📅 2019-yil 25-oktabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2019-yil 25-oktabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2019 йил 25 октябрь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 25 октября 2019 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 25 October 2019 · Other documents · Oliy sudi Plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
қарори
Маъмурий ишлар бўйича суд харажатларини ундириш амалиёти тўғрисида
Маъмурий ишлар бўйича суд харажатларини ундириш амалиётида мавжуд камчиликларни бартараф қилиш, судлар томонидан мазкур масалага доир қонун ҳужжатлари тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 22-моддасига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:
1. Судлар шуни назарда тутиши лозимки, маъмурий ишлар бўйича суд харажатлари давлат божи ва ишни кўриш билан боғлиқ чиқимлардан иборат.
2. Ўзбекистон Республикасининг «Давлат божи тўғрисида»ги Қонуни (бундан буён матнда «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун деб юритилади) 3-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ давлат божи деганда, юридик аҳамиятга молик ҳаракатларни амалга оширганлик ва (ёки) бундай ҳаракатлар учун ваколатли муассасалар ва (ёки) мансабдор шахслар томонидан ҳужжатлар берганлик учун ундириладиган мажбурий тўлов тушунилади.
Давлат божи бошқа мажбурий тўловлар қаторида Ўзбекистон Республикасининг Давлат бюджетини шакллантиришнинг таркибий қисмини ташкил этиши туфайли, судлар маъмурий ишлар бўйича давлат божи ундиришга доир қонун талабларига сўзсиз риоя этиши шарт.
3. Тушунтирилсинки, маъмурий ишлар бўйича давлат божи қуйидагилардан ундирилади:
1) биринчи инстанция судига бериладиган:
идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар юзасидан низолашиш тўғрисидаги;
маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг, давлат бошқаруви органларининг, маъмурий-ҳуқуқий фаолиятни амалга оширишга ваколатли бўлган бошқа органларнинг, фуқаролар ўзини-ўзи бошқариш органларининг ва улар мансабдор шахсларининг қонунчиликка мос келмайдиган ҳамда фуқаролар ёки юридик шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузадиган қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан низолашиш тўғрисидаги;
сайлов комиссияларининг ҳаракатлари (қарорлари) юзасидан низолашиш тўғрисидаги;
нотариал ҳаракатни амалга ошириш, фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзишни рўйхатга олиш рад этилганлиги ёки нотариуснинг ёхуд фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органи мансабдор шахсининг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан низолашиш тўғрисидаги;
давлат рўйхатидан ўтказишни рад этганлик ёхуд белгиланган муддатда давлат рўйхатидан ўтказишдан бўйин товлаганлик устидан шикоят қилиш тўғрисидаги;
МСИЮтКнинг 27 1 -моддасида кўрсатилган инвестиция низолари бўйича;
МСИЮтКнинг 27 2 -моддасида кўрсатилган рақобат тўғрисидаги;
маъмурий ва бошқа оммавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган талаблар бўйича ундириш сўзсиз тартибда амалга ошириладиган ижро ҳужжати ёки бошқа ҳужжат устидан шикоят қилиш тўғрисидаги;
МСИЮтКнинг 27-моддасида кўрсатилган ариза (шикоят) билан бир қаторда ушбу талабларга сабабий боғланишда бўлган зарарларнинг ўрнини қоплаш тўғрисидаги ариза (шикоят)лардан;
2) бериладиган апелляция, кассация ва тафтиш шикоятларидан:
маъмурий судларнинг ҳал қилув қарорлари;
иш юритишни тугатиш, аризани кўрмасдан қолдириш, суд жарималарини солиш тўғрисидаги ажримлар устидан;
3) суд ҳужжатларининг дубликатлари ва кўчирма нусхаларини берганлик учун.
Иш ҳужжатларидан фотонусха кўчириш учун давлат божи ундирилмайди.
4. Маъмурий ишлар бўйича давлат божини тўлаш билан боғлиқ муносабатлар Ўзбекистон Республикаси Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексининг (бундан буён матнда МСИЮтК деб юритилади) 12-боби , «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун ва бошқа қонунчилик ҳужжатлари билан тартибга солинади.
5. Давлат божи ариза, шикоят (бундан буён матнда ариза деб юритилади) судга берилгунга қадар тўланади, агар қонунда бошқача белгиланмаган бўлса (масалан, тўловчи давлат божини тўлашдан озод қилинган ёки суд давлат божи тўлашни кечиктирган ёхуд бўлиб-бўлиб тўлашга рухсат берган бўлса).
Давлат божи нақд пулсиз шаклда тўланганлиги факти банкнинг тўлов қабул қилинганлиги тўғрисидаги белгиси бўлган тўлов топшириқномаси ёки электрон тўлов тизимидан олинган маълумотлар билан тасдиқланиши шарт.
Давлат божи нақд пул шаклида тўланганлиги факти банк томонидан тўловчига бериладиган белгиланган шаклдаги квитанция билан тасдиқланиши керак.
Агар муайян судда кўрилиши керак бўлган бир нечта аризалар бўйича давлат божи бир тўлов топшириқномаси билан тўланган бўлса, тўлов топшириқномаси ишлардан бирига илова қилинади.
Қолган ишларга судья томонидан тўлов топшириқномаси санаси ва рақами кўрсатилган ҳамда тўлов топшириқномаси қўшиб қўйилган ишга ҳавола қилинган ҳолда давлат божи тўланганлиги тўғрисида белги қўйилади (маълумотнома тузилади).
5 1 . МСИЮтК 131-моддасининг учинчи қисми мазмунига биноан, судга тааллуқлилигига кўра фуқаролик ишлари бўйича суддан ёки иқтисодий суддан ариза (шикоят) ёки иш материаллари келиб тушганда давлат божи кам тўланганлиги аниқланса, судья ариза (шикоят) судга келиб тушган кундан эътиборан беш кундан кечиктирмай камчиликларни бартараф этиш зарурлиги тўғрисида аризачини ажрим орқали хабардор қилади ва унга бунинг учун ўн кундан ошмайдиган муддат беради.
Мазкур кўрсатма белгиланган муддатда бажарилмаган тақдирда, судья ариза (шикоят) ва унга илова қилинган ҳужжатларни МСИЮтК 134-моддаси биринчи қисмининг 1 1 -бандига асосан қайтаради.
6. Шуни назарда тутиш лозимки, тўланиши лозим бўлган давлат божи миқдори аризачи судга мурожаат қилаётган талабининг турига қараб қонун ҳужжатларида белгиланган ставкалар бўйича аниқланади.
Бир нечта мустақил талаблардан иборат бўлган аризалардан давлат божи ҳар бир талаб бўйича, ушбу талаб учун белгиланган тегишли ставкалар бўйича алоҳида ундирилади.
Бунда судлар, аризада жавобгар зиммасига муайян мажбурият юклашнинг сўралиши алоҳида талаб эмас, балки ҳуқуқни тиклаш чораси ҳисобланишига эътибор қаратишлари лозим.
7. Судлар шуни назарда тутиши лозимки, «Давлат божи тўғрисида»ги Қонуннинг 19-моддасига кўра учинчи шахслар ишга мустақил талаблар билан киришганида давлат божи умумий асосларда ундирилади.
Ишга киришган аризачининг ҳуқуқий ворисидан давлат божи, агар у муқаддам тўланмаган бўлса, умумий асосларда ундирилади.
8. Ариза бир неча шахс томонидан биргаликда тақдим этилганда, давлат божи мазкур турдаги талаб учун белгиланган миқдордан ошмаслиги лозим.
Бирлаштирилган бир ёки бир неча талаблар суд томонидан алоҳида иш юритишга ажратилганда, қонун ҳужжатлари талабларига мувофиқ тўланган давлат божи қайта ҳисоблаб чиқилмайди ва қайтарилмайди. У алоҳида ажратилган иш юритиш бўйича ҳисобга олинади, бу ҳақда судья томонидан тегишли маълумотнома тузилади ва иш материалларига қўшиб қўйилади.
9. Суд томонидан кўрмасдан қолдирилган ариза такроран берилганда давлат божи қайтадан умумий асосларда тўланади.
Шу билан бирга, агар ариза кўрмасдан қолдирилганлиги ёки қайтарилиши муносабати билан давлат божи қайтарилиши лозим бўлган, лекин қайтарилмаган бўлса, ариза кўрмасдан қолдирилган ёки қайтаришга асос бўлган камчиликлар бартараф этилгандан сўнг такроран берилган ҳолда аризага, агар давлат божи бюджетга ўтказилган кундан эътиборан фуқаролик тўғрисидаги қонунчиликка мувофиқ даъво муддати тугамаган бўлса, давлат божи тўланганлиги ҳақидаги дастлабки ҳужжат илова қилинишига йўл қўйилади («Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-моддасининг тўртинчи ва йигирма биринчи қисмлари).
Давлат божи масаласи ҳал қилинмасдан суднинг иш юритувига қабул қилинган ариза (шикоят)лар МСИЮтКнинг 105-моддасига асосан кўрмасдан қолдирилганда, давлат божини ундириш (суд харажатларини тақсимлаш) умумий асосларда ҳал қилиниши лозим.
Бунда судлар «Давлат божи тўғрисида»ги Қонуннинг 18-моддаси талабидан келиб чиқиб, ариза (шикоят)лар МСИЮтКнинг 105-моддаси 1, 5-бандларига асосан кўрмасдан қолдирилганда, давлат божи ундирилмаслигини эътиборга олишлари лозим.
10. Судга давлат божи тўланмаган ариза келиб тушганда, судья қонун бўйича давлат божини тўлашдан озод қилинган шахслар рўйхатига аризачи кириши ёки кирмаслигини текшириши шарт («Давлат божи тўғрисида»ги Қонуннинг 10-моддаси ). Агар аризачи қонунга кўра, давлат божини тўлашдан озод қилинмаган бўлса ва аризада уни тўлашни кечиктириш, бўлиб-бўлиб тўлаш ҳақида илтимоснома мавжуд бўлмаса, шунингдек почта харажатлари тўланмаганда, судья тўланиши лозим бўлган давлат божи, почта харажатлари суммасини ҳамда ушбу камчилик бартараф қилингандан сўнг аризачининг умумий тартибда такроран мурожаат қилиш ҳуқуқини кўрсатган ҳолда аризани қайтариш тўғрисида ажрим чиқаради (МСИЮтК 134-моддаси ).
Қонун бўйича судья маъмурий судга мурожаат қилишда тўланиши лозим бўлган давлат божини тўлашдан тўлиқ ёки қисман озод этиш ҳуқуқига эга эмаслигини назарда тутиш лозим. Бироқ, аризачининг мулкий аҳволидан келиб чиқиб, (масалан, иш ҳақи (даромади), унинг мулкида бўлган мол-мулклари, банкдаги маблағлари, вояга етмаган фарзандлари, бошқа қарамоғидагилар тўғрисидаги маълумотлар ва ҳ.к.) судья давлат божини тўлашни кечиктиришни ёки бўлиб-бўлиб тўлаш масаласини аризани иш юритувга қабул қилиш ва ишни қўзғатиш тўғрисидаги ажримда ёки аризачининг илтимосномасини қаноатлантириш ҳақидаги алоҳида ажримда ҳал қилишга ҳақли.
11. Ҳам жисмоний, ҳам юридик шахсдан давлат фойдасига ундириладиган давлат божини кечиктириш, бўлиб-бўлиб тўлаш масаласини ҳал қилишда, суд уларнинг бу харажатларни қисман ёки бир йўла тўлашга қурби етмаслигини тасдиқловчи ҳолатлар мавжудлиги ҳақидаги далилларни текшириши лозим. Пул маблағларининг мавжуд эмаслиги тўғрисидаги банкнинг тасдиғи судга мурожаат қилинган санадан кўпи билан уч кун олдинги сана билан қайд этилган бўлиши лозим.
12. Судларга тушунтирилсинки, давлат божини қайтариш асослари «Давлат божи тўғрисида»ги Қонуннинг 18-моддасида назарда тутилган бўлиб, унинг маъносига кўра, давлат божи қонунда талаб қилинганидан ортиқча миқдорда тўланган бўлса, шу ортиқча тўланган қисми, бошқа ҳолларда эса тўлиқ ҳажмда қайтарилади.
13. Судлар назарда тутиши лозимки, маъмурий ишни кўриш билан боғлиқ чиқимларга:
гувоҳлар, экспертлар, мутахассислар, таржимонларга тўланиши лозим бўлган суммалар;
далилларни жойида кўздан кечириш билан боғлиқ бўлган харажатлар;
суд хабарномаларини ва суд ҳужжатларини юбориш билан боғлиқ почта харажатлари;
суд мажлисини видеоконференцалоқа режимида ўтказиш билан боғлиқ харажатлар киради.
Судларнинг эътибори суд чиқимларини тўлашдан озод этиш қонунда назарда тутилмаганлигига қаратилсин.
МСИЮтК 113-моддасининг учинчи қисмига мувофиқ, суд мажлисини видеоконференцалоқа режимида ўтказиш билан боғлиқ харажатлар суммаси суд томонидан белгиланиши ва ишда иштирок этувчи шахслардан ишни кўриш натижаларига кўра ундирилиши лозимлигига судларнинг алоҳида эътибори қаратилсин.
14. Суд чиқимларининг тараф (тарафлар) томонидан олдиндан киритилмаганлиги гувоҳни, экспертни, мутахассисни чақириш, жойига бориб кўздан кечириш ҳақида қилинган илтимосномани, агар бу тарафларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини, ишнинг ҳақиқий ҳолатларини ҳар томонлама, тўла ва холисона аниқлаш учун зарур бўлса, қаноатлантиришни рад этиш учун асос бўлмайди. Бундай ҳолда ишни кўриш билан боғлиқ сарф қилинган чиқимлар, МСИЮтК 115-моддасида белгиланган қоидалар бўйича суд ҳужжати қабул қилинаётганда ундирилади.
15. Тушунтирилсинки, гувоҳлар, экспертлар мутахассислар, таржимонларга тўланиши лозим бўлган суммалар ва уларни тўлаш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2023 йил 28 октябрдаги 570-сонли қарори билан тасдиқланган «Жабрланувчилар, гувоҳлар, экспертлар, мутахассислар, таржимонлар ва холисларга тўланиши лозим бўлган маблағларни ҳисоблаш ва тўлаш тартиби тўғрисида»ги Низоми билан белгиланган.
16. Умумий қоидага кўра, иш бўйича суд харажатларини низода ноҳақ бўлиб чиққан тараф тўлайди.
Суд харажатларини тарафлар ўртасида тақсимлаш ва уларни давлат фойдасига ундириш МСИЮтК 115-моддаси билан тартибга солинади. Шу сабабли суд муҳокамаси жараёнида суд (судья) суд харажатлари билан боғлиқ ҳолатларни текшириши, бу ҳолатлар бўйича суд ҳужжатининг асослантирувчи қисмида тегишли хулосалар қилиши ва, нафақат ундирувга бўлган ҳуқуқни, балки иш бўйича тарафдан (тарафлардан) ундирилиши лозим бўлган аниқ суммани белгилаши ҳамда шу суммани суд ҳужжатининг хулоса қисмида кўрсатиши лозим.
Тадбиркорлик субъектлари ўзларининг ҳуқуқ ва қонуний манфаатлари ҳимоясида маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг, республика ижро этувчи ҳокимият органларининг, маъмурий-ҳуқуқий фаолиятни амалга оширишга ваколатли бўлган бошқа органларнинг, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг, улар мансабдор шахсларининг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан судга мурожаат қилганда давлат божини тўлашдан озод қилинганлиги, ишнинг натижаси бўйича талабларини қаноатлантириш тўлиқ ёки қисман рад этилган тақдирда, давлат божи улардан талабларининг қаноатлантирилиши рад этилган миқдорига мутаносиб равишда ундирилиши судларга тушунтирилсин («Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 10-моддаси биринчи қисмининг 1-банди ва иккинчи қисми).
Кичик тадбиркорлик субъектлари ва жисмоний шахсларнинг талаблари қаноатлантирилганда давлат божи жавобгардан (давлат божи тўлашдан озод қилинмаган бўлса) қонунда аризачи учун белгиланган ставкада ундирилади.
17. Аризачи тўлашдан белгиланган тартибда озод қилинган давлат божи, агар жавобгар бож тўлашдан озод қилинмаган бўлса, қаноатлантирилган талаблар миқдорига мутаносиб равишда жавобгардан давлат даромадига ундирилади.
Давлат божини тўлашдан озод этилган бир ёки бир нечта аризачи томонидан бир нечта жавобгарга нисбатан тақдим этилган ариза тўлиқ ёки қисман қаноатлантирилганда, у давлат фойдасига алоҳида ҳар бир жавобгардан қаноатлантирилган талабларга мутаносиб равишда ундирилади.
Ариза қаноатлантирилган ҳолда аризачининг тегишли илтимосномаси мавжуд бўлгандагина, суд харажатлари унинг зиммасига юклатилиши мумкин.
Жисмоний шахслар нотариал ҳаракатни амалга ошириш, фуқаролик ҳолати далолатномалари ёзувини рўйхатга олиш рад этилганлиги ёхуд нотариуснинг ёки фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органи мансабдор шахсининг ҳаракат (ҳаракатсизлик)лари юзасидан, шунингдек давлат рўйхатидан ўтказиш рад этилганлиги ёхуд белгиланган муддатда давлат рўйхатидан ўтказишдан бўйин товлаганлик устидан низолашиш тўғрисидаги ариза (шикоят) билан судга мурожаат қилишда давлат божи тўлашдан озод этилмаганлиги боис Давлат божи ставкаларига асосан БҲМнинг 1 баравари миқдорида давлат божи тўлашлари лозим.
Ўзбекистон фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши томонидан фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари манфаатларини кўзлаб судга давлат божи тўламасдан давлат бошқаруви органлари, маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг қарорлари, уларнинг мансабдор шахслари хатти-ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан тақдим этилган ариза (шикоят) қаноатлантиришдан рад этилган тақдирда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 10 октябрдаги «Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари фаолиятини янада ривожлантириш бўйича ташкилий чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПҚ-3318-сонли Қарорининг 3-бандига асосан манфаати кўзлаб ариза (шикоят) киритилган фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгаларидан давлат божи ундирилмайди.
Мазкур қоида ариза кўрмасдан қолдирилган ёки иш юритиш тугатилганда ҳам қўлланилиши лозим.
Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси молия органлари таркибига кириши сабабли «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 10-моддаси биринчи қисмининг 6-бандига асосан барча ишлар ҳамда ҳужжатлар бўйича давлат божидан озод этилганлигига эътибор қаратилсин.
18. Тушунтирилсинки, аризачи арз қилган талабларидан воз кечганда у қилган харажатларнинг ўрни жавобгар томонидан қопланмайди.
Давлат божини тўлашдан озод қилинган аризачи ўз талабларидан улар жавобгар томонидан ихтиёрий равишда тўлиқ ёки қисман қаноатлантирилганлиги оқибатида воз кечганлиги сабабли иш юритиш тугатилган ҳолда, давлат божи жавобгардан давлат даромадига ундирилади.
Агар ишда иштирок этувчи шахслар келишув битими тузган бўлиб, унда суд харажатларини тақсимлаш ҳақидаги шарт мавжуд бўлса, судлар давлат божини ушбу келишувга мувофиқ тақсимлаши, келишув битимида суд харажатларини тақсимлаш тўғрисида шарт мавжуд бўлмаса, бу масала келишув битимини тасдиқлаш чоғида, МСИЮтКда белгиланган умумий тартибда ҳал этилишига судларнинг эътибори қаратилиши лозим.
19. МСИЮтК 162-моддасига кўра, суд харажатлари масаласига доир қўшимча ҳал қилув қарори фақат, бу масала ҳал қилув қарори чиқариш вақтида ечилмаган ҳолдагина чиқарилиши мумкин.
20. Судларга тушунтирилсинки, давлат божи билан боғлиқ масалалар бўйича қабул қилинган суд ҳужжатлари устидан умумий асосларда шикоят (протест) берилиши мумкин.
21. Судлар назарда тутиши лозимки, «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 10-моддасининг биринчи қисмида кўрсатилган шахслар суд ҳужжатлари устидан апелляция, кассация ва тафтиш шикояти билан мурожаат қилганда давлат божидан озод этилган.
Апелляция, кассация шикояти, тафтиш тартибидаги шикоятни қаноатлантириш рад этилган тақдирда, суд «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 10-моддасининг иккинчи қисми талабларидан келиб чиқиб, давлат божи масаласини ҳал қилиши лозим.
21 1 . Шуни назарда тутиш лозимки, Олий суднинг судьяси тафтиш тартибидаги шикоятни ўрганиш давомида юридик аҳамиятга молик бўлган бир қатор ҳаракатларни амалга оширади.
Шунга кўра, агар, давлат божи олдиндан тўланмаган бўлса-да, бироқ бунинг учун тафтиш шикояти қайтарилмаган бўлса, шикоятни Олий суднинг Маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъатига кўриб чиқиш учун ўтказиш рад этилганда давлат божи умумий асосларда ундирилиши лозим.
21 2 . МСИЮтК 206-моддасининг биринчи қисми, 230-моддасининг биринчи қисми ҳамда 255-моддасининг биринчи қисмида апелляция, кассация ва тафтиш протестларига почта харажатлари тўланганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар илова қилиниши назарда тутилмаган.
Судларнинг эътибори протест асосида кўрилган иш бўйича суд харажати ишни кўриш натижасига кўра, тегишли тарафдан ундирилишига қаратилсин.
Апелляция, кассация ёки тафтиш шикоятидан воз кечилган ва шикоятдан воз кечиш суд томонидан қабул қилиниб, шикоят бўйича иш юритиш тугатилган тақдирда тўланган давлат божи қайтарилмайди, тўланмаган давлат божи эса шикоят берган шахсдан ундирилади.
Бу қоида апелляция, кассация ёки тафтиш шикояти кўрмасдан қолдирилганида ҳам татбиқ этилади.
22. Юқори инстанция судлари маъмурий ишларни апелляция, кассация ва тафтиш тартибида кўриш вақтида қуйи инстанция судлари томонидан суд харажатларини ундиришда йўл қўйилган камчиликларни тузатиш чораларини кўриши лозим.
23. Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар маъмурий судлари давлат солиқ хизмати органлари билан биргаликда давлат божи тушумлари ҳисобга олинишини вақти-вақти билан таққослаш ўтказиши, аниқланган камчиликларни бартараф этиш чораларини амалга ошириши лозим.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси К. КАМИЛОВ
Пленум котиби, Олий суд судьяси И. АЛИМОВ
Тошкент ш.,
2019 йил 25 октябрь,
20-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
qarori
Maʼmuriy ishlar boʻyicha sud xarajatlarini undirish amaliyoti toʻgʻrisida
Maʼmuriy ishlar boʻyicha sud xarajatlarini undirish amaliyotida mavjud kamchiliklarni bartaraf qilish, sudlar tomonidan mazkur masalaga doir qonun hujjatlari toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 22-moddasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
1. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, maʼmuriy ishlar boʻyicha sud xarajatlari davlat boji va ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlardan iborat.
2. Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonuni (bundan buyon matnda “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun deb yuritiladi) 3-moddasining birinchi qismiga muvofiq davlat boji deganda, yuridik ahamiyatga molik harakatlarni amalga oshirganlik va (yoki) bunday harakatlar uchun vakolatli muassasalar va (yoki) mansabdor shaxslar tomonidan hujjatlar berganlik uchun undiriladigan majburiy toʻlov tushuniladi.
Davlat boji boshqa majburiy toʻlovlar qatorida Oʻzbekiston Respublikasining Davlat budjetini shakllantirishning tarkibiy qismini tashkil etishi tufayli, sudlar maʼmuriy ishlar boʻyicha davlat boji undirishga doir qonun talablariga soʻzsiz rioya etishi shart.
3. Tushuntirilsinki, maʼmuriy ishlar boʻyicha davlat boji quyidagilardan undiriladi:
1) birinchi instansiya sudiga beriladigan:
idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi;
mahalliy davlat hokimiyati organlarining, davlat boshqaruvi organlarining, maʼmuriy-huquqiy faoliyatni amalga oshirishga vakolatli boʻlgan boshqa organlarning, fuqarolar oʻzini-oʻzi boshqarish organlarining va ular mansabdor shaxslarining qonunchilikka mos kelmaydigan hamda fuqarolar yoki yuridik shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzadigan qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi;
saylov komissiyalarining harakatlari (qarorlari) yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi;
notarial harakatni amalga oshirish, fuqarolik holati dalolatnomalarini yozishni roʻyxatga olish rad etilganligi yoki notariusning yoxud fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organi mansabdor shaxsining harakatlari (harakatsizligi) yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi;
davlat roʻyxatidan oʻtkazishni rad etganlik yoxud belgilangan muddatda davlat roʻyxatidan oʻtkazishdan boʻyin tovlaganlik ustidan shikoyat qilish toʻgʻrisidagi;
MSIYUtKning 27 1 -moddasida koʻrsatilgan investitsiya nizolari boʻyicha;
MSIYUtKning 27 2 -moddasida koʻrsatilgan raqobat toʻgʻrisidagi;
maʼmuriy va boshqa ommaviy huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan talablar boʻyicha undirish soʻzsiz tartibda amalga oshiriladigan ijro hujjati yoki boshqa hujjat ustidan shikoyat qilish toʻgʻrisidagi;
MSIYUtKning 27-moddasida koʻrsatilgan ariza (shikoyat) bilan bir qatorda ushbu talablarga sababiy bogʻlanishda boʻlgan zararlarning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi ariza (shikoyat)lardan;
2) beriladigan apellyatsiya, kassatsiya va taftish shikoyatlaridan:
maʼmuriy sudlarning hal qiluv qarorlari;
ish yuritishni tugatish, arizani koʻrmasdan qoldirish, sud jarimalarini solish toʻgʻrisidagi ajrimlar ustidan;
3) sud hujjatlarining dublikatlari va koʻchirma nusxalarini berganlik uchun.
Ish hujjatlaridan fotonusxa koʻchirish uchun davlat boji undirilmaydi.
4. Maʼmuriy ishlar boʻyicha davlat bojini toʻlash bilan bogʻliq munosabatlar Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksining (bundan buyon matnda MSIYUtK deb yuritiladi) 12-bobi , “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlari bilan tartibga solinadi.
5. Davlat boji ariza, shikoyat (bundan buyon matnda ariza deb yuritiladi) sudga berilgunga qadar toʻlanadi, agar qonunda boshqacha belgilanmagan boʻlsa (masalan, toʻlovchi davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan yoki sud davlat boji toʻlashni kechiktirgan yoxud boʻlib-boʻlib toʻlashga ruxsat bergan boʻlsa).
Davlat boji naqd pulsiz shaklda toʻlanganligi fakti bankning toʻlov qabul qilinganligi toʻgʻrisidagi belgisi boʻlgan toʻlov topshiriqnomasi yoki elektron toʻlov tizimidan olingan maʼlumotlar bilan tasdiqlanishi shart.
Davlat boji naqd pul shaklida toʻlanganligi fakti bank tomonidan toʻlovchiga beriladigan belgilangan shakldagi kvitansiya bilan tasdiqlanishi kerak.
Agar muayyan sudda koʻrilishi kerak boʻlgan bir nechta arizalar boʻyicha davlat boji bir toʻlov topshiriqnomasi bilan toʻlangan boʻlsa, toʻlov topshiriqnomasi ishlardan biriga ilova qilinadi.
Qolgan ishlarga sudya tomonidan toʻlov topshiriqnomasi sanasi va raqami koʻrsatilgan hamda toʻlov topshiriqnomasi qoʻshib qoʻyilgan ishga havola qilingan holda davlat boji toʻlanganligi toʻgʻrisida belgi qoʻyiladi (maʼlumotnoma tuziladi).
5 1 . MSIYUtK 131-moddasining uchinchi qismi mazmuniga binoan, sudga taalluqliligiga koʻra fuqarolik ishlari boʻyicha suddan yoki iqtisodiy suddan ariza (shikoyat) yoki ish materiallari kelib tushganda davlat boji kam toʻlanganligi aniqlansa, sudya ariza (shikoyat) sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran besh kundan kechiktirmay kamchiliklarni bartaraf etish zarurligi toʻgʻrisida arizachini ajrim orqali xabardor qiladi va unga buning uchun oʻn kundan oshmaydigan muddat beradi.
Mazkur koʻrsatma belgilangan muddatda bajarilmagan taqdirda, sudya ariza (shikoyat) va unga ilova qilingan hujjatlarni MSIYUtK 134-moddasi birinchi qismining 1 1 -bandiga asosan qaytaradi.
6. Shuni nazarda tutish lozimki, toʻlanishi lozim boʻlgan davlat boji miqdori arizachi sudga murojaat qilayotgan talabining turiga qarab qonun hujjatlarida belgilangan stavkalar boʻyicha aniqlanadi.
Bir nechta mustaqil talablardan iborat boʻlgan arizalardan davlat boji har bir talab boʻyicha, ushbu talab uchun belgilangan tegishli stavkalar boʻyicha alohida undiriladi.
Bunda sudlar, arizada javobgar zimmasiga muayyan majburiyat yuklashning soʻralishi alohida talab emas, balki huquqni tiklash chorasi hisoblanishiga eʼtibor qaratishlari lozim.
7. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonunning 19-moddasiga koʻra uchinchi shaxslar ishga mustaqil talablar bilan kirishganida davlat boji umumiy asoslarda undiriladi.
Ishga kirishgan arizachining huquqiy vorisidan davlat boji, agar u muqaddam toʻlanmagan boʻlsa, umumiy asoslarda undiriladi.
8. Ariza bir necha shaxs tomonidan birgalikda taqdim etilganda, davlat boji mazkur turdagi talab uchun belgilangan miqdordan oshmasligi lozim.
Birlashtirilgan bir yoki bir necha talablar sud tomonidan alohida ish yuritishga ajratilganda, qonun hujjatlari talablariga muvofiq toʻlangan davlat boji qayta hisoblab chiqilmaydi va qaytarilmaydi. U alohida ajratilgan ish yuritish boʻyicha hisobga olinadi, bu haqda sudya tomonidan tegishli maʼlumotnoma tuziladi va ish materiallariga qoʻshib qoʻyiladi.
9. Sud tomonidan koʻrmasdan qoldirilgan ariza takroran berilganda davlat boji qaytadan umumiy asoslarda toʻlanadi.
Shu bilan birga, agar ariza koʻrmasdan qoldirilganligi yoki qaytarilishi munosabati bilan davlat boji qaytarilishi lozim boʻlgan, lekin qaytarilmagan boʻlsa, ariza koʻrmasdan qoldirilgan yoki qaytarishga asos boʻlgan kamchiliklar bartaraf etilgandan soʻng takroran berilgan holda arizaga, agar davlat boji budjetga oʻtkazilgan kundan eʼtiboran fuqarolik toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq daʼvo muddati tugamagan boʻlsa, davlat boji toʻlanganligi haqidagi dastlabki hujjat ilova qilinishiga yoʻl qoʻyiladi (“Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 19-moddasining toʻrtinchi va yigirma birinchi qismlari).
Davlat boji masalasi hal qilinmasdan sudning ish yurituviga qabul qilingan ariza (shikoyat)lar MSIYUtKning 105-moddasiga asosan koʻrmasdan qoldirilganda, davlat bojini undirish (sud xarajatlarini taqsimlash) umumiy asoslarda hal qilinishi lozim.
Bunda sudlar “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonunning 18-moddasi talabidan kelib chiqib, ariza (shikoyat)lar MSIYUtKning 105-moddasi 1, 5-bandlariga asosan koʻrmasdan qoldirilganda, davlat boji undirilmasligini eʼtiborga olishlari lozim.
10. Sudga davlat boji toʻlanmagan ariza kelib tushganda, sudya qonun boʻyicha davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan shaxslar roʻyxatiga arizachi kirishi yoki kirmasligini tekshirishi shart (“Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonunning 10-moddasi ). Agar arizachi qonunga koʻra, davlat bojini toʻlashdan ozod qilinmagan boʻlsa va arizada uni toʻlashni kechiktirish, boʻlib-boʻlib toʻlash haqida iltimosnoma mavjud boʻlmasa, shuningdek pochta xarajatlari toʻlanmaganda, sudya toʻlanishi lozim boʻlgan davlat boji, pochta xarajatlari summasini hamda ushbu kamchilik bartaraf qilingandan soʻng arizachining umumiy tartibda takroran murojaat qilish huquqini koʻrsatgan holda arizani qaytarish toʻgʻrisida ajrim chiqaradi (MSIYUtK 134-moddasi ).
Qonun boʻyicha sudya maʼmuriy sudga murojaat qilishda toʻlanishi lozim boʻlgan davlat bojini toʻlashdan toʻliq yoki qisman ozod etish huquqiga ega emasligini nazarda tutish lozim. Biroq, arizachining mulkiy ahvolidan kelib chiqib, (masalan, ish haqi (daromadi), uning mulkida boʻlgan mol-mulklari, bankdagi mablagʻlari, voyaga yetmagan farzandlari, boshqa qaramogʻidagilar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar va h.k.) sudya davlat bojini toʻlashni kechiktirishni yoki boʻlib-boʻlib toʻlash masalasini arizani ish yurituvga qabul qilish va ishni qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi ajrimda yoki arizachining iltimosnomasini qanoatlantirish haqidagi alohida ajrimda hal qilishga haqli.
11. Ham jismoniy, ham yuridik shaxsdan davlat foydasiga undiriladigan davlat bojini kechiktirish, boʻlib-boʻlib toʻlash masalasini hal qilishda, sud ularning bu xarajatlarni qisman yoki bir yoʻla toʻlashga qurbi yetmasligini tasdiqlovchi holatlar mavjudligi haqidagi dalillarni tekshirishi lozim. Pul mablagʻlarining mavjud emasligi toʻgʻrisidagi bankning tasdigʻi sudga murojaat qilingan sanadan koʻpi bilan uch kun oldingi sana bilan qayd etilgan boʻlishi lozim.
12. Sudlarga tushuntirilsinki, davlat bojini qaytarish asoslari “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonunning 18-moddasida nazarda tutilgan boʻlib, uning maʼnosiga koʻra, davlat boji qonunda talab qilinganidan ortiqcha miqdorda toʻlangan boʻlsa, shu ortiqcha toʻlangan qismi, boshqa hollarda esa toʻliq hajmda qaytariladi.
13. Sudlar nazarda tutishi lozimki, maʼmuriy ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlarga:
guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan summalar;
dalillarni joyida koʻzdan kechirish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar;
sud xabarnomalarini va sud hujjatlarini yuborish bilan bogʻliq pochta xarajatlari;
sud majlisini videokonferensaloqa rejimida oʻtkazish bilan bogʻliq xarajatlar kiradi.
Sudlarning eʼtibori sud chiqimlarini toʻlashdan ozod etish qonunda nazarda tutilmaganligiga qaratilsin.
MSIYUtK 113-moddasining uchinchi qismiga muvofiq, sud majlisini videokonferensaloqa rejimida oʻtkazish bilan bogʻliq xarajatlar summasi sud tomonidan belgilanishi va ishda ishtirok etuvchi shaxslardan ishni koʻrish natijalariga koʻra undirilishi lozimligiga sudlarning alohida eʼtibori qaratilsin.
14. Sud chiqimlarining taraf (taraflar) tomonidan oldindan kiritilmaganligi guvohni, ekspertni, mutaxassisni chaqirish, joyiga borib koʻzdan kechirish haqida qilingan iltimosnomani, agar bu taraflarning huquq va majburiyatlarini, ishning haqiqiy holatlarini har tomonlama, toʻla va xolisona aniqlash uchun zarur boʻlsa, qanoatlantirishni rad etish uchun asos boʻlmaydi. Bunday holda ishni koʻrish bilan bogʻliq sarf qilingan chiqimlar, MSIYUtK 115-moddasida belgilangan qoidalar boʻyicha sud hujjati qabul qilinayotganda undiriladi.
15. Tushuntirilsinki, guvohlar, ekspertlar mutaxassislar, tarjimonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan summalar va ularni toʻlash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 28-oktabrdagi 570-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Jabrlanuvchilar, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar va xolislarga toʻlanishi lozim boʻlgan mablagʻlarni hisoblash va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomi bilan belgilangan.
16. Umumiy qoidaga koʻra, ish boʻyicha sud xarajatlarini nizoda nohaq boʻlib chiqqan taraf toʻlaydi.
Sud xarajatlarini taraflar oʻrtasida taqsimlash va ularni davlat foydasiga undirish MSIYUtK 115-moddasi bilan tartibga solinadi. Shu sababli sud muhokamasi jarayonida sud (sudya) sud xarajatlari bilan bogʻliq holatlarni tekshirishi, bu holatlar boʻyicha sud hujjatining asoslantiruvchi qismida tegishli xulosalar qilishi va, nafaqat undiruvga boʻlgan huquqni, balki ish boʻyicha tarafdan (taraflardan) undirilishi lozim boʻlgan aniq summani belgilashi hamda shu summani sud hujjatining xulosa qismida koʻrsatishi lozim.
Tadbirkorlik subyektlari oʻzlarining huquq va qonuniy manfaatlari himoyasida mahalliy davlat hokimiyati organlarining, respublika ijro etuvchi hokimiyat organlarining, maʼmuriy-huquqiy faoliyatni amalga oshirishga vakolatli boʻlgan boshqa organlarning, fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlarining, ular mansabdor shaxslarining qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan sudga murojaat qilganda davlat bojini toʻlashdan ozod qilinganligi, ishning natijasi boʻyicha talablarini qanoatlantirish toʻliq yoki qisman rad etilgan taqdirda, davlat boji ulardan talablarining qanoatlantirilishi rad etilgan miqdoriga mutanosib ravishda undirilishi sudlarga tushuntirilsin (“Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 10-moddasi birinchi qismining 1-bandi va ikkinchi qismi).
Kichik tadbirkorlik subyektlari va jismoniy shaxslarning talablari qanoatlantirilganda davlat boji javobgardan (davlat boji toʻlashdan ozod qilinmagan boʻlsa) qonunda arizachi uchun belgilangan stavkada undiriladi.
17. Arizachi toʻlashdan belgilangan tartibda ozod qilingan davlat boji, agar javobgar boj toʻlashdan ozod qilinmagan boʻlsa, qanoatlantirilgan talablar miqdoriga mutanosib ravishda javobgardan davlat daromadiga undiriladi.
Davlat bojini toʻlashdan ozod etilgan bir yoki bir nechta arizachi tomonidan bir nechta javobgarga nisbatan taqdim etilgan ariza toʻliq yoki qisman qanoatlantirilganda, u davlat foydasiga alohida har bir javobgardan qanoatlantirilgan talablarga mutanosib ravishda undiriladi.
Ariza qanoatlantirilgan holda arizachining tegishli iltimosnomasi mavjud boʻlgandagina, sud xarajatlari uning zimmasiga yuklatilishi mumkin.
Jismoniy shaxslar notarial harakatni amalga oshirish, fuqarolik holati dalolatnomalari yozuvini roʻyxatga olish rad etilganligi yoxud notariusning yoki fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organi mansabdor shaxsining harakat (harakatsizlik)lari yuzasidan, shuningdek davlat roʻyxatidan oʻtkazish rad etilganligi yoxud belgilangan muddatda davlat roʻyxatidan oʻtkazishdan boʻyin tovlaganlik ustidan nizolashish toʻgʻrisidagi ariza (shikoyat) bilan sudga murojaat qilishda davlat boji toʻlashdan ozod etilmaganligi bois Davlat boji stavkalariga asosan BHMning 1 baravari miqdorida davlat boji toʻlashlari lozim.
Oʻzbekiston fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi tomonidan fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari manfaatlarini koʻzlab sudga davlat boji toʻlamasdan davlat boshqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari, ularning mansabdor shaxslari xatti-harakatlari (harakatsizligi) ustidan taqdim etilgan ariza (shikoyat) qanoatlantirishdan rad etilgan taqdirda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 10-oktabrdagi “Fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari faoliyatini yanada rivojlantirish boʻyicha tashkiliy chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PQ-3318-sonli Qarorining 3-bandiga asosan manfaati koʻzlab ariza (shikoyat) kiritilgan fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalaridan davlat boji undirilmaydi.
Mazkur qoida ariza koʻrmasdan qoldirilgan yoki ish yuritish tugatilganda ham qoʻllanilishi lozim.
Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi moliya organlari tarkibiga kirishi sababli “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 10-moddasi birinchi qismining 6-bandiga asosan barcha ishlar hamda hujjatlar boʻyicha davlat bojidan ozod etilganligiga eʼtibor qaratilsin.
18. Tushuntirilsinki, arizachi arz qilgan talablaridan voz kechganda u qilgan xarajatlarning oʻrni javobgar tomonidan qoplanmaydi.
Davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan arizachi oʻz talablaridan ular javobgar tomonidan ixtiyoriy ravishda toʻliq yoki qisman qanoatlantirilganligi oqibatida voz kechganligi sababli ish yuritish tugatilgan holda, davlat boji javobgardan davlat daromadiga undiriladi.
Agar ishda ishtirok etuvchi shaxslar kelishuv bitimi tuzgan boʻlib, unda sud xarajatlarini taqsimlash haqidagi shart mavjud boʻlsa, sudlar davlat bojini ushbu kelishuvga muvofiq taqsimlashi, kelishuv bitimida sud xarajatlarini taqsimlash toʻgʻrisida shart mavjud boʻlmasa, bu masala kelishuv bitimini tasdiqlash chogʻida, MSIYUtKda belgilangan umumiy tartibda hal etilishiga sudlarning eʼtibori qaratilishi lozim.
19. MSIYUtK 162-moddasiga koʻra, sud xarajatlari masalasiga doir qoʻshimcha hal qiluv qarori faqat, bu masala hal qiluv qarori chiqarish vaqtida yechilmagan holdagina chiqarilishi mumkin.
20. Sudlarga tushuntirilsinki, davlat boji bilan bogʻliq masalalar boʻyicha qabul qilingan sud hujjatlari ustidan umumiy asoslarda shikoyat (protest) berilishi mumkin.
21. Sudlar nazarda tutishi lozimki, “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 10-moddasining birinchi qismida koʻrsatilgan shaxslar sud hujjatlari ustidan apellyatsiya, kassatsiya va taftish shikoyati bilan murojaat qilganda davlat bojidan ozod etilgan.
Apellyatsiya, kassatsiya shikoyati, taftish tartibidagi shikoyatni qanoatlantirish rad etilgan taqdirda, sud “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 10-moddasining ikkinchi qismi talablaridan kelib chiqib, davlat boji masalasini hal qilishi lozim.
21 1 . Shuni nazarda tutish lozimki, Oliy sudning sudyasi taftish tartibidagi shikoyatni oʻrganish davomida yuridik ahamiyatga molik boʻlgan bir qator harakatlarni amalga oshiradi.
Shunga koʻra, agar, davlat boji oldindan toʻlanmagan boʻlsa-da, biroq buning uchun taftish shikoyati qaytarilmagan boʻlsa, shikoyatni Oliy sudning Maʼmuriy ishlar boʻyicha sudlov hayʼatiga koʻrib chiqish uchun oʻtkazish rad etilganda davlat boji umumiy asoslarda undirilishi lozim.
21 2 . MSIYUtK 206-moddasining birinchi qismi, 230-moddasining birinchi qismi hamda 255-moddasining birinchi qismida apellyatsiya, kassatsiya va taftish protestlariga pochta xarajatlari toʻlanganligini tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinishi nazarda tutilmagan.
Sudlarning eʼtibori protest asosida koʻrilgan ish boʻyicha sud xarajati ishni koʻrish natijasiga koʻra, tegishli tarafdan undirilishiga qaratilsin.
Apellyatsiya, kassatsiya yoki taftish shikoyatidan voz kechilgan va shikoyatdan voz kechish sud tomonidan qabul qilinib, shikoyat boʻyicha ish yuritish tugatilgan taqdirda toʻlangan davlat boji qaytarilmaydi, toʻlanmagan davlat boji esa shikoyat bergan shaxsdan undiriladi.
Bu qoida apellyatsiya, kassatsiya yoki taftish shikoyati koʻrmasdan qoldirilganida ham tatbiq etiladi.
22. Yuqori instansiya sudlari maʼmuriy ishlarni apellyatsiya, kassatsiya va taftish tartibida koʻrish vaqtida quyi instansiya sudlari tomonidan sud xarajatlarini undirishda yoʻl qoʻyilgan kamchiliklarni tuzatish choralarini koʻrishi lozim.
23. Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar maʼmuriy sudlari davlat soliq xizmati organlari bilan birgalikda davlat boji tushumlari hisobga olinishini vaqti-vaqti bilan taqqoslash oʻtkazishi, aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish choralarini amalga oshirishi lozim.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi K. KAMILOV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi I. ALIMOV
Toshkent sh.,
2019-yil 25-oktabr,
20-son
Пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О практике взыскания судебных расходов по административным делам
В целях устранения недостатков, имеющихся в судебной практике по взысканию судебных расходов по административным делам, обеспечения правильного применения судами законодательства по указанному вопросу, на основании статьи 22 Закона «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:
1. Судам следует иметь в виду, что судебные расходы по административным делам состоят из государственной пошлины и издержек, связанных с рассмотрением дела.
2. В соответствии с частью первой статьи 3 Закона Республики Узбекистан «О государственной пошлине» (далее — Закон «О государственной пошлине») под государственной пошлиной понимается обязательный платеж, взимаемый за совершение юридически значимых действий и (или) выдачу документов уполномоченными на то учреждениями и (или) должностными лицами.
Поскольку государственная пошлина, наряду с другими видами обязательных платежей, является составляющей частью формирования доходов Государственного бюджета Республики Узбекистан, судам необходимо неукоснительно соблюдать требования закона о взыскании государственной пошлины по административным делам.
3. Разъяснить, что государственная пошлина по административным делам взимается:
1) с подаваемых в суд первой инстанции заявлений:
об оспаривании ведомственных нормативно-правовых актов;
об оспаривании решений, действий (бездействия) органов государственной власти на местах, органов государственного управления, иных организаций, уполномоченных на осуществление административно-правовой деятельности, органов самоуправления граждан и их должностных лиц, не соответствующих законодательству и нарушающих права и охраняемые законом интересы граждан или юридических лиц;
об оспаривании действий (решений) избирательных комиссий;
об оспаривании отказа в совершении нотариального действия, регистрации записей актов гражданского состояния либо действий (бездействия) нотариуса или должностного лица органа записи актов гражданского состояния;
об обжаловании отказа в государственной регистрации либо уклонения от государственной регистрации в установленный срок;
по инвестиционным спорам, указанные в статье 27 1 настоящего Кодекса;
о конкуренции, указанные в статье 27 2 настоящего Кодекса;
об обжаловании исполнительного или иного документа, по которому взыскание производится в бесспорном порядке, по требованиям, возникающим из административных и иных публичных правоотношений;
о возмещении убытков, состоящих в причинно-следственной связи с требованиями наряду с заявлением (жалобой), указанным в статье 27 КоАС;
2) с апелляционных, кассационных и ревизионных жалоб:
на решения административных судов;
на определения суда о прекращении производства по делу, об оставлении заявления без рассмотрения, о наложении судебных штрафов;
3) за выдачу дубликатов и копий судебных документов.
За снятие фотокопий материалов дела государственная пошлина не взимается.
4. Отношения, связанные с уплатой государственной пошлины по административным делам, регулируются главой 12 Кодекса Республики Узбекистан об административном судопроизводстве (далее — КоАС), Законом «О государственной пошлине» и другими законодательными актами.
5. Государственная пошлина уплачивается до подачи в суд заявления, жалобы (далее — заявление), если иное не установлено законом (например, когда плательщик освобожден законом от уплаты государственной пошлины, или судом представлена отсрочка либо рассрочка уплаты государственной пошлины).
Факт уплаты государственной пошлины в безналичной форме должен быть подтвержден платежным поручением с отметкой банка о принятии платежа или информацией, полученной из системы электронных платежей.
Факт уплаты государственной пошлины в наличной форме должен быть подтвержден квитанцией, выдаваемой плательщику банком по установленной форме.
В случаях, когда по одному платежному поручению государственная пошлина уплачена по нескольким заявлениям, подлежащим рассмотрению в данном суде, платежное поручение прилагается к одному из дел.
В остальных делах судьей производится отметка (составляется справка) об уплате государственной пошлины с указанием даты и номера платежного поручения со ссылкой на дело, в котором находится платежное поручение.
5 1 . Исходя из смысла части третьей статьи 131 КоАС, если при поступлении заявления (жалобы) или материалов дела из суда по гражданским делам или экономического суда будет установлено, что государственная пошлина не уплачена в полном размере, установленном Законом Республики Узбекистан по делам, подведомственным административным судам, судья не позднее пяти дней со дня поступления заявления (жалобы) в суд определением сообщает заявителю о необходимости устранить этот недостаток с указанием срока устранения, который не может превышать десяти дней.
В случае, если данное предписание не исполнено в установленный определением срок , судья возвращает заявление (жалобу) и приложенные к нему документы заявителю на основании пункта 1 1 части первой статьи 134 КоАС.
6. Следует иметь в виду, что размер государственной пошлины, подлежащей уплате, зависит от вида требования, с которым заявитель обращается в суд, и определяется по ставкам, установленным законодательством.
С заявлений, состоящих из нескольких самостоятельных требований, государственная пошлина взимается за каждое требование в отдельности по ставкам, установленным, соответственно, для данного требования.
При этом, судам следует учесть, что требование о возложении на ответчика определенной обязанности является способом восстановления права и не может рассматриваться как отдельное требование.
7. Судам следует иметь в виду, что согласно статьи 19 Закона «О государственной пошлине» при вступлении в дело третьих лиц с самостоятельными требованиями, государственная пошлина взимается на общих основаниях.
Со вступившего в дело правопреемника заявителя, государственная пошлина взыскивается на общих основаниях, если она не была уплачена ранее.
8. При предъявлении заявления совместно несколькими лицами, государственная пошлина не должна превышать размер, установленный для данного вида требования.
В случае выделения судом одного или нескольких из соединенных требований в отдельное производство, уплаченная с соблюдением требований законодательства государственная пошлина, не подлежит пересчету и возвращению. Она подлежит зачету по выделенному отдельно производству, о чем судьей составляется соответствующая справка, которая приобщается к материалам дела.
9. При подаче повторно заявления, оставленного судом без рассмотрения, государственная пошлина уплачивается вновь на общих основаниях.
А также, если государственная пошлина подлежала возвращению в связи с оставлением заявления без рассмотрения, но не была возвращена, при повторном предъявлении допускается приложение первоначального документа об уплате государственной пошлины, если с момента зачисления государственной пошлины в бюджет не истек срок исковой давности, установленный гражданским законодательством, первоначальный документ об уплате государственной пошлины может быть приложен также к заявлениям предъявляемым повторно после устранения недостатков, послуживших основанием к их возвращению (части четвертая и двадцать первая статьи 19 Закона «О государственной пошлине»).
В случае оставления без рассмотрения заявлений (жалоб), принятых в производство суда без решения вопроса государственной пошлины, взыскание государственной пошлины (распределение судебных расходов) должно решаться на общих основаниях в соответствии со статьей 105 КоАС.
При этом, суды исходя из требования статьи 18 Закона «О государственной пошлине», должны принимать во внимание, что государственная пошлина не взыскивается в случае оставления заявления (жалобы) без рассмотрения на основании пунктов 1, 5 статьи 105 КоАС»;
10. При поступлении в суд заявления, не оплаченного государственной пошлиной, судья обязан проверить, не относится ли заявитель к числу лиц, освобожденных законом ( статья 10 Закона «О государственной пошлине») от уплаты государственной пошлины. Если заявитель не освобожден от уплаты государственной пошлины в силу закона и в заявлении отсутствует ходатайство об отсрочке, рассрочке ее уплаты либо ходатайство отклонено, а также в случае неуплаты почтовых расходов, судья выносит определение о возвращении заявления (статья 134 КоАС) с указанием сумм, подлежащих уплате государственной пошлины и почтовых расходов, а также права заявителя на повторное обращение в суд на общих основаниях.
Следует иметь в виду, что по закону судья не наделен правом полного или частичного освобождения от уплаты государственной пошлины. Однако, исходя из имущественного положения заявителя (например, данных о заработной плате (доходах), находящемся в его собственности имуществе, наличии средств в банке, наличии несовершеннолетних детей, других иждивенцев и т.п.), он вправе решить вопрос об отсрочке или рассрочке уплаты государственной пошлины в определении о принятии заявления к производству и возбуждении дела или в отдельном определении об удовлетворении ходатайства заявителя.
11. При решении вопроса об отсрочке, рассрочке уплаты государственной пошлины, взыскиваемой как с физического, так и с юридического лица, суд должен проверить доказательства о наличии обстоятельств, свидетельствующих об их несостоятельности понести эти расходы частично либо единовременно. Подтверждение банка об отсутствии денежных средств должно быть датировано не ранее трех дней до даты обращения в суд.
12. Разъяснить судам, что основания возврата государственной пошлины предусмотрены в статье 18 Закона «О государственной пошлине», по смыслу которой пошлина, внесенная в большем размере, чем это требуется по закону, возвращается в части излишне уплаченной суммы, а в остальных случаях — в полном объеме.
13. Судам следует иметь в виду, что к издержкам, связанным с рассмотрением административного дела, относятся:
суммы, подлежащие выплате свидетелям, экспертам, специалистам, переводчикам;
расходы, связанные с осмотром доказательств на месте;
почтовые расходы, связанные с направлением судебных извещений и судебных актов;
расходы, связанные с проведением судебного заседания в режиме видеоконференцсвязи.
Обратить внимание судов, что законом не предусмотрено освобождение от уплаты судебных издержек.
Обратить особое внимание судов на то, что в соответствии с частью третьей статьи 113 КоАС сумма расходов, связанных с проведением судебного заседания в режиме видеоконференцсвязи, определяется судом и взыскивается с лиц, участвующих в деле, по результатам рассмотрения дела.
14. Невнесение предварительно средств на оплату судебных издержек, не является основанием для отказа в удовлетворении заявленного стороной (сторонами) ходатайства о вызове свидетеля, эксперта, специалиста, производства осмотра на месте, если это необходимо для всестороннего, полного и объективного выяснения действительных обстоятельств дела, прав и обязанностей сторон. В таком случае, понесенные в связи с рассмотрением дела издержки, взыскиваются судом по правилам, установленным статьей 115 КоАС, при принятии судебного акта.
15. Разъяснить, что размер сумм, подлежащих выплате свидетелям, экспертам, специалистам, переводчикам и порядок их выплаты установлены Положением «О порядке расчета и выплаты расходов потерпевшим, свидетелям, экспертам, специалистам, переводчикам и понятым», утвержденным постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан № 570 от 28 октября 2023 года.
16. По общему правилу, судебные расходы по делу несет сторона, оказавшаяся неправой в споре.
Порядок распределения судебных расходов между сторонами и возмещения их государству регулируется статьей 115 КоАС. Поэтому, в процессе судебного разбирательства, суд (судья) обязан исследовать обстоятельства, связанные с судебными расходами, сделать по этим обстоятельствам соответствующие выводы в мотивировочной части судебного акта и установить не только право на взыскание, но и определить точную сумму, подлежащую взысканию со стороны (сторон) по делу и указать эту сумму в резолютивной части судебного акта.
Разъяснить судам, что субъекты предпринимательства освобождены от уплаты пошлины при обращении в суд в защиту своих прав и законных интересов на решения, действия (бездействие) органов государственной власти на местах, республиканских органов исполнительной власти, иных органов, уполномоченных на осуществление административно-правовой деятельности, органов самоуправления граждан, их должностных лиц; в случае полного или частичного отказа в удовлетворении их требований государственная пошлина должна взиматься по результатам рассмотрения дела пропорционально размеру требований, в удовлетворении которых отказано (пункт 1 части первой и часть вторая статьи 10 Закона «О государственной пошлине»).
При удовлетворении требований субъектов малого предпринимательства и физических лиц государственная пошлина взимается с ответчика (если он не освобожден от уплаты государственной пошлины) по ставке, установленной законом для заявителя.
17. Государственная пошлина, от уплаты которой в установленном порядке заявитель был освобожден, взыскивается с ответчика в доход государства пропорционально размеру удовлетворенных требований, если ответчик не освобожден от уплаты пошлины.
При полном или частичном удовлетворении заявления, предъявленного несколькими заявителями, освобожденными от уплаты государственной пошлины, к нескольким ответчикам, она взыскивается в доход государства отдельно с каждого ответчика, пропорционально удовлетворенным требованиям.
В случае удовлетворения заявления, отнесение судебных расходов на заявителя возможно лишь при наличии его соответствующего ходатайства.
Обратить внимание судов, что физические лица при обращения в суд с заявлением (жалобой) на отказ в совершении нотариального действия или в регистрации записи актов гражданского состояния, на действия (бездействие) нотариуса или должностного лица органа, осуществляющего запись актов гражданского состояния, на отказ в государственной регистрации или уклонении от государственной регистрации в указанный срок, не освобождены от уплаты государственной пошлины и поэтому оплачивают ее исходя из ставок государственной пошлины в размере 1 БРВ.
В случае отказа в удовлетворении заявления (жалобы), поданной в административный суд в интересах фермерского, дехканского хозяйства или владельца приусадебных земель Советом фермерских, дехканских хозяйств и владельцев приусадебных земель Узбекистана, освобожденным от уплаты государственной пошлины, государственная пошлина с фермерского, дехканского хозяйства или владельца приусадебных земель, в интересах которого подано заявление (жалоба), не взыскивается на основании пункта 3 Постановления Президента Республики Узбекистан от 10 октября 2017 года № ПП-3318 «Об организационных мерах по дальнейшему развитию деятельности фермерских, дехканских хозяйств и владельцев приусадебных земель».
Данное правило следует применять так же в случаях, когда заявление оставлено без рассмотрения или производство по делу прекращено.
Также судам следует обратить внимание на то, что внебюджетный Пенсионный фонд при Министерстве экономики и финансов Республики Узбекистан освобожден от уплаты государственной пошлины по всем делам и документам на основании пункта 6 части первой статьи 10 Закона «О Государственной пошлине.
18. Разъяснить, что при отказе заявителя от заявленных требований, понесенные им расходы ответчиком не возмещаются.
В случае прекращения производства по делу в связи с отказом заявителя, освобожденного от уплаты государственной пошлины, от своих требований вследствие добровольного полного или частичного удовлетворения их ответчиком, государственная пошлина подлежит взысканию в доход государства с ответчика.
Если стороны, участвующие в деле, заключили мировое соглашение, в котором содержится положение о распределении между ними оплаченной по делу государственной пошлины и судебных издержек, связанных с рассмотрением дела, то суду следует распределить указанные судебные расходы в соответствии с этим соглашением, а при отсутствии в мировом соглашении положений о распределении судебных расходов, этот вопрос должен быть решен судом в общем порядке, установленном КоАС.
19. В силу статьи 162 КоАС, дополнительное решение по вопросу о судебных расходах может быть вынесено лишь в том случае, если данный вопрос не был решен судом при постановлении решения.
20. Разъяснить судам, что на судебные акты, принятые по вопросам государственной пошлины, может быть подана жалоба (протест) на общих основаниях.
21. Судам следует иметь в виду что, при обращении с апелляционной, кассационной и ревизионной жалобой на судебные акты, лица, указанные в части первой статьи 10 Закона «О государственной пошлине» освобождены от уплаты государственной пошлины.
В случае отказа в удовлетворении апелляционной, кассационной жалобы, жалобы в ревизионном порядке, суду, при разрешении вопроса взыскания государственной пошлины необходимо исходить из требований части второй статьи 10 Закона «О государственной пошлине».
21 1 . Следует отметить, что судья Верховного суда при рассмотрении ревизионной жалобы совершает ряд действий, имеющих юридическое значение.
В связи с этим, если госпошлина не была уплачена при подаче ревизионной жалобы, и жалоба не была возвращена, то в случае отказа в ее передаче на рассмотрение судебной коллегии по административным делам Верховного суда госпошлина должна быть взыскана на общих основаниях.
21 2 . Часть первая статьи 206, часть первая статьи 230 и часть первая статьи 255 КоАС не предусматривают приложения к апелляционным, кассационным и ревизионным протестам документов, подтверждающих оплату почтовых расходов.
Обратить внимание судов, что по делам, рассмотренным на основании протеста, судебные расходы взыскиваются с надлежащей стороны по результатам рассмотрения дела.
В случае, если после принятия апелляционной, кассационной или ревизионной жалобы к производству от заявителя поступило заявление об отказе от жалобы и отказ принят судом, уплаченная государственная пошлина не возвращается, а неуплаченная государственная пошлина взыскивается с лица, подавшего жалобу.
Данное правило применяется также в случае, если апелляционная, кассационная или ревизионная жалоба оставлена без рассмотрения.
22. При рассмотрении административных дел в апелляционном, кассационном и ревизионном порядке суды вышестоящей инстанции должны принимать меры к исправлению ошибок, допущенных судами нижестоящей инстанции при взыскании судебных расходов.
23. Административным судам Республики Каракалпакстан, областей и города Ташкента периодически осуществлять сверку учета поступления государственной пошлины совместно с государственными органами налоговой службы, принимать меры для устранения выявляемых нарушений.
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан К. КАМИЛОВ
Секретарь Пленума, судья Верховного суда И. АЛИМОВ
г. Ташкент,
25 октября 2019 г.,
№ 20