UzbekAI

← Qonunlar

📅 2019-yil 24-may · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi

Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.

Yordam | Arxiv | Atamalar | Statistika | API | Havola yuborish | Sayt haqida | Shartlar

← Қонунлар

📅 2019 йил 24 май · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми

Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.

Ёрдам | Архив | Атамалар | Статистика | API | Ҳавола юбориш | Сайт ҳақида | Шартлар

← Законы

📅 24 мая 2019 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда

Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.

Помощь | Архив | Термины | Статистика | API | Предложить ссылку | О сайте | Условия

← Laws

📅 24 May 2019 · Other documents · Oliy sudi Plenumi

Official text. Official document. Editorial notes are not included.

Help | Archive | Glossary | Stats | API | Submit | About | Terms

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг

Қарори

Суднинг ҳал қилув қарори ҳақида

Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодекси янги таҳрирда қабул қилиниши, суд амалиётида масалалар келиб чиқаётганлиги муносабати билан ҳамда қонун нормаларини бир хилда ва тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 17-моддасига асосланиб Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:

1. Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодекси (бундан буён матнда ФПК деб юритилади) 6-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ ҳал қилув қарори биринчи инстанция суди томонидан ишни даъво ва алоҳида иш юритиш тартибида мазмунан кўриш натижалари бўйича қабул қилинадиган суд ҳужжатининг шаклларидан бири ҳисобланади.

Ҳал қилув қарори Ўзбекистон Республикаси номидан қабул қилинади ва барча давлат органлари ва бошқа органлар, ташкилотлар, мансабдор шахслар ва фуқаролар томонидан Ўзбекистон Республикасининг бутун ҳудудида сўзсиз ижро этилиши лозим (ФПК 16-моддаси ).

2. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, ФПК 14-моддасига мувофиқ суднинг ҳал қилув қарори қонунга асосланган бўлиши лозим. Бошқа қонун ҳужжатларининг қўлланилишига, агар улар Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунларига зид бўлмасагина, йўл қўйилади.

Қонунда ёки бошқа қонун ҳужжатида низоли муносабатни тартибга соладиган ҳуқуқ нормалари мавжуд бўлмаган тақдирда, суд шунга ўхшаш муносабатларни тартибга соладиган қонун ёхуд бошқа қонун ҳужжати нормаларига асосланган ҳолда қарор қабул қилади (қонун ўхшашлиги), бундай нормалар мавжуд бўлмаганда эса низони қонунларнинг умумий асослари ва мазмунидан келиб чиққан ҳолда ҳал этади (ҳуқуқ ўхшашлиги).

3. Ҳал қилув қарори, у процессуал ҳуқуқ нормаларига қатъий риоя қилинган ҳолда ва ушбу ҳуқуқий муносабатга нисбатан қўлланилиши лозим бўлган моддий ҳуқуқ нормаларига мос равишда қабул қилинган, зарур ҳолларда қонун ўхшашлиги ёки ҳуқуқ ўхшашлигини қўллашга асосланган бўлсагина, қонуний ҳисобланади.

4. Судларга тушунтирилсинки, ҳал қилув қарори, унда иш учун аҳамиятга эга бўлган фактлар, суд томонидан текширилган далиллар билан тасдиқланган, уларнинг алоқадорлиги ва мақбуллиги қонун талабларига жавоб берадиган ёки суд ҳаммага маълум деб топган, исботлашга муҳтож бўлмаган ҳолатлар, шунингдек, аниқланган фактлардан келиб чиқадиган якуний хулосалар акс эттирилганда, асослантирилган ҳисобланади (ФПК 73 — 75-моддалари ).

Суд топшириғини юбориш орқали далиллар тўпланганда, суд ҳал қилув қарорини ушбу далилларни ҳисобга олган ҳолда, агар улар ФПК 104-моддаси талабларига риоя қилинган ҳолда олинган, суд мажлисида эълон қилинган, ишда иштирок этувчи шахслар томонидан тақдим этилган ва бошқа далиллар мажмуи билан бирга баҳоланган тақдирдагина, асослаши мумкин.

5. ФПК 249-моддасининг тўртинчи қисмига кўра, судья ҳал қилув қарорини алоҳида хонада (маслаҳатхонада) ишнинг муҳокамаси тугаганидан кейин дарҳол қабул қилиши шарт.

Судларнинг эътибори асослантирилган ҳал қилув қарорини тайёрлашни кечиктирилиши истисно ҳолларда, ўта мураккаб ишлар бўйича беш кундан ортиқ бўлмаган муддатга йўл қўйилишига қаратилсин. Бундай ҳолларда ҳал қилув қарорининг фақатгина кириш ва хулоса қисмлари тайёрланади. Ҳал қилув қарорининг хулоса қисми иш муҳокамаси тамомланган суд мажлисининг ўзида судья томонидан имзоланади, ўқиб эшиттирилади ва ишга қўшиб қўйилади.

Ҳал қилув қарорининг хулоса қисми эълон қилинганда, раислик қилувчи ишда иштирок этувчи шахслар, уларнинг вакиллари асослантирилган ҳал қилув қарори билан қачон танишишлари мумкинлигини тушунтириши шарт ва бу суд мажлиси баённомасида акс эттирилади.

Асослантирилган ҳал қилув қарорининг кириш ва хулоса қисмлари иш муҳокамаси тугалланган куни эълон қилинган, матни тўлиқ бўлмаган, ҳал қилув қарорининг кириш ва хулоса қисмига сўзма-сўз мос келиши лозим. Иш бўйича қабул қилинган ҳал қилув қарорининг санаси, у эълон қилинган кун ҳисобланади.

6. Судларнинг эътибори ФПК 253-моддасига мувофиқ суднинг ҳал қилув қарори кириш, баён, асослантирувчи ва хулоса қисмлардан иборат бўлишлигига қаратилсин.

7. Ҳал қилув қарорининг кириш қисмини тузишда ФПК 253-моддасининг иккинчи қисмига амал қилиш лозим.

Хусусан, ҳал қилув қарорининг кириш қисмида иш рақами, ҳал қилув қарорининг қабул қилинган вақти ва жойи, ҳал қилув қарори қабул қилган суднинг номи, судьянинг фамилияси, исми ва отасининг исми, суд мажлисининг котиби, тарафлар, ишда иштирок этувчи бошқа шахслар, уларнинг вакиллари, шунингдек, низо предмети ёки арз қилинган талаб кўрсатилади.

Тарафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг шахсига доир маълумотлари шахсни тасдиқловчи ҳужжатлардаги (паспорт, ҳарбий билет, туғилганлик ҳақидаги гувоҳнома, яшаш учун гувоҳнома) ёзувларга мувофиқ кўрсатилиши лозим.

Агар тараф юридик шахс бўлса, унинг номи давлат рўйхатига олиш ҳақидаги ҳужжатларга мувофиқ кўрсатилиши керак.

8. Ҳал қилув қарорининг баён қисмида, ФПК 253-моддасининг учинчи қисмидаги талаблардан ташқари, арз қилинган талабларнинг қисқа шаклдаги мазмуни баён этилади. Бунда, ҳал қилув қарорининг матнини ҳуқуқий аҳамиятга эга бўлмаган ҳолатлар билан тўлдиришни олдини олиш учун, даъво ва даъвога эътирозни сўзма-сўз баён этилишига йўл қўйилмайди.

Даъвогар томонидан даъвонинг асоси ёки предмети ўзгартирилган ёхуд унинг миқдори камайтирилган, жавобгар томонидан қарши даъво тақдим этилган тақдирда, бу ҳам ҳал қилув қарорининг баён қисмида акс эттирилиши лозим.

Бундан ташқари, ҳал қилув қарорининг баён қисмида жавобгарнинг даъвони тўлиқ ёки қисман тан олганлиги, унинг даъвога нисбатан эътирозлари ҳақида кўрсатилиши, шунингдек, ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг тушунтиришлари баён этилиши лозим.

Ҳал қилув қарорининг баён қисмида маслаҳатхонасида ҳал қилув қарори қабул қилиш пайтида суд томонидан ҳал қилиниши лозим бўлган арз қилинган илтимосномалар (даъво муддатини қўллаш, неустойкани камайтириш, ҳал қилув қарорини дарҳол ижрога қаратиш ҳақидаги ва бошқалар) ҳам баён этилади.

9. ФПК 253-моддасининг тўртинчи қисмига асосан ҳал қилув қарорининг асослантирувчи қисмида суд томонидан аниқланган, иш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатлар кўрсатилиши лозим. Ҳал қилув қарорида суд фойдасига ҳал қилув қарори қабул қилган тарафнинг важлари ва далилларини бир томонлама баён этилишига йўл қўйилмайди. Суд қайси асосларга кўра бошқа тарафнинг важлари суд томонидан қабул қилинмаганлигини кўрсатиши шарт.

Суд суд мажлисида текширилган далилларни ФПК 80-моддасида назарда тутилган қоидаларга риоя қилган ҳолда баҳолайди.

10. ФПК 80-моддасининг тўртинчи қисмига биноан ҳеч бир далил суд учун олдиндан белгилаб қўйилган кучга эга эмаслиги сабабли, экспертнинг хулосаси бошқа далиллар олдида устунликка эга бўлмайди ва суд учун мажбурий ҳисобланмайди. У бошқа далиллар мажмуи билан бирга баҳоланиши лозим.

Экспертнинг хулосасига ҳал қилув қарорининг асослантирувчи қисмида баҳо берилиши лозим. Бунда суд экспертнинг хулосаси нимага асосланганлигини, экспертизага тақдим этилган ҳужжатлар тўлиқ текширилган ёки текширилмаганлигини ва у томонидан тегишинча таҳлил қилинган ёки қилинмаганлигини кўрсатиши лозим. Суд эксперт хулосасига қўшилмаслигини ҳал қилув қарорида асослантириши керак.

Тараф экспертизада иштирок этишдан бош тортганда ва мазкур тарафнинг иштирокисиз экспертиза ўтказиш имконияти бўлмаса, аниқланиши учун экспертиза тайинланган фактни аниқлаш масаласи суд томонидан ФПК 95-моддасининг бешинчи қисмида назарда тутилган қоидаларга мувофиқ ҳал этилади.

ФПК 98-моддасининг иккинчи қисми мазмунига кўра, экспертнинг суд мажлисида берган оғзаки тушунтиришлари, фақатгина у томонидан дастлаб берилган ёзма хулосани тушунтиришга оид қисми бўйича далил бўлиши мумкин.

11. ФПК 75-моддасининг иккинчи қисмига кўра, бир фуқаролик иши бўйича суднинг қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори билан аниқланган фактлар худди шу шахслар ўртасидаги бошқа фуқаролик ишини кўраётган суд учун мажбурий ҳисобланади. Кўрсатилган ҳолатлар низолашилмайди ва янгидан исбот қилинмайди.

Иқтисодий ёки маъмурий суднинг қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори билан аниқланган ҳолатлар худди шу шахслар иштирокидаги бошқа фуқаролик ишини кўраётган суд учун ҳам шундай аҳамиятга эга. (ФПК 75-моддасининг учинчи қисми ).

ФПК 75-моддасининг тўртинчи қисмига кўра, жиноят иши бўйича қонуний кучга кирган суд ҳукми суд томонидан ҳукм этилган шахс ҳаракатларининг фуқаролик-ҳуқуқий оқибатлари тўғрисидаги ишни кўриб чиқаётган суд учун фақат шу ҳаракатлар содир этилган ёки этилмаганлиги ва улар мазкур шахс томонидан содир этилган ёки этилмаганлиги масалалари юзасидангина мажбурийдир.

Бундай жиноят ишидан келиб чиқувчи даъвони кўраётган суд жавобгарнинг айблилиги масаласини муҳокама қилишга ҳақли бўлмасдан, балки фуқаролик иши муҳокамасида текширилган, зарарнинг миқдорини (хусусан, жавобгарнинг мулкий аҳволи ёки жабрланувчининг айбини ҳисобга олиш) белгилашга таъсир қиладиган далилларга ўзгача баҳо беришга ҳақли.

12. Суд ҳал қилув қарорида иш учун аҳамиятга эга у ёки бу ҳолатлар тасдиқланадиган далилларни кўрсатиб ўтилиши билан чегараланмасдан, балки бу далилларнинг мазмунини баён этиши шарт.

Агар суд далилларга баҳо бериб, тарафлар ўзларининг талаб ва эътирозларига асос қилиб кўрсатган ҳолатлар у ёки бу фактик маълумотлар билан тасдиқланмаганлигини аниқласа, ҳал қилув қарорида бу ҳақдаги хулосасини асослантириши лозим.

Суд мажлисида тарафнинг низони тўғри ҳал этиш учун аҳамиятга эга бўлган далилни сақлаётганлиги ва суднинг сўрови бўйича тақдим этмаётганлиги факти аниқланганда, суд ФПК 72-моддасининг биринчи қисми талабларини ҳисобга олиб, ҳал қилув қарорининг асослантирувчи қисмида ушбу далилда мавжуд бўлган маълумотларни далиллар мажмуидан келиб чиқиб баҳолайди.

13. ФПК 44-моддасининг иккинчи қисми ва 254-моддасига мувофиқ суд ишни даъвогар томонидан арз қилинган талаблар доирасида ҳал қилади ва ўзининг ташаббусига кўра даъво предмети ёки асосини ўзгартиришга ҳақли эмас. Суд фақатгина даъвогарнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш учун зарур деб топса, шунингдек, қонунда тўғридан-тўғри назарда тутилган бошқа ҳолларда, даъвогарнинг арз қилган талаблари доирасидан четга чиқишга ҳақли.

Даъво предмети моддий-ҳуқуқий мазмунга эга бўлган, даъвогар (аризачи) томонидан тақдим этилаётган, унинг ҳуқуқлари, эркинликлари ёки қонуний манфаатларини бузиш ёки бузилиш таҳдидининг моҳиятини кўрсатадиган талабларда ифодаланади.

Даъвонинг асоси сифатида манфаатдор шахс томонидан кўрсатилаётган, даъво предмети ҳисобланган, моддий-ҳуқуқий муносабатни вужудга келтириш, ўзгартириш ёки бекор қилишга олиб келувчи фактларни тушуниш лозим.

Талабнинг ҳажмига аниқлик киритиш ҳақида сўз юритилаётганлиги боис, даъво талаблари миқдорининг оширилиши ёки камайтирилиши даъво предметини ўзгартириш сифатида кўрилиши мумкин эмас.

14. ФПК 44-моддасига мувофиқ даъвони тан олиш жавобгарнинг ҳуқуқи ҳисобланади. Агар жавобгарнинг даъвони тан олиши қонунга зид бўлса, бирор-бир шахснинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини бузса, суд даъвони тан олишни қабул қилишни рад қилиши мумкин (ФПК 169-моддасининг биринчи қисми , 226-моддасининг тўртинчи ва бешинчи қисмлари ).

15. Суд ҳал қилув қарорининг асослантирувчи қисмида низоли ҳуқуқий муносабатни ҳал қилишда суд томонидан қўлланилган моддий қонун нормасини ва ишни кўришда суд қўллаган процессуал қонун нормаларини кўрсатиши шарт. Зарур ҳолларда суд у ёки бу ҳуқуқ нормаларини қўллаш масалалари бўйича тушунтиришларни ўз ичига олган Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг қарорларига ҳавола қилиши мумкин.

Даъво муддати ўтказилганлиги муносабати билан даъво рад қилинганда, шу жумладан, уларни ўтказиш сабаблари узрсиз деб топилганда, ҳал қилув қарорининг асослантирувчи қисмида ушбу ҳолатни кўрсатилиши етарли бўлади.

16. Ҳал қилув қарорининг хулоса қисми асослантирувчи қисмда аниқланган фактик ҳолатлардан келиб чиқувчи, бунда ишда иштирок этишга жалб қилинмаган шахсларнинг ҳуқуқлари ва мажбуриятларига доир масалага дахл қилмаган ҳолда, даъвони қаноатлантириш ёки даъвони қисман ёки тўлиқ рад қилиш ҳақидаги суднинг якуний хулосаларини ўз ичига олиши лозим.

Ушбу қисмда суд дастлабки даъво бўйича ҳам, қарши даъво бўйича ҳам қандай қарор қабул қилганлигини аниқ ва тушунарли баён этиши лозим.

Ҳал қилув қарорини ижро қилишда қийинчиликлар туғдирмаслиги учун, суд томонидан ФПК 251-моддасида кўрсатилган бошқа масалалар ҳам ҳал қилиниши лозим.

Ижроси маълум шартнинг келиб чиқишига боғлиқ бўладиган ҳал қилув қарорлари қабул қилинишига ҳамда ҳал қилув қарорининг хулоса қисмига талабларнинг мазмунан кўрилмаган қисми бўйича хулосаларнинг киритилишига йўл қўйилмайди. Суднинг бундай талаблар бўйича хулосалари ҳал қилув қароридан алоҳида, ажрим шаклидаги суд ҳужжатида (кўрмасдан қолдириш, иш бўйича иш юритишни тугатиш) баён этилади.

Ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида суд харажатларини тақсимлаш масаласи, ҳал қилув қарори устидан шикоят қилиш муддати ва тартиби ҳам кўрсатилиши лозим.

Судларнинг эътибори қабул қилинган ҳал қилув қарорининг мазмуни, у эълон қилингандан сўнг раислик қилувчи томонидан тушунтирилиши лозимлигига қаратилсин.

17. У ёки бу ҳуқуқни тан олиш ҳақидаги ишлар бўйича даъво қаноатлантирилганда, суд ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида нафақат ҳуқуқнинг мавжудлиги тўғрисида, балки бундай тан олишнинг ўзидан кейин олиб келадиган ҳуқуқий оқибатларини кўрсатиши шарт (масалан, никоҳ ҳақиқий эмас деб топилганда никоҳ қайд қилинганлиги ҳақидаги далолатнома ёзуви бекор қилинади).

18. Мол-мулк натура тарзида ундириб берилганда, суд ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида мулкнинг ўзига хос маълум белгилари ва қийматини кўрсатади.

Умумий мулкни бўлиш ёки бундай мулкдан фойдаланиш тартибини белгилаш ҳақидаги низоларни кўришда (ер участкалари, уй-жой ва бошқалар), суд ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида ҳар бир тарафга бериладиган мулкнинг чегараси ва ўлчамини, чиқиш жойларини жиҳозлашни, тўсиқларни ўрнатишни, биноларни қайта планлаштириш тартибини, ўтиш жойларининг чегараси ва ўлчамини, тарафларнинг умумий фойдаланишида қолган мулкнинг чегараси ва ўлчамини ҳамда эътиборга молик бошқа ҳолатларни аниқ ва тушунарли кўрсатиши шарт.

19. Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, сиртдан қабул қилинган ҳал қилув қарорининг мазмуни ФПК 253-моддасининг қоидалари билан белгиланади (ФПК 283-моддаси ). Қонунда кўрсатилган, ҳал қилув қарорининг мазмунига мос келадиган умумий талаблардан ташқари, сиртдан қабул қилинган ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида ушбу ҳал қилув қарорини қайта кўриб чиқиш муддати ва тартиби кўрсатилиши лозим.

20. Судларнинг эътибори, қонун мазмунига кўра ҳал қилув қарори ўқиб эшиттирилганидан кейин шу қарорни қабул қилган суд томонидан бекор қилиниши ёки ўзгартирилиши мумкин эмаслигига қаратилсин.

Шу билан бирга, суд қуйидаги ҳолларда ўзи қабул қилган ҳал қилув қарорини бекор қилишга ҳақли:

иш сиртдан иш юритиш тартибида кўрилганда (ФПК 286-моддаси );

қонуний кучга кирган ҳал қилув қарорини янги очилган ҳолатлар бўйича қайта кўришда (ФПК 443-моддаси );

фуқарони бедарак йўқолган деб топиш ёки вафот этган деб эълон қилиш ҳақидаги ариза кўрилганда (ФПК 309-моддаси ).

21. ФПК 261-моддасига кўра, ҳал қилув қарори қабул қилган суд ҳал қилув қарори ёзувида йўл қўйилган хатоларни ёки очиқ кўриниб турган арифметик хатоларни ўз ташаббуси ёки ишда иштирок этувчи шахсларнинг аризасига кўра тузатиши мумкин ва бу ҳақда ажрим чиқаради.

Қўшиш, айириш, кўпайтириш, бўлиш ёки бошқа математик ҳисоблашларда йўл қўйилган хатолар очиқ кўриниб турган арифметик хатолар ҳисобланади.

Ҳал қилув қарорида, шу жумладан, қонунни нотўғри қўллаш ёки тушуниш натижасида йўл қўйилган бошқа барча хатолар, фақатгина юқори инстанция суди томонидан қонунда белгиланган тартибда тузатилиши мумкин.

Суднинг ҳал қилув қарорига тузатиш киритиш масаласи суд томонидан ижро босқичида ҳам, лекин қонунда белгиланган, мажбурий ижрога тақдим этиш мумкин бўлган муддат доирасида ҳал қилиниши мумкин.

22. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, қўшимча ҳал қилув қарори фақатгина қонунда тўғри назарда тутилган ҳолларда чиқарилиши мумкин (ФПК 262-моддаси ). Суд қўшимча ҳал қилув қарори чиқариш кўринишида ҳал қилув қарорининг мазмунини ўзгартиришга ёхуд суд мажлисида ўрганилмаган янги масалаларни ҳал қилишга ҳақли эмас.

Қўшимча ҳал қилув қарори ишни кўрган суд томонидан, фақатгина ҳал қилув қарори қонуний кучга киргунига қадар чиқарилиши мумкин. Шуни назарда тутиш лозимки, қўшимча ҳал қилув қарори чиқариш масаласи судьяларнинг бошқа таркибида ҳам кўрилиши мумкин.

Қўшимча ҳал қилув қарорини чиқариш тўғрисидаги масала ҳал қилув қарори чиқарилган кундан эътиборан ўн кундан кечиктирмай қўйилиши мумкин. Кўрсатилган муддат суд томонидан узрли деб топилган сабабларга кўра ўтказилган ҳолда, у ФПК 155-моддаси қоидаларига мувофиқ тикланиши мумкин.

Агар суднинг ҳал қилув қарорига нисбатан апелляция шикояти берилган ёки протест келтирилган бўлса ва бир вақтнинг ўзида қўшимча ҳал қилув қарори чиқариш масаласи қўйилган бўлса, суд дастлаб қўшимча ҳал қилув қарори чиқариш масаласини ҳал этади, шундан сўнг ишни апелляция инстанцияси судига юборади.

23. Ҳал қилув қарори тушунарсиз бўлган тақдирда, ишни ҳал қилган суд ўз ташаббуси билан ёки ишда иштирок этувчи шахсларнинг аризаси бўйича ҳал қилув қарорини ФПК 263-моддасида назарда тутилган тартибда, ажрим чиқариш йўли билан тушунтириши мумкин.

Ҳал қилув қарорини тушунтиришда суд унинг мазмунини ўзгартиришга ва ҳал қилув қарорида ҳал қилинмаган масалаларга тўхтаб ўтишга ҳақли эмас.

Ҳал қилув қарорини, у ижрога қаратилгунга қадар, лекин қонунда белгиланган муддат доирасида ва у мажбурий ижро қилиниши мумкин бўлган муддат давомида тушунтиришга йўл қўйилади.

24. Ёзувдаги ва очиқ кўриниб турган арифметик хатоларни тузатиш, қўшимча ҳал қилув қарори чиқариш, ҳал қилув қарорини тушунтириш ҳақидаги аризаларни кўришда суд ишда иштирок этувчи шахсларни суд мажлисининг вақти ва жойи ҳақида хабардор қилади. Бироқ, уларнинг келмаганлиги ушбу масалаларни кўриб чиқиш учун тўсқинлик қилмайди.

25. Ҳал қилув қарори, дарҳол ижро этиш ҳолатларидан ташқари, у қонуний кучга кирганидан сўнг ижрога қаратилади (ФПК 265-моддаси ).

Ҳал қилув қарори қонун бўйича (ФПК 266-моддаси ) дарҳол ижро этилиши лозим бўлган ҳолларда ёки ҳал қилув қарорининг дарҳол ижрога қаратилиши суд томонидан йўл қўйилган бўлса (ФПК 267-моддаси ), бу ҳақда ҳал қилув қарорининг асослантирувчи ва хулоса қисмида кўрсатилади. Суднинг ҳаволаси бўйича ҳал қилув қарорини дарҳол ижрога қаратиш зарурияти, ҳал қилув қарорининг ижросини кечиктириш ундирувчи учун кўп зарар келтириши мумкин бўладиган ёки ижро этиш мумкин бўлмай қоладиган ҳолатлар келтирилган ҳолда асослантирилиши лозим (масалан, даъвогарга ундирилган мулкнинг йўқотилиши ёхуд бегоналаштирилиши).

Зарур ҳолларда суд, даъвогарнинг розилиги билан суднинг ҳал қилув қарори бекор қилинганда, унинг қайтарма ижросини таъминлаш чораларини кўриши мумкин (ФПК 267-моддасининг учинчи қисми ).

Суд ҳал қилув қарорини дарҳол ижрога қаратиш масаласини у қабул қилинганидан сўнг ҳам, ишда иштирок этувчи шахсларни хабардор қилган ҳолда суд мажлисида кўриб чиқиши мумкин. Бироқ, уларнинг келмаганлиги ушбу масалани ҳал қилиш учун тўсқинлик қилмайди.

Ҳал қилув қарорини дарҳол ижрога қаратиш ҳақидаги ажрим маслаҳатхонада чиқарилади ва ишга қўшиб қўйилади.

26. Шуни назарда тутиш керакки, ҳал қилув қарорининг кўчирма нусхаси тарафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларга имзо қўйдириб топширилади ёки почта орқали ёхуд электрон ҳужжат тарзида юборилади.

Суд мажлисига келмаган тарафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларга ҳал қилув қарорининг кўчирма нусхаси у қабул қилинган кундан эътиборан беш кундан кечиктирмай почта орқали ёки электрон ҳужжат тарзида юборилади.

Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, қонуний кучга кирган ҳал қилув қарорлари, ёпиқ суд мажлисида қабул қилинганлардан ташқари, суднинг расмий веб-сайтида фақатгина тарафларнинг розилиги асосида ёки шахссизлантирилган ҳолда эълон қилиниши мумкин.

27. Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари доимий равишда судлар томонидан қабул қилинаётган ҳал қилув қарорларининг процессуал қонун талабларига мувофиқлигини ўрганиши, қонун талаблари бузилишига йўл қўймаслик чораларини кўриши лозим.

28. Ушбу қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1998 йил 17 апрелдаги «Суднинг ҳал қилув қарори ҳақида»ги 13-сонли қарори ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси К. КАМИЛОВ

Пленум котиби, Олий суд судьяси И. АЛИМОВ

Тошкент ш.,

2019 йил 24 май,

12-сон

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining

Qarori

Sudning hal qiluv qarori haqida

Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi yangi tahrirda qabul qilinishi, sud amaliyotida masalalar kelib chiqayotganligi munosabati bilan hamda qonun normalarini bir xilda va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga asoslanib Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) 6-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq hal qiluv qarori birinchi instansiya sudi tomonidan ishni daʼvo va alohida ish yuritish tartibida mazmunan koʻrish natijalari boʻyicha qabul qilinadigan sud hujjatining shakllaridan biri hisoblanadi.

Hal qiluv qarori Oʻzbekiston Respublikasi nomidan qabul qilinadi va barcha davlat organlari va boshqa organlar, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida soʻzsiz ijro etilishi lozim (FPK 16-moddasi ).

2. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, FPK 14-moddasiga muvofiq sudning hal qiluv qarori qonunga asoslangan boʻlishi lozim. Boshqa qonun hujjatlarining qoʻllanilishiga, agar ular Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlariga zid boʻlmasagina, yoʻl qoʻyiladi.

Qonunda yoki boshqa qonun hujjatida nizoli munosabatni tartibga soladigan huquq normalari mavjud boʻlmagan taqdirda, sud shunga oʻxshash munosabatlarni tartibga soladigan qonun yoxud boshqa qonun hujjati normalariga asoslangan holda qaror qabul qiladi (qonun oʻxshashligi), bunday normalar mavjud boʻlmaganda esa nizoni qonunlarning umumiy asoslari va mazmunidan kelib chiqqan holda hal etadi (huquq oʻxshashligi).

3. Hal qiluv qarori, u protsessual huquq normalariga qatʼiy rioya qilingan holda va ushbu huquqiy munosabatga nisbatan qoʻllanilishi lozim boʻlgan moddiy huquq normalariga mos ravishda qabul qilingan, zarur hollarda qonun oʻxshashligi yoki huquq oʻxshashligini qoʻllashga asoslangan boʻlsagina, qonuniy hisoblanadi.

4. Sudlarga tushuntirilsinki, hal qiluv qarori, unda ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan faktlar, sud tomonidan tekshirilgan dalillar bilan tasdiqlangan, ularning aloqadorligi va maqbulligi qonun talablariga javob beradigan yoki sud hammaga maʼlum deb topgan, isbotlashga muhtoj boʻlmagan holatlar, shuningdek, aniqlangan faktlardan kelib chiqadigan yakuniy xulosalar aks ettirilganda, asoslantirilgan hisoblanadi (FPK 73 — 75-moddalari ).

Sud topshirigʻini yuborish orqali dalillar toʻplanganda, sud hal qiluv qarorini ushbu dalillarni hisobga olgan holda, agar ular FPK 104-moddasi talablariga rioya qilingan holda olingan, sud majlisida eʼlon qilingan, ishda ishtirok etuvchi shaxslar tomonidan taqdim etilgan va boshqa dalillar majmui bilan birga baholangan taqdirdagina, asoslashi mumkin.

5. FPK 249-moddasining toʻrtinchi qismiga koʻra, sudya hal qiluv qarorini alohida xonada (maslahatxonada) ishning muhokamasi tugaganidan keyin darhol qabul qilishi shart.

Sudlarning eʼtibori asoslantirilgan hal qiluv qarorini tayyorlashni kechiktirilishi istisno hollarda, oʻta murakkab ishlar boʻyicha besh kundan ortiq boʻlmagan muddatga yoʻl qoʻyilishiga qaratilsin. Bunday hollarda hal qiluv qarorining faqatgina kirish va xulosa qismlari tayyorlanadi. Hal qiluv qarorining xulosa qismi ish muhokamasi tamomlangan sud majlisining oʻzida sudya tomonidan imzolanadi, oʻqib eshittiriladi va ishga qoʻshib qoʻyiladi.

Hal qiluv qarorining xulosa qismi eʼlon qilinganda, raislik qiluvchi ishda ishtirok etuvchi shaxslar, ularning vakillari asoslantirilgan hal qiluv qarori bilan qachon tanishishlari mumkinligini tushuntirishi shart va bu sud majlisi bayonnomasida aks ettiriladi.

Asoslantirilgan hal qiluv qarorining kirish va xulosa qismlari ish muhokamasi tugallangan kuni eʼlon qilingan, matni toʻliq boʻlmagan, hal qiluv qarorining kirish va xulosa qismiga soʻzma-soʻz mos kelishi lozim. Ish boʻyicha qabul qilingan hal qiluv qarorining sanasi, u eʼlon qilingan kun hisoblanadi.

6. Sudlarning eʼtibori FPK 253-moddasiga muvofiq sudning hal qiluv qarori kirish, bayon, asoslantiruvchi va xulosa qismlardan iborat boʻlishligiga qaratilsin.

7. Hal qiluv qarorining kirish qismini tuzishda FPK 253-moddasining ikkinchi qismiga amal qilish lozim.

Xususan, hal qiluv qarorining kirish qismida ish raqami, hal qiluv qarorining qabul qilingan vaqti va joyi, hal qiluv qarori qabul qilgan sudning nomi, sudyaning familiyasi, ismi va otasining ismi, sud majlisining kotibi, taraflar, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar, ularning vakillari, shuningdek, nizo predmeti yoki arz qilingan talab koʻrsatiladi.

Taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning shaxsiga doir maʼlumotlari shaxsni tasdiqlovchi hujjatlardagi (pasport, harbiy bilet, tugʻilganlik haqidagi guvohnoma, yashash uchun guvohnoma) yozuvlarga muvofiq koʻrsatilishi lozim.

Agar taraf yuridik shaxs boʻlsa, uning nomi davlat roʻyxatiga olish haqidagi hujjatlarga muvofiq koʻrsatilishi kerak.

8. Hal qiluv qarorining bayon qismida, FPK 253-moddasining uchinchi qismidagi talablardan tashqari, arz qilingan talablarning qisqa shakldagi mazmuni bayon etiladi. Bunda, hal qiluv qarorining matnini huquqiy ahamiyatga ega boʻlmagan holatlar bilan toʻldirishni oldini olish uchun, daʼvo va daʼvoga eʼtirozni soʻzma-soʻz bayon etilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Daʼvogar tomonidan daʼvoning asosi yoki predmeti oʻzgartirilgan yoxud uning miqdori kamaytirilgan, javobgar tomonidan qarshi daʼvo taqdim etilgan taqdirda, bu ham hal qiluv qarorining bayon qismida aks ettirilishi lozim.

Bundan tashqari, hal qiluv qarorining bayon qismida javobgarning daʼvoni toʻliq yoki qisman tan olganligi, uning daʼvoga nisbatan eʼtirozlari haqida koʻrsatilishi, shuningdek, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning tushuntirishlari bayon etilishi lozim.

Hal qiluv qarorining bayon qismida maslahatxonasida hal qiluv qarori qabul qilish paytida sud tomonidan hal qilinishi lozim boʻlgan arz qilingan iltimosnomalar (daʼvo muddatini qoʻllash, neustoykani kamaytirish, hal qiluv qarorini darhol ijroga qaratish haqidagi va boshqalar) ham bayon etiladi.

9. FPK 253-moddasining toʻrtinchi qismiga asosan hal qiluv qarorining asoslantiruvchi qismida sud tomonidan aniqlangan, ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlar koʻrsatilishi lozim. Hal qiluv qarorida sud foydasiga hal qiluv qarori qabul qilgan tarafning vajlari va dalillarini bir tomonlama bayon etilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Sud qaysi asoslarga koʻra boshqa tarafning vajlari sud tomonidan qabul qilinmaganligini koʻrsatishi shart.

Sud sud majlisida tekshirilgan dalillarni FPK 80-moddasida nazarda tutilgan qoidalarga rioya qilgan holda baholaydi.

10. FPK 80-moddasining toʻrtinchi qismiga binoan hech bir dalil sud uchun oldindan belgilab qoʻyilgan kuchga ega emasligi sababli, ekspertning xulosasi boshqa dalillar oldida ustunlikka ega boʻlmaydi va sud uchun majburiy hisoblanmaydi. U boshqa dalillar majmui bilan birga baholanishi lozim.

Ekspertning xulosasiga hal qiluv qarorining asoslantiruvchi qismida baho berilishi lozim. Bunda sud ekspertning xulosasi nimaga asoslanganligini, ekspertizaga taqdim etilgan hujjatlar toʻliq tekshirilgan yoki tekshirilmaganligini va u tomonidan tegishincha tahlil qilingan yoki qilinmaganligini koʻrsatishi lozim. Sud ekspert xulosasiga qoʻshilmasligini hal qiluv qarorida asoslantirishi kerak.

Taraf ekspertizada ishtirok etishdan bosh tortganda va mazkur tarafning ishtirokisiz ekspertiza oʻtkazish imkoniyati boʻlmasa, aniqlanishi uchun ekspertiza tayinlangan faktni aniqlash masalasi sud tomonidan FPK 95-moddasining beshinchi qismida nazarda tutilgan qoidalarga muvofiq hal etiladi.

FPK 98-moddasining ikkinchi qismi mazmuniga koʻra, ekspertning sud majlisida bergan ogʻzaki tushuntirishlari, faqatgina u tomonidan dastlab berilgan yozma xulosani tushuntirishga oid qismi boʻyicha dalil boʻlishi mumkin.

11. FPK 75-moddasining ikkinchi qismiga koʻra, bir fuqarolik ishi boʻyicha sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori bilan aniqlangan faktlar xuddi shu shaxslar oʻrtasidagi boshqa fuqarolik ishini koʻrayotgan sud uchun majburiy hisoblanadi. Koʻrsatilgan holatlar nizolashilmaydi va yangidan isbot qilinmaydi.

Iqtisodiy yoki maʼmuriy sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori bilan aniqlangan holatlar xuddi shu shaxslar ishtirokidagi boshqa fuqarolik ishini koʻrayotgan sud uchun ham shunday ahamiyatga ega. (FPK 75-moddasining uchinchi qismi ).

FPK 75-moddasining toʻrtinchi qismiga koʻra, jinoyat ishi boʻyicha qonuniy kuchga kirgan sud hukmi sud tomonidan hukm etilgan shaxs harakatlarining fuqarolik-huquqiy oqibatlari toʻgʻrisidagi ishni koʻrib chiqayotgan sud uchun faqat shu harakatlar sodir etilgan yoki etilmaganligi va ular mazkur shaxs tomonidan sodir etilgan yoki etilmaganligi masalalari yuzasidangina majburiydir.

Bunday jinoyat ishidan kelib chiquvchi daʼvoni koʻrayotgan sud javobgarning aybliligi masalasini muhokama qilishga haqli boʻlmasdan, balki fuqarolik ishi muhokamasida tekshirilgan, zararning miqdorini (xususan, javobgarning mulkiy ahvoli yoki jabrlanuvchining aybini hisobga olish) belgilashga taʼsir qiladigan dalillarga oʻzgacha baho berishga haqli.

12. Sud hal qiluv qarorida ish uchun ahamiyatga ega u yoki bu holatlar tasdiqlanadigan dalillarni koʻrsatib oʻtilishi bilan chegaralanmasdan, balki bu dalillarning mazmunini bayon etishi shart.

Agar sud dalillarga baho berib, taraflar oʻzlarining talab va eʼtirozlariga asos qilib koʻrsatgan holatlar u yoki bu faktik maʼlumotlar bilan tasdiqlanmaganligini aniqlasa, hal qiluv qarorida bu haqdagi xulosasini asoslantirishi lozim.

Sud majlisida tarafning nizoni toʻgʻri hal etish uchun ahamiyatga ega boʻlgan dalilni saqlayotganligi va sudning soʻrovi boʻyicha taqdim etmayotganligi fakti aniqlanganda, sud FPK 72-moddasining birinchi qismi talablarini hisobga olib, hal qiluv qarorining asoslantiruvchi qismida ushbu dalilda mavjud boʻlgan maʼlumotlarni dalillar majmuidan kelib chiqib baholaydi.

13. FPK 44-moddasining ikkinchi qismi va 254-moddasiga muvofiq sud ishni daʼvogar tomonidan arz qilingan talablar doirasida hal qiladi va oʻzining tashabbusiga koʻra daʼvo predmeti yoki asosini oʻzgartirishga haqli emas. Sud faqatgina daʼvogarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun zarur deb topsa, shuningdek, qonunda toʻgʻridan-toʻgʻri nazarda tutilgan boshqa hollarda, daʼvogarning arz qilgan talablari doirasidan chetga chiqishga haqli.

Daʼvo predmeti moddiy-huquqiy mazmunga ega boʻlgan, daʼvogar (arizachi) tomonidan taqdim etilayotgan, uning huquqlari, erkinliklari yoki qonuniy manfaatlarini buzish yoki buzilish tahdidining mohiyatini koʻrsatadigan talablarda ifodalanadi.

Daʼvoning asosi sifatida manfaatdor shaxs tomonidan koʻrsatilayotgan, daʼvo predmeti hisoblangan, moddiy-huquqiy munosabatni vujudga keltirish, oʻzgartirish yoki bekor qilishga olib keluvchi faktlarni tushunish lozim.

Talabning hajmiga aniqlik kiritish haqida soʻz yuritilayotganligi bois, daʼvo talablari miqdorining oshirilishi yoki kamaytirilishi daʼvo predmetini oʻzgartirish sifatida koʻrilishi mumkin emas.

14. FPK 44-moddasiga muvofiq daʼvoni tan olish javobgarning huquqi hisoblanadi. Agar javobgarning daʼvoni tan olishi qonunga zid boʻlsa, biror-bir shaxsning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini buzsa, sud daʼvoni tan olishni qabul qilishni rad qilishi mumkin (FPK 169-moddasining birinchi qismi , 226-moddasining toʻrtinchi va beshinchi qismlari ).

15. Sud hal qiluv qarorining asoslantiruvchi qismida nizoli huquqiy munosabatni hal qilishda sud tomonidan qoʻllanilgan moddiy qonun normasini va ishni koʻrishda sud qoʻllagan protsessual qonun normalarini koʻrsatishi shart. Zarur hollarda sud u yoki bu huquq normalarini qoʻllash masalalari boʻyicha tushuntirishlarni oʻz ichiga olgan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarorlariga havola qilishi mumkin.

Daʼvo muddati oʻtkazilganligi munosabati bilan daʼvo rad qilinganda, shu jumladan, ularni oʻtkazish sabablari uzrsiz deb topilganda, hal qiluv qarorining asoslantiruvchi qismida ushbu holatni koʻrsatilishi yetarli boʻladi.

16. Hal qiluv qarorining xulosa qismi asoslantiruvchi qismda aniqlangan faktik holatlardan kelib chiquvchi, bunda ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan shaxslarning huquqlari va majburiyatlariga doir masalaga daxl qilmagan holda, daʼvoni qanoatlantirish yoki daʼvoni qisman yoki toʻliq rad qilish haqidagi sudning yakuniy xulosalarini oʻz ichiga olishi lozim.

Ushbu qismda sud dastlabki daʼvo boʻyicha ham, qarshi daʼvo boʻyicha ham qanday qaror qabul qilganligini aniq va tushunarli bayon etishi lozim.

Hal qiluv qarorini ijro qilishda qiyinchiliklar tugʻdirmasligi uchun, sud tomonidan FPK 251-moddasida koʻrsatilgan boshqa masalalar ham hal qilinishi lozim.

Ijrosi maʼlum shartning kelib chiqishiga bogʻliq boʻladigan hal qiluv qarorlari qabul qilinishiga hamda hal qiluv qarorining xulosa qismiga talablarning mazmunan koʻrilmagan qismi boʻyicha xulosalarning kiritilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Sudning bunday talablar boʻyicha xulosalari hal qiluv qaroridan alohida, ajrim shaklidagi sud hujjatida (koʻrmasdan qoldirish, ish boʻyicha ish yuritishni tugatish) bayon etiladi.

Hal qiluv qarorining xulosa qismida sud xarajatlarini taqsimlash masalasi, hal qiluv qarori ustidan shikoyat qilish muddati va tartibi ham koʻrsatilishi lozim.

Sudlarning eʼtibori qabul qilingan hal qiluv qarorining mazmuni, u eʼlon qilingandan soʻng raislik qiluvchi tomonidan tushuntirilishi lozimligiga qaratilsin.

17. U yoki bu huquqni tan olish haqidagi ishlar boʻyicha daʼvo qanoatlantirilganda, sud hal qiluv qarorining xulosa qismida nafaqat huquqning mavjudligi toʻgʻrisida, balki bunday tan olishning oʻzidan keyin olib keladigan huquqiy oqibatlarini koʻrsatishi shart (masalan, nikoh haqiqiy emas deb topilganda nikoh qayd qilinganligi haqidagi dalolatnoma yozuvi bekor qilinadi).

18. Mol-mulk natura tarzida undirib berilganda, sud hal qiluv qarorining xulosa qismida mulkning oʻziga xos maʼlum belgilari va qiymatini koʻrsatadi.

Umumiy mulkni boʻlish yoki bunday mulkdan foydalanish tartibini belgilash haqidagi nizolarni koʻrishda (yer uchastkalari, uy-joy va boshqalar), sud hal qiluv qarorining xulosa qismida har bir tarafga beriladigan mulkning chegarasi va oʻlchamini, chiqish joylarini jihozlashni, toʻsiqlarni oʻrnatishni, binolarni qayta planlashtirish tartibini, oʻtish joylarining chegarasi va oʻlchamini, taraflarning umumiy foydalanishida qolgan mulkning chegarasi va oʻlchamini hamda eʼtiborga molik boshqa holatlarni aniq va tushunarli koʻrsatishi shart.

19. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, sirtdan qabul qilingan hal qiluv qarorining mazmuni FPK 253-moddasining qoidalari bilan belgilanadi (FPK 283-moddasi ). Qonunda koʻrsatilgan, hal qiluv qarorining mazmuniga mos keladigan umumiy talablardan tashqari, sirtdan qabul qilingan hal qiluv qarorining xulosa qismida ushbu hal qiluv qarorini qayta koʻrib chiqish muddati va tartibi koʻrsatilishi lozim.

20. Sudlarning eʼtibori, qonun mazmuniga koʻra hal qiluv qarori oʻqib eshittirilganidan keyin shu qarorni qabul qilgan sud tomonidan bekor qilinishi yoki oʻzgartirilishi mumkin emasligiga qaratilsin.

Shu bilan birga, sud quyidagi hollarda oʻzi qabul qilgan hal qiluv qarorini bekor qilishga haqli:

ish sirtdan ish yuritish tartibida koʻrilganda (FPK 286-moddasi );

qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarorini yangi ochilgan holatlar boʻyicha qayta koʻrishda (FPK 443-moddasi );

fuqaroni bedarak yoʻqolgan deb topish yoki vafot etgan deb eʼlon qilish haqidagi ariza koʻrilganda (FPK 309-moddasi ).

21. FPK 261-moddasiga koʻra, hal qiluv qarori qabul qilgan sud hal qiluv qarori yozuvida yoʻl qoʻyilgan xatolarni yoki ochiq koʻrinib turgan arifmetik xatolarni oʻz tashabbusi yoki ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga koʻra tuzatishi mumkin va bu haqda ajrim chiqaradi.

Qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish, boʻlish yoki boshqa matematik hisoblashlarda yoʻl qoʻyilgan xatolar ochiq koʻrinib turgan arifmetik xatolar hisoblanadi.

Hal qiluv qarorida, shu jumladan, qonunni notoʻgʻri qoʻllash yoki tushunish natijasida yoʻl qoʻyilgan boshqa barcha xatolar, faqatgina yuqori instansiya sudi tomonidan qonunda belgilangan tartibda tuzatilishi mumkin.

Sudning hal qiluv qaroriga tuzatish kiritish masalasi sud tomonidan ijro bosqichida ham, lekin qonunda belgilangan, majburiy ijroga taqdim etish mumkin boʻlgan muddat doirasida hal qilinishi mumkin.

22. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, qoʻshimcha hal qiluv qarori faqatgina qonunda toʻgʻri nazarda tutilgan hollarda chiqarilishi mumkin (FPK 262-moddasi ). Sud qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarish koʻrinishida hal qiluv qarorining mazmunini oʻzgartirishga yoxud sud majlisida oʻrganilmagan yangi masalalarni hal qilishga haqli emas.

Qoʻshimcha hal qiluv qarori ishni koʻrgan sud tomonidan, faqatgina hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirguniga qadar chiqarilishi mumkin. Shuni nazarda tutish lozimki, qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarish masalasi sudyalarning boshqa tarkibida ham koʻrilishi mumkin.

Qoʻshimcha hal qiluv qarorini chiqarish toʻgʻrisidagi masala hal qiluv qarori chiqarilgan kundan eʼtiboran oʻn kundan kechiktirmay qoʻyilishi mumkin. Koʻrsatilgan muddat sud tomonidan uzrli deb topilgan sabablarga koʻra oʻtkazilgan holda, u FPK 155-moddasi qoidalariga muvofiq tiklanishi mumkin.

Agar sudning hal qiluv qaroriga nisbatan apellyatsiya shikoyati berilgan yoki protest keltirilgan boʻlsa va bir vaqtning oʻzida qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarish masalasi qoʻyilgan boʻlsa, sud dastlab qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarish masalasini hal etadi, shundan soʻng ishni apellyatsiya instansiyasi sudiga yuboradi.

23. Hal qiluv qarori tushunarsiz boʻlgan taqdirda, ishni hal qilgan sud oʻz tashabbusi bilan yoki ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasi boʻyicha hal qiluv qarorini FPK 263-moddasida nazarda tutilgan tartibda, ajrim chiqarish yoʻli bilan tushuntirishi mumkin.

Hal qiluv qarorini tushuntirishda sud uning mazmunini oʻzgartirishga va hal qiluv qarorida hal qilinmagan masalalarga toʻxtab oʻtishga haqli emas.

Hal qiluv qarorini, u ijroga qaratilgunga qadar, lekin qonunda belgilangan muddat doirasida va u majburiy ijro qilinishi mumkin boʻlgan muddat davomida tushuntirishga yoʻl qoʻyiladi.

24. Yozuvdagi va ochiq koʻrinib turgan arifmetik xatolarni tuzatish, qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarish, hal qiluv qarorini tushuntirish haqidagi arizalarni koʻrishda sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarni sud majlisining vaqti va joyi haqida xabardor qiladi. Biroq, ularning kelmaganligi ushbu masalalarni koʻrib chiqish uchun toʻsqinlik qilmaydi.

25. Hal qiluv qarori, darhol ijro etish holatlaridan tashqari, u qonuniy kuchga kirganidan soʻng ijroga qaratiladi (FPK 265-moddasi ).

Hal qiluv qarori qonun boʻyicha (FPK 266-moddasi ) darhol ijro etilishi lozim boʻlgan hollarda yoki hal qiluv qarorining darhol ijroga qaratilishi sud tomonidan yoʻl qoʻyilgan boʻlsa (FPK 267-moddasi ), bu haqda hal qiluv qarorining asoslantiruvchi va xulosa qismida koʻrsatiladi. Sudning havolasi boʻyicha hal qiluv qarorini darhol ijroga qaratish zaruriyati, hal qiluv qarorining ijrosini kechiktirish undiruvchi uchun koʻp zarar keltirishi mumkin boʻladigan yoki ijro etish mumkin boʻlmay qoladigan holatlar keltirilgan holda asoslantirilishi lozim (masalan, daʼvogarga undirilgan mulkning yoʻqotilishi yoxud begonalashtirilishi).

Zarur hollarda sud, daʼvogarning roziligi bilan sudning hal qiluv qarori bekor qilinganda, uning qaytarma ijrosini taʼminlash choralarini koʻrishi mumkin (FPK 267-moddasining uchinchi qismi ).

Sud hal qiluv qarorini darhol ijroga qaratish masalasini u qabul qilinganidan soʻng ham, ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilgan holda sud majlisida koʻrib chiqishi mumkin. Biroq, ularning kelmaganligi ushbu masalani hal qilish uchun toʻsqinlik qilmaydi.

Hal qiluv qarorini darhol ijroga qaratish haqidagi ajrim maslahatxonada chiqariladi va ishga qoʻshib qoʻyiladi.

26. Shuni nazarda tutish kerakki, hal qiluv qarorining koʻchirma nusxasi taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga imzo qoʻydirib topshiriladi yoki pochta orqali yoxud elektron hujjat tarzida yuboriladi.

Sud majlisiga kelmagan taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga hal qiluv qarorining koʻchirma nusxasi u qabul qilingan kundan eʼtiboran besh kundan kechiktirmay pochta orqali yoki elektron hujjat tarzida yuboriladi.

Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarorlari, yopiq sud majlisida qabul qilinganlardan tashqari, sudning rasmiy veb-saytida faqatgina taraflarning roziligi asosida yoki shaxssizlantirilgan holda eʼlon qilinishi mumkin.

27. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari doimiy ravishda sudlar tomonidan qabul qilinayotgan hal qiluv qarorlarining protsessual qonun talablariga muvofiqligini oʻrganishi, qonun talablari buzilishiga yoʻl qoʻymaslik choralarini koʻrishi lozim.

28. Ushbu qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1998-yil 17-apreldagi “Sudning hal qiluv qarori haqida”gi 13-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi K. KAMILOV

Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi I. ALIMOV

Toshkent sh.,

2019-yil 24-may,

12-son

lex.uz

Пленума Верховного суда Республики Узбекистан

Постановление

О решении суда

В связи с принятием в новой редакции Гражданского процессуального кодекса Республики Узбекистан, вопросами, возникающими в судебной практике, а также в целях обеспечения единообразного и правильного применения норм закона, руководствуясь статьей 17 Закона «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:

1. В соответствии с частью второй статьи 6 Гражданского процессуального кодекса Республики Узбекистан (далее — ГПК) решение является одной из форм судебного акта, принимаемого судом первой инстанции по результатам рассмотрения по существу дел искового и особого производства.

Решение принимается именем Республики Узбекистан и подлежит неукоснительному исполнению на всей территории Республики Узбекистан всеми государственными и иными органами, организациями, должностными лицами и гражданами ( статья 16 ГПК).

2. Судам следует иметь в виду, что в соответствии со статьей 14 ГПК решение суда должно быть основано на законе. Применение других актов законодательства допускается лишь в случае, если они не противоречат Конституции и законам Республики Узбекистан.

В случае отсутствия в законе либо другом законодательном акте норм, регулирующих спорное отношение, суд принимает решение, основываясь на нормах закона либо другого законодательного акта, регулирующего сходные отношения (аналогия закона), а при отсутствии таких норм, разрешает спор исходя из общих начал и смысла законов (аналогия права).

3. Решение является законным в том случае, когда оно принято при точном соблюдении норм процессуального права и в полном соответствии с нормами материального права, которые подлежат применению к данному правоотношению, или основано на применении, в необходимых случаях, аналогии закона или аналогии права.

4. Разъяснить судам, что решение является обоснованным, если в нем отражены имеющие значение для дела факты, подтвержденные исследованными судом доказательствами, удовлетворяющими требованиям закона об их относимости и допустимости или обстоятельства, признанные судом общеизвестными, не нуждающимися в доказывании, а также исчерпывающие выводы, вытекающие из установленных фактов ( статьи 73 — 75 ГПК).

В случае собирания доказательств посредством направления судебного поручения, суд вправе обосновать решение с учетом этих доказательств лишь при условии, если они были получены с соблюдением требований статьи 104 ГПК, оглашены в судебном заседании, предъявлены лицам, участвующим в деле, и оценены в совокупности с другими доказательствами по делу.

5. В силу части четвертой статьи 249 ГПК судья должен принимать решение в отдельном помещении (совещательной комнате) немедленно после окончания разбирательства по делу.

Обратить внимание судов, что отложение составления мотивированного решения допускается в исключительных случаях по особо сложным делам на срок не более пяти дней. В таких случаях составляются лишь вводная и резолютивная части решения. Резолютивная часть решения подписывается и объявляется судьей в том же заседании суда, в котором закончилось разбирательство дела и приобщается к делу.

При объявлении резолютивной части решения председательствующий обязан разъяснить, когда лица, участвующие в деле, их представители могут ознакомиться с мотивированным решением, что отражается в протоколе судебного заседания.

Вводная и резолютивная части мотивированного решения должны дословно соответствовать вводной и резолютивной частям неполного текста решения, объявленного в день окончания разбирательства дела. Датой принятия решения по делу является день его объявления.

6. Обратить внимание судов, что в соответствии со статьей 253 ГПК решение суда состоит из вводной, описательной, мотивировочной и резолютивной частей.

7. При составлении вводной части необходимо руководствоваться частью второй статьи 253 ГПК.

В частности, во вводной части решения указываются номер дела, время и место принятия решения, наименование суда, принявшего решение, фамилия и инициалы судьи, секретаря судебного заседания, сторон, других лиц, участвующих в деле, их представителей, а также предмет спора или заявленное требование.

Персональные данные сторон и других участвующих в деле лиц, необходимо указывать в соответствии с записью в документе, удостоверяющем личность (паспорт, военный билет, свидетельство о рождении, вид на жительство).

Если стороной является юридическое лицо, то его наименование следует указывать в соответствии с документами о государственной регистрации.

8. В описательной части, помимо требований части третьей статьи 253 ГПК, в краткой форме излагается содержание заявленных требований. При этом во избежание загромождения текста решения обстоятельствами, не имеющими правового значения, не допускается дословное изложение иска и возражения на иск.

В случае изменения истцом основания или предмета иска либо уменьшения его размера, предъявления ответчиком встречного иска, это также должно быть отражено в описательной части решения.

Кроме этого, в описательной части решения должно быть указано о признании ответчиком иска полностью или частично, приведены его возражения на иск, а также изложены объяснения других лиц, участвующих в деле.

В описательной части решения также излагаются заявленные ходатайства, подлежащие разрешению судом в совещательной комнате при вынесении решения (о применении срока исковой давности, уменьшении неустойки, обращении решения к немедленному исполнению и другие).

9. Согласно части четвертой статьи 253 ГПК в мотивировочной части решения должны быть указаны все установленные судом обстоятельства, имеющие значение для дела. Не допускается одностороннее изложение в решении доводов и доказательств, стороны, в пользу которой суд принял решение. Суд обязан указать, по каким основаниям им не приняты доводы другой стороны.

Суд оценивает исследованные в судебном заседании доказательства с соблюдением требований, предусмотренных статьей 80 ГПК.

10. Поскольку в силу части четвертой статьи 80 ГПК никакие доказательства не имеют для суда заранее установленной силы, заключение эксперта не обладает преимуществом перед другими доказательствами и не является обязательным для суда. Оно должно оцениваться в совокупности с другими доказательствами.

Оценка заключения эксперта должна быть дана в мотивировочной части решения. При этом суд должен указать, на чем основаны выводы эксперта, полно ли исследованы материалы, представленные на экспертизу, и сделан ли им соответствующий анализ. Несогласие с заключением эксперта суд обязан мотивировать в решении.

При уклонении стороны от участия в экспертизе и невозможности проведения экспертизы без участия этой стороны, вопрос об установлении факта, для выяснения которого была назначена экспертиза, разрешается судом в соответствии с правилами, предусмотренными в части пятой статьи 95 ГПК.

По смыслу части второй статьи 98 ГПК устные пояснения эксперта, данные в судебном заседании, могут быть доказательствами лишь в части разъяснения письменного заключения, данного им ранее.

11. Согласно части второй статьи 75 ГПК факты, установленные вступившим в законную силу решением по ранее рассмотренному гражданскому делу, является обязательным для суда, рассматривающего другое гражданское дело между теми же лицами. Указанные обстоятельства не подлежат оспариванию и доказыванию вновь.

Такое же значение имеют для суда, рассматривающего гражданское дело, обстоятельства, установленные вступившим в законную силу решением экономического или административного суда с участием тех же лиц ( часть третья статьи 75 ГПК).

Согласно части четвертой статьи 75 ГПК, вступивший в законную силу приговор суда по уголовному делу, обязателен для суда, рассматривающего дело о гражданско-правовых последствиях действий лица, в отношении которого состоялся приговор, лишь по вопросам о том, имели ли место эти действия и совершены ли они данным лицом.

Суд, рассматривающий иск, вытекающий из такого уголовного дела, не вправе обсуждать виновность ответчика, однако, вправе дать иную оценку исследованным при разбирательстве гражданского дела доказательствам, влияющим на определение размера возмещения (в частности, учет имущественного положения ответчика или вины потерпевшего).

12. Суд не должен ограничиваться перечислением в решении доказательств, которыми подтверждаются те или иные обстоятельства, имеющие значение для дела, а обязан изложить содержание этих доказательств.

Если суд, оценив доказательства, установит, что те или иные фактические данные не подтверждают обстоятельств, на которые стороны сослались как на основание своих требований и возражений, он должен мотивировать в решении свой вывод об этом.

При установлении в судебном заседании факта, что сторона удерживает и не представляет по запросу суда доказательство, имеющее значение для правильного разрешения спора, суд в мотивировочной части решения, исходя из совокупности доказательств, оценивает сведения, содержащиеся в этом доказательстве, с учетом требований части первой статьи 72 ГПК.

13. В соответствии с частью второй статьи 44 и статьей 254 ГПК суд разрешает дело в пределах заявленных истцом требований и не вправе по своей инициативе изменять предмет или основание иска. Суд вправе выйти за пределы заявленных истцом требований лишь в случаях, если признает это необходимым для защиты прав и охраняемых законом интересов истца, а также в других случаях, прямо предусмотренных законом.

Предмет иска выражается в предъявляемых истцом (заявителем) требованиях, имеющих материально-правовое содержание, с указанием сути нарушения или угрозы нарушения его прав, свобод или законных интересов.

Под основанием иска следует понимать указываемые заинтересованным лицом факты, влекущие за собой возникновение, изменение или прекращение материального правоотношения, являющегося предметом иска.

Увеличение или уменьшение размера исковых требований не может рассматриваться как изменение предмета иска, поскольку речь идет об уточнении объема требования.

14. В соответствии со статьей 44 ГПК признание иска является правом ответчика. Если признание иска ответчиком противоречит закону, нарушает чьи-либо права, свободы и законные интересы, то суд отказывает в принятии признания иска ( часть первая статьи 169, части четвертая и пятая статьи 226 ГПК).

15. В мотивировочной части решения суд обязан указать норму материального закона, примененную судом при разрешении спорного правоотношения, и нормы процессуального закона, которыми руководствовался суд при рассмотрении дела. В необходимых случаях суд может делать ссылку на постановления Пленума Верховного суда Республики Узбекистан, содержащие разъяснения по вопросам применения той или иной нормы права.

Если в иске отказано в связи с пропуском срока исковой давности, в том числе, признания причины их пропуска неуважительными, в мотивировочной части решения достаточно указания на данное обстоятельство.

16. Резолютивная часть решения должна содержать исчерпывающие выводы суда об удовлетворении иска или об отказе в иске полностью или в части, вытекающие из установленных в мотивировочной части фактических обстоятельств, не затрагивая при этом вопрос о правах и обязанностях лиц, не привлеченных к участию в деле.

В этой части четко и понятно должно быть изложено, что постановил суд, как по первоначальному, так и встречному иску.

Судом должны быть разрешены и другие вопросы, указанные в статье 251 ГПК, с тем, чтобы решение не вызывало затруднений при исполнении.

Недопустимо принятие решений, исполнение которых ставится в зависимость от наступления определенного условия, а также включение в резолютивную часть решения суда выводов по той части требований, которые по существу не рассматривались. Выводы суда по этим требованиям излагаются в отдельном от решения судебном акте в форме определений (об оставлении без рассмотрения, о прекращении производства по делу).

В резолютивной части решения подлежит указанию также вопрос распределения судебных расходов, срок и порядок обжалования решения.

Обратить внимание судов на необходимость разъяснения председательствующим сути принятого решения после его объявления.

17. При удовлетворении иска по делам о признании того или иного права суд обязан указать в резолютивной части решения, не только о наличии права, но и о правовых последствиях, которое влечет за собой такое признание (например, при признании брака недействительным аннулируется актовая запись о регистрации такого брака).

18. При присуждении имущества в натуре суд указывает в резолютивной части решения индивидуально определенные признаки и стоимость имущества.

При рассмотрении споров о разделе имущества, находящегося в общей собственности, либо определении порядка пользования таким имуществом (земельные участки, домостроения и т.д.), суд обязан в резолютивной части четко и ясно указать границы и размеры части имущества, передаваемой каждой из сторон, места оборудования выходов, установление ограждений, порядок перепланировки помещений, размеры и границы проходов, размеры и границы части имущества, оставшегося в общем пользовании сторон, и другие заслуживающие внимания обстоятельства.

19. Судам следует иметь в виду, что содержание заочного решения определяется правилами статьи 253 ГПК ( статья 283 ГПК). Помимо соответствия общим требованиям, предъявляемым законом к содержанию решения, резолютивная часть заочного решения должна содержать указание на срок и порядок подачи заявления о пересмотре этого решения.

20. Обратить внимание судов, что по смыслу закона решение суда после его оглашения не может быть отменено или изменено принявшим его судом.

Вместе с тем, суд вправе отменить принятое им решение в случаях:

рассмотрения дела в порядке заочного производства ( статья 286 ГПК);

пересмотра вступившего в законную силу решения по вновь открывшимся обстоятельствам ( статья 443 ГПК);

рассмотрения заявления о признании гражданина безвестно отсутствующим или объявлении умершим ( статья 309 ГПК);

21. Согласно статьи 261 ГПК суд, принявший решение, может по своей инициативе или по заявлению лиц, участвующих в деле, исправить допущенные в решении описки или явные арифметические ошибки, о чем выносит определение.

Явными арифметическими считаются ошибки, допущенные в сложении, вычитании, умножении, делении или других математических вычислениях.

Любые другие допущенные в решении ошибки, в том числе в результате неправильного применения или понимания закона, могут быть исправлены только судом вышестоящей инстанции в установленном законом порядке.

Вопрос о внесении исправлений в решение суда может быть разрешен судом и в стадии исполнения, но в пределах установленного законом срока, в течение которого оно может быть предъявлено к принудительному исполнению.

22. Обратить внимание судов, что дополнительное решение может быть вынесено лишь в случаях прямо предусмотренных законом ( статья 262 ГПК). Суд не вправе под видом вынесения дополнительного решения изменить содержание решения либо разрешить новые вопросы, не исследованные в судебном заседании.

Дополнительное решение может быть вынесено судом, рассмотревшим дело, лишь до вступления решения в законную силу. Следует иметь в виду, что вопрос о вынесении дополнительного решения может быть рассмотрен и в другом составе судей.

Вопрос о вынесении дополнительного решения может быть поставлен не позднее десяти дней со дня вынесения решения. В случае пропуска указанного срока по причинам, признанным судом уважительными, он может быть восстановлен по правилам статьи 155 ГПК.

В случае, если на решение суда подана апелляционная жалоба или принесен апелляционный протест и одновременно поставлен вопрос о вынесении дополнительного решения, суд сначала разрешает вопрос о вынесении дополнительного решения, а затем направляет дело в суд апелляционной инстанции.

23. В случае неясности решения, суд, которым разрешено дело, вправе по своей инициативе или по заявлению лиц, участвующих в деле, разъяснить решение путем вынесения определения в порядке, предусмотренном статьей 263 ГПК.

При разъяснении решения суд не вправе изменить его содержание и не может касаться вопросов, которые не разрешены в судебном решении.

Разъяснение решения допускается до приведения его в исполнение, но в пределах установленного законом срока, в течение которого оно может быть принудительно исполнено.

24. При рассмотрении заявлений об исправлении описок и явных арифметических ошибок, вынесении дополнительного решения, разъяснении решения суд извещает лиц, участвующих в деле, о времени и месте судебного заседания. Однако их неявка не является препятствием для рассмотрения этих вопросов.

25. Решение приводится в исполнение после вступления его в законную силу, кроме случаев немедленного исполнения ( статья 265 ГПК).

В случаях, когда решение подлежит немедленному исполнению по закону ( статья 266 ГПК) либо немедленное исполнение решения допущено судом ( статья 267 ГПК) об этом указывается в мотивировочной и резолютивной части решении суда. Необходимость обращения решения к немедленному исполнению по усмотрению суда должна быть обоснована приведением обстоятельств, вследствие которых замедление исполнения решения может привести к значительному ущербу для взыскателя или невозможности его исполнения (например, утрата либо отчуждение имущества, присужденного истцу).

В необходимых случаях суд с согласия истца может применить меры, направленные на обеспечения поворота исполнения решения на случай его отмены ( статья 267 ГПК).

Суд может рассмотреть вопрос о немедленном исполнении решения и после его принятия в судебном заседании с извещением участвующих в деле лиц о времени и месте заседания. Однако их неявка не является препятствием для разрешения этого вопроса.

Определение об обращении решения к немедленному исполнению выносится в совещательной комнате и приобщается к делу.

26. Следует иметь в виду, что копия решения сторонам и другим лицам, участвующим в деле, вручается под расписку или направляется по почте либо в виде электронного документа по их просьбе.

Сторонам и другим участвующим в деле лицам, не явившимся в судебное заседание, копия решения направляется по почте или в виде электронного документа не позднее пяти дней со дня его вынесения.

Судам следует учитывать, что вступившие в законную силу решения, за исключением принятых в закрытом судебном заседании, могут быть опубликованы на официальном веб-сайте суда лишь с согласия сторон или с обезличиванием.

27. Суду Республики Каракалпакстан, областным и Ташкентскому городскому судам следует регулярно изучать принимаемые судами решения на предмет соответствия их предъявляемым процессуальным законом требованиям, принимать меры к недопущению нарушений требований закона.

28. В связи с принятием данного постановления, признать утратившим силу постановление Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 17 апреля 1998 года № 13 «О судебном решении».

Председатель Верховного суда Республики Узбекистан К. КАМИЛОВ

Секретарь Пленума, судья Верховного суда И. АЛИМОВ

г. Ташкент,

24 мая 2019 г.,

№ 12

lex.uz