📅 2019-yil 24-dekabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2019-yil 24-dekabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2019 йил 24 декабрь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 24 декабря 2019 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 24 December 2019 · Other documents · Oliy sudi Plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
Қарори
Маъмурий органлар ва улар мансабдор шахсларининг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоят қилиш тўғрисидаги ишларни кўриб чиқиш бўйича суд амалиёти ҳақида
Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси қабул қилиниши, шунингдек, судлар томонидан маъмурий органлар ва улар мансабдор шахсларининг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоят қилиш тўғрисидаги ишларни кўришда қонун нормаларини бир хилда ва тўғри қўлланишини таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 22-моддасига асосланиб, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:
1. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55-моддаси ва Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси (бундан буён матнда МСИЮтК деб юритилади) 4-моддасига мувофиқ, манфаатдор шахс, қонунда назарда тутилган ҳолларда эса, прокурор, шунингдек, бошқа шахслар ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя қилишга ваколатли айрим фуқаролар ва давлат органлари маъмурий орган қарорини ҳақиқий эмас ва унинг мансабдор шахси ҳаракатини (ҳаракатсизлигини) қонунга хилоф деб топиш тўғрисидаги ариза (шикоят) билан, башарти бу қарор, ҳаракат (ҳаракатсизлик) туфайли унинг:
ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатлари бузилган;
ҳуқуқлари, эркинликларини амалга ошириш ва қонуний манфаатларини амалга оширишда тўсқинлик яратилган;
зиммасига қонунга хилоф равишда бирор-бир мажбурият юклатилган;
у ёки бу соҳадаги фаолиятини амалга ошириш учун бошқа тўсқинлик яратилган деб ҳисобласа, судга мурожаат қилишга ҳақли.
2. Маъмурий органлар деганда, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 21 декабрдаги ПФ-269-сонли Фармони билан тасдиқланган республика давлат бошқаруви органлари (вазирликлар, қўмиталар, агентликлар, инспекциялар) ва уларнинг ҳудудий органлари, маҳаллий давлат ҳокимият органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, шунингдек, маъмурий-бошқарув ваколати берилган бошқа органлар, ташкилотлар ва махсус ташкил этилган комиссиялар тушунилади.
3. Маъмурий органлар мансабдор шахслари деганда, ҳокимият вакили вазифасини бажарадиган ёхуд мазкур органларда маъмурий-бошқарув (ташкилий-фармойиш бериш) вазифасини амалга оширадиган ва юридик аҳамиятга эга ҳаракатларни содир этишга ваколат берилган шахслар тушунилади.
4. Манфаатдор шахс деганда, маъмурий органнинг қарори ёки унинг мансабдор шахси ҳаракати (ҳаракатсизлиги) қаратилган фуқаро ёки юридик шахс ёхуд бундай қарор, ҳаракат (ҳаракатсизлик) ҳуқуқ ва қонуний манфаатларига дахл этган бошқа шахс тушунилади.
5. Қарор деганда, маъмурий орган ёки унинг мансабдор шахси томонидан якка ёки коллегиал тарзда қабул қилинган ва муайян ҳуқуқий оқибат туғдирувчи ҳужжат тушунилади.
Бунда шуни назарда тутиш лозимки, қарорлар белгиланган шаклда (масалан, жойлардаги ижро ҳокимияти органлари қарорлари) ёки эркин тарзда (масалан, фуқаронинг мурожаатини қаноатлантиришни рад этиш тўғрисидаги ёзма хабар) қабул қилиниши мумкин.
6. Маъмурий органлар ва улар мансабдор шахсларининг ҳаракатлари деганда, қарор шаклида ифодаланмаган бўлса ҳам, бироқ манфаатдор шахслар ҳуқуқлари ва эркинликларини бузилишига олиб келган ёки уларнинг ҳуқуқлари ва эркинликлари амалга оширилишига тўсқинлик қилган юридик аҳамиятга эга фармойишлар тушунилади.
Ҳаракатсизлик деганда, маъмурий орган ёки унинг мансабдор шахси зиммасига норматив-ҳуқуқий ва бошқа ҳужжатлар (лавозим йўриқномалари, низомлар, регламентлар, буйруқлар) билан юклатилган мажбуриятни бажармаслик тушунилади.
7. Судларга тушунтирилсинки, қонун ҳужжатларига кўра текширилиши Ўзбекистон Республикаси Конституциявий судининг мутлақ ваколатига кирадиган давлат органлари қарорлари, шунингдек, қонун ҳужжатларида устидан судга шикоят беришнинг бошқача тартиби назарда тутилган қарорлар, ҳаракатлар (ҳаракатсизлик) МСИЮтК 23-бобида белгиланган тартибда кўриб чиқилмайди.
Хусусан, маъмурий органлар мансабдор шахсларининг жиноят иши ёхуд маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш бўйича иш юритиш билан боғлиқ қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан, тегишлича, Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодекси ва Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексида белгиланган тартибда шикоят қилинади.
Шу билан бирга, судлар шуни назарда тутиши лозимки, тергов ҳибсхоналари ва жазони ижро этиш муассасалари мансабдор шахсларининг ушлаб турилганлар, қамоққа олинганлар, озодликдан маҳрум қилинган маҳкумларга нисбатан интизомий жазо чораларини қўллаш ҳақидаги қарорлари ва ҳаракатлари МСИЮтК 23-бобида назарда тутилган тартибда низолашилиши мумкин, Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 542-моддасида назарда тутилган тартибда ҳал қилинадиган масалалар бундан мустасно.
8. Судлар шуни назарда тутиши лозимки, маъмурий органларнинг қуйидагилар билан боғлиқ қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан берилган шикоятлар ҳам МСИЮтКнинг 23-бобида назарда тутилган тартибда кўриб чиқилади:
бино, иншоот ва бошқа объектларни жойлаштириш, лойиҳалаштириш, қуриш, реконструкция қилиш, фойдаланишга топшириш, фойдаланиш ва бузишга келишиш ва рухсат бериш (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 20 апрелдаги 200-сонли «Қурилиш соҳасига оид ягона маъмурий қурилиш регламентларини тасдиқлаш тўғрисида»ги қарори );
жамоат бирлашмалари, шу жумладан, сиёсий партияларни давлат рўйхатидан ўтказишни рад этиш, шунингдек, давлат органининг белгиланган муддатда бундай рўйхатдан ўтказишдан бўйин товлаши («Ўзбекистон Республикасида жамоат бирлашмалари тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 12-моддасининг учинчи қисми , «Сиёсий партиялар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 9-моддасининг учинчи қисми , «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 23-моддасининг иккинчи қисми , «Нодавлат нотижорат ташкилотлари тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 26-моддаси ).
9. Давлат ижрочисининг қарори, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан МСИЮтКнинг 23-бобида назарда тутилган тартибда шикоят қилинади.
Судлар шуни инобатга олишлари лозимки, давлат ижрочиларининг ижро ҳужжатини Ўзбекистон Республикасининг «Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги Қонуни ва бошқа қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда ва муддатда ижро этмасликда ифодаланган ҳаракатсизлиги устидан низолашишга доир ишлар ҳам маъмурий судга тааллуқлидир.
10. Судларга тушунтирилсинки, ҳарбий бошқарув органлари ва улар мансабдор шахсларининг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги), шунингдек, Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар, Тошкент шаҳар чақирув комиссияларининг қарорлари устидан шикоятлар ҳарбий судлар томонидан кўрилади («Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 45-моддаси , «Умумий ҳарбий мажбурият ва ҳарбий хизмат тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 20 2 -моддасининг саккизинчи қисми ).
11. Судлар шуни назарда тутиши лозимки, маъмурий органнинг юридик шахс мақомига эга бўлмаган алоҳида бўлинмаси ёки мансабдор шахсга нисбатан талаб қўйилганда, суд МСИЮтК 42-моддаси қоидаларига риоя қилган ҳолда, иш бўйича жавобгар сифатида тегишли органни жалб этиш тўғрисидаги масалани ҳал қилиши керак.
Судга махсус комиссиянинг қарори устидан шикоят қилинганида, иш бўйича жавобгар сифатида махсус комиссиянинг ишчи органи бўлган давлат органи жалб этилиши лозим.
Агар иш ҳал қилингунга қадар маъмурий орган қайта ташкил этилган ёхуд тугатилган бўлса, суд унинг ҳуқуқий ворисини ёки аризачининг бузилган ҳуқуқлари ва эркинликларини тиклаш ваколатига эга бўлган органни ишда иштирок этишга жалб қилади.
Агар иш кўриб чиқилаётган вақтга келиб қарори ёки ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) шикоят қилинаётган шахс мансабдор шахс бўлмай қолган бўлса, суд ушбу мансабни эгаллаб турган шахсни ёхуд аризачининг бузилган ҳуқуқлар ва эркинликларини тиклаш ваколатига эга тегишли органни ишда иштирок этиш учун жалб этиш масаласини ҳал қилади.
12. Аризачи ариза (шикоят) билан бевосита судга ёки бўйсунув тартибида юқори турувчи орган ёхуд мансабдор шахсга мурожаат қилишга ҳақли. Юқори турувчи орган ёки мансабдор шахсга дастлаб мурожаат қилмаслик, аризани (шикоятни) қабул қилишни рад этиш учун асос бўлмайди.
Шу билан бирга, шуни назарда тутиш лозимки, қонун ҳужжатларида айрим қарорлар, ҳаракатлар (ҳаракатсизлик) устидан мажбурий равишда судгача низолашиш тартиби назарда тутилиши мумкин.
13. Маъмурий органлар ва улар мансабдор шахслари қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан ариза (шикоят) қарори, ҳаракати (ҳаракатсизлиги) низолашилаётган орган жойлашган ёхуд мансабдор шахс ишлайдиган жойдаги туманлараро маъмурий судига берилади.
Турли жойларда бўлган бир нечта жавобгарга нисбатан талаб қўйилганда, ариза (шикоят) аризачининг танлови бўйича жавобгарлардан бири жойлашган жойдаги судга тақдим этилади.
Агар маъмурий орган жойлашган жой унинг ваколати амалга ошириладиган ҳудудга тўғри келмаса, ариза ўша орган ўз мажбуриятларини бажараётган жойда фаолият кўрсатаётган судга берилади.
Йирик инвестор бўлмаган инвесторнинг инвестиция фаолияти билан боғлиқ аризалари (шикоятлари) жавобгар жойлашган ердаги туманлараро маъмурий судга ёки Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий судига, вилоятлар ва Тошкент шаҳар маъмурий судларига тақдим этилиши мумкин.
Йирик инвесторнинг инвестиция фаолияти билан боғлиқ аризалари (шикоятлари), шунингдек, товар ва молия бозорларидаги рақобат соҳасидаги муносабатлардан келиб чиқадиган аризалар туманлараро маъмурий судга ёки Ўзбекистон Республикаси Олий судига тақдим этилиши мумкин.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди биринчи инстанция суди сифатида қонун билан унинг ваколатига киритилган ишларни кўриб чиқади.
14. Қарорни ҳақиқий эмас деб топиш, ҳаракатни (ҳаракатсизликни) қонунга хилоф деб топиш тўғрисидаги ариза (шикоят) МСИЮтК 128 , 187-моддаларига мувофиқ расмийлаштирилиши ҳамда қонунда белгиланган тартибда ва миқдорда давлат божи ва почта харажати тўланган бўлиши лозим.
Ариза (шикоят) шакли ва мазмунига нисбатан МСИЮтК 187-моддасида белгиланган талабларни инобатга олиб, унда жумладан, қуйидагилар кўрсатилиши керак:
қандай қарор, ҳаракат (ҳаракатсизлик) устидан шикоят қилинаётганлиги;
маъмурий органнинг номи;
мансабдор шахснинг фамилияси ва исм-шарифининг бош ҳарфлари;
қарорнинг реквизитлари;
аризачининг аниқ қандай ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатлари бузилганлиги;
аризачининг фикрига кўра, устидан шикоят қилинаётган қарор, ҳаракат (ҳаракатсизлик) қайси қонун ҳужжатига зид эканлиги;
шунга ўхшаш шикоят буйсунув тартибида юқори турувчи орган ёки мансабдор шахсга берилган-берилмаганлиги ва агар берилган бўлса, қандай жавоб олинганлиги.
15. Аризага (шикоятга) МСИЮтК 130-моддасида кўрсатилган ҳужжатлар, шунингдек, низолашилаётган қарор нусхаси илова қилинади.
Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, МСИЮтК 134-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, аризага қарорни илова қилмаслик аризани қайтаришга асос бўлмайди. Суд низолашилаётган қарорни аризачининг илтимосномасига кўра ёки ўз ташаббуси билан маъмурий органдан талаб қилиб олишга ҳақли.
16. МСИЮтК 92-моддасига кўра, суд аризачининг ёки манфаати борасида ариза берилган шахснинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатлари бузилишининг аниқ хавфи мавжуд бўлса ва бундай чораларни кўрмай туриб, уларни ҳимоя қилиш мумкин бўлмаган ёхуд қийин бўлган ҳолларда дастлабки ҳимоя чораларини кўришга ҳақли.
Агар низолашилган қарор ижросининг мажбурий тўхтатиб турилиши қонунда назарда тутилган бўлса (масалан, «Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини давлат томонидан назорат қилиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 19-моддасининг учинчи қисми , «Рақобат тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 40-моддасининг учинчи қисми ), судья аризачи судга мурожаат қилганлиги муносабати билан низолашилаётган қарорнинг бажарилиши маъмурий орган ёки мансабдор шахс томонидан тўхтатилган- тўхтатилмаганлигини текшириши шарт. Агар бу амалга оширилмаган бўлса, суд суднинг ҳал қилув қарори қонуний кучга киргунига қадар мазкур қарорнинг ҳаракатини тўхтатиб туриш ҳақида ажрим чиқариши лозим.
Шуни назарда тутиш лозимки, қонунда назарда тутилган ҳолларда маъмурий орган мансабдор шахсининг фавқулодда вазиятлар, эпидемиялар ва аҳоли ҳаёти ва соғлиғига реал хавф соладиган бошқа ҳолатларнинг олдини олиш билан боғлиқ қарорлари, ҳаракатларини тўхтатиб туришга йўл қўйилмайди.
17. МСИЮтК 67-моддасининг учинчи қисмига мувофиқ, мазкур тоифага оид ишлар бўйича низолашилаётган қарорнинг, ҳаракатнинг (ҳаракатсизликнинг) қонунийлигини исботлаш мажбурияти ҳужжатни қабул қилган ёки низолашилаётган ҳаракатни (ҳаракатсизликни) содир этган орган ёки мансабдор шахс зиммасига юклатилади.
Ишни тўғри ҳал қилиш мақсадида, суд ўз ташаббуси билан далилларни талаб қилиб олишга ҳақли. Суднинг ҳужжатларни тақдим этиш тўғрисидаги талабини бажармаганлиги учун тегишли орган мансабдор шахси суд томонидан жаримага тортилиши мумкин (МСИЮтК 122-моддаси ).
18. Шуни назарда тутиш лозимки, маъмурий органлар ва улар мансабдор шахслари қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоят бериш тўғрисидаги ишларни кўришда, суд Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг даъво муддати тўғрисидаги нормаларини қўллашга ҳақли эмас ва фақат МСИЮтК ҳамда тегишли ҳуқуқий муносабатларни тартибга солувчи қонунларда назарда тутилган муддатларгагина асосланиши керак.
19. Аризанинг қонун ҳужжатларида белгиланган муддатларни ўтказиб берилиши уни қайтариш учун асос бўлмайди. Бундай ҳолларда ариза иш юритишга қабул қилиниб, мазмунан кўриб чиқилиши лозим.
Суд ҳар бир иш бўйича аризачи томонидан қонун билан белгиланган судга мурожаат қилиш муддатларига риоя қилинганлигини аниқлаши, мазкур муддатлар бузилганда эса, манфаатдор шахс ушбу ҳолатга эътибор қаратганлигидан қатъи назар уларнинг ўтказиб юборилиши сабабларини муҳокама қилиши лозим.
Судга мурожаат қилиш муддати аризачига қуйидагилар маълум бўлган куннинг эртасидан бошланади:
унинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатлари бузилганлиги;
унинг ҳуқуқлари ва эркинликларини амалга оширишга тўсиқлар вужудга келтирилганлиги;
унинг зиммасига бирор-бир мажбурият юкланганлиги.
Судга мурожаат қилиш муддатига риоя қилиниши масаласи ишни тўғри ҳал қилиш учун аҳамиятга эга ҳолат эканлиги сабабли, уни тиклаш ёки тиклашни рад этиш тўғрисидаги хулосалар, МСИЮтК 156-моддаси биринчи қисмининг 2-бандига кўра, суднинг ҳал қилув қарорида асослантирилиши лозим.
Агар судга мурожаат қилиш муддати ўтказиб юборилган ёки ўтказиб юборилган муддатни тиклаш суд томонидан рад этилган бўлса, аризани қаноатлантириш рад қилинади.
20. Ишни мазмунан кўриб чиқишда, суд аҳамиятга эга бўлган барча ҳолатларни, хусусан, қуйидагиларни синчковлик билан текшириши лозим:
маъмурий орган, мансабдор шахс қарор қабул қилиш ёки ҳаракатни амалга ошириш ваколатига эга ёки эга эмаслигини. Қонун ёки бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатга кўра, қарор қабул қилиш ёки қабул қилмаслик, ҳаракатни амалга ошириш ёки амалга оширмаслик маъмурий орган ёки мансабдор шахс ихтиёрига берилган ҳолда, суд бундай қарор қабул қилиш ёки қабул қилмаслик, ҳаракатни амалга ошириш ёки амалга оширмаслик мақсадга мувофиқлигини баҳолашга ҳақли эмас (масалан, муайян шахсни мукофотлаш тўғрисида ҳужжат қабул қилмаганликда ифодаланган ҳаракатсизлик устидан шикоят қилинганда);
маъмурий орган ёки мансабдор шахс томонидан қарор қабул қилиш, ҳаракатни амалга ошириш тартибига риоя этилган-этилмаганлигини, башарти норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда бундай талаблар (шакл, муддатлар, асослар, тартиб-тамойил ва ҳ.к.) белгиланган бўлса. Бунда шуни назарда тутиш лозимки, қарор қабул қилиш, ҳаракатни амалга ошириш тартибига риоя қилмаслик, фақат, башарти бу ҳолат унинг қонунийлигига таъсир қилган ҳолдагина, аризани (шикоятни) қаноатлантириш учун асос бўлиши мумкин;
низолашилаётган қарор, содир этилган ҳаракат (ҳаракатсизлик) мазмуни мазкур ҳуқуқий муносабатларни тартибга солувчи қонун ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларига мос келиш-келмаслигини.
Қабул қилинган қарорлар, содир этилган ҳаракатларнинг (ҳаракатсизликнинг) ноқонунийлиги ҳақида далолат берувчи юқорида кўрсатилган ҳолатларнинг ҳеч бўлмаганда биттасининг мавжудлиги аризани (шикоятни) қаноатлантиришга асос бўлиши мумкин.
21. МСИЮтК 189-моддасига мувофиқ, суд низолашилаётган қарор, ҳаракат (ҳаракатсизлик) қонунчиликка зид эканлигини ва аризачининг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузаётганлигини аниқласа, маъмурий орган, унинг мансабдор шахси қарорини тўлиқ ёки муайян қисмини ҳақиқий эмас, ҳаракатини (ҳаракатсизлигини) қонунга хилоф деб топиш тўғрисида қарор қабул қилади.
Аризани (шикоятни) қаноатлантириш ҳақида қарор қабул қилишда, суд арз қилинган талаблар доирасидан четга чиқишга хақли эмас. Масалан, ёзма мурожаатни мансабдор шахс томонидан белгиланган муддатда кўрилмаганлигида ифодаланган ҳаракатсизлик устидан шикоят қилинганда, суд мазкур мансабдор шахснинг ҳаракатсизлигини қонунга хилоф деб топиши ва қандай қарор қабул қилиниши кераклиги ҳақидаги масалани олдиндан ҳал этмасдан, унга суд томонидан белгиланган муддатда аризачининг мурожаатини кўриб чиқиш мажбуриятини юклаши лозим.
22. Иш бўйича ҳал қилув қарори қабул қилишда, суд МСИЮтК 189-моддасида мавжуд хусусиятларни инобатга олган ҳолда МСИЮтК 19-бобида назарда тутилган умумий қоидаларга амал қилиши лозим.
23. Ариза (шикоят) қаноатлантирилганда, ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида қуйидагилар кўрсатилиши лозим:
низолашилаётган қарорни қабул қилган ёки ҳаракатни (ҳаракатсизликни) содир этган органнинг (мансабдор шахснинг) номи, қарорнинг номи, рақами, қабул қилинган санаси;
қарор тўлиқ ёки қисман ҳақиқий эмас деб топилганлиги ва зарур ҳолларда, аризачининг ҳуқуқлари ва эркинликларини тўлиқ ҳажмда тиклаш ёки уларни амалга оширишдаги тўсқинликларни бартараф этиш юзасидан чоралар кўрилиши;
ҳаракат (ҳаракатсизлик) қонунга хилоф деб топилганлиги ва маъмурий орган ёки мансабдор шахсга аризачига нисбатан аниқ ҳаракатларни амалга ошириш мажбурияти юклатилиши.
Ҳал қилув қарорида суд ишнинг хусусияти ва амалга оширилиши лозим бўлган ҳаракатларни инобатга олган ҳолда аризачининг ҳуқуқлари ва эркинликлари бузилишини тўлиқ ҳажмда бартараф этиш учун тегишли муддат белгилаши лозим (МСИЮтК 189-моддасининг бешинчи қисми ).
25. Судларга тушунтирилсинки, МСИЮтК 276-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ суд қарорининг жавобгар зиммасига аризачининг ҳуқуқлари ва эркинликларини тиклаш ёки уларни амалга оширишдаги тўсқинликларни бартараф этишга оид мажбурият юкланган қисмининг ижроси маъмурий органга ижро муддати кўрсатилган ҳолда юбориладиган суднинг ҳал қилув қарори (қарори) асосида амалга оширилади.
Пул маблағларини, шу жумладан, суд харажатларини ундириш ҳақидаги ҳал қилув қарорининг мажбурий ижроси юзасидан ижро варақаси берилади.
Судлар ҳал қилув қарорининг ўз вақтида ижро этилиши устидан назоратни амалга ошириши ва унинг ижроси тўғрисида маълумот мавжуд бўлмаганда, ахборот талаб қилиб олиши лозим.
Суд ҳужжати унда кўрсатилган муддатда ижро этилмаган тақдирда, тегишли орган мансабдор шахсига биринчи инстанция суди томонидан суд жаримаси солинади ва суд ҳужжатини ижро этиш учун бир ойдан ошмайдиган такрорий муддат берилади. Суд ҳужжатининг такроран ижро этилмаслиги дастлабки солинган жариманинг ўн баравари миқдорида жарима солишга асос бўлади (МСИЮтКнинг 122-моддаси ).
26. Агар ишни кўришда маъмурий органлар ёки мансабдор шахслар фаолиятида қонун ҳужжатлари бузилганлиги аниқланса, суд бунга нисбатан хусусий ажрим чиқариш орқали муносабат билдириши лозим.
27. Мазкур қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1996 йил 19 июлдаги «Фуқароларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларини бузадиган хатти-ҳаракатлар ва қарорлар устидан келтирилган шикоятларни судларда кўриш амалиёти тўғрисида»ги 18-сонли қарори ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси К. КАМИЛОВ
Пленум котиби, Олий суд судьяси И. АЛИМОВ
Тошкент ш.,
2019 йил 24 декабрь,
24-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
Qarori
Maʼmuriy organlar va ular mansabdor shaxslarining qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat qilish toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqish boʻyicha sud amaliyoti haqida
Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksi qabul qilinishi, shuningdek, sudlar tomonidan maʼmuriy organlar va ular mansabdor shaxslarining qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat qilish toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda qonun normalarini bir xilda va toʻgʻri qoʻllanishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 22-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 55-moddasi va Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksi (bundan buyon matnda MSIYUtK deb yuritiladi) 4-moddasiga muvofiq, manfaatdor shaxs, qonunda nazarda tutilgan hollarda esa, prokuror, shuningdek, boshqa shaxslar huquqlari va manfaatlarini himoya qilishga vakolatli ayrim fuqarolar va davlat organlari maʼmuriy organ qarorini haqiqiy emas va uning mansabdor shaxsi harakatini (harakatsizligini) qonunga xilof deb topish toʻgʻrisidagi ariza (shikoyat) bilan, basharti bu qaror, harakat (harakatsizlik) tufayli uning:
huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlari buzilgan;
huquqlari, erkinliklarini amalga oshirish va qonuniy manfaatlarini amalga oshirishda toʻsqinlik yaratilgan;
zimmasiga qonunga xilof ravishda biror-bir majburiyat yuklatilgan;
u yoki bu sohadagi faoliyatini amalga oshirish uchun boshqa toʻsqinlik yaratilgan deb hisoblasa, sudga murojaat qilishga haqli.
2. Maʼmuriy organlar deganda, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 21-dekabrdagi PF-269-sonli Farmoni bilan tasdiqlangan respublika davlat boshqaruvi organlari (vazirliklar, qoʻmitalar, agentliklar, inspeksiyalar) va ularning hududiy organlari, mahalliy davlat hokimiyat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, shuningdek, maʼmuriy-boshqaruv vakolati berilgan boshqa organlar, tashkilotlar va maxsus tashkil etilgan komissiyalar tushuniladi.
3. Maʼmuriy organlar mansabdor shaxslari deganda, hokimiyat vakili vazifasini bajaradigan yoxud mazkur organlarda maʼmuriy-boshqaruv (tashkiliy-farmoyish berish) vazifasini amalga oshiradigan va yuridik ahamiyatga ega harakatlarni sodir etishga vakolat berilgan shaxslar tushuniladi.
4. Manfaatdor shaxs deganda, maʼmuriy organning qarori yoki uning mansabdor shaxsi harakati (harakatsizligi) qaratilgan fuqaro yoki yuridik shaxs yoxud bunday qaror, harakat (harakatsizlik) huquq va qonuniy manfaatlariga daxl etgan boshqa shaxs tushuniladi.
5. Qaror deganda, maʼmuriy organ yoki uning mansabdor shaxsi tomonidan yakka yoki kollegial tarzda qabul qilingan va muayyan huquqiy oqibat tugʻdiruvchi hujjat tushuniladi.
Bunda shuni nazarda tutish lozimki, qarorlar belgilangan shaklda (masalan, joylardagi ijro hokimiyati organlari qarorlari) yoki erkin tarzda (masalan, fuqaroning murojaatini qanoatlantirishni rad etish toʻgʻrisidagi yozma xabar) qabul qilinishi mumkin.
6. Maʼmuriy organlar va ular mansabdor shaxslarining harakatlari deganda, qaror shaklida ifodalanmagan boʻlsa ham, biroq manfaatdor shaxslar huquqlari va erkinliklarini buzilishiga olib kelgan yoki ularning huquqlari va erkinliklari amalga oshirilishiga toʻsqinlik qilgan yuridik ahamiyatga ega farmoyishlar tushuniladi.
Harakatsizlik deganda, maʼmuriy organ yoki uning mansabdor shaxsi zimmasiga normativ-huquqiy va boshqa hujjatlar (lavozim yoʻriqnomalari, nizomlar, reglamentlar, buyruqlar) bilan yuklatilgan majburiyatni bajarmaslik tushuniladi.
7. Sudlarga tushuntirilsinki, qonun hujjatlariga koʻra tekshirilishi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining mutlaq vakolatiga kiradigan davlat organlari qarorlari, shuningdek, qonun hujjatlarida ustidan sudga shikoyat berishning boshqacha tartibi nazarda tutilgan qarorlar, harakatlar (harakatsizlik) MSIYUtK 23-bobida belgilangan tartibda koʻrib chiqilmaydi.
Xususan, maʼmuriy organlar mansabdor shaxslarining jinoyat ishi yoxud maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish boʻyicha ish yuritish bilan bogʻliq qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan, tegishlicha, Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi va Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksida belgilangan tartibda shikoyat qilinadi.
Shu bilan birga, sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, tergov hibsxonalari va jazoni ijro etish muassasalari mansabdor shaxslarining ushlab turilganlar, qamoqqa olinganlar, ozodlikdan mahrum qilingan mahkumlarga nisbatan intizomiy jazo choralarini qoʻllash haqidagi qarorlari va harakatlari MSIYUtK 23-bobida nazarda tutilgan tartibda nizolashilishi mumkin, Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 542-moddasida nazarda tutilgan tartibda hal qilinadigan masalalar bundan mustasno.
8. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, maʼmuriy organlarning quyidagilar bilan bogʻliq qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan berilgan shikoyatlar ham MSIYUtKning 23-bobida nazarda tutilgan tartibda koʻrib chiqiladi:
bino, inshoot va boshqa obyektlarni joylashtirish, loyihalashtirish, qurish, rekonstruksiya qilish, foydalanishga topshirish, foydalanish va buzishga kelishish va ruxsat berish (Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 20-apreldagi 200-sonli “Qurilish sohasiga oid yagona maʼmuriy qurilish reglamentlarini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarori );
jamoat birlashmalari, shu jumladan, siyosiy partiyalarni davlat roʻyxatidan oʻtkazishni rad etish, shuningdek, davlat organining belgilangan muddatda bunday roʻyxatdan oʻtkazishdan boʻyin tovlashi (“Oʻzbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 12-moddasining uchinchi qismi , “Siyosiy partiyalar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 9-moddasining uchinchi qismi , “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 23-moddasining ikkinchi qismi , “Nodavlat notijorat tashkilotlari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 26-moddasi ).
9. Davlat ijrochisining qarori, harakatlari (harakatsizligi) ustidan MSIYUtKning 23-bobida nazarda tutilgan tartibda shikoyat qilinadi.
Sudlar shuni inobatga olishlari lozimki, davlat ijrochilarining ijro hujjatini Oʻzbekiston Respublikasining “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Qonuni va boshqa qonun hujjatlarida belgilangan tartibda va muddatda ijro etmaslikda ifodalangan harakatsizligi ustidan nizolashishga doir ishlar ham maʼmuriy sudga taalluqlidir.
10. Sudlarga tushuntirilsinki, harbiy boshqaruv organlari va ular mansabdor shaxslarining qarorlari, harakatlari (harakatsizligi), shuningdek, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahar chaqiruv komissiyalarining qarorlari ustidan shikoyatlar harbiy sudlar tomonidan koʻriladi (“Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 45-moddasi , “Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 20 2 -moddasining sakkizinchi qismi ).
11. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, maʼmuriy organning yuridik shaxs maqomiga ega boʻlmagan alohida boʻlinmasi yoki mansabdor shaxsga nisbatan talab qoʻyilganda, sud MSIYUtK 42-moddasi qoidalariga rioya qilgan holda, ish boʻyicha javobgar sifatida tegishli organni jalb etish toʻgʻrisidagi masalani hal qilishi kerak.
Sudga maxsus komissiyaning qarori ustidan shikoyat qilinganida, ish boʻyicha javobgar sifatida maxsus komissiyaning ishchi organi boʻlgan davlat organi jalb etilishi lozim.
Agar ish hal qilingunga qadar maʼmuriy organ qayta tashkil etilgan yoxud tugatilgan boʻlsa, sud uning huquqiy vorisini yoki arizachining buzilgan huquqlari va erkinliklarini tiklash vakolatiga ega boʻlgan organni ishda ishtirok etishga jalb qiladi.
Agar ish koʻrib chiqilayotgan vaqtga kelib qarori yoki harakatlari (harakatsizligi) shikoyat qilinayotgan shaxs mansabdor shaxs boʻlmay qolgan boʻlsa, sud ushbu mansabni egallab turgan shaxsni yoxud arizachining buzilgan huquqlar va erkinliklarini tiklash vakolatiga ega tegishli organni ishda ishtirok etish uchun jalb etish masalasini hal qiladi.
12. Arizachi ariza (shikoyat) bilan bevosita sudga yoki boʻysunuv tartibida yuqori turuvchi organ yoxud mansabdor shaxsga murojaat qilishga haqli. Yuqori turuvchi organ yoki mansabdor shaxsga dastlab murojaat qilmaslik, arizani (shikoyatni) qabul qilishni rad etish uchun asos boʻlmaydi.
Shu bilan birga, shuni nazarda tutish lozimki, qonun hujjatlarida ayrim qarorlar, harakatlar (harakatsizlik) ustidan majburiy ravishda sudgacha nizolashish tartibi nazarda tutilishi mumkin.
13. Maʼmuriy organlar va ular mansabdor shaxslari qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan ariza (shikoyat) qarori, harakati (harakatsizligi) nizolashilayotgan organ joylashgan yoxud mansabdor shaxs ishlaydigan joydagi tumanlararo maʼmuriy sudiga beriladi.
Turli joylarda boʻlgan bir nechta javobgarga nisbatan talab qoʻyilganda, ariza (shikoyat) arizachining tanlovi boʻyicha javobgarlardan biri joylashgan joydagi sudga taqdim etiladi.
Agar maʼmuriy organ joylashgan joy uning vakolati amalga oshiriladigan hududga toʻgʻri kelmasa, ariza oʻsha organ oʻz majburiyatlarini bajarayotgan joyda faoliyat koʻrsatayotgan sudga beriladi.
Yirik investor boʻlmagan investorning investitsiya faoliyati bilan bogʻliq arizalari (shikoyatlari) javobgar joylashgan yerdagi tumanlararo maʼmuriy sudga yoki Qoraqalpogʻiston Respublikasi maʼmuriy sudiga, viloyatlar va Toshkent shahar maʼmuriy sudlariga taqdim etilishi mumkin.
Yirik investorning investitsiya faoliyati bilan bogʻliq arizalari (shikoyatlari), shuningdek, tovar va moliya bozorlaridagi raqobat sohasidagi munosabatlardan kelib chiqadigan arizalar tumanlararo maʼmuriy sudga yoki Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudiga taqdim etilishi mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi birinchi instansiya sudi sifatida qonun bilan uning vakolatiga kiritilgan ishlarni koʻrib chiqadi.
14. Qarorni haqiqiy emas deb topish, harakatni (harakatsizlikni) qonunga xilof deb topish toʻgʻrisidagi ariza (shikoyat) MSIYUtK 128 , 187-moddalariga muvofiq rasmiylashtirilishi hamda qonunda belgilangan tartibda va miqdorda davlat boji va pochta xarajati toʻlangan boʻlishi lozim.
Ariza (shikoyat) shakli va mazmuniga nisbatan MSIYUtK 187-moddasida belgilangan talablarni inobatga olib, unda jumladan, quyidagilar koʻrsatilishi kerak:
qanday qaror, harakat (harakatsizlik) ustidan shikoyat qilinayotganligi;
maʼmuriy organning nomi;
mansabdor shaxsning familiyasi va ism-sharifining bosh harflari;
qarorning rekvizitlari;
arizachining aniq qanday huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilganligi;
arizachining fikriga koʻra, ustidan shikoyat qilinayotgan qaror, harakat (harakatsizlik) qaysi qonun hujjatiga zid ekanligi;
shunga oʻxshash shikoyat buysunuv tartibida yuqori turuvchi organ yoki mansabdor shaxsga berilgan-berilmaganligi va agar berilgan boʻlsa, qanday javob olinganligi.
15. Arizaga (shikoyatga) MSIYUtK 130-moddasida koʻrsatilgan hujjatlar, shuningdek, nizolashilayotgan qaror nusxasi ilova qilinadi.
Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, MSIYUtK 134-moddasining birinchi qismiga muvofiq, arizaga qarorni ilova qilmaslik arizani qaytarishga asos boʻlmaydi. Sud nizolashilayotgan qarorni arizachining iltimosnomasiga koʻra yoki oʻz tashabbusi bilan maʼmuriy organdan talab qilib olishga haqli.
16. MSIYUtK 92-moddasiga koʻra, sud arizachining yoki manfaati borasida ariza berilgan shaxsning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilishining aniq xavfi mavjud boʻlsa va bunday choralarni koʻrmay turib, ularni himoya qilish mumkin boʻlmagan yoxud qiyin boʻlgan hollarda dastlabki himoya choralarini koʻrishga haqli.
Agar nizolashilgan qaror ijrosining majburiy toʻxtatib turilishi qonunda nazarda tutilgan boʻlsa (masalan, “Xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 19-moddasining uchinchi qismi , “Raqobat toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 40-moddasining uchinchi qismi ), sudya arizachi sudga murojaat qilganligi munosabati bilan nizolashilayotgan qarorning bajarilishi maʼmuriy organ yoki mansabdor shaxs tomonidan toʻxtatilgan- toʻxtatilmaganligini tekshirishi shart. Agar bu amalga oshirilmagan boʻlsa, sud sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirguniga qadar mazkur qarorning harakatini toʻxtatib turish haqida ajrim chiqarishi lozim.
Shuni nazarda tutish lozimki, qonunda nazarda tutilgan hollarda maʼmuriy organ mansabdor shaxsining favqulodda vaziyatlar, epidemiyalar va aholi hayoti va sogʻligʻiga real xavf soladigan boshqa holatlarning oldini olish bilan bogʻliq qarorlari, harakatlarini toʻxtatib turishga yoʻl qoʻyilmaydi.
17. MSIYUtK 67-moddasining uchinchi qismiga muvofiq, mazkur toifaga oid ishlar boʻyicha nizolashilayotgan qarorning, harakatning (harakatsizlikning) qonuniyligini isbotlash majburiyati hujjatni qabul qilgan yoki nizolashilayotgan harakatni (harakatsizlikni) sodir etgan organ yoki mansabdor shaxs zimmasiga yuklatiladi.
Ishni toʻgʻri hal qilish maqsadida, sud oʻz tashabbusi bilan dalillarni talab qilib olishga haqli. Sudning hujjatlarni taqdim etish toʻgʻrisidagi talabini bajarmaganligi uchun tegishli organ mansabdor shaxsi sud tomonidan jarimaga tortilishi mumkin (MSIYUtK 122-moddasi ).
18. Shuni nazarda tutish lozimki, maʼmuriy organlar va ular mansabdor shaxslari qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat berish toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda, sud Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining daʼvo muddati toʻgʻrisidagi normalarini qoʻllashga haqli emas va faqat MSIYUtK hamda tegishli huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi qonunlarda nazarda tutilgan muddatlargagina asoslanishi kerak.
19. Arizaning qonun hujjatlarida belgilangan muddatlarni oʻtkazib berilishi uni qaytarish uchun asos boʻlmaydi. Bunday hollarda ariza ish yuritishga qabul qilinib, mazmunan koʻrib chiqilishi lozim.
Sud har bir ish boʻyicha arizachi tomonidan qonun bilan belgilangan sudga murojaat qilish muddatlariga rioya qilinganligini aniqlashi, mazkur muddatlar buzilganda esa, manfaatdor shaxs ushbu holatga eʼtibor qaratganligidan qatʼi nazar ularning oʻtkazib yuborilishi sabablarini muhokama qilishi lozim.
Sudga murojaat qilish muddati arizachiga quyidagilar maʼlum boʻlgan kunning ertasidan boshlanadi:
uning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilganligi;
uning huquqlari va erkinliklarini amalga oshirishga toʻsiqlar vujudga keltirilganligi;
uning zimmasiga biror-bir majburiyat yuklanganligi.
Sudga murojaat qilish muddatiga rioya qilinishi masalasi ishni toʻgʻri hal qilish uchun ahamiyatga ega holat ekanligi sababli, uni tiklash yoki tiklashni rad etish toʻgʻrisidagi xulosalar, MSIYUtK 156-moddasi birinchi qismining 2-bandiga koʻra, sudning hal qiluv qarorida asoslantirilishi lozim.
Agar sudga murojaat qilish muddati oʻtkazib yuborilgan yoki oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklash sud tomonidan rad etilgan boʻlsa, arizani qanoatlantirish rad qilinadi.
20. Ishni mazmunan koʻrib chiqishda, sud ahamiyatga ega boʻlgan barcha holatlarni, xususan, quyidagilarni sinchkovlik bilan tekshirishi lozim:
maʼmuriy organ, mansabdor shaxs qaror qabul qilish yoki harakatni amalga oshirish vakolatiga ega yoki ega emasligini. Qonun yoki boshqa normativ-huquqiy hujjatga koʻra, qaror qabul qilish yoki qabul qilmaslik, harakatni amalga oshirish yoki amalga oshirmaslik maʼmuriy organ yoki mansabdor shaxs ixtiyoriga berilgan holda, sud bunday qaror qabul qilish yoki qabul qilmaslik, harakatni amalga oshirish yoki amalga oshirmaslik maqsadga muvofiqligini baholashga haqli emas (masalan, muayyan shaxsni mukofotlash toʻgʻrisida hujjat qabul qilmaganlikda ifodalangan harakatsizlik ustidan shikoyat qilinganda);
maʼmuriy organ yoki mansabdor shaxs tomonidan qaror qabul qilish, harakatni amalga oshirish tartibiga rioya etilgan-etilmaganligini, basharti normativ-huquqiy hujjatlarda bunday talablar (shakl, muddatlar, asoslar, tartib-tamoyil va h.k.) belgilangan boʻlsa. Bunda shuni nazarda tutish lozimki, qaror qabul qilish, harakatni amalga oshirish tartibiga rioya qilmaslik, faqat, basharti bu holat uning qonuniyligiga taʼsir qilgan holdagina, arizani (shikoyatni) qanoatlantirish uchun asos boʻlishi mumkin;
nizolashilayotgan qaror, sodir etilgan harakat (harakatsizlik) mazmuni mazkur huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi qonun va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar talablariga mos kelish-kelmasligini.
Qabul qilingan qarorlar, sodir etilgan harakatlarning (harakatsizlikning) noqonuniyligi haqida dalolat beruvchi yuqorida koʻrsatilgan holatlarning hech boʻlmaganda bittasining mavjudligi arizani (shikoyatni) qanoatlantirishga asos boʻlishi mumkin.
21. MSIYUtK 189-moddasiga muvofiq, sud nizolashilayotgan qaror, harakat (harakatsizlik) qonunchilikka zid ekanligini va arizachining huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzayotganligini aniqlasa, maʼmuriy organ, uning mansabdor shaxsi qarorini toʻliq yoki muayyan qismini haqiqiy emas, harakatini (harakatsizligini) qonunga xilof deb topish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi.
Arizani (shikoyatni) qanoatlantirish haqida qaror qabul qilishda, sud arz qilingan talablar doirasidan chetga chiqishga xaqli emas. Masalan, yozma murojaatni mansabdor shaxs tomonidan belgilangan muddatda koʻrilmaganligida ifodalangan harakatsizlik ustidan shikoyat qilinganda, sud mazkur mansabdor shaxsning harakatsizligini qonunga xilof deb topishi va qanday qaror qabul qilinishi kerakligi haqidagi masalani oldindan hal etmasdan, unga sud tomonidan belgilangan muddatda arizachining murojaatini koʻrib chiqish majburiyatini yuklashi lozim.
22. Ish boʻyicha hal qiluv qarori qabul qilishda, sud MSIYUtK 189-moddasida mavjud xususiyatlarni inobatga olgan holda MSIYUtK 19-bobida nazarda tutilgan umumiy qoidalarga amal qilishi lozim.
23. Ariza (shikoyat) qanoatlantirilganda, hal qiluv qarorining xulosa qismida quyidagilar koʻrsatilishi lozim:
nizolashilayotgan qarorni qabul qilgan yoki harakatni (harakatsizlikni) sodir etgan organning (mansabdor shaxsning) nomi, qarorning nomi, raqami, qabul qilingan sanasi;
qaror toʻliq yoki qisman haqiqiy emas deb topilganligi va zarur hollarda, arizachining huquqlari va erkinliklarini toʻliq hajmda tiklash yoki ularni amalga oshirishdagi toʻsqinliklarni bartaraf etish yuzasidan choralar koʻrilishi;
harakat (harakatsizlik) qonunga xilof deb topilganligi va maʼmuriy organ yoki mansabdor shaxsga arizachiga nisbatan aniq harakatlarni amalga oshirish majburiyati yuklatilishi.
Hal qiluv qarorida sud ishning xususiyati va amalga oshirilishi lozim boʻlgan harakatlarni inobatga olgan holda arizachining huquqlari va erkinliklari buzilishini toʻliq hajmda bartaraf etish uchun tegishli muddat belgilashi lozim (MSIYUtK 189-moddasining beshinchi qismi ).
25. Sudlarga tushuntirilsinki, MSIYUtK 276-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq sud qarorining javobgar zimmasiga arizachining huquqlari va erkinliklarini tiklash yoki ularni amalga oshirishdagi toʻsqinliklarni bartaraf etishga oid majburiyat yuklangan qismining ijrosi maʼmuriy organga ijro muddati koʻrsatilgan holda yuboriladigan sudning hal qiluv qarori (qarori) asosida amalga oshiriladi.
Pul mablagʻlarini, shu jumladan, sud xarajatlarini undirish haqidagi hal qiluv qarorining majburiy ijrosi yuzasidan ijro varaqasi beriladi.
Sudlar hal qiluv qarorining oʻz vaqtida ijro etilishi ustidan nazoratni amalga oshirishi va uning ijrosi toʻgʻrisida maʼlumot mavjud boʻlmaganda, axborot talab qilib olishi lozim.
Sud hujjati unda koʻrsatilgan muddatda ijro etilmagan taqdirda, tegishli organ mansabdor shaxsiga birinchi instansiya sudi tomonidan sud jarimasi solinadi va sud hujjatini ijro etish uchun bir oydan oshmaydigan takroriy muddat beriladi. Sud hujjatining takroran ijro etilmasligi dastlabki solingan jarimaning oʻn baravari miqdorida jarima solishga asos boʻladi (MSIYUtKning 122-moddasi ).
26. Agar ishni koʻrishda maʼmuriy organlar yoki mansabdor shaxslar faoliyatida qonun hujjatlari buzilganligi aniqlansa, sud bunga nisbatan xususiy ajrim chiqarish orqali munosabat bildirishi lozim.
27. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1996-yil 19-iyuldagi “Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti-harakatlar va qarorlar ustidan keltirilgan shikoyatlarni sudlarda koʻrish amaliyoti toʻgʻrisida”gi 18-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi K. KAMILOV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi I. ALIMOV
Toshkent sh.,
2019-yil 24-dekabr,
24-son
Пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О судебной практике по рассмотрению дел об обжаловании решений, действий (бездействия) административных органов и их должностных лиц
В связи с принятием Кодекса Республики Узбекистан об административном судопроизводстве, а также в целях обеспечения единообразного и правильного применения норм закона при рассмотрении судами дел об обжаловании решений, действий (бездействия) административных органов и их должностных лиц, руководствуясь статьей 22 Закона Республики Узбекистан «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:
1. В соответствии со статьей 55 Конституции Республики Узбекистан и статьи 4 Кодекса Республики Узбекистан об административном судопроизводстве (далее — КоАС) заинтересованное лицо, а в предусмотренных законом случаях прокурор, а также государственные органы и отдельные граждане, правомочные действовать в защиту прав и интересов других лиц, вправе обратиться в суд с заявлением (жалобой) о признании недействительным решения, незаконным действия (бездействия) административного органа и его должностного лица, если полагает, что этим решением, действием (бездействием):
нарушены его права и охраняемые законом интересы;
созданы препятствия к осуществлению его прав, свобод и реализации законных интересов;
на него незаконно возложена какая-либо обязанность;
созданы иные препятствия для осуществления деятельности в той или иной сфере.
2. Под административными органами следует понимать республиканские органы государственного управления (министерства, комитеты, агентства, инспекции) утвержденные Указом Президента Республики Узбекистан от 21 декабря 2022 года № УП-269 и их территориальные органы, органы государственной власти на местах, органы самоуправления граждан, а также иные органы, организации и специально образованные комиссии, наделенные административно-управленческой компетенцией.
3. Под должностными лицами административных органов следует понимать лиц, выполняющих функции представителя власти либо осуществляющих административно-управленческие (организационно — распорядительные) функции в указанных органах и уполномоченных на совершение юридически значимых действий.
4. Под заинтересованным лицом понимается гражданин или юридическое лицо, которому адресовано решение, действие (бездействие) административного органа или его должностного лица, либо иное лицо, права и законные интересы которого затрагивает такое решение, действие (бездействие).
5. К решению относится акт административного органа или его должностного лица, принятый единолично или коллегиально и порождающий определенные правовые последствия.
При этом необходимо учитывать, что решения могут приниматься в установленной (например, решения органов исполнительной власти на местах), или произвольной форме (например, письменное сообщение об отказе в удовлетворении обращения гражданина).
6. Под действиями административных органов и их должностных лиц понимаются юридически значимые распоряжения, которые хотя и не облечены в форму решения, но повлекли нарушение прав и свобод заинтересованных лиц или создали препятствия к осуществлению их прав и свобод.
Под бездействием понимается неисполнение административным органом или его должностным лицом обязанности, возложенной на него нормативно-правовыми и иными актами (должностными инструкциями, положениями, регламентами, приказами).
7. Разъяснить судам, что в порядке, установленном главой 23 КоАС, не подлежат рассмотрению жалобы на решения государственных органов, проверка которых отнесена законодательством к исключительной компетенции Конституционного суда Республики Узбекистан, а также на решения, действия (бездействие) в отношении которых законодательством предусмотрен иной порядок судебного обжалования.
В частности, решения, действия (бездействия) должностных лиц административных органов, связанные с производством по уголовному делу либо делу об административном правонарушении, подлежат обжалованию в порядке, установленном соответственно Уголовно-процессуальным кодексом Республики Узбекистан и Кодексом Республики Узбекистан об административной ответственности.
Вместе с тем судам следует обратить внимание, что в порядке, предусмотренном главой 23 КоАС, могут быть оспорены решения и действия должностных лиц следственных изоляторов и учреждений по исполнению наказания о применении мер дисциплинарного взыскания в отношении задержанных, заключенных под стражу, осужденных к лишению свободы, за исключением вопросов, подлежащих разрешению в порядке, предусмотренном статьей 542 Уголовно-процессуального кодекса Республики Узбекистан.
8. Судам следует иметь в виду, что в порядке, предусмотренном главой 23 КоАС, рассматриваются жалобы на решения, действия (бездействия) административных органов, в том числе связанные с:
согласованием и разрешением на размещение, проектирование, строительство, реконструкцию, ввод в эксплуатацию, эксплуатацию и снос зданий, сооружений и иных объектов ( постановление Кабинета Министров Республики Узбекистан от 20 апреля 2022 года № 200 «Об утверждении единых административных строительных регламентов в сфере строительства»);
отказом в государственной регистрации общественных объединений, в том числе политических партий, а также уклонением государственного органа от такой регистрации в установленный срок ( часть четвертая статьи 12 Закона Республики Узбекистан «Об общественных объединениях в Республике Узбекистан», часть третья статьи 9 Закона Республики Узбекистан «О политических партиях», статья 26 Закона Республики Узбекистан «О негосударственных некоммерческих организациях.»).
9. Решение, действия (бездействие) государственного исполнителя могут быть обжалованы в порядке, предусмотренном главой 23 КоАС.
Судам следует иметь в виду, что дела об оспаривании бездействия государственного исполнителя, выразившиеся в неисполнении исполнительного документа в порядке и сроки, определенные Законом Республики Узбекистан «Об исполнении судебных актов и актов иных органов» и другими законодательными актами также подведомственны административному суду.
10. Разъяснить судам, что жалобы на решения, действия (бездействие) органов военного управления и их должностных лиц, а также решений призывных комиссий Республики Каракалпакстан, областей, города Ташкента рассматриваются военными судами ( статья 45 Закона Республики Узбекистан «О судах», часть восьмая статьи 20 2 Закона Республики Узбекистан «О всеобщей воинской обязанности и военной службе»).
11. Судам следует иметь в виду, что при предъявлении требования к обособленному подразделению административного органа, не обладающему статусом юридического лица, суд должен решить вопрос о привлечении в качестве ответчика к участию в деле надлежащего органа с соблюдением правил статьи 42 КоАС.
При обжаловании в суд решения специальной комиссии, в качестве ответчика по делу следует привлекать государственный орган, являющийся рабочим органом специальной комиссии.
В случае, когда до разрешения дела административный орган реорганизован либо ликвидирован, суд привлекает к участию в деле его правопреемника или орган, к компетенции которого относится восстановление нарушенных прав и свобод заявителя.
Если к моменту рассмотрения дела лицо, решение или действия (бездействие) которого оспаривается, уже не является должностным лицом, суд решает вопрос о привлечении к участию в деле лица, занимающего эту должность, либо соответствующего органа, к компетенции которого относится восстановление нарушенных прав и свобод заявителя.
12. Заявитель вправе обратиться с заявлением (жалобой) непосредственно в суд или к вышестоящему в порядке подчиненности органу либо должностному лицу. Предварительное не обращение в вышестоящий орган или к должностному лицу, не является основанием к отказу в принятии заявления (жалобы).
Вместе с тем, необходимо иметь в виду, что законодательством может быть предусмотрен обязательный досудебный порядок оспаривания отдельных решений, действий (бездействия).
13. Заявление (жалоба) на решение, действие (бездействие) административных органов и их должностных лиц подаются в межрайонный административный суд по месту нахождения органа либо месту работы должностного лица, решение, действие (бездействие) которого оспариваются.
При предъявлении требования к нескольким ответчикам, находящимся в разных местах, заявление (жалоба) предъявляется в суд, по выбору заявителя по месту нахождения одного из ответчиков.
Если место нахождения административного органа не совпадает с территорией, на которую распространяется его компетенция, то заявление подается в суд, в районе деятельности которого исполняет свои обязанности указанный орган.
Заявления (жалобы), связанные с инвестиционной деятельностью инвестора, не являющегося крупным инвестором, могут быть предъявлены в межрайонный административный суд или Административный суд Республики Каракалпакстан, административные суды областей и города Ташкента по месту нахождения ответчика.
Заявления (жалобы), связанные с инвестиционной деятельностью крупного инвестора, а также заявления, вытекающие из отношений в области конкуренции на товарных и финансовых рынках, могут быть предъявлены в межрайонный административный суд или Верховный суд Республики Узбекистан.
Верховный суд Республики Узбекистан в качестве суда первой инстанции рассматривает дела, отнесенные законом к его компетенции.
14. Заявление (жалоба) о признании недействительным решения, незаконным действия (бездействия) подлежит оформлению в соответствии с требованиями статей 128 , 187 КоАС и оплате государственной пошлиной и почтовых расходов в порядке и размерах, установленных законом.
Учитывая требования, установленные статьей 187 КоАС к форме и содержанию заявления (жалобы), в нем, в частности, должно быть указано:
какое решение, действие (бездействие) обжалуется;
наименование административного органа;
фамилия и инициалы должностного лица;
реквизиты решения;
какие конкретно права, свободы и законные интересы заявителя нарушены;
законодательство, которому, по мнению заявителя, противоречит обжалуемое решение, действие (бездействие);
подавалась ли аналогичная жалоба в вышестоящий в порядке подчиненности орган или должностному лицу и, если подавалась, какой получен ответ.
15. К заявлению (жалобе) прилагаются документы, указанные в статье 130 КоАС, а также копия оспариваемого решения.
Обратить внимание судов, что в соответствии с частью первой статьи 134 КоАС не приложение к заявлению решения не является основанием для возврата заявления. Суд вправе истребовать обжалуемое решение от административного органа по ходатайству заявителя либо по собственной инициативе.
16. Суд согласно статье 92 КоАС вправе принять меры предварительной защиты, если существует явная опасность нарушения прав, свобод или законных интересов заявителя или лица, в интересах которого подано заявление и без принятия таких мер их защита будет невозможна либо затруднительна.
Если обязательное приостановление исполнения оспоренного решения предусмотрено законом (например, часть третья статьи 19 Закона Республики Узбекистан «О государственном контроле деятельности хозяйствующих субъектов», часть третья статьи 40 Закона Республики Узбекистан «О конкуренции») судья обязан проверить, приостановлено ли выполнение оспариваемого решения административным органом или его должностным лицом в связи с обращением заявителя в суд. Если это не было сделано, суду следует вынести определение о приостановлении действия этого решения до вступления решения суда в законную силу.
Следует иметь в виду, что в предусмотренных законом случаях не допускается приостановление решения, действия должностного лица административного органа, связанное с предотвращением возникновения чрезвычайных ситуаций, эпидемий и иной реальной угрозы жизни и здоровью населения.
17. В соответствии с частью третьей статьи 67 КоАС обязанность доказывания законности оспариваемого решения, действия (бездействия) по делам данной категории возлагается на орган или должностное лицо, принявший акт либо совершивший оспариваемые действия (бездействие).
В целях правильного разрешения дела, суд вправе истребовать доказательства по своей инициативе. За неисполнение требования суда о предоставлении документов должностное лицо соответствующего органа может быть подвергнут судом штрафу ( статья 122 КоАС).
18. Следует иметь в виду, что при рассмотрении дел об обжаловании решений, действий (бездействия) административных органов и их должностных лиц, суд не вправе применять нормы Гражданского кодекса Республики Узбекистан об исковой давности, и должен руководствоваться лишь сроками, предусмотренными КоАС и законами, регулирующими соответствующие правоотношения.
19. Подача заявления с пропуском сроков, установленных актами законодательства, не является основанием к его возврату. В таких случаях заявление должно быть принято к производству и рассмотрено по существу.
Суду по каждому делу необходимо выяснять, соблюдены ли заявителем установленные законом сроки обращения в суд, а при нарушении этих сроков обсуждать причины их пропуска, независимо от того, ссылалось ли на это обстоятельство заинтересованное лицо.
Срок обращения в суд начинает течь с даты, следующей за днем, когда заявителю стало известно о:
нарушении его прав, свобод и законных интересов;
создании препятствий к осуществлению его прав и свобод;
возложении на него какой-либо обязанности.
Поскольку вопрос соблюдения срока обращения в суд является обстоятельством, имеющим значение для правильного разрешения дела, выводы о его восстановлении или об отказе в восстановлении в силу пункта 2 части первой статьи 156 КоАС должны быть мотивированы в решении суда.
Если срок обращения в суд пропущен или суд отказал в восстановлении пропущенного срока, заявление подлежит отказу в удовлетворении.
20. При рассмотрении дела по существу суду необходимо тщательно исследовать все имеющие значение обстоятельства, в частности, выяснять:
имеет ли административный орган, должностное лицо полномочия на принятие решения или совершение действия. В случае, когда принятие или непринятие решения, совершение или несовершение действия в силу закона или иного нормативно-правового акта отнесено к усмотрению административного органа или должностного лица, суд не вправе оценивать целесообразность принятия или непринятия такого решения, совершения или несовершения действия (например, при обжаловании бездействия, выразившегося в непринятии акта о награждении конкретного лица);
соблюден ли административным органом или должностным лицом порядок принятия решения, совершения действия в том случае, если такие требования установлены нормативно-правовыми актами (форма, сроки, основания, процедура и т.п.). При этом следует иметь в виду, что несоблюдение порядка принятия решения, совершения действия может являться основанием для удовлетворения заявления (жалобы) лишь в случае, если данное обстоятельство повлияло на его законность;
соответствует ли содержание оспариваемого решения, совершенного действия (бездействия) требованиям закона и иного нормативно-правового акта, регулирующих данные правоотношения.
Основанием к удовлетворению заявления (жалобы) может служить наличие хотя бы одного из указанных выше обстоятельств, свидетельствующих о незаконности принятых решений, совершенных действий (бездействия).
21. В соответствии со статьей 189 КоАС, суд принимает решение о признании решения административного органа, его должностного лица недействительным полностью или в определенной части либо действия (бездействия) незаконным, если установит, что оспариваемое решение, действие (бездействие) противоречит законодательству и нарушает права и охраняемые законом интересы заявителя.
Принимая решение об удовлетворении заявления (жалобы), суд не вправе выходить за пределы заявленных требований. Например, при обжаловании бездействия должностного лица, выразившегося в не рассмотрении письменного обращения в установленный срок, суду следует признать бездействие этого должностного лица незаконным и обязать его рассмотреть обращение заявителя в установленный судом срок, не предрешая вопрос о том, какое решение должно быть принято.
22. При принятии по делу решения суду необходимо руководствоваться общими правилами, предусмотренными главой 19 КоАС, с учетом особенностей, содержащихся в статье 189 КоАС.
23. В случае удовлетворения заявления (жалобы) в резолютивной части решения необходимо указать:
наименование административного органа (должностного лица), принявшего оспариваемое решение либо совершившего действие (бездействие), название, номер, дата принятия решения;
о признании недействительным решения, полностью либо в части и принятии в необходимых случаях мер для восстановления в полном объеме нарушенных прав и свобод заявителя или устранения препятствий к их осуществлению;
о признание незаконным действия (бездействия) и возложении на административный орган или должностное лицо обязанности совершить в отношении заявителя конкретные действия.
В решении суду следует установить соответствующий срок для устранения нарушений прав и свобод заявителя в полном объеме с учетом характера дела и действий, которые необходимо совершить ( часть пятая статьи 189 КоАС).
25. Разъяснить судам, что в соответствии с частью второй статьи 276 КоАС исполнение судебного постановления в части возложении на ответчика обязанности по восстановлению нарушенных прав и свобод заявителя или устранения препятствий к их осуществлению производится на основании решения (постановления) суда которое направляется административному органу с указанием срока его исполнения
На принудительное исполнение решения о взыскании денежных средств, в том числе судебных расходов, выдается исполнительный лист.
Судам необходимо осуществлять контроль за своевременным исполнением решения суда и при отсутствии сведения о его исполнении истребовать информацию.
В случае неисполнения судебного акта в указанный в нем срок суд первой инстанции налагает на должностное лицо соответствующего органа штраф и предоставляет ему для исполнения судебного акта повторный срок, не превышающий один месяц. Повторное неисполнение судебного акта является основанием для наложения штрафа в десятикратном размере первоначально наложенного штрафа ( статья 122 КоАС).
26. Если при рассмотрении дела будут выявлены нарушения актов законодательства в деятельности административных органов или должностных лиц, суду надлежит реагировать на это путем вынесения частного определения.
27. В связи с принятием настоящего постановления признать утратившим силу постановление Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 19 июля 1996 года № 18 «О практике рассмотрения в судах жалоб на действия и решения, нарушающие права и свободы граждан».
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан К. КАМИЛОВ
Секретарь Пленума, судья Верховного суда И. АЛИМОВ
г. Ташкент,
24 декабря 2019 г.,
№ 24