание судов, что такие заявления могут быть поданы лицом, уполномоченным правом на подписание искового заявления.

В соответствии с частью второй статьи 61 ЭПК граждане могут вести свои дела в экономическом суде лично и (или) через представителей. Под гражданами, указанными в части второй статьи 61 ЭПК, следует понимать граждан, осуществляющих предпринимательскую деятельность без образования юридического лица и получивших в установленном законом порядке статус индивидуального предпринимателя, а также физических лиц участников споров, предусмотренных пунктами 3 и 5 части первой статьи 25 и частью второй данной статьи ЭПК.

Выданный юридической консультацией или адвокатской коллегией (бюро, фирмой) ордер предоставляет адвокату право представлять в суде интересы лица, обратившегося за юридической помощью, но не заменяет доверенность и не предоставляет адвокату право на совершение процессуальных действий, специально предусмотренных в статье 63 ЭПК.

Участвующие в суде первой инстанции представители вправе подать апелляционную или кассационную жалобу, а также жалобу в ревизионном порядке при условии, если полномочия на совершение этих процессуальных действий специально предусмотрены в доверенности, выданной представляемым.

В соответствии с пунктом 2 части третьей статьи 165 ЭПК судам следует проверять полномочия участников экономического судопроизводства и их представителей. В случае участия в деле договорного (добровольного) представителя, суд проверяет его документы на соответствие требованиям, предусмотренным частью четвертой статьи 61 ЭПК. В частности, при проверке полномочий работника юридического лица, представляющего его интересы в деле, изучаются документы, подтверждающие его работу в этом юридическом лице (трудовой договор, приказ и другие документы).

Сведения о документах, подтверждающих полномочия представителей, заносятся в протокол судебного заседания, а при необходимости их копии приобщаются к делу.

В случае непредставления лицом, участвующим в деле, его представителем необходимых документов в подтверждение полномочий или представления документов, не соответствующих требованиям законодательства, суд отказывает в признании полномочий соответствующего лица на участие в деле, о чем указывается в протоколе судебного заседания.

В пункте 6 части четвертой статьи 61 ЭПК предусмотрено, что договорными представителями могут быть другие лица, допущенные судом по просьбе лиц, участвующих в деле. В частности, может быть допущен к участию в деле в качестве представителя лицо, не являющееся работником юридического лица, участвующего в деле, но которое может способствовать установлению важных для дела обстоятельств и правильному разрешению спора.

15. В соответствии с частью второй статьи 69 ЭПК, если суд считает имеющиеся доказательства недостаточными, он может предложить представить дополнительные доказательства, имеющие значение для установления объективных обстоятельств дела и правильного разрешения спора.

Обратить внимание судов, что суд лишь предлагает, а не обязывает лиц, участвующих в деле, представить дополнительные доказательства.

Дополнительные доказательства должны быть необходимыми для правильного разрешения спора и принятия по нему законного и обоснованного судебного акта. Вместе с тем, необходимо иметь в виду, что согласно части первой статьи 170 ЭПК непредставление отзыва на исковое заявление или дополнительных доказательств, которые судья предложил представить лицам, участвующим в деле, не является препятствием к рассмотрению дела по имеющимся в нем материалам.

16. Часть первая статьи 80 ЭПК предусматривает возможность назначения экспертизы не только по ходатайству лиц, участвующих в деле, но и по инициативе суда, если назначение экспертизы предписано законом или предусмотрено договором либо необходимо для проверки заявления о фальсификации представленного доказательства или если необходимо проведение дополнительной экспертизы.

Судам также следует иметь в виду, что и при назначении повторной экспертизы не требуется наличие ходатайства лиц, участвующих в деле.

Об удовлетворении ходатайства о назначении экспертизы или об отклонении ходатайства выносится определение. Определение об отклонении ходатайства о назначении экспертизы должно быть мотивированным с указанием причин, по которым суд отказывает в назначении экспертизы.

В определении о назначении экспертизы должен быть указан перечень вопросов для экспертизы. При этом следует иметь в виду, что лица, участвующие в деле, вправе представить, а суд вправе предложить лицам представить суду вопросы, которые должны быть разъяснены при проведении экспертизы. В случае отклонения вопросов, представленных лицами, участвующими в деле, суд обязан мотивировать. В то же время суд вправе уточнять смысл представленных вопросов, корректировать их, самостоятельно ставить вопросы перед экспертом. В случае необходимости суд вправе вызвать в судебное заседание эксперта и, в целях правильной и точной постановки вопросов, при его участии сформировать вопросы для производства экспертизы. Окончательный перечень вопросов, по которым должна быть проведена экспертиза, определяются судом.

Определением о назначении экспертизы производство по делу может быть приостановлено до получения заключения эксперта.

Определение о назначении экспертизы или об отклонении ходатайства о назначении экспертизы обжалованию (опротестованию) не подлежит.

17. При новом рассмотрении дела после отмены ранее принятого решения судья вправе принимать во внимание и оценивать в совокупности с другими доказательствами имеющие значение для дела доказательства (показания свидетелей, консультация и пояснение специалиста, заключение эксперта и другие), представленные в судебном заседании, в котором было принято отмененное решение.

Судам следует иметь в виду, что определение (постановление) о прекращении уголовного дела без разрешения вопроса о виновности или постановление об отказе в возбуждении уголовного дела либо постановление о привлечении лица к административной ответственности могут быть приняты в качестве доказательств при даче правовой оценки обстоятельствам, установленным ими (определением, постановлением).

18. Указанные в статье 94 ЭПК меры по обеспечению иска могут быть приняты на любой стадии судопроизводства по делу, если непринятие их может затруднить или сделать невозможным исполнение решения суда.

Следует иметь в виду, что часть первая статьи 94 ЭПК не предусматривает такой меры по обеспечению иска как наложение ареста на расчетный счет. В связи с этим, при рассмотрении заявления лица, участвующего в деле, о принятии мер по обеспечению иска в виде наложения ареста на денежные средства, принадлежащие ответчику, следует учитывать, что арест налагается не на его счета в кредитных учреждениях, а на имеющиеся на счетах средства в пределах заявленной суммы иска.

Обратить внимание судов, что при рассмотрении иска о возмещении убытков, причиненных субъекту предпринимательства в результате принятия незаконного акта государственного органа, органа самоуправления граждан либо совершения незаконных действий (бездействия) их должностными лицами, суд по заявлению истца обязан принять меры по обеспечению иска. При обращении с таким заявлением уполномоченных органов, предъявивших иск в интересах субъекта предпринимательства, суд также обязан принять меры по обеспечению иска. Подобные заявления, поданные лицами, не являющимися субъектами предпринимательства, подлежат рассмотрению в общем порядке.

Наложение ареста на имущество возможно, если при длительном хранении оно не потеряет своих качеств. Такая мера не может применяться, в частности, в отношении скоропортящихся товаров.

При удовлетворении иска мера по его обеспечению действует до фактического исполнения решения.

По смыслу статьи 99 ЭПК по вступлении в законную силу судебных актов об отказе в удовлетворении иска, оставлении иска без рассмотрения и прекращении производства по делу меры по обеспечению иска утрачивают свое действие. Однако, суд может одновременно с принятием указанных актов или после их принятия по ходатайству лиц, участвующих в деле, или по своей инициативе отменить обеспечение иска. При этом, ЭПК предусматривает вынесение отдельного определения и не допускает указание об отмене обеспечения иска в решении суда, которым отказано в иске, или в определении об оставлении иска без рассмотрения и прекращении производства по делу.

Для отмены меры по опеспечению иска стороны обращаются не с заявлением об отмене определения об обеспечении иска, а с заявлением об отмене меры по обеспечению иска.

19. Приостановление производства по делу означает приостановление всех процессуальных действий, совершаемых судом по данному делу, исключением из этого являются действия, направленные на обеспечение иска и доказательств. При поступления заявления об обеспечении иска или доказательств в период приостановления производства по делу, данный вопрос должен быть разрешен в порядке, предусмотренном статьей 96 ЭПК, и по результатам вынесено определение.

Основания приостановления производства по делу предусмотрены в статьях 101 и 102 ЭПК. При этом следует иметь в виду, что суд вправе приостановить производство по делу по собственной инициативе или по ходатайству сторон по основаниям, предусмотренным в статье 102 ЭПК, и обязан приостановить производство по делу по основаниям, указанным в статье 101 ЭПК, независимо от наличия ходатайства сторон. В определении суда о приостановлении производства по делу должны быть указаны обстоятельства, послужившие основанием для приостановления производства по делу.

С приостановлением производства по делу приостанавливается течение всех неистекших процессуальных сроков до возобновления производства по делу. При этом, приостанавливаются только те процессуальные сроки, которые не истекли до вынесения судом определения о приостановлении производства по делу. Время, истекшее до приостановления производства по делу, должно учитываться при исчислении общего срока рассмотрения дела.

Указанный в статьях 101 и 102 ЭПК перечень оснований приостановления производства по делу является исчерпывающим и не подлежит расширительному толкованию.

20. Пунктом 1 части первой статьи 103 ЭПК предусмотрено приостановление производства по делу в случаях, предусмотренных пунктом 1 статьи 101 настоящего Кодекса, до вступления в законную силу судебного акта соответствующего суда или до завершения следственных действий.

При этом, под завершением следственных действий понимается предусмотренные статьей 372 Уголовно-процессуального кодекса Республики Узбекистан основания окончания предварительного следствия, т.е. вынесение постановления о прекращении уголовного дела, составление обвинительного заключения, вынесение постановления о направлении дела в суд для применения принудительных мер медицинского характера или примирения сторон либо составление представления о внесении в суд ходатайства о прекращении уголовного дела на основании акта амнистии.

Обратить внимание судов, что в случае завершения следственных действий, послужившего основанием для приостановления производства по экономическому делу, и направления уголовного дела в суд по уголовным делам, производство по экономическому делу подлежит возобновлению после вступления в законную силу судебного акта, принятого по этому уголовному делу.

В случае приостановления производства по уголовному делу, послужившего основанием для приостановления производства по экономическому делу, производство по экономическому делу подлежит возобновлению.

21. Оставление иска без рассмотрения по делу является одной из форм окончания судебного разбирательства без вынесения решения по существу спора. Перечень оснований оставления иска без рассмотрения, указанный в статье 107 ЭПК, является исчерпывающим и расширительному толкованию не подлежит. Об оставлении иска без рассмотрения суд выносит определение, которое должно соответствовать требованиям статьи 108 ЭПК.

В пункте 3 части первой статьи 107 ЭПК предусмотрено оставление искового заявления без рассмотрения, если исковое заявление подписано лицом, фамилия и инициалы которого не указаны.

Разъяснить судам, что указание в исковом заявлении фамилии лица, подписавшего его, и начальных букв имени или имени и отчества, не является основанием для оставления искового заявления без рассмотрения на основании пункта 3 части первой статьи 107 ЭПК.

22. Прекращение производства по делу является одной из форм окончания производства по делу без вынесения судебного решения по существу спора. Перечень оснований прекращения производства по делу, указанный в статье 110 ЭПК, является исчерпывающим и не подлежит расширительному толкованию.

Согласно пункту 1 статьи 110 ЭПК суд прекращает производство по делу если дело неподведомственно экономическому суду, суду по гражданским делам или административному суду. В том числе если дело не относится к компетенции суда, а относится к полномочиям других органов (например, хокимияту, нотариусу и другим). Также в случае, если заявленное требование не направлено на защиту права, то экономический суд прекращает производство по делу по вышеуказанному основанию. Подсудность дела экономическому суду определяется, исходя из требований статей 25 и 26 ЭПК, подсудность дела суду по гражданским делам — статьей 26 ГПК, подсудность административному суду определяется статьями 26 и 27 КоАС. При этом, следует учитывать, что подведомственность может измениться в ходе рассмотрения дела. Например, такое обстоятельство может возникнуть в связи с привлечением к участию в деле лиц, которые не могут быть участниками экономического судопроизводства. В данном случае экономический суд выносит определение о передаче материалов дела на рассмотрение суда по гражданским делам и прекращении экономического судопроизводства применительно к требованиям статьи 31 1 ЭПК.

Недопустимо прекращение производства по делу со ссылкой на признание иска ответчиком. В этом случае судом принимается решение по существу с учетом заявления ответчика. Судья не вправе вне судебного заседания, например, в процессе подготовки дела к судебному разбирательству вынести определение о прекращении производства по делу, исключением из этого является прекращение производства по делу при проведении досудебного заседания.

Следует иметь в виду, что законом могут быть предусмотрены случаи прекращения производства по делу по другим основаниям, не установленным в статье 110 ЭПК. В частности, согласно части третьей статьи 62 Закона Республики Узбекистан «О неплатежеспособности», производство по делу о неплатежеспособности прекращается в случае согласия кредиторов на проведение досудебной санации.

Разъяснить судам, что если между тем же лицами, считающимися кредитором и должником, по тому же требованию имеется вступивший в законную силу судебный приказ, а также если имеется вступившее в законную силу решение суда по гражданским делам, экономического суда или компетентного иностранного суда, принятое по спору между теми же лицами, тому же предмету и по тем же основаниям, суд прекращает производство по делу на основании пункта 2 статьи 110 ЭПК.

23. Перечень требований, по которым может быть выдан судебный приказ, предусмотренный в статье 135 ЭПК, является исчерпывающим и не подлежит расширительному толкованию. Заявления о выдаче судебного приказа рассматриваются в порядке, установленном главой 17 ЭПК.

24. По смыслу части первой статьи 149 ЭПК исковое заявление должно подписываться руководителем истца или его представителем собственноручно. При этом возможность воспроизведения подписи с помощью средств механического или иного копирования не допускается, за исключением случаев, предусмотренных законом.

От имени ликвидируемой организации исковое заявление подписывается председателем ликвидационной комиссии или ликвидатором либо уполномоченным ими лицом.

Исполняющий обязанности руководителя юридического лица вправе подписать исковое заявление, но при этом к исковому заявлению должно быть приложено доказательство, подтверждающее его статус.

При применении части первой статьи 149 ЭПК следует иметь в виду, что если руководство текущей деятельностью юридического лица осуществляется коллегиальным исполнительным органом и к исковому заявлению не приложен документ, подтверждающий полномочия руководителя этого органа или его заместителя на подписание искового заявления, судья при подготовке дела к судебному разбирательству должен предложить истцу представить соответствующий документ.

Судам следует принять во внимание, что и при обращении с заявлениями о восстановлении утраченного судебного или исполнительного производства, выдаче дубликата исполнительного листа, отсрочке или рассрочке исполнения судебного акта, изменении способа и порядка его исполнения, приостановлении и прекращении исполнительного производства заявление должно быть подписано руководителем юридического лица или уполномоченным им лицом (заявления об изменении способа и порядка исполнения, приостановлении и прекращении исполнительного производства могут быть подписаны и государственным исполнителем). Если такого рода заявления не подписаны уполномоченными лицами, они подлежат возврату применительно пункту 2 части первой статьи 155 ЭПК.

25. В соответствии с частью пятой статьи 149 ЭПК истец вправе соединить в одном исковом заявлении несколько требований, связанных между собой.

Соединение нескольких исковых требований может иметь место, когда они связаны между собой исходя из спорного материального правоотношения, подведомственного экономическому суду (в частности, о взыскании невозвращенного кредита, процентов за пользование кредитом и неустойки; о взыскании стоимости недостачи, полученной по нескольким транспортным документам и оформленной одним актом приемки или оплаченной по одному расчетному документу).

Если заявлено несколько требований и они не связаны между собой исковое заявление подлежит возврату на основании пункта 8 части первой статьи 155 ЭПК. Если это обстоятельство установлено после принятия искового заявления к производству, часть требований выделяется в отдельное производство на основании статьи 159 ЭПК.

26. Исковое заявление, поданное с соблюдением требований ЭПК , служит основанием для вынесения определения о принятии его к производству и возбуждении дела.

Судам следует иметь в виду, что до возбуждения дела суд не вправе назначать экспертизу ( статья 80 ЭПК), принимать меры по обеспечению доказательств ( статья 90 ЭПК), давать судебные поручения ( статья 91 ЭПК), принимать меры по обеспечению иска ( статья 94 ЭПК), приостанавливать или прекращать производство по делу ( статьи 101 , 110 ЭПК), выделять часть требований в отдельное производство ( статья 159 ЭПК), производить действия по подготовке дела к судебному разбирательству ( статья 163 ЭПК), проводить досудебное заседание ( статья 163 1 ЭПК), принимать решение ( статья 176 ЭПК).

При применении правила, предусмотренного частью второй статьи 162 ЭПК, судам следует иметь в виду, что указание на подготовку дела к судебному разбирательству, а также на действия, которые надлежит совершить лицам, участвующим в деле, и сроки их совершения, может содержаться либо в определении о принятии искового заявления к производству и возбуждении дела, либо в определении о подготовке дела к судебному разбирательству, но последовательность вынесения этих актов должна соответствовать реальному развитию процессуальных действий. Если судья сочтет необходимым вынести отдельное определение о подготовке дела к судебному разбирательству, вначале он выносит определение о принятии искового заявления к производству и возбуждении дела, а затем в соответствии со статьей 162 ЭПК определение о подготовке дела к судебному разбирательству. При этом судам следует иметь в виду, что срок вынесения определения о подготовке дела к судебному разбирательству не должен превышать пяти дней, а в случае проведения досудебного заседания — пятнадцати дней со дня поступления искового заявления.

26 1 . Судам следует иметь в виду, что при поступлении искового заявления (заявления) или материалов дела из суда по гражданским делам или административного суда в соответствии с частью третьей статьи 152 ЭПК, судья, установив, что исковое заявление (заявление) не соответствует требованиям, указанным в статьях 149 , 150 и 151 ЭПК, не позднее пяти дней со дня поступления заявления (жалобы) в суд извещает истца (заявителя) о необходимости устранения недостатков и предоставляет ему для этого срок, который не может превышать десяти дней.

При этом под «недостатками» понимается несоблюдение требований, указанных в статьях 149 — 151 ЭПК, в том числе неуплата государственной пошлины и почтовых расходов в установленном порядке и размере.

Принять во внимание, истечение десятидневного срока исчисляется со дня вручения определения суда истцу (заявителю).

В случае, если недостатки не устранены в срок, указанный в определении, исковое заявление и приложенные к нему документы возвращаются в соответствии с пунктом 1 части первой статьи 155 ЭПК.

В случае устранения недостатков в срок, указанный в определении, исковое заявление (заявление) или материалы дела принимаются экономическим судом к производству в порядке, предусмотренном статьями 153 и 162 ЭПК.

27. Перечень оснований для отказа в принятии искового заявления к производству, указанный в статье 154 ЭПК, является исчерпывающим и не подлежит расширительному толкованию.

В случае, если основания для отказа в принятии искового заявления к производству, предусмотренные в пунктах 1 и 4 части первой статьи 154 ЭПК, выявлены после принятия иска к производству, производство по делу подлежит прекращению по пунктам 1 и 3 статьи 110 ЭПК соответственно. Если основание для отказа в принятии искового заявления к производству, предусмотренное в пункте 3 части первой статьи 154 ЭПК, выявлено после принятия искового заявления к производству, исковое заявление подлежит оставлению без рассмотрения на основании пункта 1 статьи 107 ЭПК.

Разъяснить судам, что наличие вступившего в законную силу судебного приказа, кредитором и должником по которому являются те же лица и для выдачи приказа являлось то же требование, также является основанием для отказа в принятии искового заявления по основанию, предусмотренному пунктом 2 статьи 154 ЭПК.

27 1 . Согласно пункту 1 статьи 154 ЭПК судья отказывает в принятии искового заявления к производству, если дело неподведомственно экономическому суду, суду по гражданским делам или административному суду. То есть, если дело относится к полномочиям других органов (например, хокимият, нотариуса и т.д.), а также заявленное требование не направлено на защиту права, экономический суд отказывает в принятии искового заявление к производству по вышеуказанному основанию.

Если при принятии искового заявления (заявления) к производству будет установлено, что материалы дела относится не экономическому суду, а суду по гражданским делам или административному суду, суд выносит определение о передаче искового заявления (заявления) по подведомственности в порядке, установленном статьей 31 1 ЭПК.

28. Судам следует иметь в виду, что перечень оснований для возвращения искового заявления, предусмотренный в части первой статьи 155 ЭПК, является исчерпывающим и не подлежит расширительному толкованию.

Если предусмотренные в пунктах 1 , 5 , 6 и 8 части первой статьи 155 ЭПК основания для возвращения искового заявления выявлены судом после принятия искового заявления к производству, дело подлежит рассмотрению по существу. При этом суд обязан принять меры по ознакомлению лиц, участвующих в деле, с исковым заявлением и приложенными к нему документами и рассмотреть вопрос выделения требований (если соединены несколько требований к одному или нескольким ответчикам, когда эти требования не связаны между собой) в отдельное производство в порядке статьи 159 ЭПК.

При выявлении оснований для возвращения искового заявления, предусмотренные в пунктах 2 и 9 части первой статьи 155 ЭПК, после принятия искового заявления к производству, суд оставляет исковое заявление без рассмотрения на основании пунктов 3 и 4 статьи 107 ЭПК соответственно.

Если основание для возвращения искового заявления, предусмотренное в пункте 3 части первой статьи 155 ЭПК, выявлено после принятия искового заявления к производству, суд обязан передать дело на рассмотрение другого экономического суда по правилам подсудности на основании пункта 1 части второй статьи 39 ЭПК.

К исковому заявлению (заявлению) Торгово-промышленной палаты Республики Узбекистан и ее территориальных управлений, поданному в интересах члена палаты, должен быть приложен договор о членстве, заключенный между истцом и Торгово-промышленной палатой Республики Узбекистан, и свидетельство. При несоблюдении данного требования исковое заявление (заявление) подлежит возврату применительно к пункту 2 части первой статьи 155 ЭПК, а если данное обстоятельство установлено после принятия искового заявления к производству, исковое заявление (заявление) подлежит оставлению без рассмотрения применительно к пункту 3 статьи 107 ЭПК.

В случае установления истечения срока свидетельства о членстве в палате, исковое заявление (заявление) подлежит возврату на основании пункта 2 части первой статьи 155 ЭПК, а если это обстоятельство выявлено после принятия искового заявления (заявления) к производству, исковое заявление (заявление) подлежит оставлению без рассмотрения применительно к пункту 3 статьи 107 ЭПК.

В пункте 5 части первой статьи 155 ЭПК установлено, что исковое заявление подлежит возврату, если не представлены доказательства направления ответчику и третьим лицам копий искового заявления и приложенных к нему документов. Разъяснить судам, что и по исковому заявлению (заявлению), предъявленному прокурором, государственными органами и иными лицами в защиту прав и охраняемых законом интересов юридических лиц и граждан, а также по делам, рассматриваемым судом в порядке упрощенного производства, если не представлены доказательства направления копий искового заявления (заявления) и приложенных к нему документов лицу ответчику, третьим лицам и лицу, в интересах которого оно предъявлено, исковое заявление (заявление) также подлежит возврату, применительно к пункту 5 части первой статьи 155 ЭПК.

29. В соответствии с частью первой статьи 160 ЭПК ответчик вправе до принятия решения по делу предъявить встречный иск для рассмотрения его совместно с первоначальным иском.

При этом следует иметь в виду, что встречный иск может быть принят к производству судом при наличии хотя бы одного из условий, указанных в части второй статьи 160 ЭПК. Если встречный иск подан с соблюдением порядка процессуального законодательства, но не имеется ни одного из условий, указанных в вышеназванной статье, встречный иск подлежит возвращению.

Встречный иск, поданный с соблюдением общих правил подачи искового заявления, принимается судом к производству независимо от правил о подсудности дел.

Прокурор, а также государственные и иные органы, имеющие в предусмотренных законодательными актами случаях право на обращение в суд в защиту прав и охраняемых законом интересов юридических лиц, граждан, общества и государства, также могут предъявить в суд встречный иск в интересах ответчика в порядке, установленном ЭПК.

30. В соответствии со статьей 163 ЭПК судья обязан произвести надлежащую подготовку дела к судебному разбирательству, так как это является одним из основных условий правильного и своевременного разрешения спора.

Задачами подготовки дела являются: определение характера спорного правоотношения и подлежащего применению законодательства, обстоятельств, имеющих значение для правильного рассмотрения дела; разрешение вопроса о составе лиц, участвующих в деле, и других участников экономического судопроизводства; оказание содействия лицам, участвующим в деле, в представлении необходимых доказательств; примирение сторон.

Действия, совершаемые судьей при подготовке дела, направлены на создание условий для проведения полноценного и оперативного судебного разбирательства. Обязательного совершения совокупности всех действий, перечисленных в части первой статьи 163 ЭПК, не требуется. Необходимость в совершении тех или иных действий определяется в каждом конкретном случае по усмотрению судьи и зависит от обстоятельств спора. В соответствии с частью второй статьи 163 ЭПК перечень действий по подготовке судебного разбирательства не является исчерпывающим и судья может совершать и другие действия, направленные на обеспечение правильного и своевременного разрешения спора.

При подготовке дела к судебному разбирательству ( пункт 4 части первой статьи 163 ЭПК), если суд сочтет невозможным рассмотреть спор на основании имеющихся доказательств, то вправе предложить лицам, участвующим в деле, представить дополнительные документы и сведения.

30 1 . Допускается привлечение к участию в деле третьих лиц, не заявляющих самостоятельных требований относительно спора, если решение может повлиять на их права либо обязанности по отношению к одной из сторон. К участию в деле могут быть привлечены лица, содействующие осуществлению правосудия, — свидетели, эксперты, специалисты.

30 2 . При рассмотрении споров, вытекающих из договоров о государственных закупках, судам следует обратить внимание на принятие мер по привлечению к участию в деле в качестве третьих лиц соответствующего отдела экономики и финансов и подразделения казначейства.

31. При подготовке дела к судебному разбирательству суд извещает заинтересованных лиц о производстве по делу в порядке, предусмотренном в статье 127 ЭПК.

При неявке ответчика, извещенного в установленном порядке о времени и месте судебного разбирательства, дело может быть рассмотрено без его участия, если суд не сочтет невозможным рассмотрение дела без него.

Если истец не явился на первое заседание суда и не заявил о согласии на рассмотрение дела без его участия, то в соответствии с пунктом 6 статьи 107 ЭПК иск оставляется без рассмотрения. По делам, возбужденным на основании заявлений прокурора, государственных органов и иных лиц, предъявленных в защиту прав и законных интересов юридических лиц и граждан, неявка указанных лиц не является основанием для оставления иска без рассмотрения на основании пункта 6 статьи 107 ЭПК, если присутствующее в судебном заседании лицо, в интересах которого предъявлен иск, поддерживает иск. В случае неявки по таким делам лиц, предъявивших исковое заявление, и лица, в интересах которых предъявлен иск, и если не заявлено о рассмотрении дела без его участия, исковое заявление подлежит оставлению без рассмотрения в соответствии с пунктом 6 статьи 107 ЭПК. При этом следует иметь в виду, что рассмотрение дела в отсутствие лица, не извещенного о времени и месте судебного разбирательства в установленном порядке, недопустимо и это является в любом случае основанием к отмене судебного решения ( статьи 279 и 302 ЭПК).

32. В соответствии с пунктом 8 части первой статьи 163 ЭПК судья принимает меры к примирению сторон. В зависимости от характера спора суды должны содействовать окончанию дела путем заключения мирового соглашения или медиативного соглашения. Возможность разрешения спора заключением мирового соглашения или медиативного соглашения должна выясняться как при подготовке дела к судебному разбирательству (пункт 8 части первой статьи 163, пункт 3 части первой статьи 163 1 ЭПК), так и в процессе судебного разбирательства ( глава 16 ЭПК). Условия мирового соглашения, заключенного сторонами, должны быть изложены в резолютивной части определения четко и определенно с тем, чтобы не было неясностей и споров по поводу его содержания при исполнении. Об утверждении мирового соглашения выносится определение ( статья 133 ЭПК). Мировое соглашение утверждается судом, если его условия не противоречат законодательству, не затрагивает права и законные интересы третьих лиц и не заключено под условием.

32 1 . Разъяснить судам, что поскольку медиация считается способом урегулирования возникшего спора при содействии медиатора на основе добровольного согласия сторон в целях достижения ими взаимоприемлемого решения не допускается заключение медиативного соглашения в связи с устранением спора (в частности удовлетворением ответчиком требования истца) после принятия искового заявления (заявления) к производству. В этом случае дело рассматривается по существу, и об этом указывается в мотивировочной части судебного акта.

Данное правило применяется также к медиативному соглашению, заключенному без соблюдения требований Закона Республики Узбекистан «О медиации».

32 2 . Судам следует разъяснить, что действие Закона Республики Узбекистан «О медиации» не применяется к спорам, затрагивающим или имеющим вероятность затронуть права и законные интересы третьих лиц, не участвующих в медиации, общественные интересы, а также к спорам, вытекающим из административных правоотношений.

33. Обратить внимание судов, что вопрос подготовки дела к судебному разбирательству по спорам, возникающим из гражданских правоотношений, за исключением дел, рассматриваемых в порядке упрощенного производства, может быть разрешен как путем проведения досудебного заседания, так и без его проведения.

33.1. Если вопрос подготовки дела к судебному разбирательству по спорам, возникающим из гражданских правоотношений, разрешен без проведения досудебного заседания, судья должен подготовить дело к судебному разбирательству с учетом разъяснений, данных в пунктах 30 — 32 настоящего постановления.

33.2. В случае, если суд пришел к выводу о разрешении вопроса подготовки дела к судебному разбирательству по спорам, возникающим из гражданских правоотношений, с проведением досудебного заседания, следует иметь в виду, что судья, с учетом обстоятельства дела, особенно исходя из его сложности, самостоятельно определяет по какому делу провести досудебное заседание.

В частности, если, в исковом заявлении объединены несколько требований, споры об изменении и расторжении договоров, о признании сделки недействительной, споры, вытекающие из договоров строительного подряда, лизинга, страхования, споры связанные с интеллектуальной собственностью, а также корпоративные споры можно отнести к категории сложных дел. Вместе с тем, необходимо иметь в виду, что проведение досудебного заседания возможно по любому спору, возникающему из гражданских правоотношений, за исключением дел, рассматриваемых в порядке упрощенного производства.

О времени и месте проведения досудебного заседания указывается в определении о принятии искового заявления к производству и возбуждении дела.

Досудебное заседание может быть проведено и в режиме видеоконференцсвязи. Если проведение досудебного заседания назначено в режиме видеоконференцсвязи, судья должен совершить действия, указанные в части второй статьи 166 ЭПК, а суд, содействующий в проведении судебного заседания в режиме видеоконференцсвязи, должен совершить действия, указанные в части третьей данной статьи.

Судам следует иметь в виду, неявка лиц, участвующих в деле, надлежащим образом извещенных о времени и месте досудебного заседания, не препятствует проведению досудебного заседания с другими лицами, явившимися на заседание. В этом случае, в протоколе о проведении досудебного заседания указывается посредством каких средств связи лицо, не участвовавщее в досудебном заседании, было извещено об этом заседании.

Разъяснить судам, в случае установления наличия оснований, предусмотренных в статьях 101 , 103 , 107 и 110 ЭПК, судья не подготавливая дело к судебному разбирательству, в день проведения досудебного заседания в соответствии с частью пятой статьи 163 1 ЭПК может приостановить производство по делу или прекратить производство по делу либо оставить исковое заявление без рассмотрения.

34. Предусмотренный частью второй статьи 164 ЭПК вопрос продления срока рассмотрения дела решается председателем суда на основании рапорта судьи, рассматривающего дело. В рапорте указываются причины невозможности рассмотрения дела в месячный срок и излагается просьба о продлении срока рассмотрения дела. На этом рапорте председателем суда ставится резолюция о продлении срока рассмотрения дела или об отказе в этом.

Правило о продлении срока рассмотрения дела, предусмотренное частью второй статьи 164 ЭПК, применяется и к делам, которые должны быть рассмотрены в срок, не превышающий пятнадцати дней.

В случае возникновения необходимости продлении срока по делу, находящегося в производстве председателя суда, к материалам дела прилагается подписанная председателем суда справка о продлении срока рассмотрения дела, с указанием причины невозможности рассмотрения дела в установленные ЭПК сроки.

35. В соответствии с частью первой статьи 168 ЭПК в ходе судебного разбирательства суд исследует доказательства по делу: заслушивает объяснения лиц, участвующих в деле, показания свидетелей, заключения экспертов, консультации (пояснения) специалистов, знакомится с письменными доказательствами, осматривает вещественные доказательства, а также оглашает объяснения, показания и заключения, представленные в письменной форме.

При этом необходимо учитывать, что судья должен лично исследовать доказательства в судебном заседании с целью оценки их с точки зрения достоверности, относимости и допустимости. Доказательства, непосредственно судом не исследованные (например, доведенные до него в устной форме представителем одной из сторон содержание документа), не могут быть положены в основу судебного акта.

36. Судам необходимо следовать правилу, установленному в части первой статьи 169 ЭПК, согласно которому заявления и ходатайства сторон разрешаются судом только после заслушивания мнений других лиц, участвующих в деле.

В соответствии с частью второй статьи 169 ЭПК по результатам рассмотрения заявлений и ходатайств суд выносит определение. Форма определения зависит от содержания ходатайства и результатов его рассмотрения. Например, если заявлено ходатайство об отложении судебного разбирательства, при удовлетворении его выносится определение как отдельный акт, при отказе в удовлетворении об этом может быть указано в решении суда или в протоколе судебного заседания. Если сторона обратилась с ходатайством о приобщении к материалам дела дополнительных доказательств, при его удовлетворении или отказе в удовлетворении выносится определение, которое заносится в протокол судебного заседания.

Определение об удовлетворении или отказе в удовлетворении заявлений и ходатайств обжалованию (опротестованию) не подлежит.

Разъяснить судам, если в отзыве на исковое заявление лиц, участвующих в деле, содержатся заявление и (или) ходатайства по спору, эти заявление и ходатайства разрешаются в установленном статьей 169 ЭПК порядке.

37. Обратить внимание судов, что судебное разбирательство может быть отложено в случае непредвиденных и чрезвычайных обстоятельств, перечисленных в части первой статьи 171 ЭПК.

При наличии указанных обстоятельств судебное разбирательство может быть отложено как по инициативе суда, так и на основании ходатайства лица, участвующего в деле.

При этом, судебное разбирательство может быть отложено в пределах срока рассмотрения дела, предусмотренного статьей 164 ЭПК.

Судам следует иметь в виду, что судебное разбирательство может быть отложено на срок, необходимый для устранения обстоятельств, послуживших основанием для отложения, но не более десяти дней, а количество отложений судебного разбирательства не может превышать трех раз.

Об отложении судебного разбирательства суд выносит определение. В определении, кроме сведений о времени и месте нового судебного заседания, должны быть указаны причины, послужившие основанием для отложения, процессуальные действия, которые необходимо совершить лицам, участвующим в деле, до следующего заседания.

Определение об отложении судебного разбирательства направляется лицам, участвующим в деле, в порядке, предусмотренном в статье 127 ЭПК. В то же время присутствующие в судебном заседании лица могут извещаться о времени и месте нового судебного заседания непосредственно в судебном заседании, факт извещения в таком случае удостоверяется соответствующей распиской, которая приобщается к материалам дела.

Определение об отложении судебного разбирательства обжалованию (опротестованию) не подлежит.

38. Во время судебного заседания, а также при совершении отдельных процессуальных действий вне судебного заседания ведется протокол с соблюдением требований статьи 201 ЭПК.

Записи в протоколе судебного заседания должны производится в той последовательности, в какой совершались процессуальные действия с момента начала судебного разбирательства до принятия решения. Перечень сведений, которые в соответствии со статьей 201 ЭПК должны быть указаны в протоколе судебного заседания, не является исчерпывающим, и в протоколе могут быть указаны и иные сведения, которые суд считает существенными для дела. В частности, в нем указывается о предупреждении свидетеля об ответственности за дачу заведомо ложных показаний под расписку.

Протокол должен быть составлен на том же языке, на котором составлено судебное решение (определение) и велось судебное заседание.

39. В соответствии со статьей 176 ЭПК, суд рассмотрев дело по существу принимает решение с соблюдением требований, указанных в статье 179 ЭПК.

В судебном заседании, в котором окончено судебное разбирательство, объявляется только резолютивная часть принятого решения, которая должна быть подписана судьей и приобщена к делу.

Разъяснить судам, что копия резолютивной части решения, объявленной в судебном заседании, не направляется лицам, участвующим в деле.

Резолютивная часть составленного мотивированного решения должна соответствовать резолютивной части решения, объявленного в день окончания судебного разбирательства.

После объявления решения суда председательствующий обязан разъяснить его содержание (основания, по которым суд пришел к такому выводы), порядок и срок его обжалования (опротестования), а также право лиц, участвующих в деле, и представителей на ознакомление с протоколом судебного заседания и подачу письменных замечаний на протокол.

40. Перечень оснований, по которым суд может принять дополнительное решение, является исчерпывающим и расширительному толкованию не подлежит ( статья 189 ЭПК).

Дополнительное решение может быть принято только до вступления решения в законную силу.

Дополнительное решение может быть принято как по инициативе суда, так и по заявлению лиц, участвующих в деле.

Дополнительное решение может быть обжаловано (опротестовано) вместе с основным решением.

ЭПК не предусматривает возможность обжалования (опротестования) определения суда об отказе в вынесении дополнительного решения. Однако, доводы о несогласии с таким определением могут быть изложены в жалобе (протесте) на решение.

Судам следует иметь в виду, что если дело завершено оставлением иска без рассмотрения или прекращением производства по делу, может быть вынесено дополнительное определение в порядке, предусмотренном статьей 189 ЭПК.

41. В соответствии с частью первой статьи 190 ЭПК правом обращения в суд с заявлением о разъяснении решения обладают лица, участвующие в деле, государственный исполнитель, другие органы, на которых возложено исполнение решения суда.

При разъяснении решения содержание его не может быть дополнено, не могут быть внесены изменения в описание установленных фактических обстоятельств, в оценку доказательств, в мотивы принятия решения и выводы суда, в том числе результаты разрешенных ходатайств и заявлений лиц, участвующих в деле.

Суд, принявший решение, по заявлению лица, участвующего в деле, государственного исполнителя, других органов, на которых возложено исполнение решения суда, или по своей инициативе вправе исправить допущенные описки, опечатки и арифметические ошибки.

При этом судам следует иметь в виду, что изменение содержания решения и выводов, к которым пришел суд на основе исследования доказательств, установления обстоятельств и применения закона, не допускается.

Не допускается исправление допущенных описок, опечаток и арифметических ошибок после поступления апелляционной, кассационной жалобы (протеста) и жалобы (протеста) в ревизионном порядке на решение суда.

Вопрос разъяснения решения, исправления описок, опечаток и арифметических ошибок решается судом в порядке, предусмотренном частью второй статьи 190 и частью второй статьи 191 ЭПК. При этом следует иметь в виду, что поскольку часть вторая статьи 191 ЭПК предусматривает рассмотрение заявления об исправлении допущенных описок, опечаток или арифметических ошибок в судебном заседании, при исправлении допущенных описок, опечаток и арифметических ошибок по инициативе суда проведение судебного заседания не требуется.

О разъяснении решения или об отказе в разъяснении, об исправлении описок, опечаток, арифметических ошибок или об отказе в их исправлении выносится определение, которое может быть обжаловано (опротестовано).

42. Предусмотренное в части четвертой статьи 32 ЭПК право Верховного суда Республики Узбекистан в зависимости от особых обстоятельств изъять любое дело из любого суда и принять его к своему производству по первой инстанции, передать дело из одного суда в другой реализуется председателем Верховного суда Республики Узбекистан в соответствии со статьей 30 Закона Республики Узбекистан «О судах».

Обратить внимание судов, что дело из одного экономического суда в другой экономический суд может быть передано также по основаниям, предусмотренным части второй статьи 39 ЭПК. В этих случаях судом, рассматривающим дело, выносится определение о передаче дела на рассмотрение другого суда.

43. Дело в порядке упрощенного производства рассматривается судом по общим правилам искового производства, предусмотренным настоящим Кодексом, с учетом особенностей, установленных главой 23 1 ЭПК.

Ответчик в пятнадцатидневный срок со дня вынесения определения о принятии искового заявления к производству и возбуждении дела вправе представить суду отзыв на исковое заявление с приложением документов и доказательств, которыми он обоснован. К отзыву прилагается документ, подтверждающий направление его копии истцу.

Дело, рассматриваемое в порядке упрощенного производства, рассматривается судьей единолично в срок, не превышающий двадцати дней со дня вынесения определения о принятии искового заявления к производству и возбуждении дела, после истечения срока, установленного для представления отзыва на исковое заявление, доказательств и иных документов, без проведения судебного разбирательства, вызова сторон и заслушивания их объяснений.

Решение по делу, рассмотренному в порядке упрощенного производства, подлежит принудительному исполнению по правилам раздела V настоящего Кодекса на основании исполнительного листа, выдаваемого судом.

В случае подачи апелляционной жалобы (протеста) решение, если оно не отменено, вступает в законную силу со дня принятия постановления суда апелляционной инстанции.

44. Если в ЭПК прямо не установлено иное правило, предусмотренные в разделе V ЭПК заявления, независимо от того, какой судебной инстанцией приняты по делу судебные акты, подаются в суд, рассмотревший дело по первой инстанции, и рассматривается им.

45. Судам следует иметь в виду, что предусмотренное в статье 347 ЭПК правило об отзыве исполнительного листа, выданного с описками, опечатками, арифметическими ошибками, а также выданного на основании измененного (отмененного) судебного акта и выдаче взамен него нового исполнительного листа применяются и к судебному приказу.

Председатель Верховного суда К. КАМИЛОВ

Секретарь Пленума, судья Верховного суда И. АЛИМОВ

г. Ташкент,

24 мая 2019 г.,

№ 13

lex.uz