📅 2020-yil 15-oktabr · Qonunlar va kodekslar
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2020-yil 15-oktabr · Qonunlar va kodekslar
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2020 йил 15 октябрь · Қонунлар ва кодекслар
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 15 октября 2020 г. · Законы и кодексы
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 15 October 2020 · Laws and codes
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикасининг қонуни
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисида
Қонунчилик палатаси томонидан 2020 йил 22 июлда қабул қилинган Сенат томонидан 2020 йил 11 сентябрда маъқулланган
1-боб. Умумий қоидалар
1-модда. Ушбу Қонуннинг мақсади
Ушбу Қонуннинг мақсади ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги муносабатларни тартибга солишдан иборат.
2-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги қонунчилик
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги қонунчилик ушбу Қонун ва бошқа қонунчилик ҳужжатларидан иборатдир.
Агар Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида назарда тутилганидан бошқача қоидалар белгиланган бўлса, халқаро шартнома қоидалари қўлланилади.
3-модда. Асосий тушунчалар
Ушбу Қонунда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:
мулоқот — тиллардан, матнлардан, Брайль алифбосидан, тактил мулоқотдан, йирик шрифтдан, қулай мультимедиа воситаларидан, худди шунингдек босма материаллардан, аудиовоситалардан, одатий тилдан, шунингдек мулоқотнинг кучайтирувчи ва муқобил усуллари, воситалари ҳамда шаклларидан, шу жумладан қулай ахборот-коммуникация технологиясидан фойдаланиш;
ногиронлик белгисига кўра камситиш — мақсади ёки натижаси сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, маданий, фуқаровий соҳада ёки бошқа соҳада ўзгалар билан ногиронлиги бўлган шахсларнинг тенг ҳуқуқ ва эркинликларини эътироф этишни ёки рўёбга чиқаришни инкор қилишдан иборат бўлган, ногиронлик сабабли ҳар қандай ажратиб қўйиш, истисно этиш, четлатиш, чеклаш;
ногиронлиги бўлган болалар (бола) — барқарор жисмоний, ақлий, сенсор (сезги) ёки руҳий нуқсонлари туфайли ҳаётий фаолияти чекланганлиги муносабати билан давлат ва жамият томонидан ижтимоий ёрдам кўрсатилишига ҳамда ўз ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ҳимоя қилинишига муҳтож ўн саккиз ёшгача бўлган шахслар;
ногиронлиги бўлган шахс — ижтимоий ёрдам ва ҳимояга, жамият ва давлатнинг сиёсий, иқтисодий, ижтимоий ҳаётида бошқалар билан бирга тенг тўлиқ ва самарали иштирок этиш учун шарт-шароитлар яратилишига муҳтож барқарор жисмоний, ақлий, сенсор (сезги) ёки руҳий нуқсонлари бўлган шахс;
ногиронлиги бўлган шахсларни ижтимоий ҳимоя қилиш — ҳаёт фаолиятига доир чекловларни енгиб ўтиш, уларнинг ўрнини қоплаш (компенсация қилиш) учун ногиронлиги бўлган шахсларга шарт-шароитларни таъминлайдиган ҳамда уларга жамият ва давлат ҳаётида иштирок этишнинг бошқа фуқаролар билан тенг имкониятларини яратишга қаратилган, давлат томонидан кафолатланган иқтисодий, ижтимоий ва ҳуқуқий чора-тадбирлар тизими;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари — ногиронлиги бўлган шахслар томонидан ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, уларнинг жамият ва давлат ҳаётида бошқа фуқаролар билан тенг равишда иштирок этиш имкониятларини таъминлаш мақсадида тузилган нодавлат нотижорат ташкилотлари;
оқилона мослаштириш — ногиронлиги бўлган шахсларнинг бошқалар билан тенг равишда инсон ҳуқуқлари ва эркинликларини амалга ошириши учун аниқ бир ҳолатда тузатишлар киритиш;
протез-ортопедия мосламалари — йўқ бўлган қўл-оёқларнинг ёки тана бошқа қисмларининг ўрнини босиш учун мўлжалланган, организмнинг бузилган ёки йўқолган функцияларини компенсация қилувчи мосламалар;
сурдотаржима — бирор-бир тилдан дактил алифбоси ёрдамида ва (ёки) имо-ишора тилида таржима қилиш усули;
сурдотехника воситалари — эшитишдаги нуқсонларни тузатиш ва компенсация қилиш учун техник воситалар, шу жумладан алоқани ва ахборот узатишни кучайтирувчи воситалар;
тиббий-ижтимоий экспертиза — текширувдан ўтказилаётган шахснинг клиник-функционал, ижтимоий, касбий-меҳнат ва психологик маълумотларини комплекс баҳолаш асосида унинг соғлиғи йўқолганлиги даражасини ҳамда организмининг функциялари турғун бузилганлиги сабабли ҳаёт фаолияти чекланганлиги даражасини, ногиронлик гуруҳини, ногиронликнинг бошланиши сабаби ҳамда вақтини аниқлаш, шунингдек шахс учун соғлиғининг ҳолатига кўра мумкин бўлган меҳнат фаолияти турлари ва зарур меҳнат шароитлари, ўзгаларнинг парваришига, санаторий-курортда даволанишнинг тегишли турларига ҳамда ижтимоий ҳимояга бўлган эҳтиёжи тўғрисида тавсиялар бериш;
тифлотехника воситалари — ногиронлиги бўлган шахсларнинг кўришидаги нуқсони натижасида йўқолган имкониятларини тиклаш ва компенсация қилишга қаратилган воситалар;
шахс ҳаёт фаолиятининг чекланганлиги — шахснинг ўзига ўзи хизмат қилиш, ҳаракатланиш, йўлни топа олиш, мулоқот қилиш, ўз хулқ-атворини назорат қилиш, шунингдек ўқиш ва меҳнат фаолияти билан шуғулланиш қобилиятини ёки имкониятини тўлиқ ёхуд қисман йўқотганлиги.
4-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлашнинг асосий принциплари
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлашнинг асосий принциплари қуйидагилардан иборат:
ногиронлиги бўлган шахсларнинг қадр-қимматини, уларнинг мустақиллигини, танлаш эркинлигини ҳурмат қилиш;
ногиронлик белгисига кўра камситилишга йўл қўймаслик;
инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликларини амалга оширишдаги имкониятлар тенглиги;
ногиронлиги бўлган болаларнинг ривожланаётган қобилиятини ва ўз индивидуаллигини сақлаб қолиш ҳуқуқини ҳурмат қилиш;
объектлар ва хизматларнинг қулайлиги;
ногиронлиги бўлган шахсларни жамият ва давлатнинг ҳаётига жалб этиш.
5-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг қадр-қимматини, уларнинг мустақиллигини, танлаш эркинлигини ҳурмат қилиш принципи
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг қадр-қимматини, уларнинг мустақиллигини, танлаш эркинлигини ҳурмат қилиш ногиронлиги бўлган шахсларнинг ва улар оилаларининг ҳуқуқ ва эркинликларини бошқа фуқаролар билан тенг равишда ҳимоя қилиш ҳамда амалга ошириш кафолатларини белгилаш орқали таъминланади.
6-модда. Ногиронлик белгисига кўра камситилишга йўл қўймаслик принципи
Ногиронлиги бўлган шахсларга нисбатан ҳар қандай ажратиб қўйиш, истисно этиш, четлатиш, чеклаш ёки афзал кўриш, шунингдек ногиронлиги бўлган шахсларнинг объектлар ва хизматлардан фойдаланиши учун шарт-шароитлар яратишни рад этиш тақиқланади.
Ногиронлиги бўлган шахслар учун имкониятлар тенглигини таъминлашга ҳамда уларни жамият ва давлат ҳаётига жалб этишга қаратилган махсус чоралар бошқа фуқароларга нисбатан камситувчи чоралар ҳисобланмайди.
7-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини амалга оширишдаги имкониятлар тенглиги принципи
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини амалга оширишдаги имкониятлар тенглиги улар учун объектлар ҳамда хизматлардан, ижтимоий, иқтисодий ва маданий соҳалардан, соғлиқни сақлашдан, таълимдан, ишга жойлашишдан, шунингдек ахборотдан ва алоқа воситаларидан фойдаланиш кафолатларини яратишга ҳамда улардан тенг равишда фойдаланиш имкониятларини беришга доир чора-тадбирларни амалга ошириш йўли билан таъминланади.
8-модда. Ногиронлиги бўлган болаларнинг ривожланаётган қобилиятини ва ўз индивидуаллигини сақлаб қолиш ҳуқуқини ҳурмат қилиш принципи
Ногиронлиги бўлган болалар бошқа болалар билан тенг равишда инсоннинг барча ҳуқуқ ва эркинликларидан тўлиқ ҳажмда фойдаланади.
Ногиронлиги бўлган болаларни ҳар томонлама ва уйғун ривожлантириш, уларнинг ижтимоий фаоллигини, меҳнатга бўлган қизиқишига кўмаклашиш, таълимга, илм-фанга, техникага, санъат ва спортга жалб этиш мақсадида ногиронлиги бўлган болалар манфаатларининг устунлиги уларга нисбатан бажариладиган барча ҳаракатларда устувор ҳисобланади.
9-модда. Объектлар ва хизматларнинг қулайлиги принципи
Объектлар ва хизматларнинг қулайлиги ногиронлиги бўлган шахсларнинг бинолардан, иншоотлардан, транспортдан, ахборотдан ва алоқа воситаларидан, шу жумладан ахборот-коммуникация технологиялари ва тизимларидан, шунингдек бошқа объектлардан ва аҳолига кўрсатиладиган хизматлардан ўзга фуқаролар билан тенг равишда фойдаланиши учун шарт-шароитлар яратиш йўли билан таъминланади.
Шаҳарларни, бошқа аҳоли пунктларини режалаштиришга ва қуришга, турар жой ва рекреация зоналарини шакллантиришга, янги қурилиш учун мўлжалланган лойиҳа ечимларини ишлаб чиқишга, биноларни, иншоотларни ва уларнинг мажмуаларини реконструкция қилишга, шунингдек умумий фойдаланишдаги транспорт воситаларини, ахборотни ҳамда алоқа воситаларини ишлаб чиқишга ва ишлаб чиқаришга мазкур объектларни ногиронлиги бўлган шахсларнинг улардан монеликсиз фойдаланиши учун мослаштирмасдан йўл қўйилмайди.
10-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларни жамият ва давлат ҳаётига жалб этиш принципи
Ногиронлиги бўлган шахсларни жамият ва давлат ҳаётига жалб этиш уларнинг ижтимоий-сиёсий ҳаётда иштирок этишини ҳар томонлама рағбатлантириш ҳамда чекловларнинг ҳар қандай шаклларига йўл қўймаслик орқали амалга оширилади.
Давлат органлари ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамият ва давлат ҳаётига жалб этишни таъминлашга доир чора-тадбирларни амалга оширади.
2-боб. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасини тартибга солиш
11-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги давлат сиёсатининг асосий йўналишлари
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги давлат сиёсатининг асосий йўналишлари қуйидагилардан иборат:
ногиронлиги бўлган шахсларнинг камситилишига йўл қўймаслик юзасидан комплекс чора-тадбирлар кўриш;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг шаъни ва қадр-қимматини ҳимоя қилиш;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари ва имкониятлари тенглигини бошқа фуқаролар билан тенг равишда таъминлаш;
ногиронлиги бўлган шахсларни жамият ва давлат ҳаётига жалб этиш;
ногиронлиги бўлган шахслар ҳуқуқлари ва қадр-қимматини ҳурмат қилиш масалалари бўйича жамиятда маърифий-тарбиявий ишларни ташкил этиш;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги қонунчиликка риоя этилишини таъминлаш;
давлат органларининг ва улар мансабдор шахсларининг ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини ҳимоя қилишга доир фаолиятининг очиқлиги ва шаффофлигини таъминлаш;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг инклюзив таълим (мактабгача, қўшимча, умумий ўрта, ўрта махсус, профессионал, олий ва олий таълимдан кейинги таълим) олиш имкониятини таъминлаш;
давлат органлари ва нодавлат нотижорат ташкилотлари ўртасида ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги ҳамкорликни ривожлантириш.
12-модда. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги ваколатлари
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси:
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасида давлат сиёсати амалга оширилишини таъминлайди;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги давлат дастурларининг ишлаб чиқилиши, тасдиқланиши ва амалга оширилишини таъминлайди;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги қонунчилик ижросини таъминлайди;
республика ижро этувчи ҳокимият органларининг ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлашга доир фаолияти устидан назоратни амалга оширади;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш бўйича хизматларнинг давлат томонидан кафолатланган ҳажмини белгилайди.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси қонунчиликка мувофиқ бошқа ваколатларни ҳам амалга ошириши мумкин.
13-модда. Республика ижро этувчи ҳокимият органларининг ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги ваколатлари
Республика ижро этувчи ҳокимият органлари ўз ваколатлари доирасида:
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги давлат сиёсатини амалга оширади;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш бўйича устувор йўналишларни белгилайди;
ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилиш, ижтимоий ҳимоя қилиш ва уларнинг ҳуқуқларини таъминлашга доир давлат дастурларини шакллантиради ҳамда амалга оширади;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги қонунчилик ижросини таъминлайди;
ногиронлиги бўлган шахсларни тиббий, касбий ва ижтимоий реабилитация қилиш соҳасида илмий тадқиқотлар ўтказилишини ҳамда мутахассислар тайёрланишини молиялаштиради ва ташкил этади;
ўзгаларнинг парваришига ва ёрдамига муҳтож ногиронлиги бўлган шахсларга ижтимоий хизмат кўрсатиш бўйича стационар муассасалар тармоғини ривожлантиришга доир чоралар кўради;
реабилитация, илмий-ишлаб чиқариш марказларининг, ногиронлиги бўлган шахсларга ижтимоий хизмат кўрсатиш стационар муассасаларининг, ихтисослаштирилган таълим муассасаларининг ҳамда санаторий-курорт муассасаларининг тармоғини яратади, шунингдек ногиронлиги бўлган шахсларга ижтимоий-маиший хизматлар кўрсатиш бўйича ташкилотларни ташкил этади;
давлат соғлиқни сақлаш тизимининг амбулатория ва стационар даволаш-профилактика муассасаларида тиклаш терапияси бўлимларининг тармоғини яратади.
Республика ижро этувчи ҳокимият органлари қонунчиликка мувофиқ бошқа ваколатларни ҳам амалга ошириши мумкин.
14-модда. Маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги ваколатлари
Маҳаллий давлат ҳокимияти вакиллик органлари ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилиш, ижтимоий ҳимоя қилиш ва уларнинг ҳуқуқларини таъминлашга доир ҳудудий дастурларни тасдиқлайди ҳамда уларнинг бажарилиши устидан назоратни амалга оширади, шунингдек ногиронлиги бўлган шахсларни ишга жойлаштириш учун иш ўринларининг энг кам сонини тасдиқлайди.
Маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органлари:
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги қонунчилик ижросини таъминлайди;
ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилиш, ижтимоий ҳимоя қилиш ва уларнинг ҳуқуқларини таъминлашга доир ҳудудий дастурларни шакллантиради, маҳаллий давлат ҳокимияти вакиллик органига тасдиқлаш учун киритади ҳамда амалга оширади;
ногиронлиги бўлган шахсларни ишга жойлаштириш учун иш ўринларининг энг кам сонини шакллантиради ва халқ депутатлари туман (шаҳар) Кенгашларига тасдиқлаш учун киритади.
Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари қонунчиликка мувофиқ бошқа ваколатларни ҳам амалга ошириши мумкин.
15-модда. Ногиронлиги бўлган шахслар ишлари бўйича идоралараро кенгаш
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги давлат сиёсатини амалга оширувчи давлат органлари фаолиятини мувофиқлаштириш ва ушбу Қонуннинг қоидалари бажарилишини таъминлашга қаратилган келишилган саъй-ҳаракатларни ишлаб чиқиш учун Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан Ногиронлиги бўлган шахслар ишлари бўйича идоралараро кенгаш ташкил этилади.
Ногиронлиги бўлган шахслар ишлари бўйича идоралараро кенгаш таркибига ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги давлат сиёсатини амалга ошириш ўз ваколатига кирадиган вазирликлар, идоралар ва ташкилотлар вакиллари, шунингдек нодавлат нотижорат ташкилотлари, шу жумладан ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари вакиллари киритилади.
Ногиронлиги бўлган шахслар ишлари бўйича идоралараро кенгашнинг мажлислари заруратга қараб, лекин ярим йилда камида бир марта раис томонидан чақирилади.
Ногиронлиги бўлган шахслар ишлари бўйича идоралараро кенгаш тўғрисидаги низом ва унинг шахсий таркиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланади.
16-модда. Фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг ва нодавлат нотижорат ташкилотларининг ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлашда иштирок этиши
Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ва нодавлат нотижорат ташкилотлари ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлашга кўмаклашади.
Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ва нодавлат нотижорат ташкилотлари:
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлашга доир фаолиятни амалга ошириш чоғида давлатдан ва белгиланган тартибда халқаро ташкилотлардан ҳуқуқий, услубий, ташкилий ҳамда молиявий ёрдам олиши;
ногиронлиги бўлган шахсларни ижтимоий ҳимоя қилиш билан боғлиқ муаммоларни ҳал этишда, шунингдек тегишли тадбирларни молиялаштиришда иштирок этиши;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг бошқа фуқаролар билан тенг равишда бинолардан, иншоотлардан, транспортдан, ахборотдан ва алоқа воситаларидан, шу жумладан ахборот-коммуникация технологиялари ҳамда тизимларидан, шунингдек бошқа объектлардан ва аҳолига кўрсатиладиган хизматлардан фойдаланиши учун шарт-шароитлар яратишда иштирок этиши мумкин;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги қонунчиликка риоя этилиши устидан жамоатчилик назоратини амалга оширади.
Фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари ва нодавлат нотижорат ташкилотлари ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлашга доир бошқа тадбирларда ҳам иштирок этиши мумкин.
17-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги давлат сиёсатини шакллантиришда:
республика ижро этувчи ҳокимият органларига, хўжалик бошқаруви органларига, маҳаллий давлат ҳокимияти органларига ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини таъминлаш юзасидан таклифлар киритиш;
ногиронлиги бўлган шахсларга тегишли ижтимоий хизмат турларини тақдим этиш самарадорлигини баҳолашда иштирок этиш;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш масалалари бўйича ишлаб чиқилаётган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларига таклифлар киритиш;
Ногиронлиги бўлган шахслар ишлари бўйича идоралараро кенгаш ишида ва мажлисларида иштирок этиш;
ваколатли давлат органлари билан биргаликда спорт, маърифий ва маданий-оммавий тадбирларни ташкил этиш йўли билан иштирок этишга ҳақлидир.
Республика ижро этувчи ҳокимият органлари, хўжалик бошқаруви органлари, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари ногиронлиги бўлган шахсларнинг манфаатларига дахлдор қарорларни тайёрлаш ҳамда қабул қилишда ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари ва уларнинг ваколатли вакиллари билан ҳамкорлик қилади.
Юридик ва жисмоний шахслар ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмаларига моддий-техник ҳамда молиявий ёрдам кўрсатиши мумкин.
3-боб. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамият ва давлат ҳаётида тўла ҳуқуқли тарзда иштирок этиши учун қулай шарт-шароитлар яратиш
18-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг тенглигини таъминлаш ва камситилишига йўл қўймаслик
Ногиронлик белгиси бўйича ҳар қандай камситиш тақиқланади.
Тенг имкониятларни таъминлаш ва ногиронлик белгисига кўра камситилишига йўл қўймаслик учун давлат органлари ногиронлиги бўлган шахсларнинг объектлар ҳамда хизматлардан, ижтимоий, иқтисодий ва маданий соҳалардан, соғлиқни сақлашдан, таълимдан, ишга жойлашишдан, шунингдек ахборотдан ва алоқа воситаларидан тенг равишда фойдаланиш имкониятларини таъминлашга доир чора-тадбирларни амалга оширади.
Давлат камситилишнинг барча шаклларидан ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқий жиҳатдан тенг равишда ва самарали ҳимоя қилинишини кафолатлайди.
Давлат инсоннинг асосий ҳуқуқлари ва эркинликларидан фойдаланиш имкониятини беришда ногиронлиги бўлган шахсларнинг камситилишига йўл қўймаслик чораларини кўради.
19-модда. Шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқи
Ногиронлиги бўлган шахслар қонунчиликда назарда тутилган тартибда тажовузлардан ҳимоя қилиниш, ўз шахсий ҳаёти, оиласи, уй-жойи ёки хат-хабарлари дахлсизлиги, шаъни ва қадр-қиммати ҳимоя қилиниши ҳуқуқига эга.
Давлат ногиронлиги бўлган шахснинг шахси, соғлиғи ҳолати тўғрисидаги маълумотларнинг махфийлигини таъминлаш чораларини кўради.
20-модда. Оилага ва оила муҳитига бўлган ҳуқуқ
Давлат ногиронлиги бўлган болаларнинг оилага ва оила муҳитига бўлган ҳуқуқларини таъминлаш, ихтисослаштирилган муассасаларга жойлаштириладиган ногиронлиги бўлган болалар сонини қисқартириш, уларнинг оилавий шароитларда ва ногиронлиги бўлган болаларни жойлаштиришнинг бошқа шакллари доирасида қариндошларини жалб этиш ҳисобидан муқобил парвариш қилинишини таъминлаш чораларини кўради.
Давлат ногиронлиги бўлган болаларни парваришлаётган оилаларга моддий, маслаҳатга оид ва бошқача тарзда ёрдам беради ҳамда уларни қўллаб-қувватлайди.
21-модда. Фуқаролик ва эркин ҳаракатланиш ҳуқуқи
Ногиронлиги бўлган шахслар бошқа фуқаролар билан тенг равишда фуқароликни олиш ва ўзгартириш, шунингдек Ўзбекистон Республикаси ҳудуди бўйлаб эркин ҳаракатланиш, Ўзбекистон Республикасига кириш ва Ўзбекистон Республикасидан чиқиб кетиш ҳуқуқига эга, бундан Ўзбекистон Республикаси фуқаролари учун қонунчиликда белгиланган чекловлар мустасно.
Давлат ва нодавлат нотижорат ташкилотлари, шу жумладан ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари ногиронлиги бўлган шахсларни уларнинг ёши, жинси ва ногиронлик шаклини, шунингдек шахсий эҳтиёжларини инобатга олувчи қўллаб-қувватлаш ҳамда хизматлар кўрсатиш дастурларининг мавжудлиги ва қулайлиги тўғрисида хабардор қилади.
22-модда. Уй-жойга бўлган ҳуқуқ
Давлат ногиронлиги бўлган шахсларга уй-жой қурилиши бўйича давлат дастурларидан ва махсус дастурлардан фойдаланиш имкониятини таъминлайди.
Давлат ногиронлиги бўлган шахсларга ва ўз таркибида ногиронлиги бўлган шахс бор оилаларга уй-жойни қулай нархлар бўйича олиш учун зарур шарт-шароитлар ҳамда имкониятларни таъминлайди.
Уй-жойга ёки уй-жой шароитларини яхшилашга муҳтож ногиронлиги бўлган шахсларни ҳисобга олиш маҳаллий ижро этувчи ҳокимияти органлари томонидан амалга оширилади.
Маҳаллий ижро этувчи ҳокимияти органлари томонидан уй-жой олишга ёки уй-жой шароитларини яхшилашга муҳтож бўлган фуқароларни ҳисобга олиш рўйхатларини шакллантириш чоғида ногиронлиги бўлган шахслар ва ўз таркибида ногиронлиги бўлган шахс бор оилалар алоҳида рўйхатга киритилади.
Ногиронлиги бўлган шахслар уй-жой қурилиши бўйича давлат дастурлари ва махсус дастурлар доирасида имтиёзли шартлар асосида уй-жой ва имтиёзли ипотека кредити олиш ҳуқуқига эга.
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ва ўз таркибида ногиронлиги бўлган шахс бор оилаларнинг электрон онлайн-аукционлар воситасида ер участкаларини сотиб олиш билан боғлиқ харажатларининг ўрни Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланган тартибда қопланади.
Ногиронлиги бўлган шахсларга уй-жойни тақсимлашда имкониятга қараб, объектлар ва хизматларнинг қулайлиги принципига риоя этилган ҳолда, иш жойига, тиббиёт ва реабилитация муассасаларига яқин бўлган уй-жой берилади.
Ногиронлиги бўлган шахсларга давлат уй-жой фондининг кўп квартирали уйларидаги турар жойлар уларнинг хоҳишига кўра пастки қаватлардан берилиши мумкин. Юқори қаватлардаги квартираларга эга бўлган ногиронлиги бўлган шахслар бўш турар жойлар мавжуд бўлган тақдирда уларни пастки қаватларда жойлашган турар жойларга алмаштиришга ҳақли.
Ногиронлиги бўлган шахсларга ёки ўз таркибида ногиронлиги бўлган шахс бор оилаларга бериладиган турар жойлар объектлар ва хизматларнинг қулайлиги принципига мувофиқ бўлиши керак.
Ногиронлиги бўлган шахслар эгаллаб турган турар жойлар ногиронлиги бўлган шахсларнинг эркин ҳаракатланиши ва фойдаланиши учун махсус воситалар ҳамда мосламалар билан жиҳозланган бўлиши керак. Мазкур турар жойларни жиҳозлаш маҳаллий ижро этувчи ҳокимияти органлари томонидан амалга оширилади.
Ногиронлиги бўлган шахслар имтиёзли шартлар асосида ижтимоий уй-жой олиш ҳуқуқига эга.
23-модда. Ижтимоий инфратузилма объектларини ногиронлиги бўлган шахсларнинг эҳтиёжларига риоя этган ҳолда лойиҳалаштириш, қуриш ва реконструкция қилиш
Республика ижро этувчи ҳокимият органлари, маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органлари ва ташкилотлар ногиронлиги бўлган шахсларнинг, шу жумладан ўриндиқли аравачалардан ҳамда етакловчи итлардан фойдаланувчи шахсларнинг барча ижтимоий инфратузилма объектларига (турар жойларга, жамоат ва ишлаб чиқариш биноларига, иморатлар ва иншоотларга, соғлиқни сақлаш ва спорт объектларига, маданий-томоша муассасаларига ҳамда бошқа муассасаларга) монеликсиз кириши учун шарт-шароитлар яратиши ҳамда ижтимоий инфратузилма объектларини оқилона мослаштириш бўйича манзилли чора-тадбирларни амалга ошириши шарт.
Ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар, жамоат бинолари ҳамда иншоотларини лойиҳалаштириш, қуриш ва реконструкция қилиш ногиронлиги бўлган шахсларнинг эҳтиёжлари инобатга олинган ҳолда амалга оширилиши керак.
Жамоат бинолари ҳамда иншоотларини лойиҳалаштириш, қуриш ва реконструкция қилиш чоғида ногиронлиги бўлган шахслар фойдаланиши учун автотранспорт сақлаш жойларини мақбул миқдорда ҳамда ўлчамда барпо этиш бўйича чоралар назарда тутилиши керак.
Уй-жойлар ва ижтимоий инфратузилма объектларида лифтларни сотиб олиш ҳамда ўрнатиш чоғида, ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар, тегишли ташкилотлар лифтларнинг ногиронлиги бўлган шахсларнинг барча тоифалари учун қулай бўлишини ва улардан фойдаланиш имкониятини таъминлаши шарт.
Ижтимоий-маиший ва маданий мақсадларга мўлжалланган қурилиш объектларини ҳамда реконструкция қилинаётган объектларни фойдаланишга қабул қилиш ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари вакиллари давлат қабул комиссияси таркибига киритилган ҳолда амалга оширилади.
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг объектлар ва хизматлардан фойдаланиши учун шарт-шароитлар яратиш қурилиш лойиҳаларининг мажбурий қисмидир. Биноларни, иншоотларни ва уларнинг мажмуаларини қуриш ҳамда реконструкция қилишга доир нормалар ва қоидалар ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари фикр-мулоҳазаларини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилиши керак.
24-модда. Транспорт воситаларининг ва йўл инфратузилмасининг қулайлиги
Транспорт воситаларининг ва йўл инфратузилмасининг қулайлиги аҳолига транспорт хизмати кўрсатувчи ташкилотлар (ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар) томонидан ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари иштирокида:
ногиронлиги бўлган шахсларга қулайлик яратиш учун жамоат транспортининг махсус воситалар билан жиҳозланишини, шу жумладан алоҳида жойлар жиҳозланишини, эшитиш қобилияти заиф бўлганлар учун ахборот таблолари ўрнатилишини ҳамда бекатларнинг овозли тарзда эълон қилинишини;
шаҳар ва қишлоқ жамоат транспорти воситаларининг йўналишлари ҳамда кўрсаткичлари кескин фарқланувчи рангдаги йирик ҳарфлар билан тасвирланишини;
йўловчи поездларининг вагонлари махсус ўринлар билан ва перронлар, шунингдек темир йўл вокзаллари махсус механик пандуслар билан жиҳозланишини;
тўхташ майдончаларини шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларини ҳисобга олган ҳолда жиҳозлаш, шу жумладан уларга пандуслар ва тутқичлар ўрнатиш, транспорт воситасининг кириш эшиклари олдидаги майдончаларда тактил қопламаларини қўллаш, шунингдек электрон ахборот таблоларини ўрнатиш;
пиёдалар ўтиш жойлари ва чорраҳаларини, кўчалар ҳамда умумий фойдаланишдаги йўлларни ногиронлиги бўлган шахсларнинг эҳтиёжларига мувофиқ мослаштириш;
чорраҳаларда товушли ва визуал сигнализация тизимларини ўрнатиш;
аэропортларда ва аэровокзалларда, йирик темир йўл станцияларида, шунингдек метрода ногиронлиги бўлган шахсларни транспорт воситаларигача кузатиб бориш;
ногиронлиги бўлган шахслар учун махсус кутиш жойларини жиҳозлаш йўли билан таъминланади.
Маҳаллий транспорт воситаларини ишлаб чиқиш ва ишлаб чиқариш ногиронлиги бўлган шахсларнинг эҳтиёжлари инобатга олинган ҳолда амалга оширилиши керак.
25-модда. Меҳмонхона хоналарининг қулайлиги
Меҳмонхоналарнинг мулкдорлари умумий хоналар фондининг камида битта хонасини ўриндиқли аравачадан фойдаланадиган ногиронлиги бўлган шахслар учун қулай тарзда жиҳозлаши, шунингдек эшитиш ва кўриш бўйича ногиронлиги бўлган шахсларнинг тегишли эҳтиёжларига мувофиқ эълонлар учун дисплейлар ҳамда овозли қурилмалар ўрнатилишини таъминлаши шарт.
26-модда. Ахборотдан фойдаланиш
Давлат ногиронлиги бўлган шахсларга ахборот олиш ҳуқуқлари амалга оширилишини кафолатлайди ҳамда ногиронлиги бўлган шахсларни кенг омма учун мўлжалланган, қулай форматлардаги ва ногиронликнинг турли шакллари ҳисобга олинган технологиялардан фойдаланган ҳолда ахборот билан таъминлайди.
Давлат одамлар ўртасидаги мулоқот воситалари сифатида имо-ишора тилидан, мулоқотнинг бошқа муқобил шаклларидан фойдаланилишига кўмаклашади.
Давлат ногиронлиги бўлган шахсларга телевизион дастурлар, фильмлар, театр тадбирлари ва бошқа маданий тадбирларнинг улар учун қулай форматларда бўлишини таъминлайди. Давлат телеканалларида янгиликлар кўрсатувларининг сурдотаржима ёки субтитрлар билан намойиш этилиши таъминланади.
Давлат коммуникациянинг муқобил шаклларидан (Брайль ҳарфларидан ва овозли шакллардан) фойдаланган ҳолда бадиий адабиётлар, мактаб дарсликлари, бошқа дидактик материаллар ва ўқитиш воситалари нашр этилишини таъминлайди.
Давлат органлари ва ташкилотлар ўз расмий веб-сайтларига жойлаштирилган ахборот билан қулай тарзда танишиш ҳамда хизматлардан фойдаланиш учун ногиронлиги бўлган шахсларга қўшимча имкониятларни яратиши шарт.
Давлат органлари ва ташкилотлар ахборот-коммуникация ускуналарининг ҳамда ахборот таъминотининг давлат харидларига давлат буюртмасини амалга оширишда ногиронлиги бўлган шахсларнинг барча тоифалари учун қулайлик мезонларига риоя этилишини ҳисобга олиши керак.
Давлат органлари ва ташкилотлар, зарур бўлган тақдирда, мазкур давлат органининг ёки ташкилотнинг вакили ва эшитишида нуқсонлари мавжуд ногиронлиги бўлган шахс ўртасидаги мулоқотни таъминлаш учун имо-ишора тили таржимонини шартнома бўйича ёллайди.
27-модда. Маданий ҳаётда иштирок этишга, дам олишга ва спорт билан шуғулланишга бўлган ҳуқуқ
Давлат органлари ва ташкилотлар ногиронлиги бўлган шахсларнинг моддий маданий мерос объектларидан, туристик ҳамда спорт объектларидан ва иншоотларидан, шунингдек дам олиш объектларидан фойдаланишини таъминлайди.
Театрлар, музейлар, кинотеатрлар, ахборот-кутубхона муассасалари ва ахборот-ресурс марказлари, маданият ва истироҳат боғлари ногиронлиги бўлган шахслар фойдаланиши учун қулай бўлиши керак.
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг моддий маданий мерос объектларидан, туристик ва спорт объектлари ҳамда иншоотларидан, шунингдек ташкилотнинг дам олиш объектларидан фойдаланишини таъминлаш мақсадида, ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар, ташкилотлар ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари иштирокида:
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ва улар оилаларининг маданий, спорт ҳамда туристик тадбирларда иштирок этишига кўмаклашади;
нодавлат нотижорат ташкилотлари билан шерикликда маданий, спорт ва кўнгилочар тадбирлар ўтказилишини ташкил этади;
ногиронлиги бўлган шахсларга спорт билан шуғулланиш, спорт мусобақаларини ўтказиш ва уларда иштирок этиш учун зарур шарт-шароитлар ҳамда имкониятлар яратади;
фаолияти ногиронлиги бўлган шахсларни спорт билан шуғулланишга ва жамиятнинг маданий ҳаётига жалб этишга қаратилган нодавлат нотижорат ташкилотларига кўмаклашади;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг барча даражалардаги спорт тадбирларида иштирок этишини тарғиб қилиш ва рағбатлантиришда иштирок этади.
Ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар, ташкилотлар ногиронлиги бўлган шахсларнинг спорт иншоотлари объектларидан, дам олиш объектларидан, шунингдек туристик объектлардан фойдаланишини, шу жумладан бепул асосда фойдаланишини таъминлаш учун шарт-шароитлар яратади.
Давлат мулки бўлган жисмоний тарбия-соғломлаштириш ва спорт иншоотлари Ўзбекистон Республикаси Президенти ёки Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳужжатларида белгиланган тартибда ногиронлиги бўлган шахсларга спорт билан шуғулланиш учун бепул асосда тақдим этилади.
Давлат спортнинг паралимпия турлари бўйича мураббийлар, ҳакамлар ҳамда бошқа мутахассисларни ўқитиш ва тайёрлашни таъминлайди.
Давлат органлари ногиронлиги бўлган шахсларнинг спорт билан шуғулланиши учун шарт-шароитлар яратиш ва уларни спорт билан шуғулланишга жалб этишга доир дастурларни нодавлат нотижорат ташкилотлари, шу жумладан ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари билан биргаликда ҳар йили ишлаб чиқади ҳамда амалга оширади.
Давлат ногиронлиги бўлган шахсларнинг спорт билан шуғулланишини моддий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш тизимини яратади.
28-модда. Мурожаат қилиш ҳуқуқи
Ногиронлиги бўлган шахслар давлат органларига, ташкилотларга ва уларнинг мансабдор шахсларига якка тартибда ёки жамоа бўлиб мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.
Давлат органлари, ташкилотлар ва уларнинг мансабдор шахслари мурожаатларни кўриб чиқаётганда Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси ҳамда қонунлари талабларига риоя этиши, ушбу мурожаатларнинг тўлиқ, холисона ва ўз вақтида кўриб чиқилиши учун чоралар кўриши, шунингдек ногиронлиги бўлган шахсларнинг бузилган ҳуқуқлари, эркинликлари тикланишини ҳамда уларнинг қонуний манфаатлари ҳимоя қилинишини таъминлаш юзасидан ўз ваколатлари доирасида чоралар кўриши шарт.
Давлат органлари, ташкилотлар ва уларнинг мансабдор шахслари ногиронлиги бўлган шахсларнинг мурожаатлар (аризалар, шикоятлар, таклифлар) билан кириши учун қуйидагилар воситасида зарур шарт-шароитлар яратиши шарт:
шахслараро мулоқот воситаси сифатида имо-ишора тилини эътироф этиш ва қўллаб-қувватлаш, шунингдек уни ривожлантириш ҳамда жамият ва давлат ҳаёт фаолиятининг турли соҳаларида қўллаш чораларини кўриш;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва амалга ошириш учун зарур бўлган ҳолларда сурдотаржима хизматларини кўрсатиш;
ногиронлиги бўлган шахслар томонидан ўз мурожаатини имзолаш учун факсимил имзодан фойдаланиш.
Эшитиши ва нутқи бўйича ногиронлиги бўлган шахсларга:
тергов ҳаракатларини амалга оширишда ёки конституциявий жиноят, фуқаролик, маъмурий ва иқтисодий ишлар бўйича суд процессларида иштирок этиш чоғида;
ҳужжатларни ёки битимларни нотариал тартибда расмийлаштиришда;
автомобилни бошқариш кўникмаларига ёки компьютер саводхонлигига ўқиш чоғида;
давлат хизматлари кўрсатиш чоғида сурдотаржимон хизматлари кўрсатилади.
Эшитиши ва нутқи бўйича ногиронлиги бўлган шахсларга сурдотаржимон хизматлари қонунчиликда назарда тутилган бошқа ҳолларда ҳам кўрсатилиши мумкин.
Давлат ҳар йили сурдотаржимонлар, сурдопедагоглар, дефектологлар ва логопедлар тайёрланишини таъминлайди.
29-модда. Ногиронлиги бўлган шахснинг факсимил имзоси
Ногиронлиги бўлган шахснинг факсимил имзоси — соғлиғининг ҳолатига кўра (кўришнинг бузилиши, қўл-оёқлар йўқлиги, ҳаракатларни мувофиқлаштиришнинг бузилиши, фалажлик) ўз қўли билан имзо қўйиш имкониятига эга бўлмаган ногиронлиги бўлган шахснинг ўз қўли билан қўйган имзоси ўрнини босадиган, махсус тайёрланган штамп (клише).
Ногиронлиги бўлган шахснинг факсимил имзоси ногиронлиги бўлган шахс томонидан фақат, агар у ўзининг жисмоний нуқсонлари сабабли зарур ҳужжатларни имзолаш чоғида ўз қўли билан имзо қўйиш имкониятига эга бўлмаса, қўлланилиши мумкин.
Факсимил имзо ногиронлиги бўлган шахс учун тайёрланади ва унинг томонидан бутун ҳаёти давомида фойдаланилади. Факсимил имзо йўқолган тақдирда унинг дубликати тайёрланади.
Ҳеч ким факсимил имзодан фойдаланиши муносабати билан ўз фуқаролик ҳуқуқларини амалга оширишда чекланиши мумкин эмас.
30-модда. Жамиятнинг онгида ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари ва қадр-қимматига ҳурматни шакллантириш ҳамда мустаҳкамлаш
Давлат органлари жамиятнинг онгида ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари ва қадр-қимматига ҳурматни шакллантириш ҳамда мустаҳкамлаш мақсадида:
ногиронлиги бўлган шахсларнинг фаол ижтимоий роли ижобий қабул қилинишига оммавий ахборот воситалари ва матбуот воситасида кўмаклашишни;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг салоҳиятини ҳамда жамият ва давлат тараққиётига қўшаётган ҳиссасини тарғиб қилишни;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг ижтимоий интеграциясига имкон берувчи тимсолини ижобий ва бағрикенглик асосида гавдалантириш йўналишидаги оммавий ахборот воситаларини рағбатлантиришни;
ногиронлиги бўлган шахсларга нисбатан қотиб қолган қарашларни ва хурофотларни йўқ қилиш бўйича чора-тадбирлар амалга ошириш;
таълимнинг барча босқичларида, шу жумладан болаларда гўдаклик ёшидан бошлаб ногиронлиги бўлган шахсларга нисбатан ҳурмат билан муносабатда бўлишни тарбиялашни;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг қадр-қиммати ва қобилияти ҳамда уларнинг иш жойидаги ва меҳнат бозоридаги жамоа ютуқларига қўшаётган ҳиссаси эътироф этилишига кўмаклашишни;
ногиронлиги бўлган шахсларга ва уларнинг ҳуқуқларига бағишланган тарбиявий-таништирув дастурларини ишлаб чиқиш ҳамда жорий этишни таъминлайди.
Давлат ҳар йили қуйидаги давлат буюртмаларини жойлаштиради:
жамиятда ногиронлиги бўлган шахсларга нисбатан қотиб қолган қарашларни ва хурофотларни бартараф этишга, шунингдек ногиронлиги бўлган шахсларнинг ижобий тимсолини шакллантиришга қаратилган бадиий, ҳужжатли фильмлар, спектакллар тайёрланишига доир;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг салоҳиятини ҳамда жамият ва давлат ҳаётига қўшадиган ҳиссасини тарғиб қилишга, шунингдек ногиронлиги бўлган шахсларнинг ижобий тимсолини яратишга қаратилган ижтимоий реклама ахборотини ҳамда мақолаларни тайёрлаш ва оммавий ахборот воситаларида ёритишга доир.
Ногиронлиги бўлган шахслар тўғрисидаги ижобий тасаввурга қаратилган ижтимоий реклама телеканалларда, матбуотда ва бошқа оммавий ахборот воситаларида жойлаштирилади.
Ҳуқуқ ва гуманитар йўналишдаги олий таълим муассасаларида ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари бўйича курслар ўтказилади ва ўқув фанлари ўргатилади.
30 1 -модда. Одил судловдан фойдаланиш ҳуқуқи
Давлат ногиронлиги бўлган шахслар учун бошқалар билан тенг равишда одил судловдан фойдаланиш имкониятини таъминлайди, шу жумладан суд процессининг барча босқичларида, шунингдек суриштирув ва дастлабки тергов босқичларида ногиронлиги бўлган шахсларнинг қонунда белгиланган тартибда бевосита ёки билвосита иштирок этишини таъминлашга қаратилган чораларни кўради.
30 2 -модда. Ижтимоий-сиёсий ҳаётда иштирок этиш
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг мамлакат ижтимоий-сиёсий ҳаётида бевосита ёки ўз вакиллари орқали иштирок этиши, шу жумладан қонунда белгиланган тартибда сайлаш ва сайланиш, референдумларда иштирок этиш ҳуқуқи таъминланади.
Давлат сайлов участкаларида (референдум участкаларида) ногиронлиги бўлган шахсларнинг барча тоифалари, шу жумладан эшитиш, кўриш бўйича ногиронлиги бўлган, ўриндиқли аравачалардан фойдаланувчи шахслар овоз бериши учун зарур шарт-шароитлар яратилишини таъминлайди.
4-боб. Фуқарони ногиронлиги бўлган шахс деб эътироф этиш, ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация ва абилитация қилиш
31-модда. Тиббий-ижтимоий экспертиза
Фуқарони ногиронлиги бўлган шахс ёки ўн саккиз ёшгача бўлган болани ногиронлиги бўлган бола деб топиш тиббий-ижтимоий эксперт комиссиялари томонидан амалга оширилади.
Шахс тиббий-ижтимоий экспертизага давлат тиббиёт муассасаси томонидан юборилади, бундан ушбу модданинг учинчи қисмида назарда тутилган ҳоллар мустасно.
Ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар, тиббиёт ташкилотлари ногиронлиги белгилари аниқ кўриниб турган шахсларни клиник-функционал маълумотларни олишга доир қўшимча текширувларни ўтказмасдан туриб, тиббий-ижтимоий экспертизага юборишга ҳақли.
Агар шахс соғлиғининг ҳолатига кўра тиббий-ижтимоий эксперт комиссиясига бориш имконига эга бўлмаса ва бу тиббиёт муассасасининг хулосаси билан тасдиқланса, тиббий-ижтимоий экспертиза шахснинг хоҳишига кўра унинг уйида ёки шахс даволанишда бўлган стационарда ўтказилади.
Тиббий-ижтимоий эксперт комиссиясининг мажлисларида маҳаллий меҳнат органларининг, маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг, касаба уюшмаларининг, суғурта ташкилотларининг ва бошқа ташкилотларнинг вакиллари, шунингдек ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари вакиллари иштирок этиши мумкин.
Текширувдан ўтказиш тиббий ҳужжатлар қабул қилинган кундан эътиборан йигирма календарь кундан кечиктирмай тиббий-ижтимоий эксперт комиссиялари томонидан ўтказилади. Тиббий-ижтимоий экспертизадан ўтиш учун юборилган шахс тиббий-ижтимоий эксперт комиссияси томонидан текширувдан ўтказиш куни тўғрисида тиббий ҳужжатлар қабул қилинган кундан эътиборан икки иш куни ичида хабардор қилинади. Ногиронлик аниқланган тақдирда, тиббий-ижтимоий эксперт комиссиялари томонидан ҳужжатлар қабул қилинган санадан бошлаб фуқаро ногиронлиги бўлган шахс деб эътироф этилади.
Тиббий-ижтимоий экспертиза натижалари бўйича ногиронлиги бўлган шахс деб топилган фуқарога — ногиронлик гуруҳи, унинг белгиланиш сабаби ва муддатлари, ўн саккиз ёшгача бўлган болаларга эса қайта текширувдан ўтиш муддати билан — «Ногиронлиги бўлган болалар» тоифаси белгиланади.
Қайта текширувдан ўтказиш муддати кўрсатилмайдиган ногиронлик инсон аъзолари функцияларининг ҳамда организми тизимларининг барқарор, аслига қайтариб бўлмас тарздаги морфологик ўзгаришлари ва бузилишлари мавжуд бўлган, амалга оширилган реабилитация тадбирларининг самарасизлиги оқибатида касалликнинг кечиши ва соғлиқнинг тикланишини, ижтимоий мослашувни яхшилаш мумкин бўлмаган тақдирда, белгиланган тартибда тасдиқланган касалликлар ва анатомик нуқсонлар рўйхатига мувофиқ белгиланади.
Кўрсатилган муддатлардан олдин қайта текширувдан ўтказиш соғлиқнинг ҳолати ва ҳаёт фаолиятининг чекланганлик даражаси ўзгарганда ёки тиббий-ижтимоий эксперт комиссиялари асосланмаган қарор қабул қилганлиги фактлари аниқланганда ёхуд юқори турувчи тиббий-ижтимоий эксперт комиссиялари томонидан назорат вазифаси бажарилганда амалга оширилади.
Тиббий-ижтимоий эксперт комиссиялари зарур ускуналар билан жиҳозланган давлат тиббиёт муассасаларига бепул текширувлар ўтказиш учун бириктириб қўйилади.
Республика ижро этувчи ҳокимият органлари ва бошқа давлат ташкилотлари ногиронликнинг юзага келишига таъсир этувчи омиллар ҳамда шарт-шароитларни ўрганиш мақсадида ногиронликка олиб келувчи касалликлар юзага келишининг ишлаб чиқариш, ижтимоий, экологик ва бошқа сабабларини таҳлил қилишни ўз ваколатлари доирасида амалга оширади.
Тиббий-ижтимоий эксперт комиссиялари ногиронлиги бўлган шахсларнинг маълумотлар базасини шакллантириш, ногиронликни ҳисобга олиш ва ногиронлик тузилмасини таҳлил қилиш мақсадида ногиронлиги бўлган шахсларнинг (болаларнинг) кўрик ишларини электрон шаклда юритади.
Ногиронликни белгилаш мезонлари ва механизмлари Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади.
32-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация ва абилитация қилиш
Ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилишнинг мақсади уларга тўлақонли ҳаёт тарзини юритиш ҳамда ўз ҳуқуқлари ва потенциал имкониятларини амалга ошириш имконини берадиган ижтимоий мақомини, ўзига ўзи хизмат кўрсатишга ва касбий фаолиятнинг ҳар хил турларига оид қобилиятини тиклашдан иборатдир.
Давлат ногиронлиги бўлган шахсларнинг давлат муассасаларида тиббий, ижтимоий, касбий ҳамда жисмоний реабилитация ва абилитация қилинишини кафолатлайди.
Тиббий реабилитация қилиш ногиронлиги бўлган шахслар аъзоларининг ҳамда организми тизимларининг бузилган ва (ёки) йўқолган функцияларини сақлаб қолишга, қисман ёки тўлиқ тиклашга қаратилган тиббий хизматлар мажмуидир.
Ижтимоий реабилитация қилиш ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳаёт фаолияти чекланганлигини енгиб ўтиши учун шарт-шароитлар яратишга, ижтимоий мақомини, ўзига ўзи хизмат кўрсатиш, мустақил яшаш имкониятларини тиклашга, шунингдек уларни жамиятда оилавий ҳаётнинг одатий шароитларига қайтаришга қаратилган чора-тадбирлар мажмуидир.
Касбий реабилитация қилиш ногиронлиги бўлган шахсларни касбга йўналтиришга, касбга ўқитишга ва ишга жойлаштиришга, шунингдек уларнинг бой берилган касбий билимлари, маҳорати ва кўникмаларини тиклашга қаратилган чора-тадбирлар мажмуидир.
Ногиронлиги бўлган шахслар организмининг бузилган ёки вақтинча йўқолган функцияларини ҳамда уларнинг ижтимоий ва касбий фаолиятга бўлган қобилиятини жисмоний тарбия ва спорт воситалари ҳамда усулларидан фойдаланган ҳолда тиклаш (тузатиш ва компенсация қилиш) жисмоний реабилитация қилишдир.
Ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация ва абилитация қилиш ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастурига мувофиқ ташкил этилади.
Абилитация қилиш жамият ҳаётига мослаштириш учун организмнинг йўқ бўлган (туғма) ва (ёки) ривожланмаган функцияларини шакллантиришга қаратилган тиббий, ижтимоий, педагогик, психологик жиҳатдан тузатиш ва бошқа тузатиш чора-тадбирлари мажмуидир.
Абилитация қилиш бўйича хизматлар хавф гуруҳидаги болаларга кўрсатиладиган тиббий-ижтимоий, психологик ва педагогик жиҳатдан тузатиш хизматларини, шунингдек бошқа тузатиш хизматларини ўз ичига олади.
Хавф гуруҳидаги болалар жумласига эрта аралашув ҳамда зарур тиббий, ижтимоий, психологик, педагогик жиҳатдан тузатишга ёки бошқа тузатишга оид кўмак кўрсатилмаганда жисмоний ва (ёки) руҳий ривожланишида юқори даражадаги ортда қолиш эҳтимоли мавжуд уч ёшгача бўлган болалар киради.
Абилитация қилиш бўйича хизматлар, ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар, тиббий-ижтимоий ташкилотлар, шунингдек тиббий-ижтимоий хизматлар кўрсатишга доир ихтисослаштирилган ташкилотлар томонидан кўрсатилади.
Ногиронлиги бўлган шахсларни (болаларни) абилитация қилиш уларнинг эҳтиёжларига имкон қадар мослаштирилган ҳажмда, малакали ходимлар томонидан амалга оширилади.
33-модда. Ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастури
Ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастури тиббий-ижтимоий экспертиза асосида ишлаб чиқилган, ногиронлиги бўлган шахс учун мақбул реабилитация чоралари мажмуи бўлиб, ушбу чоралар организмнинг бузилган ёки йўқолган функцияларини, шунингдек ногиронлиги бўлган шахс меҳнат фаолиятининг айрим турларини бажариш қобилиятини тиклашга, компенсация қилишга қаратилган тиббий, ижтимоий, касбий ва жисмоний реабилитация чораларини амалга оширишнинг айрим турлари, шакллари, ҳажмлари, муддатлари ҳамда тартибини ўз ичига олади.
Ногиронлиги бўлган шахс учун тиббий-ижтимоий экспертиза ўтказилганидан кейин ўн кун ичида ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастури ишлаб чиқилади.
Ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастури давлат органлари ва ташкилотлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, шунингдек ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар, бошқа ташкилотлар томонидан бажарилиши шарт.
Ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастури тиббий, ижтимоий, таълимга оид ва касбий соҳалардаги мутахассислар томонидан ўтказиладиган кўп соҳалар бўйича баҳолаш асосида ишлаб чиқилади.
Ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар, давлат органлари ва ташкилотлар, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, шунингдек бошқа ташкилотлар ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастурларида назарда тутиладиган чора-тадбирларнинг сўзсиз, ўз вақтида ва тўлиқ бажарилишини таъминлайди.
Ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастурини тузишда тиббий-ижтимоий эксперт комиссияси шифокорлари ногиронлиги бўлган шахсни ушбу Қонунда берилаётган ҳуқуқлари тўғрисида хабардор қилиши шарт.
Ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастурини бажариш бўйича тадбирларни молиялаштириш Ўзбекистон Республикасининг Давлат бюджети маблағлари ва қонунчиликда тақиқланмаган бошқа манбалар ҳисобидан амалга оширилади.
Ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастурида кўрсатилган тадбирларни ўтказиш чоғида ногиронлиги бўлган шахс қуйидаги ҳуқуқларга эга:
реабилитацияни ўтказишда иштирок этувчи шахслар томонидан ўзига нисбатан тенг, ҳурмат билан муносабатда бўлиниши;
ўз ҳуқуқлари ва имкониятлари, шунингдек реабилитациядан ўтиш хусусияти, сифати, шарт-шароитлари ҳақида тўлиқ ҳамда ишончли ахборот олиш;
нодавлат нотижорат ташкилотлари, шу жумладан ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари вакилларини реабилитация ўтказишнинг ҳар қандай босқичида жалб этиш.
Ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастури ногиронлиги бўлган шахс учун тавсия хусусиятига эга. Ушбу шахс реабилитация чора-тадбирларининг у ёки бу туридан, шакли ва ҳажмидан, шунингдек дастурни амалга оширишдан бутунлай воз кечишга ҳақли. Ногиронлиги бўлган шахс ўзининг реабилитация қилишнинг муайян техник воситаси ёки бошқа воситаси ёхуд тури, шу жумладан автомобиллар, ўриндиқли аравачалар, протез-ортопедия мосламалари, махсус ҳарфли матбаа нашрлари, овоз кучайтирувчи аппаратлар, сигнализаторлар, субтитрли ёки сурдотаржимали видеоматериаллар ва бошқа шу каби воситалар билан таъминланиши тўғрисидаги масалани мустақил равишда ҳал қилишга ҳақлидир.
Реабилитация қилишнинг техник воситалари ва хизматлари ногиронлиги бўлган шахсларга, қоида тариқасида, натура шаклида тақдим этилади.
Агар ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастурида назарда тутилган реабилитация қилишнинг техник воситасини ёхуд хизматни унга тақдим этишнинг имкони бўлмаса ёки ногиронлиги бўлган шахс ўз ҳисобидан тегишли воситани олган ёхуд хизмат учун ҳақ тўлаган бўлса, унга ногиронлиги бўлган шахсга тақдим этилиши керак бўлган реабилитация қилишнинг техник воситасининг ёки хизматнинг қиймати миқдорида компенсация тўланади.
Ногиронлиги бўлган шахс ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастуридан бутунлай воз кечган ёки дастурнинг айрим қисмлари амалга оширилишидан воз кечган тақдирда давлат органлари ва ташкилотлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, шунингдек бошқа ташкилотлар, ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар, дастурнинг бажарилмаганлиги учун жавобгар бўлмайди.
Ногиронлиги бўлган шахсни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастурини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади.
34-модда. Протез-ортопедия мосламалари ва реабилитация қилишнинг техник воситалари
Давлат замонавий протез-ортопедия мосламаларини ва реабилитация қилишнинг техник воситаларини яратиш ҳамда ишлаб чиқаришни ташкил этиш мақсадида реабилитация қилиш индустриясини ривожлантиришга кўмаклашади.
Протез-ортопедия мосламаларининг ва реабилитация қилиш техник воситаларининг рўйхати, бундай воситалар билан таъминлаш тартиби, шунингдек ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилишнинг техник воситалари билан таъминлаш учун тиббий кўрсатмалар ва қарши кўрсатмалар рўйхати Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади.
Ногиронлиги бўлган шахсларни протез-ортопедия мосламалари ва реабилитация қилишнинг техник воситалари билан таъминлаш бўйича харажатларга доир мажбуриятларни молиялаштириш, шу жумладан уларни тайёрлаш ва таъмирлаш Ўзбекистон Республикасининг Давлат бюджети маблағлари ҳисобидан амалга оширилади.
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг протез-ортопедия мосламалари ва уларни реабилитация қилишнинг техник воситалари учун ушбу моддада назарда тутилган харажатларни молиялаштиришга доир қўшимча маблағлар қонунчиликда тақиқланмаган бошқа манбалардан ҳам олиниши мумкин.
Ҳисобот даври якунлари бўйича қайси тадбиркорлик субъектининг тушуми умумий ҳажмининг камида ўттиз фоизи ногиронлиги бўлган шахслар учун протез-ортопедия мосламаларини ва анжомларини ишлаб чиқаришдан ёки уларга ортопедик протезлаш хизматлари кўрсатишдан ёхуд протез-ортопедия мосламаларини ва анжомларини таъмирлаш ҳамда хизмат кўрсатишдан келиб тушган бўлса, ўша тадбиркорлик субъекти қуйидаги ҳуқуқларга эга:
ўзи киритган таклифлар танлов савдолари бошқа иштирокчиларининг таклифлари билан тенг бўлган тақдирда харидор томонидан инвестиция мажбуриятларини ва ижтимоий мажбуриятларни қабул қилиш шарти билан давлат мулки объектларини реализация қилиш юзасидан ўтказилган танлов савдолари натижаларига кўра контракт тузишга доир устунлик;
давлат мулки объекти учун мазкур объектнинг ижара ҳақи ставкаси энг кам миқдорининг эллик фоизи миқдорида ижара ҳақи тўлаш.
5-боб. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг соғлиғини сақлаш ва уларга ижтимоий ёрдам кўрсатиш
35-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг соғлиғини сақлаш
Давлат ногиронлиги бўлган шахсларнинг соғлиқни сақлаш хизматларидан, сифатли ва ногиронлиги бўлган шахсларнинг эҳтиёжларини ҳисобга олувчи тиббий ёрдамдан бошқа фуқаролар билан тенг равишда фойдаланиш ҳуқуқи амалга оширилишини таъминлаш учун зарур чоралар кўради.
Давлат ногиронлиги бўлган шахсларга, фуқароларга бепул тиббий ёрдам кўрсатишнинг давлат кафолатлари дастури доирасида амалга ошириладиган малакали тиббий ёрдам кўрсатилиши бўйича чоралар кўради. Ногиронлиги бўлган шахсларни тиббий парвариш қилиш барча даражалардаги мавжуд тиббий хизматлар доирасида, шунингдек ногиронлиги бўлган шахслар учун ихтисослаштирилган хизматлар томонидан амалга оширилади.
Зўрайиб борувчи шаклдаги ёки якуний босқичдаги бедаво касалликларга чалинган шахслар беморларнинг жисмоний, руҳий, ҳиссий ва маънавий эҳтиёжларини қаноатлантиришни назарда тутувчи паллиатив тиббий парваришлаш хизматлари кўрсатилиши ҳуқуқига эга бўлади.
36-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларга ижтимоий ёрдам кўрсатиш
Ногиронлиги бўлган шахсларга ижтимоий ёрдамнинг қуйидаги турлари кўрсатилади:
пул тўловлари (пенсиялар, нафақалар, бир йўла бериладиган тўловлар);
реабилитация қилишнинг техник воситалари, сурдотехника, тифлотехника воситалари ёки бошқа воситалар, шу жумладан ўриндиқли аравачалар, протез-ортопедия мосламалари, махсус ҳарфли матбаа нашрлари, овоз кучайтирувчи аппаратлар ва сигнализаторлар, субтитрли ёки сурдотаржимали видеоматериаллар, шунингдек автомобиллар билан таъминлаш;
тиббий, ижтимоий, касбий, жисмоний реабилитация қилиш бўйича хизматлар ва маиший хизматлар;
транспорт хизматлари;
дори воситалари билан таъминлаш.
Ногиронлиги бўлган шахсларга ижтимоий ёрдам давлат органлари ва ташкилотлари томонидан қонунчиликда белгиланган тартибда кўрсатилади.
Ногиронлиги бўлган, ўзига ўзи хизмат кўрсатиш қобилиятини қисман ёки тўлиқ йўқотган ва ўзгаларнинг доимий парваришига муҳтож бўлган шахсларга уларнинг уйида ҳамда ваколатли давлат органларининг ихтисослаштирилган стационар муассасаларида қонунчиликда белгиланган тартибда хизматлар кўрсатилади. Бу муассасаларда ижтимоий хизматлар кўрсатиш билан бир қаторда ҳаёт фаолияти учун тегишли шарт-шароитлар таъминланади, тиббий хизматлар кўрсатилади, шунингдек меҳнат фаолияти ва дам олиш ташкил этилади.
Иш берувчининг айби билан меҳнатда майиб бўлган ёки касб касаллигига чалинган ногиронлиги бўлган шахслар тиббий кўрсатмаларга биноан иш берувчининг (ташкилотнинг ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар) маблағлари ҳисобидан реабилитация қилишнинг техник ва махсус транспорт воситалари билан таъминланади.
Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари ногиронлиги бўлган шахсларга маҳаллий бюджет маблағлари ҳисобидан қўшимча ижтимоий кафолатлар белгилаш ҳуқуқига эга.
Ногиронлиги бўлган шахслар санаторий-курортда бепул соғломлаштириш, шунингдек дори воситалари, ногиронлиги бўлган шахсларни парвариш қилиш учун мўлжалланган тиббий буюмлар ва ногиронлиги бўлган болалар учун махсус шифобахш озиқ-овқат маҳсулотлари билан таъминланиш ҳуқуқига эга.
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг санаторий-курортда соғломлаштирилишини таъминлаш тартиби ҳамда дори воситаларининг, ногиронлиги бўлган шахсларни парвариш қилиш учун мўлжалланган тиббий буюмларнинг ва ногиронлиги бўлган болалар учун махсус шифобахш озиқ-овқат маҳсулотларининг рўйхати Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади.
37-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларга ижтимоий-маиший хизмат кўрсатиш
Ногиронлиги бўлган шахсларга ижтимоий-маиший хизмат кўрсатиш давлат органлари, хайрия ташкилотлари ва бошқа ташкилотлар томонидан фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, нодавлат нотижорат ташкилотлари, шу жумладан ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари иштирокида амалга оширилади ҳамда қуйидаги турларни ўз ичига олади:
ижтимоий ҳимоя қилиш ва ижтимоий хизматлар кўрсатиш масалалари юзасидан маслаҳат бериш;
тегишли органлар ва ташкилотларга юбориш;
соғлиғининг ҳолатига кўра ўзига нисбатан ҳомийлик белгиланишига муҳтож ногиронлиги бўлган шахсларга кўмаклашиш ва ҳомийларнинг ўз мажбуриятларини бажариши устидан назоратни амалга ошириш;
протез-ортопедия мосламаларини ва реабилитация қилишнинг техник воситаларини олишда кўмаклашиш;
ўзгаларнинг парваришига муҳтож ногиронлиги бўлган шахсларни дори воситалари билан бепул ёки имтиёзли таъминлаш;
ўзгаларнинг парваришига муҳтож ногиронлиги бўлган шахсларнинг асосий озиқ-овқат маҳсулотлари ҳамда гигиена воситалари билан бепул таъминланишига, шу жумладан овқат тайёрлашига ва уй-жойни йиғиштиришига, гигиенани амалга оширишига кўмаклашиш.
Агар ходим иш берувчининг айби билан ногирон ва ўзгаларнинг парваришига муҳтож бўлиб қолган бўлса, ногиронлиги бўлган шахс меҳнат қобилиятини йўқотган вақтда уни парвариш қилувчи шахсни иш берувчи тиббий-ижтимоий эксперт комиссияларининг хулосасига биноан ўз ҳисобидан таъминлаши ҳамда жабрланган ходимга етказилган моддий зарарнинг ўрнини қоплаши ва маънавий зиённи компенсация қилиши шарт.
6-боб. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг таълим олиши, ушбу шахсларни касбга тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш
38-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг таълим олиш ҳуқуқи
Ногиронлиги бўлган шахслар барча даражалардаги таълим ташкилотларида таълим олиш ва ўз қобилиятини янада тўлиқроқ ривожлантириш учун бутун умри давомида таълим олиш ҳамда жамият ва давлат ҳаётида иштирок этиш ҳуқуқига эга.
Давлат ногиронлиги бўлган шахсларнинг инклюзив таълимини ривожлантиришни, уларнинг таълим олиши ва касбий тайёргарликдан, қайта тайёрлашдан ва малака оширишдан ўтиши учун зарур шарт-шароитлар яратилишини кафолатлайди.
Таълим ташкилотлари давлат органлари билан биргаликда ногиронлиги бўлган болаларнинг мактабгача, қўшимча ва умумий ўрта таълим олишини, шунингдек ўрта махсус, профессионал, олий ва олий таълимдан кейинги таълими олишини таъминлайди.
Агар ногиронлиги бўлган болаларни таълим муассасаларида ўқитишнинг вақтинча имкони бўлмаса, таълим соҳасидаги ваколатли республика ижро этувчи ҳокимият органлари ва таълим муассасалари ногиронлиги бўлган болаларнинг соҳага оид шифокорлар тавсиялари асосида ҳамда ота-онасининг ёки бошқа қонуний вакилларининг розилиги билан уйда ўқитилишини таъминлайди.
Ногиронлиги бўлган болаларни уйда ўқитиш Ўзбекистон Республикасининг Давлат бюджети маблағлари ҳисобидан амалга оширилади.
Давлат ногиронлиги бўлган болаларнинг бепул умумий ўрта, қўшимча, ўрта махсус ва профессионал таълим олишини кафолатлайди.
Ногиронлиги бўлган шахсларни тўловдан озод қилган ҳолда ёки имтиёзли шартлар асосида махсус ўқув қўлланмалари ва адабиётлар, шунингдек сурдотаржимонлар хизматларидан фойдаланиш имконияти билан таъминлаш Ўзбекистон Республикасининг Давлат бюджети маблағлари ҳисобидан амалга оширилади.
Нодавлат таълим ташкилотлари ногиронлиги бўлган шахсларни (болаларни) ўқитганлик учун тўлов бўйича имтиёзлар белгилашга ҳақли.
Ногиронлиги бўлган шахсларга таълим бериш, уларни касбга тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш турли шаклларда, шу жумладан ишлаб чиқаришдан ажралган ва ажралмаган ҳолда, экстернат шаклида, шунингдек масофавий таълим технологияларидан фойдаланган ҳолда, умумий типдаги таълим муассасаларида ва ташкилотларида, ихтисослаштирилган таълим муассасаларида, уйда, махсус гуруҳларда, синфларда ва якка тартибдаги ўқув режалари бўйича ўқитиш йўли билан амалга оширилади.
Ногиронлиги бўлган болаларни ҳар томонлама ва уйғун ривожлантириш, уларда ижтимоий фаолликни шакллантириш, меҳнатга иштиёқ уйғотиш, уларни илм-фанга, техникага, санъатга ва спортга жалб этиш мақсадида таълим муассасалари ногиронлиги бўлган болаларнинг қўшимча таълимдан фойдаланишини, бунинг учун зарур шарт-шароитлар яратган ҳолда, давлат органлари билан биргаликда таъминлаши шарт.
Имо-ишора тили Ўзбекистон Республикаси томонидан ногиронлиги бўлган шахсларнинг шахслараро муомала воситаси сифатида эътироф этилади.
Давлат органлари ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳар бири учун мосроқ бўлган тилларни, мулоқот қилиш усуллари ва воситаларини қулай мультимедиа воситалари ва рақамли технологияларини ривожлантириш, Брайль алифбосини, муқобил ҳарфларни, нутқ ва оғзаки муомала кўникмаларини ўзлаштириш, шунингдек ўқитувчиларни ва мактаб ходимларини инклюзив таълим масалаларида ўқитиш, имо-ишора тилини ва Брайль алифбосини биладиган ногиронлиги бўлган ўқитувчиларни таълим муассасаларига ишга жойлаштириш ёрдамида ногиронлиги бўлган шахслар учун таълим тизимини такомиллаштириш чораларини кўради.
39-модда. Ногиронлиги бўлган болаларнинг мактабгача таълими
Ногиронлиги бўлган болаларнинг мактабгача таълими мактабгача таълим ташкилотларида амалга оширилади.
Мактабгача ёшдаги ногиронлиги бўлган болаларга нисбатан зарур реабилитация ва абилитация қилиш чоралари амалга оширилади ҳамда уларнинг мактабгача таълим ташкилотларида бўлиши учун қулай шарт-шароитлар яратилади.
Соғлиғининг ҳолати мактабгача таълим муассасаларида бўлишни вақтинча истисно этадиган ногиронлиги бўлган болалар учун кўп тармоқли ихтисослаштирилган мактабгача таълим ташкилотлари ташкил этилади.
Кўп тармоқли ихтисослаштирилган мактабгача таълим ташкилотларида илғор услубиётларни ўз ичига оладиган мактабгача таълим ва тарбиянинг давлат таълим дастурини амалга ошириш таъминланади.
40-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг умумий ўрта, ўрта махсус, профессионал, қўшимча, олий ва олий таълимдан кейинги таълими
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг умумий ўрта ва ўрта махсус таълими, профессионал таълими таълим муассасаларида ва ташкилотларида, зарурият бўлганда эса ихтисослаштирилган таълим муассасаларида амалга оширилади.
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг қўшимча таълими болалар, ўсмирлар ижодиёт саройлари, уйлари, клублари ва марказларида, «Баркамол авлод» болалар мактабида, болалар-ўсмирлар спорт мактабларида, болалар мусиқа ва санъат мактабларида, студияларда, ахборот-кутубхона ҳамда соғломлаштириш муассасаларида амалга оширилади.
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг олий таълими олий таълим муассасаларида ва ташкилотларида амалга оширилади.
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг олий таълимдан кейинги таълими олий таълим ва илмий ташкилотларда олиниши мумкин.
Стационар даволаш-профилактика ёки реабилитация муассасаларида даволаш курсини ўтаётган ногиронлиги бўлган болалар учун мазкур муассасаларда ўқув машғулотлари ташкил этилади.
Профессионал таълим олиш учун махсус шарт-шароитларга муҳтож ногиронлиги бўлган шахслар учун турли типдаги ва хилдаги ихтисослаштирилган профессионал таълим муассасалари ташкил этилади. Уларда ўқитиш махсус ўқув дастурлари асосида давлат таълим стандартларига мувофиқ амалга оширилади.
Ногиронлиги бўлган шахслар учун олий таълим муассасаларида давлат гранти асосида абитуриентларни қабул қилиш умумий сонининг икки фоизи миқдорида қўшимча қабул квотаси ажратилади.
Ногиронлиги бўлган шахсларни қўшимча квота асосида олий таълим муассасаларига қабул қилиш кириш имтиҳонлари натижалари бўйича амалга оширилади.
Ногиронлиги бўлган шахслар учун ажратилган қўшимча квоталар бўйича ўқишга қабул қилинмаган абитуриентлар тўплаган баллари билан таълимнинг ушбу йўналиши бўйича танловда умумий асосларда иштирок этади.
41-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларни касбга тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш
Ногиронлиги бўлган шахсларни касбга тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш таълим муассасаларида ва ташкилотларида, шу жумладан ихтисослаштирилган таълим муассасаларида, шунингдек ногиронлиги бўлган шахсларнинг жамоат бирлашмалари корхоналарида ногиронлиги бўлган шахсларни реабилитация қилишнинг якка тартибдаги дастурига мувофиқ таъминланади.
Давлат касбга тайёрлаш (шу жумладан касбга ташхис қўйиш ва йўналтириш, шакллантириш ва реабилитация қилиш), тарбиялаш, ўқитиш ва такомиллаштириш даврида дидактик ҳамда йўриқномавий материал, шу жумладан кўзи ожизлар учун материаллар (Брайль алифбоси), кўриш қобилияти заиф бўлганлар учун овозли вариантдаги ҳарфлар, овозли адабиёт, шу жумладан гуруҳларда ўқитиш учун ёрдамчи овоз тизимлари, эшитиш қобилияти заиф бўлганлар учун мимика ва имо-ишора тилига таржима билан таъминланишини кафолатлайди.
Соғлиқни сақлаш муассасалари томонидан енгил автомобилларни бошқариш учун яроқли деб эътироф этилган ногиронлиги бўлган шахсларни ҳайдовчиликка тайёрлаш махсус ўқув дастурлари асосида амалга оширилади.
Кар ва кар-соқов шахсларни ҳайдовчиликка тайёрлаш умумий ўқув дастури асосида сурдотаржима билан амалга оширилади.
7-боб. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг меҳнат қилиши ва бандлиги
42-модда. Меҳнат қилишга бўлган ҳуқуқнинг амалга оширилишини таъминлаш
Ногиронлиги бўлган шахс одатдаги меҳнат шароитларига эга ташкилотларда, ногиронлиги бўлган шахсларнинг меҳнатидан фойдаланувчи ихтисослаштирилган корхоналарда, цехларда ва участкаларда ишлашга, шунингдек қонунчиликда тақиқланмаган якка тартибдаги меҳнат фаолиятини ёки бошқа фаолиятни амалга оширишга ҳақли.
Меҳнат муносабатларининг барча шаклларига нисбатан, шу жумладан ишга қабул қилиш шартларига, ишга ёллашга, меҳнат фаолиятини амалга оширишга, ишни сақлаб қолишга, хизматда (ишда) лавозим бўйича кўтарилишга, шунингдек хавфсиз меҳнат шароитлари таъминланишига нисбатан ногиронлик белгисига кўра камситиш тақиқланади.
Ногиронлиги бўлган шахснинг меҳнат тўғрисидаги қонунчиликда назарда тутилган вақтинча меҳнатга қобилиятсизлиги ва таътилларда бўлиши даврида иш берувчининг ташаббуси билан меҳнат шартномасини бекор қилишга йўл қўйилмайди, бундан ташкилот тўлиқ тугатилган ҳоллар мустасно.
Ногиронлиги бўлган шахсларни тунги вақтда ишга, шунингдек ишдан ташқари вақтдаги ишларга ва дам олиш кунлари ишга жалб этишга йўл қўйилмайди, бундан қонунчиликда назарда тутилган ҳоллар мустасно.
I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган ишловчи шахсларга нисбатан меҳнатга ҳақ тўлаш миқдори камайтирилмаган ҳолда қисқартирилган иш вақти давомийлиги белгиланади ва меҳнат тўғрисидаги қонунчиликка мувофиқ ҳар йилги асосий узайтирилган таътил берилади.
43-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларни ишга жойлаштириш ва уларнинг бандлигини таъминлаш
Давлат ногиронлиги бўлган шахсларни ишга жойлаштириш ва уларнинг бандлигини таъминлаш, шунингдек меҳнат бозорида уларнинг рақобатбардошлилигини ошириш мақсадида:
ногиронлиги бўлган шахсларни касбий реабилитация қилишни амалга оширади, уларни меҳнатда кузатиб боради, шунингдек ногиронлиги бўлган шахсларнинг мос келадиган ишга киришини, сақлаб қолинишини ва хизматда (ишда) лавозим бўйича кўтарилишини таъминлайди;
ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар, аҳоли бандлиги тўғрисидаги қонунчиликда назарда тутилган тартибда ташкилотларда ногиронлиги бўлган шахсларни ишга қабул қилиш учун иш ўринларининг энг кам сонини белгилайди;
ногиронлиги бўлган шахсларни ишга жойлаштириш учун мос келадиган касблар бўйича иш ўринларини захира қилинишини таъминлайди;
ташкилий-ҳуқуқий шаклидан қатъи назар, ташкилотларни ногиронлиги бўлган шахсларни ишга жойлаштиришга рағбатлантиради, шунингдек ихтисослаштирилган иш ўринлари ташкил этилишини таъминлайди;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиши учун зарур шарт-шароитлар яратилишини таъминлайди;
ихтисослаштирилган корхоналарни давлат томонидан қўллаб-қувватлайди;
ногиронлиги бўлган шахсларни янги касбларга ўқитиш ўқув дастурлари ташкил этилиши ва такомиллаштирилишини таъминлайди;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг давлат секторига ишга жойлаштирилишини ва бандлиги рағбатлантирилиши ҳамда ривожлантирилишини таъминлайди;
ногиронлиги бўлган шахсларнинг меҳнатидан, шу жумладан уларнинг касаначилигидан фойдаланувчи ташкилотларни давлат томонидан қўллаб-қувватлайди.
Ногиронлиги бўлган шахсларни ишга жойлаштириш маҳаллий меҳнат органлари томонидан таъминланади.
Халқ депутатлари туман (шаҳар) Кенгашлари томонидан ходимларининг сони йигирма нафардан ортиқ бўлган ташкилотларда ходимлар умумий сонининг камида уч фоизи миқдорида ногиронлиги бўлган шахсларни ишга жойлаштириш учун иш ўринларининг энг кам сони белгиланади.
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг меҳнатидан фойдаланиш учун ногиронлиги бўлган шахсларнинг эҳтиёжларини ҳамда маҳаллий хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда ихтисослаштирилган корхоналар ва иш ўринлари ташкил этилади. Кўриш бўйича ногиронлиги бўлган шахслар шарт-шароитлари ўз имкониятларига мувофиқ бўлган ишлаб чиқаришда иштирок этиш учун устувор ҳуқуққа эга бўлади.
8-боб. Якунловчи қоидалар
44-модда. Низоларни ҳал этиш
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқларини таъминлаш соҳасидаги низолар қонунчиликда белгиланган тартибда ҳал этилади.
45-модда. Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги қонунчиликни бузганлик учун жавобгарлик
Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги қонунчиликни бузганликда айбдор шахслар белгиланган тартибда жавобгар бўлади.
46-модда. Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларини ўз кучини йўқотган деб топиш
Қуйидагилар ўз кучини йўқотган деб топилсин:
1) Ўзбекистон Республикасининг 1991 йил 18 ноябрда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасида ногиронларни ижтимоий ҳимоя қилиш тўғрисида»ги 422-XII-сонли Қонуни (Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг Ахборотномаси, 1992 йил, № 2, 78-модда);
2) Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг 1991 йил 18 ноябрда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасида ногиронларни ижтимоий ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунини амалга киритиш тартиби ҳақида»ги 423-XII-сонли Қарори (Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг Ахборотномаси, 1992 йил, № 2, 79-модда);
3) Ўзбекистон Республикасининг 1998 йил 1 майда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартишлар ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги 621-I-сонли Қонунининг (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1998 йил, № 5-6, 102-модда) 2-банди ;
4) Ўзбекистон Республикасининг 2001 йил 12 майда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартишлар ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги 220-II-сонли Қонунининг (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 2001 йил, № 5, 89-модда) I бўлими ;
5) Ўзбекистон Республикасининг 2004 йил 27 августда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартишлар ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги 671-II-сонли Қонунининг (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 2004 йил, № 9, 171-модда) I бўлими ;
6) Ўзбекистон Республикасининг 2004 йил 3 декабрда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартишлар ва қўшимчалар киритиш, шунингдек айрим қонун ҳужжатларини ўз кучини йўқотган деб топиш тўғрисида»ги 714-II-сонли Қонуни (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 2005 йил, № 1, 18-модда) I бўлимининг 7-банди ;
7) Ўзбекистон Республикасининг 2005 йил 23 майда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартишлар киритиш тўғрисида»ги ЎРҚ-2-сонли Қонунининг (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2005 йил, № 5, 152-модда) 1-моддаси ;
8) Ўзбекистон Республикасининг 2008 йил 11 июлда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасида ногиронларни ижтимоий ҳимоя қилиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш ҳақида»ги ЎРҚ-162-сонли Қонуни (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2008 йил, № 7, 353-модда);
9) Ўзбекистон Республикасининг 2010 йил 9 сентябрда қабул қилинган «Фуқароларнинг пенсия таъминоти тизими такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартишлар киритиш тўғрисида»ги ЎРҚ-254-сонли Қонунининг (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2010 йил, № 9, 334-модда) 1-моддаси ;
10) Ўзбекистон Республикасининг 2013 йил 30 апрелда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги ЎРҚ-352-сонли Қонунининг (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2013 йил, № 4, 98-модда) 1-моддаси ;
11) Ўзбекистон Республикасининг 2013 йил 7 октябрда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш, шунингдек айрим қонун ҳужжатларини ўз кучини йўқотган деб топиш тўғрисида»ги ЎРҚ-355-сонли Қонунининг (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2013 йил, № 10, 263-модда) 1-моддаси ;
12) Ўзбекистон Республикасининг 2016 йил 26 декабрда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги ЎРҚ-416-сонли Қонунининг (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2016 йил, № 12, 383-модда) 2-моддаси ;
13) Ўзбекистон Республикасининг 2017 йил 13 июнда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш, шунингдек айрим қонун ҳужжатларини ўз кучини йўқотган деб топиш тўғрисида»ги ЎРҚ-436-сонли Қонунининг (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2017 йил, № 6, 300-модда) 2-моддаси ;
14) Ўзбекистон Республикасининг 2018 йил 3 январда қабул қилинган «Айрим давлат органлари фаолияти такомиллаштирилиши, шунингдек фуқароларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини таъминлашга доир қўшимча чора-тадбирлар қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги ЎРҚ-456-сонли Қонунининг (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2018 йил, № 1, 1-модда) 1-моддаси .
47-модда. Ушбу Қонуннинг ижросини, етказилишини, моҳияти ва аҳамияти тушунтирилишини таъминлаш
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ва бошқа манфаатдор ташкилотлар ушбу Қонуннинг ижросини, ижрочиларга етказилишини ҳамда моҳияти ва аҳамияти аҳоли ўртасида тушунтирилишини таъминласин.
48-модда. Қонунчиликни ушбу Қонунга мувофиқлаштириш
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси:
ҳукумат қарорларини ушбу Қонунга мувофиқлаштирсин;
республика ижро этувчи ҳокимият органлари ушбу Қонунга зид бўлган ўз норматив-ҳуқуқий ҳужжатларини қайта кўриб чиқишлари ва бекор қилишларини таъминласин.
49-модда. Ушбу Қонуннинг кучга кириши
Ушбу Қонун расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ой ўтгач кучга киради.
Ўзбекистон Республикасининг Президенти Ш. МИРЗИЁЕВ
Тошкент ш.,
2020 йил 15 октябрь,
ЎРҚ-641-сон
Oʻzbekiston Respublikasining qonuni
Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisida
Qonunchilik palatasi tomonidan 2020-yil 22-iyulda qabul qilingan Senat tomonidan 2020-yil 11-sentabrda maʼqullangan
1-bob. Umumiy qoidalar
1-modda. Ushbu Qonunning maqsadi
Ushbu Qonunning maqsadi nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.
2-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilik
Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilik ushbu Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratdir.
Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.
3-modda. Asosiy tushunchalar
Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:
muloqot — tillardan, matnlardan, Brayl alifbosidan, taktil muloqotdan, yirik shriftdan, qulay multimedia vositalaridan, xuddi shuningdek bosma materiallardan, audiovositalardan, odatiy tildan, shuningdek muloqotning kuchaytiruvchi va muqobil usullari, vositalari hamda shakllaridan, shu jumladan qulay axborot-kommunikatsiya texnologiyasidan foydalanish;
nogironlik belgisiga koʻra kamsitish — maqsadi yoki natijasi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, fuqaroviy sohada yoki boshqa sohada oʻzgalar bilan nogironligi boʻlgan shaxslarning teng huquq va erkinliklarini eʼtirof etishni yoki roʻyobga chiqarishni inkor qilishdan iborat boʻlgan, nogironlik sababli har qanday ajratib qoʻyish, istisno etish, chetlatish, cheklash;
nogironligi boʻlgan bolalar (bola) — barqaror jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari tufayli hayotiy faoliyati cheklanganligi munosabati bilan davlat va jamiyat tomonidan ijtimoiy yordam koʻrsatilishiga hamda oʻz huquqlari va qonuniy manfaatlari himoya qilinishiga muhtoj oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan shaxslar;
nogironligi boʻlgan shaxs — ijtimoiy yordam va himoyaga, jamiyat va davlatning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy hayotida boshqalar bilan birga teng toʻliq va samarali ishtirok etish uchun shart-sharoitlar yaratilishiga muhtoj barqaror jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy nuqsonlari boʻlgan shaxs;
nogironligi boʻlgan shaxslarni ijtimoiy himoya qilish — hayot faoliyatiga doir cheklovlarni yengib oʻtish, ularning oʻrnini qoplash (kompensatsiya qilish) uchun nogironligi boʻlgan shaxslarga shart-sharoitlarni taʼminlaydigan hamda ularga jamiyat va davlat hayotida ishtirok etishning boshqa fuqarolar bilan teng imkoniyatlarini yaratishga qaratilgan, davlat tomonidan kafolatlangan iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy chora-tadbirlar tizimi;
nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari — nogironligi boʻlgan shaxslar tomonidan nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, ularning jamiyat va davlat hayotida boshqa fuqarolar bilan teng ravishda ishtirok etish imkoniyatlarini taʼminlash maqsadida tuzilgan nodavlat notijorat tashkilotlari;
oqilona moslashtirish — nogironligi boʻlgan shaxslarning boshqalar bilan teng ravishda inson huquqlari va erkinliklarini amalga oshirishi uchun aniq bir holatda tuzatishlar kiritish;
protez-ortopediya moslamalari — yoʻq boʻlgan qoʻl-oyoqlarning yoki tana boshqa qismlarining oʻrnini bosish uchun moʻljallangan, organizmning buzilgan yoki yoʻqolgan funksiyalarini kompensatsiya qiluvchi moslamalar;
surdotarjima — biror-bir tildan daktil alifbosi yordamida va (yoki) imo-ishora tilida tarjima qilish usuli;
surdotexnika vositalari — eshitishdagi nuqsonlarni tuzatish va kompensatsiya qilish uchun texnik vositalar, shu jumladan aloqani va axborot uzatishni kuchaytiruvchi vositalar;
tibbiy-ijtimoiy ekspertiza — tekshiruvdan oʻtkazilayotgan shaxsning klinik-funksional, ijtimoiy, kasbiy-mehnat va psixologik maʼlumotlarini kompleks baholash asosida uning sogʻligʻi yoʻqolganligi darajasini hamda organizmining funksiyalari turgʻun buzilganligi sababli hayot faoliyati cheklanganligi darajasini, nogironlik guruhini, nogironlikning boshlanishi sababi hamda vaqtini aniqlash, shuningdek shaxs uchun sogʻligʻining holatiga koʻra mumkin boʻlgan mehnat faoliyati turlari va zarur mehnat sharoitlari, oʻzgalarning parvarishiga, sanatoriy-kurortda davolanishning tegishli turlariga hamda ijtimoiy himoyaga boʻlgan ehtiyoji toʻgʻrisida tavsiyalar berish;
tiflotexnika vositalari — nogironligi boʻlgan shaxslarning koʻrishidagi nuqsoni natijasida yoʻqolgan imkoniyatlarini tiklash va kompensatsiya qilishga qaratilgan vositalar;
shaxs hayot faoliyatining cheklanganligi — shaxsning oʻziga oʻzi xizmat qilish, harakatlanish, yoʻlni topa olish, muloqot qilish, oʻz xulq-atvorini nazorat qilish, shuningdek oʻqish va mehnat faoliyati bilan shugʻullanish qobiliyatini yoki imkoniyatini toʻliq yoxud qisman yoʻqotganligi.
4-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlashning asosiy prinsiplari
Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlashning asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat:
nogironligi boʻlgan shaxslarning qadr-qimmatini, ularning mustaqilligini, tanlash erkinligini hurmat qilish;
nogironlik belgisiga koʻra kamsitilishga yoʻl qoʻymaslik;
insonning huquq va erkinliklarini amalga oshirishdagi imkoniyatlar tengligi;
nogironligi boʻlgan bolalarning rivojlanayotgan qobiliyatini va oʻz individualligini saqlab qolish huquqini hurmat qilish;
obyektlar va xizmatlarning qulayligi;
nogironligi boʻlgan shaxslarni jamiyat va davlatning hayotiga jalb etish.
5-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarning qadr-qimmatini, ularning mustaqilligini, tanlash erkinligini hurmat qilish prinsipi
Nogironligi boʻlgan shaxslarning qadr-qimmatini, ularning mustaqilligini, tanlash erkinligini hurmat qilish nogironligi boʻlgan shaxslarning va ular oilalarining huquq va erkinliklarini boshqa fuqarolar bilan teng ravishda himoya qilish hamda amalga oshirish kafolatlarini belgilash orqali taʼminlanadi.
6-modda. Nogironlik belgisiga koʻra kamsitilishga yoʻl qoʻymaslik prinsipi
Nogironligi boʻlgan shaxslarga nisbatan har qanday ajratib qoʻyish, istisno etish, chetlatish, cheklash yoki afzal koʻrish, shuningdek nogironligi boʻlgan shaxslarning obyektlar va xizmatlardan foydalanishi uchun shart-sharoitlar yaratishni rad etish taqiqlanadi.
Nogironligi boʻlgan shaxslar uchun imkoniyatlar tengligini taʼminlashga hamda ularni jamiyat va davlat hayotiga jalb etishga qaratilgan maxsus choralar boshqa fuqarolarga nisbatan kamsituvchi choralar hisoblanmaydi.
7-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquq va erkinliklarini amalga oshirishdagi imkoniyatlar tengligi prinsipi
Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquq va erkinliklarini amalga oshirishdagi imkoniyatlar tengligi ular uchun obyektlar hamda xizmatlardan, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sohalardan, sogʻliqni saqlashdan, taʼlimdan, ishga joylashishdan, shuningdek axborotdan va aloqa vositalaridan foydalanish kafolatlarini yaratishga hamda ulardan teng ravishda foydalanish imkoniyatlarini berishga doir chora-tadbirlarni amalga oshirish yoʻli bilan taʼminlanadi.
8-modda. Nogironligi boʻlgan bolalarning rivojlanayotgan qobiliyatini va oʻz individualligini saqlab qolish huquqini hurmat qilish prinsipi
Nogironligi boʻlgan bolalar boshqa bolalar bilan teng ravishda insonning barcha huquq va erkinliklaridan toʻliq hajmda foydalanadi.
Nogironligi boʻlgan bolalarni har tomonlama va uygʻun rivojlantirish, ularning ijtimoiy faolligini, mehnatga boʻlgan qiziqishiga koʻmaklashish, taʼlimga, ilm-fanga, texnikaga, sanʼat va sportga jalb etish maqsadida nogironligi boʻlgan bolalar manfaatlarining ustunligi ularga nisbatan bajariladigan barcha harakatlarda ustuvor hisoblanadi.
9-modda. Obyektlar va xizmatlarning qulayligi prinsipi
Obyektlar va xizmatlarning qulayligi nogironligi boʻlgan shaxslarning binolardan, inshootlardan, transportdan, axborotdan va aloqa vositalaridan, shu jumladan axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va tizimlaridan, shuningdek boshqa obyektlardan va aholiga koʻrsatiladigan xizmatlardan oʻzga fuqarolar bilan teng ravishda foydalanishi uchun shart-sharoitlar yaratish yoʻli bilan taʼminlanadi.
Shaharlarni, boshqa aholi punktlarini rejalashtirishga va qurishga, turar joy va rekreatsiya zonalarini shakllantirishga, yangi qurilish uchun moʻljallangan loyiha yechimlarini ishlab chiqishga, binolarni, inshootlarni va ularning majmualarini rekonstruksiya qilishga, shuningdek umumiy foydalanishdagi transport vositalarini, axborotni hamda aloqa vositalarini ishlab chiqishga va ishlab chiqarishga mazkur obyektlarni nogironligi boʻlgan shaxslarning ulardan moneliksiz foydalanishi uchun moslashtirmasdan yoʻl qoʻyilmaydi.
10-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarni jamiyat va davlat hayotiga jalb etish prinsipi
Nogironligi boʻlgan shaxslarni jamiyat va davlat hayotiga jalb etish ularning ijtimoiy-siyosiy hayotda ishtirok etishini har tomonlama ragʻbatlantirish hamda cheklovlarning har qanday shakllariga yoʻl qoʻymaslik orqali amalga oshiriladi.
Davlat organlari nogironligi boʻlgan shaxslarning jamiyat va davlat hayotiga jalb etishni taʼminlashga doir chora-tadbirlarni amalga oshiradi.
2-bob. Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasini tartibga solish
11-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasidagi davlat siyosatining asosiy yoʻnalishlari
Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasidagi davlat siyosatining asosiy yoʻnalishlari quyidagilardan iborat:
nogironligi boʻlgan shaxslarning kamsitilishiga yoʻl qoʻymaslik yuzasidan kompleks chora-tadbirlar koʻrish;
nogironligi boʻlgan shaxslarning shaʼni va qadr-qimmatini himoya qilish;
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari va imkoniyatlari tengligini boshqa fuqarolar bilan teng ravishda taʼminlash;
nogironligi boʻlgan shaxslarni jamiyat va davlat hayotiga jalb etish;
nogironligi boʻlgan shaxslar huquqlari va qadr-qimmatini hurmat qilish masalalari boʻyicha jamiyatda maʼrifiy-tarbiyaviy ishlarni tashkil etish;
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilikka rioya etilishini taʼminlash;
davlat organlarining va ular mansabdor shaxslarining nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari, erkinliklari hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilishga doir faoliyatining ochiqligi va shaffofligini taʼminlash;
nogironligi boʻlgan shaxslarning inklyuziv taʼlim (maktabgacha, qoʻshimcha, umumiy oʻrta, oʻrta maxsus, professional, oliy va oliy taʼlimdan keyingi taʼlim) olish imkoniyatini taʼminlash;
davlat organlari va nodavlat notijorat tashkilotlari oʻrtasida nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasidagi hamkorlikni rivojlantirish.
12-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasidagi vakolatlari
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi:
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasida davlat siyosati amalga oshirilishini taʼminlaydi;
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasidagi davlat dasturlarining ishlab chiqilishi, tasdiqlanishi va amalga oshirilishini taʼminlaydi;
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilik ijrosini taʼminlaydi;
respublika ijro etuvchi hokimiyat organlarining nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlashga doir faoliyati ustidan nazoratni amalga oshiradi;
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash boʻyicha xizmatlarning davlat tomonidan kafolatlangan hajmini belgilaydi.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
13-modda. Respublika ijro etuvchi hokimiyat organlarining nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasidagi vakolatlari
Respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari oʻz vakolatlari doirasida:
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasidagi davlat siyosatini amalga oshiradi;
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash boʻyicha ustuvor yoʻnalishlarni belgilaydi;
nogironligi boʻlgan shaxslarni reabilitatsiya qilish, ijtimoiy himoya qilish va ularning huquqlarini taʼminlashga doir davlat dasturlarini shakllantiradi hamda amalga oshiradi;
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilik ijrosini taʼminlaydi;
nogironligi boʻlgan shaxslarni tibbiy, kasbiy va ijtimoiy reabilitatsiya qilish sohasida ilmiy tadqiqotlar oʻtkazilishini hamda mutaxassislar tayyorlanishini moliyalashtiradi va tashkil etadi;
oʻzgalarning parvarishiga va yordamiga muhtoj nogironligi boʻlgan shaxslarga ijtimoiy xizmat koʻrsatish boʻyicha statsionar muassasalar tarmogʻini rivojlantirishga doir choralar koʻradi;
reabilitatsiya, ilmiy-ishlab chiqarish markazlarining, nogironligi boʻlgan shaxslarga ijtimoiy xizmat koʻrsatish statsionar muassasalarining, ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarining hamda sanatoriy-kurort muassasalarining tarmogʻini yaratadi, shuningdek nogironligi boʻlgan shaxslarga ijtimoiy-maishiy xizmatlar koʻrsatish boʻyicha tashkilotlarni tashkil etadi;
davlat sogʻliqni saqlash tizimining ambulatoriya va statsionar davolash-profilaktika muassasalarida tiklash terapiyasi boʻlimlarining tarmogʻini yaratadi.
Respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
14-modda. Mahalliy davlat hokimiyati organlarining nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasidagi vakolatlari
Mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlari nogironligi boʻlgan shaxslarni reabilitatsiya qilish, ijtimoiy himoya qilish va ularning huquqlarini taʼminlashga doir hududiy dasturlarni tasdiqlaydi hamda ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi, shuningdek nogironligi boʻlgan shaxslarni ishga joylashtirish uchun ish oʻrinlarining eng kam sonini tasdiqlaydi.
Mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari:
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilik ijrosini taʼminlaydi;
nogironligi boʻlgan shaxslarni reabilitatsiya qilish, ijtimoiy himoya qilish va ularning huquqlarini taʼminlashga doir hududiy dasturlarni shakllantiradi, mahalliy davlat hokimiyati vakillik organiga tasdiqlash uchun kiritadi hamda amalga oshiradi;
nogironligi boʻlgan shaxslarni ishga joylashtirish uchun ish oʻrinlarining eng kam sonini shakllantiradi va xalq deputatlari tuman (shahar) Kengashlariga tasdiqlash uchun kiritadi.
Mahalliy davlat hokimiyati organlari qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin.
15-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslar ishlari boʻyicha idoralararo kengash
Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasidagi davlat siyosatini amalga oshiruvchi davlat organlari faoliyatini muvofiqlashtirish va ushbu Qonunning qoidalari bajarilishini taʼminlashga qaratilgan kelishilgan saʼy-harakatlarni ishlab chiqish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan Nogironligi boʻlgan shaxslar ishlari boʻyicha idoralararo kengash tashkil etiladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslar ishlari boʻyicha idoralararo kengash tarkibiga nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasidagi davlat siyosatini amalga oshirish oʻz vakolatiga kiradigan vazirliklar, idoralar va tashkilotlar vakillari, shuningdek nodavlat notijorat tashkilotlari, shu jumladan nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari vakillari kiritiladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslar ishlari boʻyicha idoralararo kengashning majlislari zaruratga qarab, lekin yarim yilda kamida bir marta rais tomonidan chaqiriladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslar ishlari boʻyicha idoralararo kengash toʻgʻrisidagi nizom va uning shaxsiy tarkibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi.
16-modda. Fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlarining va nodavlat notijorat tashkilotlarining nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlashda ishtirok etishi
Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari va nodavlat notijorat tashkilotlari nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlashga koʻmaklashadi.
Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari va nodavlat notijorat tashkilotlari:
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlashga doir faoliyatni amalga oshirish chogʻida davlatdan va belgilangan tartibda xalqaro tashkilotlardan huquqiy, uslubiy, tashkiliy hamda moliyaviy yordam olishi;
nogironligi boʻlgan shaxslarni ijtimoiy himoya qilish bilan bogʻliq muammolarni hal etishda, shuningdek tegishli tadbirlarni moliyalashtirishda ishtirok etishi;
nogironligi boʻlgan shaxslarning boshqa fuqarolar bilan teng ravishda binolardan, inshootlardan, transportdan, axborotdan va aloqa vositalaridan, shu jumladan axborot-kommunikatsiya texnologiyalari hamda tizimlaridan, shuningdek boshqa obyektlardan va aholiga koʻrsatiladigan xizmatlardan foydalanishi uchun shart-sharoitlar yaratishda ishtirok etishi mumkin;
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilikka rioya etilishi ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshiradi.
Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari va nodavlat notijorat tashkilotlari nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlashga doir boshqa tadbirlarda ham ishtirok etishi mumkin.
17-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari
Nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasidagi davlat siyosatini shakllantirishda:
respublika ijro etuvchi hokimiyat organlariga, xoʻjalik boshqaruvi organlariga, mahalliy davlat hokimiyati organlariga nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini taʼminlash yuzasidan takliflar kiritish;
nogironligi boʻlgan shaxslarga tegishli ijtimoiy xizmat turlarini taqdim etish samaradorligini baholashda ishtirok etish;
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash masalalari boʻyicha ishlab chiqilayotgan normativ-huquqiy hujjatlar loyihalariga takliflar kiritish;
Nogironligi boʻlgan shaxslar ishlari boʻyicha idoralararo kengash ishida va majlislarida ishtirok etish;
vakolatli davlat organlari bilan birgalikda sport, maʼrifiy va madaniy-ommaviy tadbirlarni tashkil etish yoʻli bilan ishtirok etishga haqlidir.
Respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari, xoʻjalik boshqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari nogironligi boʻlgan shaxslarning manfaatlariga daxldor qarorlarni tayyorlash hamda qabul qilishda nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari va ularning vakolatli vakillari bilan hamkorlik qiladi.
Yuridik va jismoniy shaxslar nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalariga moddiy-texnik hamda moliyaviy yordam koʻrsatishi mumkin.
3-bob. Nogironligi boʻlgan shaxslarning jamiyat va davlat hayotida toʻla huquqli tarzda ishtirok etishi uchun qulay shart-sharoitlar yaratish
18-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarning tengligini taʼminlash va kamsitilishiga yoʻl qoʻymaslik
Nogironlik belgisi boʻyicha har qanday kamsitish taqiqlanadi.
Teng imkoniyatlarni taʼminlash va nogironlik belgisiga koʻra kamsitilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun davlat organlari nogironligi boʻlgan shaxslarning obyektlar hamda xizmatlardan, ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy sohalardan, sogʻliqni saqlashdan, taʼlimdan, ishga joylashishdan, shuningdek axborotdan va aloqa vositalaridan teng ravishda foydalanish imkoniyatlarini taʼminlashga doir chora-tadbirlarni amalga oshiradi.
Davlat kamsitilishning barcha shakllaridan nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqiy jihatdan teng ravishda va samarali himoya qilinishini kafolatlaydi.
Davlat insonning asosiy huquqlari va erkinliklaridan foydalanish imkoniyatini berishda nogironligi boʻlgan shaxslarning kamsitilishiga yoʻl qoʻymaslik choralarini koʻradi.
19-modda. Shaxsiy hayot daxlsizligi huquqi
Nogironligi boʻlgan shaxslar qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda tajovuzlardan himoya qilinish, oʻz shaxsiy hayoti, oilasi, uy-joyi yoki xat-xabarlari daxlsizligi, shaʼni va qadr-qimmati himoya qilinishi huquqiga ega.
Davlat nogironligi boʻlgan shaxsning shaxsi, sogʻligʻi holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarning maxfiyligini taʼminlash choralarini koʻradi.
20-modda. Oilaga va oila muhitiga boʻlgan huquq
Davlat nogironligi boʻlgan bolalarning oilaga va oila muhitiga boʻlgan huquqlarini taʼminlash, ixtisoslashtirilgan muassasalarga joylashtiriladigan nogironligi boʻlgan bolalar sonini qisqartirish, ularning oilaviy sharoitlarda va nogironligi boʻlgan bolalarni joylashtirishning boshqa shakllari doirasida qarindoshlarini jalb etish hisobidan muqobil parvarish qilinishini taʼminlash choralarini koʻradi.
Davlat nogironligi boʻlgan bolalarni parvarishlayotgan oilalarga moddiy, maslahatga oid va boshqacha tarzda yordam beradi hamda ularni qoʻllab-quvvatlaydi.
21-modda. Fuqarolik va erkin harakatlanish huquqi
Nogironligi boʻlgan shaxslar boshqa fuqarolar bilan teng ravishda fuqarolikni olish va oʻzgartirish, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi hududi boʻylab erkin harakatlanish, Oʻzbekiston Respublikasiga kirish va Oʻzbekiston Respublikasidan chiqib ketish huquqiga ega, bundan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari uchun qonunchilikda belgilangan cheklovlar mustasno.
Davlat va nodavlat notijorat tashkilotlari, shu jumladan nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari nogironligi boʻlgan shaxslarni ularning yoshi, jinsi va nogironlik shaklini, shuningdek shaxsiy ehtiyojlarini inobatga oluvchi qoʻllab-quvvatlash hamda xizmatlar koʻrsatish dasturlarining mavjudligi va qulayligi toʻgʻrisida xabardor qiladi.
22-modda. Uy-joyga boʻlgan huquq
Davlat nogironligi boʻlgan shaxslarga uy-joy qurilishi boʻyicha davlat dasturlaridan va maxsus dasturlardan foydalanish imkoniyatini taʼminlaydi.
Davlat nogironligi boʻlgan shaxslarga va oʻz tarkibida nogironligi boʻlgan shaxs bor oilalarga uy-joyni qulay narxlar boʻyicha olish uchun zarur shart-sharoitlar hamda imkoniyatlarni taʼminlaydi.
Uy-joyga yoki uy-joy sharoitlarini yaxshilashga muhtoj nogironligi boʻlgan shaxslarni hisobga olish mahalliy ijro etuvchi hokimiyati organlari tomonidan amalga oshiriladi.
Mahalliy ijro etuvchi hokimiyati organlari tomonidan uy-joy olishga yoki uy-joy sharoitlarini yaxshilashga muhtoj boʻlgan fuqarolarni hisobga olish roʻyxatlarini shakllantirish chogʻida nogironligi boʻlgan shaxslar va oʻz tarkibida nogironligi boʻlgan shaxs bor oilalar alohida roʻyxatga kiritiladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslar uy-joy qurilishi boʻyicha davlat dasturlari va maxsus dasturlar doirasida imtiyozli shartlar asosida uy-joy va imtiyozli ipoteka krediti olish huquqiga ega.
Nogironligi boʻlgan shaxslarning va oʻz tarkibida nogironligi boʻlgan shaxs bor oilalarning elektron onlayn-auksionlar vositasida yer uchastkalarini sotib olish bilan bogʻliq xarajatlarining oʻrni Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda qoplanadi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarga uy-joyni taqsimlashda imkoniyatga qarab, obyektlar va xizmatlarning qulayligi prinsipiga rioya etilgan holda, ish joyiga, tibbiyot va reabilitatsiya muassasalariga yaqin boʻlgan uy-joy beriladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarga davlat uy-joy fondining koʻp kvartirali uylaridagi turar joylar ularning xohishiga koʻra pastki qavatlardan berilishi mumkin. Yuqori qavatlardagi kvartiralarga ega boʻlgan nogironligi boʻlgan shaxslar boʻsh turar joylar mavjud boʻlgan taqdirda ularni pastki qavatlarda joylashgan turar joylarga almashtirishga haqli.
Nogironligi boʻlgan shaxslarga yoki oʻz tarkibida nogironligi boʻlgan shaxs bor oilalarga beriladigan turar joylar obyektlar va xizmatlarning qulayligi prinsipiga muvofiq boʻlishi kerak.
Nogironligi boʻlgan shaxslar egallab turgan turar joylar nogironligi boʻlgan shaxslarning erkin harakatlanishi va foydalanishi uchun maxsus vositalar hamda moslamalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Mazkur turar joylarni jihozlash mahalliy ijro etuvchi hokimiyati organlari tomonidan amalga oshiriladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslar imtiyozli shartlar asosida ijtimoiy uy-joy olish huquqiga ega.
23-modda. Ijtimoiy infratuzilma obyektlarini nogironligi boʻlgan shaxslarning ehtiyojlariga rioya etgan holda loyihalashtirish, qurish va rekonstruksiya qilish
Respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari va tashkilotlar nogironligi boʻlgan shaxslarning, shu jumladan oʻrindiqli aravachalardan hamda yetaklovchi itlardan foydalanuvchi shaxslarning barcha ijtimoiy infratuzilma obyektlariga (turar joylarga, jamoat va ishlab chiqarish binolariga, imoratlar va inshootlarga, sogʻliqni saqlash va sport obyektlariga, madaniy-tomosha muassasalariga hamda boshqa muassasalarga) moneliksiz kirishi uchun shart-sharoitlar yaratishi hamda ijtimoiy infratuzilma obyektlarini oqilona moslashtirish boʻyicha manzilli chora-tadbirlarni amalga oshirishi shart.
Tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar, jamoat binolari hamda inshootlarini loyihalashtirish, qurish va rekonstruksiya qilish nogironligi boʻlgan shaxslarning ehtiyojlari inobatga olingan holda amalga oshirilishi kerak.
Jamoat binolari hamda inshootlarini loyihalashtirish, qurish va rekonstruksiya qilish chogʻida nogironligi boʻlgan shaxslar foydalanishi uchun avtotransport saqlash joylarini maqbul miqdorda hamda oʻlchamda barpo etish boʻyicha choralar nazarda tutilishi kerak.
Uy-joylar va ijtimoiy infratuzilma obyektlarida liftlarni sotib olish hamda oʻrnatish chogʻida, tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar, tegishli tashkilotlar liftlarning nogironligi boʻlgan shaxslarning barcha toifalari uchun qulay boʻlishini va ulardan foydalanish imkoniyatini taʼminlashi shart.
Ijtimoiy-maishiy va madaniy maqsadlarga moʻljallangan qurilish obyektlarini hamda rekonstruksiya qilinayotgan obyektlarni foydalanishga qabul qilish nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari vakillari davlat qabul komissiyasi tarkibiga kiritilgan holda amalga oshiriladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarning obyektlar va xizmatlardan foydalanishi uchun shart-sharoitlar yaratish qurilish loyihalarining majburiy qismidir. Binolarni, inshootlarni va ularning majmualarini qurish hamda rekonstruksiya qilishga doir normalar va qoidalar nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari fikr-mulohazalarini hisobga olgan holda ishlab chiqilishi kerak.
24-modda. Transport vositalarining va yoʻl infratuzilmasining qulayligi
Transport vositalarining va yoʻl infratuzilmasining qulayligi aholiga transport xizmati koʻrsatuvchi tashkilotlar (tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar) tomonidan nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari ishtirokida:
nogironligi boʻlgan shaxslarga qulaylik yaratish uchun jamoat transportining maxsus vositalar bilan jihozlanishini, shu jumladan alohida joylar jihozlanishini, eshitish qobiliyati zaif boʻlganlar uchun axborot tablolari oʻrnatilishini hamda bekatlarning ovozli tarzda eʼlon qilinishini;
shahar va qishloq jamoat transporti vositalarining yoʻnalishlari hamda koʻrsatkichlari keskin farqlanuvchi rangdagi yirik harflar bilan tasvirlanishini;
yoʻlovchi poyezdlarining vagonlari maxsus oʻrinlar bilan va perronlar, shuningdek temir yoʻl vokzallari maxsus mexanik panduslar bilan jihozlanishini;
toʻxtash maydonchalarini shaharsozlik normalari va qoidalarini hisobga olgan holda jihozlash, shu jumladan ularga panduslar va tutqichlar oʻrnatish, transport vositasining kirish eshiklari oldidagi maydonchalarda taktil qoplamalarini qoʻllash, shuningdek elektron axborot tablolarini oʻrnatish;
piyodalar oʻtish joylari va chorrahalarini, koʻchalar hamda umumiy foydalanishdagi yoʻllarni nogironligi boʻlgan shaxslarning ehtiyojlariga muvofiq moslashtirish;
chorrahalarda tovushli va vizual signalizatsiya tizimlarini oʻrnatish;
aeroportlarda va aerovokzallarda, yirik temir yoʻl stansiyalarida, shuningdek metroda nogironligi boʻlgan shaxslarni transport vositalarigacha kuzatib borish;
nogironligi boʻlgan shaxslar uchun maxsus kutish joylarini jihozlash yoʻli bilan taʼminlanadi.
Mahalliy transport vositalarini ishlab chiqish va ishlab chiqarish nogironligi boʻlgan shaxslarning ehtiyojlari inobatga olingan holda amalga oshirilishi kerak.
25-modda. Mehmonxona xonalarining qulayligi
Mehmonxonalarning mulkdorlari umumiy xonalar fondining kamida bitta xonasini oʻrindiqli aravachadan foydalanadigan nogironligi boʻlgan shaxslar uchun qulay tarzda jihozlashi, shuningdek eshitish va koʻrish boʻyicha nogironligi boʻlgan shaxslarning tegishli ehtiyojlariga muvofiq eʼlonlar uchun displeylar hamda ovozli qurilmalar oʻrnatilishini taʼminlashi shart.
26-modda. Axborotdan foydalanish
Davlat nogironligi boʻlgan shaxslarga axborot olish huquqlari amalga oshirilishini kafolatlaydi hamda nogironligi boʻlgan shaxslarni keng omma uchun moʻljallangan, qulay formatlardagi va nogironlikning turli shakllari hisobga olingan texnologiyalardan foydalangan holda axborot bilan taʼminlaydi.
Davlat odamlar oʻrtasidagi muloqot vositalari sifatida imo-ishora tilidan, muloqotning boshqa muqobil shakllaridan foydalanilishiga koʻmaklashadi.
Davlat nogironligi boʻlgan shaxslarga televizion dasturlar, filmlar, teatr tadbirlari va boshqa madaniy tadbirlarning ular uchun qulay formatlarda boʻlishini taʼminlaydi. Davlat telekanallarida yangiliklar koʻrsatuvlarining surdotarjima yoki subtitrlar bilan namoyish etilishi taʼminlanadi.
Davlat kommunikatsiyaning muqobil shakllaridan (Brayl harflaridan va ovozli shakllardan) foydalangan holda badiiy adabiyotlar, maktab darsliklari, boshqa didaktik materiallar va oʻqitish vositalari nashr etilishini taʼminlaydi.
Davlat organlari va tashkilotlar oʻz rasmiy veb-saytlariga joylashtirilgan axborot bilan qulay tarzda tanishish hamda xizmatlardan foydalanish uchun nogironligi boʻlgan shaxslarga qoʻshimcha imkoniyatlarni yaratishi shart.
Davlat organlari va tashkilotlar axborot-kommunikatsiya uskunalarining hamda axborot taʼminotining davlat xaridlariga davlat buyurtmasini amalga oshirishda nogironligi boʻlgan shaxslarning barcha toifalari uchun qulaylik mezonlariga rioya etilishini hisobga olishi kerak.
Davlat organlari va tashkilotlar, zarur boʻlgan taqdirda, mazkur davlat organining yoki tashkilotning vakili va eshitishida nuqsonlari mavjud nogironligi boʻlgan shaxs oʻrtasidagi muloqotni taʼminlash uchun imo-ishora tili tarjimonini shartnoma boʻyicha yollaydi.
27-modda. Madaniy hayotda ishtirok etishga, dam olishga va sport bilan shugʻullanishga boʻlgan huquq
Davlat organlari va tashkilotlar nogironligi boʻlgan shaxslarning moddiy madaniy meros obyektlaridan, turistik hamda sport obyektlaridan va inshootlaridan, shuningdek dam olish obyektlaridan foydalanishini taʼminlaydi.
Teatrlar, muzeylar, kinoteatrlar, axborot-kutubxona muassasalari va axborot-resurs markazlari, madaniyat va istirohat bogʻlari nogironligi boʻlgan shaxslar foydalanishi uchun qulay boʻlishi kerak.
Nogironligi boʻlgan shaxslarning moddiy madaniy meros obyektlaridan, turistik va sport obyektlari hamda inshootlaridan, shuningdek tashkilotning dam olish obyektlaridan foydalanishini taʼminlash maqsadida, tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar, tashkilotlar nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari ishtirokida:
nogironligi boʻlgan shaxslarning va ular oilalarining madaniy, sport hamda turistik tadbirlarda ishtirok etishiga koʻmaklashadi;
nodavlat notijorat tashkilotlari bilan sheriklikda madaniy, sport va koʻngilochar tadbirlar oʻtkazilishini tashkil etadi;
nogironligi boʻlgan shaxslarga sport bilan shugʻullanish, sport musobaqalarini oʻtkazish va ularda ishtirok etish uchun zarur shart-sharoitlar hamda imkoniyatlar yaratadi;
faoliyati nogironligi boʻlgan shaxslarni sport bilan shugʻullanishga va jamiyatning madaniy hayotiga jalb etishga qaratilgan nodavlat notijorat tashkilotlariga koʻmaklashadi;
nogironligi boʻlgan shaxslarning barcha darajalardagi sport tadbirlarida ishtirok etishini targʻib qilish va ragʻbatlantirishda ishtirok etadi.
Tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar, tashkilotlar nogironligi boʻlgan shaxslarning sport inshootlari obyektlaridan, dam olish obyektlaridan, shuningdek turistik obyektlardan foydalanishini, shu jumladan bepul asosda foydalanishini taʼminlash uchun shart-sharoitlar yaratadi.
Davlat mulki boʻlgan jismoniy tarbiya-sogʻlomlashtirish va sport inshootlari Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti yoki Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi hujjatlarida belgilangan tartibda nogironligi boʻlgan shaxslarga sport bilan shugʻullanish uchun bepul asosda taqdim etiladi.
Davlat sportning paralimpiya turlari boʻyicha murabbiylar, hakamlar hamda boshqa mutaxassislarni oʻqitish va tayyorlashni taʼminlaydi.
Davlat organlari nogironligi boʻlgan shaxslarning sport bilan shugʻullanishi uchun shart-sharoitlar yaratish va ularni sport bilan shugʻullanishga jalb etishga doir dasturlarni nodavlat notijorat tashkilotlari, shu jumladan nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari bilan birgalikda har yili ishlab chiqadi hamda amalga oshiradi.
Davlat nogironligi boʻlgan shaxslarning sport bilan shugʻullanishini moddiy jihatdan qoʻllab-quvvatlash tizimini yaratadi.
28-modda. Murojaat qilish huquqi
Nogironligi boʻlgan shaxslar davlat organlariga, tashkilotlarga va ularning mansabdor shaxslariga yakka tartibda yoki jamoa boʻlib murojaat qilish huquqiga ega.
Davlat organlari, tashkilotlar va ularning mansabdor shaxslari murojaatlarni koʻrib chiqayotganda Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi hamda qonunlari talablariga rioya etishi, ushbu murojaatlarning toʻliq, xolisona va oʻz vaqtida koʻrib chiqilishi uchun choralar koʻrishi, shuningdek nogironligi boʻlgan shaxslarning buzilgan huquqlari, erkinliklari tiklanishini hamda ularning qonuniy manfaatlari himoya qilinishini taʼminlash yuzasidan oʻz vakolatlari doirasida choralar koʻrishi shart.
Davlat organlari, tashkilotlar va ularning mansabdor shaxslari nogironligi boʻlgan shaxslarning murojaatlar (arizalar, shikoyatlar, takliflar) bilan kirishi uchun quyidagilar vositasida zarur shart-sharoitlar yaratishi shart:
shaxslararo muloqot vositasi sifatida imo-ishora tilini eʼtirof etish va qoʻllab-quvvatlash, shuningdek uni rivojlantirish hamda jamiyat va davlat hayot faoliyatining turli sohalarida qoʻllash choralarini koʻrish;
nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini himoya qilish va amalga oshirish uchun zarur boʻlgan hollarda surdotarjima xizmatlarini koʻrsatish;
nogironligi boʻlgan shaxslar tomonidan oʻz murojaatini imzolash uchun faksimil imzodan foydalanish.
Eshitishi va nutqi boʻyicha nogironligi boʻlgan shaxslarga:
tergov harakatlarini amalga oshirishda yoki konstitutsiyaviy jinoyat, fuqarolik, maʼmuriy va iqtisodiy ishlar boʻyicha sud protsesslarida ishtirok etish chogʻida;
hujjatlarni yoki bitimlarni notarial tartibda rasmiylashtirishda;
avtomobilni boshqarish koʻnikmalariga yoki kompyuter savodxonligiga oʻqish chogʻida;
davlat xizmatlari koʻrsatish chogʻida surdotarjimon xizmatlari koʻrsatiladi.
Eshitishi va nutqi boʻyicha nogironligi boʻlgan shaxslarga surdotarjimon xizmatlari qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa hollarda ham koʻrsatilishi mumkin.
Davlat har yili surdotarjimonlar, surdopedagoglar, defektologlar va logopedlar tayyorlanishini taʼminlaydi.
29-modda. Nogironligi boʻlgan shaxsning faksimil imzosi
Nogironligi boʻlgan shaxsning faksimil imzosi — sogʻligʻining holatiga koʻra (koʻrishning buzilishi, qoʻl-oyoqlar yoʻqligi, harakatlarni muvofiqlashtirishning buzilishi, falajlik) oʻz qoʻli bilan imzo qoʻyish imkoniyatiga ega boʻlmagan nogironligi boʻlgan shaxsning oʻz qoʻli bilan qoʻygan imzosi oʻrnini bosadigan, maxsus tayyorlangan shtamp (klishe).
Nogironligi boʻlgan shaxsning faksimil imzosi nogironligi boʻlgan shaxs tomonidan faqat, agar u oʻzining jismoniy nuqsonlari sababli zarur hujjatlarni imzolash chogʻida oʻz qoʻli bilan imzo qoʻyish imkoniyatiga ega boʻlmasa, qoʻllanilishi mumkin.
Faksimil imzo nogironligi boʻlgan shaxs uchun tayyorlanadi va uning tomonidan butun hayoti davomida foydalaniladi. Faksimil imzo yoʻqolgan taqdirda uning dublikati tayyorlanadi.
Hech kim faksimil imzodan foydalanishi munosabati bilan oʻz fuqarolik huquqlarini amalga oshirishda cheklanishi mumkin emas.
30-modda. Jamiyatning ongida nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari va qadr-qimmatiga hurmatni shakllantirish hamda mustahkamlash
Davlat organlari jamiyatning ongida nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari va qadr-qimmatiga hurmatni shakllantirish hamda mustahkamlash maqsadida:
nogironligi boʻlgan shaxslarning faol ijtimoiy roli ijobiy qabul qilinishiga ommaviy axborot vositalari va matbuot vositasida koʻmaklashishni;
nogironligi boʻlgan shaxslarning salohiyatini hamda jamiyat va davlat taraqqiyotiga qoʻshayotgan hissasini targʻib qilishni;
nogironligi boʻlgan shaxslarning ijtimoiy integratsiyasiga imkon beruvchi timsolini ijobiy va bagʻrikenglik asosida gavdalantirish yoʻnalishidagi ommaviy axborot vositalarini ragʻbatlantirishni;
nogironligi boʻlgan shaxslarga nisbatan qotib qolgan qarashlarni va xurofotlarni yoʻq qilish boʻyicha chora-tadbirlar amalga oshirish;
taʼlimning barcha bosqichlarida, shu jumladan bolalarda goʻdaklik yoshidan boshlab nogironligi boʻlgan shaxslarga nisbatan hurmat bilan munosabatda boʻlishni tarbiyalashni;
nogironligi boʻlgan shaxslarning qadr-qimmati va qobiliyati hamda ularning ish joyidagi va mehnat bozoridagi jamoa yutuqlariga qoʻshayotgan hissasi eʼtirof etilishiga koʻmaklashishni;
nogironligi boʻlgan shaxslarga va ularning huquqlariga bagʻishlangan tarbiyaviy-tanishtiruv dasturlarini ishlab chiqish hamda joriy etishni taʼminlaydi.
Davlat har yili quyidagi davlat buyurtmalarini joylashtiradi:
jamiyatda nogironligi boʻlgan shaxslarga nisbatan qotib qolgan qarashlarni va xurofotlarni bartaraf etishga, shuningdek nogironligi boʻlgan shaxslarning ijobiy timsolini shakllantirishga qaratilgan badiiy, hujjatli filmlar, spektakllar tayyorlanishiga doir;
nogironligi boʻlgan shaxslarning salohiyatini hamda jamiyat va davlat hayotiga qoʻshadigan hissasini targʻib qilishga, shuningdek nogironligi boʻlgan shaxslarning ijobiy timsolini yaratishga qaratilgan ijtimoiy reklama axborotini hamda maqolalarni tayyorlash va ommaviy axborot vositalarida yoritishga doir.
Nogironligi boʻlgan shaxslar toʻgʻrisidagi ijobiy tasavvurga qaratilgan ijtimoiy reklama telekanallarda, matbuotda va boshqa ommaviy axborot vositalarida joylashtiriladi.
Huquq va gumanitar yoʻnalishdagi oliy taʼlim muassasalarida nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari boʻyicha kurslar oʻtkaziladi va oʻquv fanlari oʻrgatiladi.
30 1 -modda. Odil sudlovdan foydalanish huquqi
Davlat nogironligi boʻlgan shaxslar uchun boshqalar bilan teng ravishda odil sudlovdan foydalanish imkoniyatini taʼminlaydi, shu jumladan sud protsessining barcha bosqichlarida, shuningdek surishtiruv va dastlabki tergov bosqichlarida nogironligi boʻlgan shaxslarning qonunda belgilangan tartibda bevosita yoki bilvosita ishtirok etishini taʼminlashga qaratilgan choralarni koʻradi.
30 2 -modda. Ijtimoiy-siyosiy hayotda ishtirok etish
Nogironligi boʻlgan shaxslarning mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotida bevosita yoki oʻz vakillari orqali ishtirok etishi, shu jumladan qonunda belgilangan tartibda saylash va saylanish, referendumlarda ishtirok etish huquqi taʼminlanadi.
Davlat saylov uchastkalarida (referendum uchastkalarida) nogironligi boʻlgan shaxslarning barcha toifalari, shu jumladan eshitish, koʻrish boʻyicha nogironligi boʻlgan, oʻrindiqli aravachalardan foydalanuvchi shaxslar ovoz berishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratilishini taʼminlaydi.
4-bob. Fuqaroni nogironligi boʻlgan shaxs deb eʼtirof etish, nogironligi boʻlgan shaxslarni reabilitatsiya va abilitatsiya qilish
31-modda. Tibbiy-ijtimoiy ekspertiza
Fuqaroni nogironligi boʻlgan shaxs yoki oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan bolani nogironligi boʻlgan bola deb topish tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari tomonidan amalga oshiriladi.
Shaxs tibbiy-ijtimoiy ekspertizaga davlat tibbiyot muassasasi tomonidan yuboriladi, bundan ushbu moddaning uchinchi qismida nazarda tutilgan hollar mustasno.
Tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar, tibbiyot tashkilotlari nogironligi belgilari aniq koʻrinib turgan shaxslarni klinik-funksional maʼlumotlarni olishga doir qoʻshimcha tekshiruvlarni oʻtkazmasdan turib, tibbiy-ijtimoiy ekspertizaga yuborishga haqli.
Agar shaxs sogʻligʻining holatiga koʻra tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasiga borish imkoniga ega boʻlmasa va bu tibbiyot muassasasining xulosasi bilan tasdiqlansa, tibbiy-ijtimoiy ekspertiza shaxsning xohishiga koʻra uning uyida yoki shaxs davolanishda boʻlgan statsionarda oʻtkaziladi.
Tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasining majlislarida mahalliy mehnat organlarining, mahalliy davlat hokimiyati organlarining, kasaba uyushmalarining, sugʻurta tashkilotlarining va boshqa tashkilotlarning vakillari, shuningdek nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari vakillari ishtirok etishi mumkin.
Tekshiruvdan oʻtkazish tibbiy hujjatlar qabul qilingan kundan eʼtiboran yigirma kalendar kundan kechiktirmay tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari tomonidan oʻtkaziladi. Tibbiy-ijtimoiy ekspertizadan oʻtish uchun yuborilgan shaxs tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi tomonidan tekshiruvdan oʻtkazish kuni toʻgʻrisida tibbiy hujjatlar qabul qilingan kundan eʼtiboran ikki ish kuni ichida xabardor qilinadi. Nogironlik aniqlangan taqdirda, tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari tomonidan hujjatlar qabul qilingan sanadan boshlab fuqaro nogironligi boʻlgan shaxs deb eʼtirof etiladi.
Tibbiy-ijtimoiy ekspertiza natijalari boʻyicha nogironligi boʻlgan shaxs deb topilgan fuqaroga — nogironlik guruhi, uning belgilanish sababi va muddatlari, oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan bolalarga esa qayta tekshiruvdan oʻtish muddati bilan — “Nogironligi boʻlgan bolalar” toifasi belgilanadi.
Qayta tekshiruvdan oʻtkazish muddati koʻrsatilmaydigan nogironlik inson aʼzolari funksiyalarining hamda organizmi tizimlarining barqaror, asliga qaytarib boʻlmas tarzdagi morfologik oʻzgarishlari va buzilishlari mavjud boʻlgan, amalga oshirilgan reabilitatsiya tadbirlarining samarasizligi oqibatida kasallikning kechishi va sogʻliqning tiklanishini, ijtimoiy moslashuvni yaxshilash mumkin boʻlmagan taqdirda, belgilangan tartibda tasdiqlangan kasalliklar va anatomik nuqsonlar roʻyxatiga muvofiq belgilanadi.
Koʻrsatilgan muddatlardan oldin qayta tekshiruvdan oʻtkazish sogʻliqning holati va hayot faoliyatining cheklanganlik darajasi oʻzgarganda yoki tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari asoslanmagan qaror qabul qilganligi faktlari aniqlanganda yoxud yuqori turuvchi tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari tomonidan nazorat vazifasi bajarilganda amalga oshiriladi.
Tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari zarur uskunalar bilan jihozlangan davlat tibbiyot muassasalariga bepul tekshiruvlar oʻtkazish uchun biriktirib qoʻyiladi.
Respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari va boshqa davlat tashkilotlari nogironlikning yuzaga kelishiga taʼsir etuvchi omillar hamda shart-sharoitlarni oʻrganish maqsadida nogironlikka olib keluvchi kasalliklar yuzaga kelishining ishlab chiqarish, ijtimoiy, ekologik va boshqa sabablarini tahlil qilishni oʻz vakolatlari doirasida amalga oshiradi.
Tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalari nogironligi boʻlgan shaxslarning maʼlumotlar bazasini shakllantirish, nogironlikni hisobga olish va nogironlik tuzilmasini tahlil qilish maqsadida nogironligi boʻlgan shaxslarning (bolalarning) koʻrik ishlarini elektron shaklda yuritadi.
Nogironlikni belgilash mezonlari va mexanizmlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
32-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarni reabilitatsiya va abilitatsiya qilish
Nogironligi boʻlgan shaxslarni reabilitatsiya qilishning maqsadi ularga toʻlaqonli hayot tarzini yuritish hamda oʻz huquqlari va potensial imkoniyatlarini amalga oshirish imkonini beradigan ijtimoiy maqomini, oʻziga oʻzi xizmat koʻrsatishga va kasbiy faoliyatning har xil turlariga oid qobiliyatini tiklashdan iboratdir.
Davlat nogironligi boʻlgan shaxslarning davlat muassasalarida tibbiy, ijtimoiy, kasbiy hamda jismoniy reabilitatsiya va abilitatsiya qilinishini kafolatlaydi.
Tibbiy reabilitatsiya qilish nogironligi boʻlgan shaxslar aʼzolarining hamda organizmi tizimlarining buzilgan va (yoki) yoʻqolgan funksiyalarini saqlab qolishga, qisman yoki toʻliq tiklashga qaratilgan tibbiy xizmatlar majmuidir.
Ijtimoiy reabilitatsiya qilish nogironligi boʻlgan shaxslarning hayot faoliyati cheklanganligini yengib oʻtishi uchun shart-sharoitlar yaratishga, ijtimoiy maqomini, oʻziga oʻzi xizmat koʻrsatish, mustaqil yashash imkoniyatlarini tiklashga, shuningdek ularni jamiyatda oilaviy hayotning odatiy sharoitlariga qaytarishga qaratilgan chora-tadbirlar majmuidir.
Kasbiy reabilitatsiya qilish nogironligi boʻlgan shaxslarni kasbga yoʻnaltirishga, kasbga oʻqitishga va ishga joylashtirishga, shuningdek ularning boy berilgan kasbiy bilimlari, mahorati va koʻnikmalarini tiklashga qaratilgan chora-tadbirlar majmuidir.
Nogironligi boʻlgan shaxslar organizmining buzilgan yoki vaqtincha yoʻqolgan funksiyalarini hamda ularning ijtimoiy va kasbiy faoliyatga boʻlgan qobiliyatini jismoniy tarbiya va sport vositalari hamda usullaridan foydalangan holda tiklash (tuzatish va kompensatsiya qilish) jismoniy reabilitatsiya qilishdir.
Nogironligi boʻlgan shaxslarni reabilitatsiya va abilitatsiya qilish nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturiga muvofiq tashkil etiladi.
Abilitatsiya qilish jamiyat hayotiga moslashtirish uchun organizmning yoʻq boʻlgan (tugʻma) va (yoki) rivojlanmagan funksiyalarini shakllantirishga qaratilgan tibbiy, ijtimoiy, pedagogik, psixologik jihatdan tuzatish va boshqa tuzatish chora-tadbirlari majmuidir.
Abilitatsiya qilish boʻyicha xizmatlar xavf guruhidagi bolalarga koʻrsatiladigan tibbiy-ijtimoiy, psixologik va pedagogik jihatdan tuzatish xizmatlarini, shuningdek boshqa tuzatish xizmatlarini oʻz ichiga oladi.
Xavf guruhidagi bolalar jumlasiga erta aralashuv hamda zarur tibbiy, ijtimoiy, psixologik, pedagogik jihatdan tuzatishga yoki boshqa tuzatishga oid koʻmak koʻrsatilmaganda jismoniy va (yoki) ruhiy rivojlanishida yuqori darajadagi ortda qolish ehtimoli mavjud uch yoshgacha boʻlgan bolalar kiradi.
Abilitatsiya qilish boʻyicha xizmatlar, tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar, tibbiy-ijtimoiy tashkilotlar, shuningdek tibbiy-ijtimoiy xizmatlar koʻrsatishga doir ixtisoslashtirilgan tashkilotlar tomonidan koʻrsatiladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarni (bolalarni) abilitatsiya qilish ularning ehtiyojlariga imkon qadar moslashtirilgan hajmda, malakali xodimlar tomonidan amalga oshiriladi.
33-modda. Nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturi
Nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturi tibbiy-ijtimoiy ekspertiza asosida ishlab chiqilgan, nogironligi boʻlgan shaxs uchun maqbul reabilitatsiya choralari majmui boʻlib, ushbu choralar organizmning buzilgan yoki yoʻqolgan funksiyalarini, shuningdek nogironligi boʻlgan shaxs mehnat faoliyatining ayrim turlarini bajarish qobiliyatini tiklashga, kompensatsiya qilishga qaratilgan tibbiy, ijtimoiy, kasbiy va jismoniy reabilitatsiya choralarini amalga oshirishning ayrim turlari, shakllari, hajmlari, muddatlari hamda tartibini oʻz ichiga oladi.
Nogironligi boʻlgan shaxs uchun tibbiy-ijtimoiy ekspertiza oʻtkazilganidan keyin oʻn kun ichida nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturi ishlab chiqiladi.
Nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturi davlat organlari va tashkilotlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, shuningdek tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar, boshqa tashkilotlar tomonidan bajarilishi shart.
Nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturi tibbiy, ijtimoiy, taʼlimga oid va kasbiy sohalardagi mutaxassislar tomonidan oʻtkaziladigan koʻp sohalar boʻyicha baholash asosida ishlab chiqiladi.
Tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar, davlat organlari va tashkilotlar, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, shuningdek boshqa tashkilotlar nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturlarida nazarda tutiladigan chora-tadbirlarning soʻzsiz, oʻz vaqtida va toʻliq bajarilishini taʼminlaydi.
Nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturini tuzishda tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi shifokorlari nogironligi boʻlgan shaxsni ushbu Qonunda berilayotgan huquqlari toʻgʻrisida xabardor qilishi shart.
Nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturini bajarish boʻyicha tadbirlarni moliyalashtirish Oʻzbekiston Respublikasining Davlat budjeti mablagʻlari va qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan amalga oshiriladi.
Nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturida koʻrsatilgan tadbirlarni oʻtkazish chogʻida nogironligi boʻlgan shaxs quyidagi huquqlarga ega:
reabilitatsiyani oʻtkazishda ishtirok etuvchi shaxslar tomonidan oʻziga nisbatan teng, hurmat bilan munosabatda boʻlinishi;
oʻz huquqlari va imkoniyatlari, shuningdek reabilitatsiyadan oʻtish xususiyati, sifati, shart-sharoitlari haqida toʻliq hamda ishonchli axborot olish;
nodavlat notijorat tashkilotlari, shu jumladan nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari vakillarini reabilitatsiya oʻtkazishning har qanday bosqichida jalb etish.
Nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturi nogironligi boʻlgan shaxs uchun tavsiya xususiyatiga ega. Ushbu shaxs reabilitatsiya chora-tadbirlarining u yoki bu turidan, shakli va hajmidan, shuningdek dasturni amalga oshirishdan butunlay voz kechishga haqli. Nogironligi boʻlgan shaxs oʻzining reabilitatsiya qilishning muayyan texnik vositasi yoki boshqa vositasi yoxud turi, shu jumladan avtomobillar, oʻrindiqli aravachalar, protez-ortopediya moslamalari, maxsus harfli matbaa nashrlari, ovoz kuchaytiruvchi apparatlar, signalizatorlar, subtitrli yoki surdotarjimali videomateriallar va boshqa shu kabi vositalar bilan taʼminlanishi toʻgʻrisidagi masalani mustaqil ravishda hal qilishga haqlidir.
Reabilitatsiya qilishning texnik vositalari va xizmatlari nogironligi boʻlgan shaxslarga, qoida tariqasida, natura shaklida taqdim etiladi.
Agar nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturida nazarda tutilgan reabilitatsiya qilishning texnik vositasini yoxud xizmatni unga taqdim etishning imkoni boʻlmasa yoki nogironligi boʻlgan shaxs oʻz hisobidan tegishli vositani olgan yoxud xizmat uchun haq toʻlagan boʻlsa, unga nogironligi boʻlgan shaxsga taqdim etilishi kerak boʻlgan reabilitatsiya qilishning texnik vositasining yoki xizmatning qiymati miqdorida kompensatsiya toʻlanadi.
Nogironligi boʻlgan shaxs nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturidan butunlay voz kechgan yoki dasturning ayrim qismlari amalga oshirilishidan voz kechgan taqdirda davlat organlari va tashkilotlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, shuningdek boshqa tashkilotlar, tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar, dasturning bajarilmaganligi uchun javobgar boʻlmaydi.
Nogironligi boʻlgan shaxsni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturini ishlab chiqish va amalga oshirish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
34-modda. Protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari
Davlat zamonaviy protez-ortopediya moslamalarini va reabilitatsiya qilishning texnik vositalarini yaratish hamda ishlab chiqarishni tashkil etish maqsadida reabilitatsiya qilish industriyasini rivojlantirishga koʻmaklashadi.
Protez-ortopediya moslamalarining va reabilitatsiya qilish texnik vositalarining roʻyxati, bunday vositalar bilan taʼminlash tartibi, shuningdek nogironligi boʻlgan shaxslarni reabilitatsiya qilishning texnik vositalari bilan taʼminlash uchun tibbiy koʻrsatmalar va qarshi koʻrsatmalar roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarni protez-ortopediya moslamalari va reabilitatsiya qilishning texnik vositalari bilan taʼminlash boʻyicha xarajatlarga doir majburiyatlarni moliyalashtirish, shu jumladan ularni tayyorlash va taʼmirlash Oʻzbekiston Respublikasining Davlat budjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarning protez-ortopediya moslamalari va ularni reabilitatsiya qilishning texnik vositalari uchun ushbu moddada nazarda tutilgan xarajatlarni moliyalashtirishga doir qoʻshimcha mablagʻlar qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalardan ham olinishi mumkin.
Hisobot davri yakunlari boʻyicha qaysi tadbirkorlik subyektining tushumi umumiy hajmining kamida oʻttiz foizi nogironligi boʻlgan shaxslar uchun protez-ortopediya moslamalarini va anjomlarini ishlab chiqarishdan yoki ularga ortopedik protezlash xizmatlari koʻrsatishdan yoxud protez-ortopediya moslamalarini va anjomlarini taʼmirlash hamda xizmat koʻrsatishdan kelib tushgan boʻlsa, oʻsha tadbirkorlik subyekti quyidagi huquqlarga ega:
oʻzi kiritgan takliflar tanlov savdolari boshqa ishtirokchilarining takliflari bilan teng boʻlgan taqdirda xaridor tomonidan investitsiya majburiyatlarini va ijtimoiy majburiyatlarni qabul qilish sharti bilan davlat mulki obyektlarini realizatsiya qilish yuzasidan oʻtkazilgan tanlov savdolari natijalariga koʻra kontrakt tuzishga doir ustunlik;
davlat mulki obyekti uchun mazkur obyektning ijara haqi stavkasi eng kam miqdorining ellik foizi miqdorida ijara haqi toʻlash.
5-bob. Nogironligi boʻlgan shaxslarning sogʻligʻini saqlash va ularga ijtimoiy yordam koʻrsatish
35-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarning sogʻligʻini saqlash
Davlat nogironligi boʻlgan shaxslarning sogʻliqni saqlash xizmatlaridan, sifatli va nogironligi boʻlgan shaxslarning ehtiyojlarini hisobga oluvchi tibbiy yordamdan boshqa fuqarolar bilan teng ravishda foydalanish huquqi amalga oshirilishini taʼminlash uchun zarur choralar koʻradi.
Davlat nogironligi boʻlgan shaxslarga, fuqarolarga bepul tibbiy yordam koʻrsatishning davlat kafolatlari dasturi doirasida amalga oshiriladigan malakali tibbiy yordam koʻrsatilishi boʻyicha choralar koʻradi. Nogironligi boʻlgan shaxslarni tibbiy parvarish qilish barcha darajalardagi mavjud tibbiy xizmatlar doirasida, shuningdek nogironligi boʻlgan shaxslar uchun ixtisoslashtirilgan xizmatlar tomonidan amalga oshiriladi.
Zoʻrayib boruvchi shakldagi yoki yakuniy bosqichdagi bedavo kasalliklarga chalingan shaxslar bemorlarning jismoniy, ruhiy, hissiy va maʼnaviy ehtiyojlarini qanoatlantirishni nazarda tutuvchi palliativ tibbiy parvarishlash xizmatlari koʻrsatilishi huquqiga ega boʻladi.
36-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarga ijtimoiy yordam koʻrsatish
Nogironligi boʻlgan shaxslarga ijtimoiy yordamning quyidagi turlari koʻrsatiladi:
pul toʻlovlari (pensiyalar, nafaqalar, bir yoʻla beriladigan toʻlovlar);
reabilitatsiya qilishning texnik vositalari, surdotexnika, tiflotexnika vositalari yoki boshqa vositalar, shu jumladan oʻrindiqli aravachalar, protez-ortopediya moslamalari, maxsus harfli matbaa nashrlari, ovoz kuchaytiruvchi apparatlar va signalizatorlar, subtitrli yoki surdotarjimali videomateriallar, shuningdek avtomobillar bilan taʼminlash;
tibbiy, ijtimoiy, kasbiy, jismoniy reabilitatsiya qilish boʻyicha xizmatlar va maishiy xizmatlar;
transport xizmatlari;
dori vositalari bilan taʼminlash.
Nogironligi boʻlgan shaxslarga ijtimoiy yordam davlat organlari va tashkilotlari tomonidan qonunchilikda belgilangan tartibda koʻrsatiladi.
Nogironligi boʻlgan, oʻziga oʻzi xizmat koʻrsatish qobiliyatini qisman yoki toʻliq yoʻqotgan va oʻzgalarning doimiy parvarishiga muhtoj boʻlgan shaxslarga ularning uyida hamda vakolatli davlat organlarining ixtisoslashtirilgan statsionar muassasalarida qonunchilikda belgilangan tartibda xizmatlar koʻrsatiladi. Bu muassasalarda ijtimoiy xizmatlar koʻrsatish bilan bir qatorda hayot faoliyati uchun tegishli shart-sharoitlar taʼminlanadi, tibbiy xizmatlar koʻrsatiladi, shuningdek mehnat faoliyati va dam olish tashkil etiladi.
Ish beruvchining aybi bilan mehnatda mayib boʻlgan yoki kasb kasalligiga chalingan nogironligi boʻlgan shaxslar tibbiy koʻrsatmalarga binoan ish beruvchining (tashkilotning tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar) mablagʻlari hisobidan reabilitatsiya qilishning texnik va maxsus transport vositalari bilan taʼminlanadi.
Mahalliy davlat hokimiyati organlari nogironligi boʻlgan shaxslarga mahalliy budjet mablagʻlari hisobidan qoʻshimcha ijtimoiy kafolatlar belgilash huquqiga ega.
Nogironligi boʻlgan shaxslar sanatoriy-kurortda bepul sogʻlomlashtirish, shuningdek dori vositalari, nogironligi boʻlgan shaxslarni parvarish qilish uchun moʻljallangan tibbiy buyumlar va nogironligi boʻlgan bolalar uchun maxsus shifobaxsh oziq-ovqat mahsulotlari bilan taʼminlanish huquqiga ega.
Nogironligi boʻlgan shaxslarning sanatoriy-kurortda sogʻlomlashtirilishini taʼminlash tartibi hamda dori vositalarining, nogironligi boʻlgan shaxslarni parvarish qilish uchun moʻljallangan tibbiy buyumlarning va nogironligi boʻlgan bolalar uchun maxsus shifobaxsh oziq-ovqat mahsulotlarining roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
37-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarga ijtimoiy-maishiy xizmat koʻrsatish
Nogironligi boʻlgan shaxslarga ijtimoiy-maishiy xizmat koʻrsatish davlat organlari, xayriya tashkilotlari va boshqa tashkilotlar tomonidan fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari, shu jumladan nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari ishtirokida amalga oshiriladi hamda quyidagi turlarni oʻz ichiga oladi:
ijtimoiy himoya qilish va ijtimoiy xizmatlar koʻrsatish masalalari yuzasidan maslahat berish;
tegishli organlar va tashkilotlarga yuborish;
sogʻligʻining holatiga koʻra oʻziga nisbatan homiylik belgilanishiga muhtoj nogironligi boʻlgan shaxslarga koʻmaklashish va homiylarning oʻz majburiyatlarini bajarishi ustidan nazoratni amalga oshirish;
protez-ortopediya moslamalarini va reabilitatsiya qilishning texnik vositalarini olishda koʻmaklashish;
oʻzgalarning parvarishiga muhtoj nogironligi boʻlgan shaxslarni dori vositalari bilan bepul yoki imtiyozli taʼminlash;
oʻzgalarning parvarishiga muhtoj nogironligi boʻlgan shaxslarning asosiy oziq-ovqat mahsulotlari hamda gigiyena vositalari bilan bepul taʼminlanishiga, shu jumladan ovqat tayyorlashiga va uy-joyni yigʻishtirishiga, gigiyenani amalga oshirishiga koʻmaklashish.
Agar xodim ish beruvchining aybi bilan nogiron va oʻzgalarning parvarishiga muhtoj boʻlib qolgan boʻlsa, nogironligi boʻlgan shaxs mehnat qobiliyatini yoʻqotgan vaqtda uni parvarish qiluvchi shaxsni ish beruvchi tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyalarining xulosasiga binoan oʻz hisobidan taʼminlashi hamda jabrlangan xodimga yetkazilgan moddiy zararning oʻrnini qoplashi va maʼnaviy ziyonni kompensatsiya qilishi shart.
6-bob. Nogironligi boʻlgan shaxslarning taʼlim olishi, ushbu shaxslarni kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish
38-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarning taʼlim olish huquqi
Nogironligi boʻlgan shaxslar barcha darajalardagi taʼlim tashkilotlarida taʼlim olish va oʻz qobiliyatini yanada toʻliqroq rivojlantirish uchun butun umri davomida taʼlim olish hamda jamiyat va davlat hayotida ishtirok etish huquqiga ega.
Davlat nogironligi boʻlgan shaxslarning inklyuziv taʼlimini rivojlantirishni, ularning taʼlim olishi va kasbiy tayyorgarlikdan, qayta tayyorlashdan va malaka oshirishdan oʻtishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratilishini kafolatlaydi.
Taʼlim tashkilotlari davlat organlari bilan birgalikda nogironligi boʻlgan bolalarning maktabgacha, qoʻshimcha va umumiy oʻrta taʼlim olishini, shuningdek oʻrta maxsus, professional, oliy va oliy taʼlimdan keyingi taʼlimi olishini taʼminlaydi.
Agar nogironligi boʻlgan bolalarni taʼlim muassasalarida oʻqitishning vaqtincha imkoni boʻlmasa, taʼlim sohasidagi vakolatli respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari va taʼlim muassasalari nogironligi boʻlgan bolalarning sohaga oid shifokorlar tavsiyalari asosida hamda ota-onasining yoki boshqa qonuniy vakillarining roziligi bilan uyda oʻqitilishini taʼminlaydi.
Nogironligi boʻlgan bolalarni uyda oʻqitish Oʻzbekiston Respublikasining Davlat budjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi.
Davlat nogironligi boʻlgan bolalarning bepul umumiy oʻrta, qoʻshimcha, oʻrta maxsus va professional taʼlim olishini kafolatlaydi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarni toʻlovdan ozod qilgan holda yoki imtiyozli shartlar asosida maxsus oʻquv qoʻllanmalari va adabiyotlar, shuningdek surdotarjimonlar xizmatlaridan foydalanish imkoniyati bilan taʼminlash Oʻzbekiston Respublikasining Davlat budjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi.
Nodavlat taʼlim tashkilotlari nogironligi boʻlgan shaxslarni (bolalarni) oʻqitganlik uchun toʻlov boʻyicha imtiyozlar belgilashga haqli.
Nogironligi boʻlgan shaxslarga taʼlim berish, ularni kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish turli shakllarda, shu jumladan ishlab chiqarishdan ajralgan va ajralmagan holda, eksternat shaklida, shuningdek masofaviy taʼlim texnologiyalaridan foydalangan holda, umumiy tipdagi taʼlim muassasalarida va tashkilotlarida, ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarida, uyda, maxsus guruhlarda, sinflarda va yakka tartibdagi oʻquv rejalari boʻyicha oʻqitish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
Nogironligi boʻlgan bolalarni har tomonlama va uygʻun rivojlantirish, ularda ijtimoiy faollikni shakllantirish, mehnatga ishtiyoq uygʻotish, ularni ilm-fanga, texnikaga, sanʼatga va sportga jalb etish maqsadida taʼlim muassasalari nogironligi boʻlgan bolalarning qoʻshimcha taʼlimdan foydalanishini, buning uchun zarur shart-sharoitlar yaratgan holda, davlat organlari bilan birgalikda taʼminlashi shart.
Imo-ishora tili Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan nogironligi boʻlgan shaxslarning shaxslararo muomala vositasi sifatida eʼtirof etiladi.
Davlat organlari nogironligi boʻlgan shaxslarning har biri uchun mosroq boʻlgan tillarni, muloqot qilish usullari va vositalarini qulay multimedia vositalari va raqamli texnologiyalarini rivojlantirish, Brayl alifbosini, muqobil harflarni, nutq va ogʻzaki muomala koʻnikmalarini oʻzlashtirish, shuningdek oʻqituvchilarni va maktab xodimlarini inklyuziv taʼlim masalalarida oʻqitish, imo-ishora tilini va Brayl alifbosini biladigan nogironligi boʻlgan oʻqituvchilarni taʼlim muassasalariga ishga joylashtirish yordamida nogironligi boʻlgan shaxslar uchun taʼlim tizimini takomillashtirish choralarini koʻradi.
39-modda. Nogironligi boʻlgan bolalarning maktabgacha taʼlimi
Nogironligi boʻlgan bolalarning maktabgacha taʼlimi maktabgacha taʼlim tashkilotlarida amalga oshiriladi.
Maktabgacha yoshdagi nogironligi boʻlgan bolalarga nisbatan zarur reabilitatsiya va abilitatsiya qilish choralari amalga oshiriladi hamda ularning maktabgacha taʼlim tashkilotlarida boʻlishi uchun qulay shart-sharoitlar yaratiladi.
Sogʻligʻining holati maktabgacha taʼlim muassasalarida boʻlishni vaqtincha istisno etadigan nogironligi boʻlgan bolalar uchun koʻp tarmoqli ixtisoslashtirilgan maktabgacha taʼlim tashkilotlari tashkil etiladi.
Koʻp tarmoqli ixtisoslashtirilgan maktabgacha taʼlim tashkilotlarida ilgʻor uslubiyotlarni oʻz ichiga oladigan maktabgacha taʼlim va tarbiyaning davlat taʼlim dasturini amalga oshirish taʼminlanadi.
40-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarning umumiy oʻrta, oʻrta maxsus, professional, qoʻshimcha, oliy va oliy taʼlimdan keyingi taʼlimi
Nogironligi boʻlgan shaxslarning umumiy oʻrta va oʻrta maxsus taʼlimi, professional taʼlimi taʼlim muassasalarida va tashkilotlarida, zaruriyat boʻlganda esa ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarida amalga oshiriladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarning qoʻshimcha taʼlimi bolalar, oʻsmirlar ijodiyot saroylari, uylari, klublari va markazlarida, “Barkamol avlod” bolalar maktabida, bolalar-oʻsmirlar sport maktablarida, bolalar musiqa va sanʼat maktablarida, studiyalarda, axborot-kutubxona hamda sogʻlomlashtirish muassasalarida amalga oshiriladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarning oliy taʼlimi oliy taʼlim muassasalarida va tashkilotlarida amalga oshiriladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarning oliy taʼlimdan keyingi taʼlimi oliy taʼlim va ilmiy tashkilotlarda olinishi mumkin.
Statsionar davolash-profilaktika yoki reabilitatsiya muassasalarida davolash kursini oʻtayotgan nogironligi boʻlgan bolalar uchun mazkur muassasalarda oʻquv mashgʻulotlari tashkil etiladi.
Professional taʼlim olish uchun maxsus shart-sharoitlarga muhtoj nogironligi boʻlgan shaxslar uchun turli tipdagi va xildagi ixtisoslashtirilgan professional taʼlim muassasalari tashkil etiladi. Ularda oʻqitish maxsus oʻquv dasturlari asosida davlat taʼlim standartlariga muvofiq amalga oshiriladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslar uchun oliy taʼlim muassasalarida davlat granti asosida abituriyentlarni qabul qilish umumiy sonining ikki foizi miqdorida qoʻshimcha qabul kvotasi ajratiladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarni qoʻshimcha kvota asosida oliy taʼlim muassasalariga qabul qilish kirish imtihonlari natijalari boʻyicha amalga oshiriladi.
Nogironligi boʻlgan shaxslar uchun ajratilgan qoʻshimcha kvotalar boʻyicha oʻqishga qabul qilinmagan abituriyentlar toʻplagan ballari bilan taʼlimning ushbu yoʻnalishi boʻyicha tanlovda umumiy asoslarda ishtirok etadi.
41-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarni kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish
Nogironligi boʻlgan shaxslarni kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish taʼlim muassasalarida va tashkilotlarida, shu jumladan ixtisoslashtirilgan taʼlim muassasalarida, shuningdek nogironligi boʻlgan shaxslarning jamoat birlashmalari korxonalarida nogironligi boʻlgan shaxslarni reabilitatsiya qilishning yakka tartibdagi dasturiga muvofiq taʼminlanadi.
Davlat kasbga tayyorlash (shu jumladan kasbga tashxis qoʻyish va yoʻnaltirish, shakllantirish va reabilitatsiya qilish), tarbiyalash, oʻqitish va takomillashtirish davrida didaktik hamda yoʻriqnomaviy material, shu jumladan koʻzi ojizlar uchun materiallar (Brayl alifbosi), koʻrish qobiliyati zaif boʻlganlar uchun ovozli variantdagi harflar, ovozli adabiyot, shu jumladan guruhlarda oʻqitish uchun yordamchi ovoz tizimlari, eshitish qobiliyati zaif boʻlganlar uchun mimika va imo-ishora tiliga tarjima bilan taʼminlanishini kafolatlaydi.
Sogʻliqni saqlash muassasalari tomonidan yengil avtomobillarni boshqarish uchun yaroqli deb eʼtirof etilgan nogironligi boʻlgan shaxslarni haydovchilikka tayyorlash maxsus oʻquv dasturlari asosida amalga oshiriladi.
Kar va kar-soqov shaxslarni haydovchilikka tayyorlash umumiy oʻquv dasturi asosida surdotarjima bilan amalga oshiriladi.
7-bob. Nogironligi boʻlgan shaxslarning mehnat qilishi va bandligi
42-modda. Mehnat qilishga boʻlgan huquqning amalga oshirilishini taʼminlash
Nogironligi boʻlgan shaxs odatdagi mehnat sharoitlariga ega tashkilotlarda, nogironligi boʻlgan shaxslarning mehnatidan foydalanuvchi ixtisoslashtirilgan korxonalarda, sexlarda va uchastkalarda ishlashga, shuningdek qonunchilikda taqiqlanmagan yakka tartibdagi mehnat faoliyatini yoki boshqa faoliyatni amalga oshirishga haqli.
Mehnat munosabatlarining barcha shakllariga nisbatan, shu jumladan ishga qabul qilish shartlariga, ishga yollashga, mehnat faoliyatini amalga oshirishga, ishni saqlab qolishga, xizmatda (ishda) lavozim boʻyicha koʻtarilishga, shuningdek xavfsiz mehnat sharoitlari taʼminlanishiga nisbatan nogironlik belgisiga koʻra kamsitish taqiqlanadi.
Nogironligi boʻlgan shaxsning mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikda nazarda tutilgan vaqtincha mehnatga qobiliyatsizligi va taʼtillarda boʻlishi davrida ish beruvchining tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilishga yoʻl qoʻyilmaydi, bundan tashkilot toʻliq tugatilgan hollar mustasno.
Nogironligi boʻlgan shaxslarni tungi vaqtda ishga, shuningdek ishdan tashqari vaqtdagi ishlarga va dam olish kunlari ishga jalb etishga yoʻl qoʻyilmaydi, bundan qonunchilikda nazarda tutilgan hollar mustasno.
I va II guruh nogironligi boʻlgan ishlovchi shaxslarga nisbatan mehnatga haq toʻlash miqdori kamaytirilmagan holda qisqartirilgan ish vaqti davomiyligi belgilanadi va mehnat toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq har yilgi asosiy uzaytirilgan taʼtil beriladi.
43-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarni ishga joylashtirish va ularning bandligini taʼminlash
Davlat nogironligi boʻlgan shaxslarni ishga joylashtirish va ularning bandligini taʼminlash, shuningdek mehnat bozorida ularning raqobatbardoshliligini oshirish maqsadida:
nogironligi boʻlgan shaxslarni kasbiy reabilitatsiya qilishni amalga oshiradi, ularni mehnatda kuzatib boradi, shuningdek nogironligi boʻlgan shaxslarning mos keladigan ishga kirishini, saqlab qolinishini va xizmatda (ishda) lavozim boʻyicha koʻtarilishini taʼminlaydi;
tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar, aholi bandligi toʻgʻrisidagi qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda tashkilotlarda nogironligi boʻlgan shaxslarni ishga qabul qilish uchun ish oʻrinlarining eng kam sonini belgilaydi;
nogironligi boʻlgan shaxslarni ishga joylashtirish uchun mos keladigan kasblar boʻyicha ish oʻrinlarini zaxira qilinishini taʼminlaydi;
tashkiliy-huquqiy shaklidan qatʼi nazar, tashkilotlarni nogironligi boʻlgan shaxslarni ishga joylashtirishga ragʻbatlantiradi, shuningdek ixtisoslashtirilgan ish oʻrinlari tashkil etilishini taʼminlaydi;
nogironligi boʻlgan shaxslarning tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratilishini taʼminlaydi;
ixtisoslashtirilgan korxonalarni davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlaydi;
nogironligi boʻlgan shaxslarni yangi kasblarga oʻqitish oʻquv dasturlari tashkil etilishi va takomillashtirilishini taʼminlaydi;
nogironligi boʻlgan shaxslarning davlat sektoriga ishga joylashtirilishini va bandligi ragʻbatlantirilishi hamda rivojlantirilishini taʼminlaydi;
nogironligi boʻlgan shaxslarning mehnatidan, shu jumladan ularning kasanachiligidan foydalanuvchi tashkilotlarni davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlaydi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarni ishga joylashtirish mahalliy mehnat organlari tomonidan taʼminlanadi.
Xalq deputatlari tuman (shahar) Kengashlari tomonidan xodimlarining soni yigirma nafardan ortiq boʻlgan tashkilotlarda xodimlar umumiy sonining kamida uch foizi miqdorida nogironligi boʻlgan shaxslarni ishga joylashtirish uchun ish oʻrinlarining eng kam soni belgilanadi.
Nogironligi boʻlgan shaxslarning mehnatidan foydalanish uchun nogironligi boʻlgan shaxslarning ehtiyojlarini hamda mahalliy xususiyatlarni hisobga olgan holda ixtisoslashtirilgan korxonalar va ish oʻrinlari tashkil etiladi. Koʻrish boʻyicha nogironligi boʻlgan shaxslar shart-sharoitlari oʻz imkoniyatlariga muvofiq boʻlgan ishlab chiqarishda ishtirok etish uchun ustuvor huquqqa ega boʻladi.
8-bob. Yakunlovchi qoidalar
44-modda. Nizolarni hal etish
Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlarini taʼminlash sohasidagi nizolar qonunchilikda belgilangan tartibda hal etiladi.
45-modda. Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun javobgarlik
Nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlikda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladi.
46-modda. Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlarini oʻz kuchini yoʻqotgan deb topish
Quyidagilar oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin:
1) Oʻzbekiston Respublikasining 1991-yil 18-noyabrda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasida nogironlarni ijtimoiy himoya qilish toʻgʻrisida”gi 422-XII-sonli Qonuni (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1992-yil, № 2, 78-modda);
2) Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1991-yil 18-noyabrda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasida nogironlarni ijtimoiy himoya qilish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini amalga kiritish tartibi haqida”gi 423-XII-sonli Qarori (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1992-yil, № 2, 79-modda);
3) Oʻzbekiston Respublikasining 1998-yil 1-mayda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi 621-I-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1998-yil, № 5-6, 102-modda) 2-bandi ;
4) Oʻzbekiston Respublikasining 2001-yil 12-mayda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi 220-II-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2001-yil, № 5, 89-modda) I boʻlimi ;
5) Oʻzbekiston Respublikasining 2004-yil 27-avgustda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi 671-II-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2004-yil, № 9, 171-modda) I boʻlimi ;
6) Oʻzbekiston Respublikasining 2004-yil 3-dekabrda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish, shuningdek ayrim qonun hujjatlarini oʻz kuchini yoʻqotgan deb topish toʻgʻrisida”gi 714-II-sonli Qonuni (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2005-yil, № 1, 18-modda) I boʻlimining 7-bandi ;
7) Oʻzbekiston Respublikasining 2005-yil 23-mayda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartishlar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-2-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2005-yil, № 5, 152-modda) 1-moddasi ;
8) Oʻzbekiston Respublikasining 2008-yil 11-iyulda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasida nogironlarni ijtimoiy himoya qilish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi OʻRQ-162-sonli Qonuni (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2008-yil, № 7, 353-modda);
9) Oʻzbekiston Respublikasining 2010-yil 9-sentabrda qabul qilingan “Fuqarolarning pensiya taʼminoti tizimi takomillashtirilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartishlar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-254-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2010-yil, № 9, 334-modda) 1-moddasi ;
10) Oʻzbekiston Respublikasining 2013-yil 30-aprelda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-352-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2013-yil, № 4, 98-modda) 1-moddasi ;
11) Oʻzbekiston Respublikasining 2013-yil 7-oktabrda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish, shuningdek ayrim qonun hujjatlarini oʻz kuchini yoʻqotgan deb topish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-355-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2013-yil, № 10, 263-modda) 1-moddasi ;
12) Oʻzbekiston Respublikasining 2016-yil 26-dekabrda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-416-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2016-yil, № 12, 383-modda) 2-moddasi ;
13) Oʻzbekiston Respublikasining 2017-yil 13-iyunda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish, shuningdek ayrim qonun hujjatlarini oʻz kuchini yoʻqotgan deb topish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-436-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2017-yil, № 6, 300-modda) 2-moddasi ;
14) Oʻzbekiston Respublikasining 2018-yil 3-yanvarda qabul qilingan “Ayrim davlat organlari faoliyati takomillashtirilishi, shuningdek fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini himoya qilish kafolatlarini taʼminlashga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ-456-sonli Qonunining (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2018-yil, № 1, 1-modda) 1-moddasi .
47-modda. Ushbu Qonunning ijrosini, yetkazilishini, mohiyati va ahamiyati tushuntirilishini taʼminlash
Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi va boshqa manfaatdor tashkilotlar ushbu Qonunning ijrosini, ijrochilarga yetkazilishini hamda mohiyati va ahamiyati aholi oʻrtasida tushuntirilishini taʼminlasin.
48-modda. Qonunchilikni ushbu Qonunga muvofiqlashtirish
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi:
hukumat qarorlarini ushbu Qonunga muvofiqlashtirsin;
respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari ushbu Qonunga zid boʻlgan oʻz normativ-huquqiy hujjatlarini qayta koʻrib chiqishlari va bekor qilishlarini taʼminlasin.
49-modda. Ushbu Qonunning kuchga kirishi
Ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oy oʻtgach kuchga kiradi.
Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti Sh. MIRZIYOYEV
Toshkent sh.,
2020-yil 15-oktabr,
OʻRQ-641-son
Закон Республики Узбекистан
О правах лиц с инвалидностью
Принят Законодательной палатой 22 июля 2020 года Одобрен Сенатом 11 сентября 2020 года
Глава 1. Общие положения
Статья 1. Цель настоящего Закона
Целью настоящего Закона является регулирование отношений в области обеспечения прав лиц с инвалидностью.
Статья 2. Законодательство о правах лиц с инвалидностью
Законодательство о правах лиц с инвалидностью состоит из настоящего Закона и иных актов законодательства.
Если международным договором Республики Узбекистан установлены иные правила, чем те, которые предусмотрены законодательством Республики Узбекистан о правах лиц с инвалидностью, то применяются правила международного договора.
Статья 3. Основные понятия
В настоящем Законе применяются следующие основные понятия:
общение — использование языков, текстов, азбуки Брайля, тактильного общения, крупного шрифта, доступных мультимедийных средств, равно как печатных материалов, аудиосредств, обычного языка, а также усиливающих и альтернативных методов, способов и форматов общения, включая доступную информационно-коммуникационную технологию;
дискриминация по признаку инвалидности — любое обособление, исключение, отстранение, ограничение по причине инвалидности, целью или результатом которых является отрицание признания или реализации наравне с другими прав и свобод лиц с инвалидностью в политической, экономической, социальной, культурной, гражданской или иной области;
дети (ребенок) с инвалидностью — лица в возрасте до восемнадцати лет, которые в связи с ограничением жизнедеятельности вследствие наличия стойких физических, умственных, сенсорных (чувственных) или психических нарушений нуждаются в социальной помощи и защите своих прав и законных интересов со стороны государства и общества;
лицо с инвалидностью — лицо со стойкими физическими, умственными, сенсорными (чувственными) или психическими нарушениями, нуждающееся в социальной помощи и защите, создании условий для полного и эффективного участия наравне с другими в политической, экономической, социальной жизни общества и государства;
социальная защита лиц с инвалидностью — система гарантированных государством экономических, социальных и правовых мер, обеспечивающих лицам с инвалидностью условия для преодоления, замещения (компенсации) ограничений жизнедеятельности и направленных на создание им равных с другими гражданами возможностей участия в жизни общества и государства;
общественные объединения лиц с инвалидностью — негосударственные некоммерческие организации, созданные лицами с инвалидностью в целях защиты прав, свобод и законных интересов лиц с инвалидностью, обеспечения им равных с другими гражданами возможностей участия в жизни общества и государства;
разумное приспособление — внесение коррективов в конкретном случае, чтобы лица с инвалидностью могли осуществлять права и свободы человека наравне с другими;
протезно-ортопедические изделия — изделия, предназначенные для замещения отсутствующих конечностей или других частей тела, компенсирующие нарушенные или утраченные функции организма;
сурдоперевод — способ перевода с помощью дактильной азбуки и (или) языка жестов с какого-либо языка;
сурдотехнические средства — технические средства для коррекции и компенсации дефектов слуха, в том числе усиливающие средства связи и передачи информации;
медико-социальная экспертиза — определение на основе комплексной оценки клинико-функциональных, социальных, профессионально-трудовых и психологических данных освидетельствуемого лица, степени потери здоровья и степени ограничения его жизнедеятельности, вызванных стойким расстройством функций организма, группы инвалидности, причины и времени ее наступления, а также выдача рекомендаций о возможных для лица по состоянию здоровья видах трудовой деятельности и необходимых условиях труда, потребности в постороннем уходе, соответствующих видах санаторно-курортного лечения и социальной защите;
тифлотехнические средства — средства, направленные на коррекцию и компенсацию утраченных возможностей лиц с инвалидностью в результате дефекта зрения;
ограничение жизнедеятельности лица — полная либо частичная утрата лицом способности или возможности осуществлять самообслуживание, передвижение, ориентацию, общение, контроль за своим поведением, а также заниматься обучением и трудовой деятельностью.
Статья 4. Основные принципы обеспечения прав лиц с инвалидностью
Основными принципами обеспечения прав лиц с инвалидностью являются:
уважение достоинства лиц с инвалидностью, их самостоятельности, свободы выбора;
недопущение дискриминации по признаку инвалидности;
равенство возможностей при реализации прав и свобод человека;
уважение развивающихся способностей детей с инвалидностью и их права сохранять свою индивидуальность;
доступность объектов и услуг;
вовлечение лиц с инвалидностью в жизнь общества и государства.
Статья 5. Принцип уважения достоинства лиц с инвалидностью, их самостоятельности, свободы выбора
Уважение достоинства лиц с инвалидностью, их самостоятельности, свободы выбора обеспечивается установлением гарантий защиты и реализации прав и свобод лиц с инвалидностью и их семей наравне с другими гражданами.
Статья 6. Принцип недопущения дискриминации по признаку инвалидности
Запрещается любое обособление, исключение, отстранение, ограничение или предпочтение в отношении лиц с инвалидностью, а также отказ от создания условий для доступа лиц с инвалидностью к объектам и услугам.
Специальные меры, направленные на обеспечение равенства возможностей для лиц с инвалидностью и их вовлечение в жизнь общества и государства, не считаются дискриминационными в отношении других граждан.
Статья 7. Принцип равенства возможностей при реализации прав и свобод лиц с инвалидностью
Равенство возможностей при реализации прав и свобод лиц с инвалидностью обеспечивается путем осуществления мер по созданию для них гарантий доступности и предоставления равного доступа к объектам и услугам, социальной, экономической и культурной сферам, здравоохранению, образованию, трудоустройству, а также информации и средствам связи.
Статья 8. Принцип уважения развивающихся способностей детей с инвалидностью и их права сохранять свою индивидуальность
Дети с инвалидностью пользуются в полном объеме всеми правами и свободами человека наравне с другими детьми.
Во всех действиях, предпринимаемых в отношении детей с инвалидностью, приоритетным является верховенство их интересов в целях всестороннего и гармоничного развития детей с инвалидностью, содействия их общественной активности, интереса к труду, приобщения к образованию, науке, технике, искусству и спорту.
Статья 9. Принцип доступности объектов и услуг
Доступность объектов и услуг обеспечивается путем создания условий для доступа лиц с инвалидностью наравне с другими гражданами к зданиям, сооружениям, транспорту, информации и средствам связи, включая информационно-коммуникационные технологии и системы, а также к иным объектам и услугам, предоставляемым населению.
Планировка и застройка городов, других населенных пунктов, формирование жилых и рекреационных зон, разработка проектных решений на новое строительство, реконструкция зданий, сооружений и их комплексов, а также разработка и производство транспортных средств общего пользования, информации и средств связи без приспособления указанных объектов для беспрепятственного доступа к ним лиц с инвалидностью не допускаются.
Статья 10. Принцип вовлечения лиц с инвалидностью в жизнь общества и государства
Вовлечение лиц с инвалидностью в жизнь общества и государства осуществляется путем всестороннего поощрения их участия в общественно-политической жизни и недопущения любых форм ограничения.
Государственные органы осуществляют меры по вовлечению лиц с инвалидностью в жизнь общества и государства.
Глава 2. Регулирование в области обеспечения прав лиц с инвалидностью
Статья 11. Основные направления государственной политики в области обеспечения прав лиц с инвалидностью
Основными направлениями государственной политики в области обеспечения прав лиц с инвалидностью являются:
принятие комплексных мер по недопущению дискриминации лиц с инвалидностью;
защита чести и достоинства лиц с инвалидностью;
обеспечение равенства прав и возможностей лиц с инвалидностью наравне с другими гражданами;
вовлечение лиц с инвалидностью в жизнь общества и государства;
организация просветительно-воспитательной работы в обществе по вопросам уважения прав и достоинства лиц с инвалидностью;
обеспечение соблюдения законодательства о правах лиц с инвалидностью;
обеспечение открытости и прозрачности деятельности государственных органов и их должностных лиц по защите прав, свобод и законных интересов лиц с инвалидностью;
обеспечение лицам с инвалидностью возможности получения инклюзивного образования (дошкольное, дополнительное, общее среднее, среднее специальное, профессиональное, высшее и послевузовское образование);
развитие сотрудничества между государственными органами и негосударственными некоммерческими организациями в области обеспечения прав лиц с инвалидностью.
Статья 12. Полномочия Кабинета Министров Республики Узбекистан в области обеспечения прав лиц с инвалидностью
Кабинет Министров Республики Узбекистан:
обеспечивает реализацию государственной политики в области обеспечения прав лиц с инвалидностью;
обеспечивает разработку, утверждение и реализацию государственных программ в области обеспечения прав лиц с инвалидностью;
обеспечивает исполнение законодательства о правах лиц с инвалидностью;
осуществляет контроль за деятельностью республиканских органов исполнительной власти по обеспечению прав лиц с инвалидностью;
определяет гарантированный государством объем услуг по обеспечению прав лиц с инвалидностью.
Кабинет Министров Республики Узбекистан может осуществлять и иные полномочия в соответствии с законодательством.
Статья 13. Полномочия республиканских органов исполнительной власти в области обеспечения прав лиц с инвалидностью
Республиканские органы исполнительной власти в пределах своих полномочий:
реализуют государственную политику в области обеспечения прав лиц с инвалидностью;
определяют приоритетные направления по обеспечению прав лиц с инвалидностью;
формируют и реализуют государственные программы реабилитации, социальной защиты и обеспечения прав лиц с инвалидностью;
обеспечивают исполнение законодательства о правах лиц с инвалидностью;
финансируют и организуют проведение научных исследований и подготовку специалистов в области медицинской, профессиональной и социальной реабилитации лиц с инвалидностью;
принимают меры по развитию сети стационарных учреждений социального обслуживания лиц с инвалидностью, нуждающихся в постороннем уходе и помощи;
создают сеть реабилитационных, научно-производственных центров, стационарных учреждений социального обслуживания лиц с инвалидностью, специализированных образовательных учреждений и санаторно-курортных учреждений, а также создают организации по оказанию социально-бытовых услуг лицам с инвалидностью;
создают сеть отделений восстановительной терапии в амбулаторных и стационарных лечебно-профилактических учреждениях государственной системы здравоохранения.
Республиканские органы исполнительной власти могут осуществлять и иные полномочия в соответствии с законодательством.
Статья 14. Полномочия органов государственной власти на местах в области обеспечения прав лиц с инвалидностью
Представительные органы государственной власти на местах утверждают территориальные программы реабилитации, социальной защиты и обеспечения прав лиц с инвалидностью, осуществляют контроль за их выполнением, а также утверждают минимальное количество рабочих мест для трудоустройства лиц с инвалидностью.
Органы исполнительной власти на местах:
обеспечивают исполнение законодательства о правах лиц с инвалидностью;
формируют территориальные программы реабилитации, социальной защиты и обеспечения прав лиц с инвалидностью, вносят их на утверждение в представительный орган государственной власти на местах и обеспечивают реализацию;
формируют минимальное количество рабочих мест для трудоустройства лиц с инвалидностью и вносят на утверждение в районный (городской) Кенгаш народных депутатов.
Органы государственной власти на местах могут осуществлять и иные полномочия в соответствии с законодательством.
Статья 15. Межведомственный совет по делам лиц с инвалидностью
Для координации деятельности государственных органов, реализующих государственную политику в области обеспечения прав лиц с инвалидностью, и выработки согласованных действий, направленных на обеспечение выполнения положений настоящего Закона, Кабинетом Министров Республики Узбекистан образуется Межведомственный совет по делам лиц с инвалидностью.
В состав Межведомственного совета по делам лиц с инвалидностью включаются представители министерств, ведомств и организаций, в компетенцию которых входит реализация государственной политики в области обеспечения прав лиц с инвалидностью, а также представители негосударственных некоммерческих организаций, в том числе общественных объединений лиц с инвалидностью.
Заседания Межведомственного совета по делам лиц с инвалидностью созываются председателем по мере необходимости, но не реже одного раза в полугодие.
Положение о Межведомственном совете по делам лиц с инвалидностью и его персональный состав утверждаются Кабинетом Министров Республики Узбекистан.
Статья 16. Участие органов самоуправления граждан и негосударственных некоммерческих организаций в обеспечении прав лиц с инвалидностью
Органы самоуправления граждан и негосударственные некоммерческие организации содействуют обеспечению прав лиц с инвалидностью.
Органы самоуправления граждан и негосударственные некоммерческие организации могут:
получать правовую, методическую, организационную и финансовую помощь от государства и в установленном порядке от международных организаций при осуществлении деятельности по обеспечению прав лиц с инвалидностью;
принимать участие в решении проблем, связанных с социальной защитой лиц с инвалидностью, а также в финансировании соответствующих мероприятий;
участвовать в создании условий для доступа лиц с инвалидностью наравне с другими гражданами к зданиям, сооружениям, транспорту, информации и средствам связи, включая информационно-коммуникационные технологии и системы, а также к иным объектам и услугам, оказываемым населению;
осуществлять общественный контроль за соблюдением законодательства о правах лиц с инвалидностью.
Органы самоуправления граждан и негосударственные некоммерческие организации могут участвовать и в иных мероприятиях по обеспечению прав лиц с инвалидностью.
Статья 17. Общественные объединения лиц с инвалидностью
Общественные объединения лиц с инвалидностью вправе участвовать в формировании государственной политики в области обеспечения прав лиц с инвалидностью путем:
внесения в республиканские органы исполнительной власти, органы хозяйственного управления, органы государственной власти на местах предложений по обеспечению прав и законных интересов лиц с инвалидностью;
участия в оценке эффективности предоставления соответствующих видов социальных услуг лицам с инвалидностью;
внесения предложений в разрабатываемые проекты нормативно-правовых актов по вопросам обеспечения прав лиц с инвалидностью;
участия в работе и заседаниях Межведомственного совета по делам лиц с инвалидностью;
организации совместно с уполномоченными государственными органами спортивных, просветительских и культурно-массовых мероприятий.
Республиканские органы исполнительной власти, органы хозяйственного управления, органы государственной власти на местах взаимодействуют с общественными объединениями лиц с инвалидностью и их полномочными представителями при подготовке и принятии решений, затрагивающих интересы лиц с инвалидностью.
Юридические и физические лица могут оказывать материально-техническую и финансовую помощь общественным объединениям лиц с инвалидностью.
Глава 3. Создание благоприятных условий для полноправного участия лиц с инвалидностью в жизни общества и государства
Статья 18. Обеспечение равенства и недопущение дискриминации лиц с инвалидностью
Запрещается любая дискриминация по признаку инвалидности.
Для обеспечения равных возможностей и недопущения дискриминации по признаку инвалидности государственные органы осуществляют меры по обеспечению возможностей равного доступа лиц с инвалидностью к объектам и услугам, социальной, экономической и культурной сферам, здравоохранению, образованию, трудоустройству, а также информации и средствам связи.
Государство гарантирует равную и эффективную правовую защиту от всех форм дискриминации лиц с инвалидностью.
Государство принимает меры по недопущению дискриминации лиц с инвалидностью при предоставлении возможности пользования основными правами и свободами человека.
Статья 19. Право на неприкосновенность частной жизни
Лица с инвалидностью имеют право на защиту от посягательств, на неприкосновенность их частной жизни, семьи, жилища или переписки, охрану чести и достоинства в порядке, предусмотренном законодательством.
Государство принимает меры по обеспечению конфиденциальности сведений о личности, состоянии здоровья лица с инвалидностью.
Статья 20. Право на семью и семейное окружение
Государство принимает меры по обеспечению прав детей с инвалидностью на семью и семейное окружение, сокращению числа детей с инвалидностью, помещаемых в специализированные учреждения, обеспечению им альтернативного ухода за счет привлечения родственников в семейных условиях и в рамках иных форм устройства детей с инвалидностью.
Государство предоставляет материальную, консультативную и иную помощь и поддержку семьям, воспитывающим детей с инвалидностью.
Статья 21. Право на гражданство и свободное передвижение
Лица с инвалидностью имеют право наравне с другими гражданами приобретать и изменять гражданство, а также на свободное передвижение по территории Республики Узбекистан, въезд в Республику Узбекистан и выезд из нее, за исключением ограничений, установленных законодательством для граждан Республики Узбекистан.
Государство и негосударственные некоммерческие организации, в том числе общественные объединения лиц с инвалидностью, информируют лиц с инвалидностью о наличии и доступности программ поддержки и услуг, учитывающих их возраст, пол и форму инвалидности, а также личные потребности.
Статья 22. Право на жилье
Государство обеспечивает лицам с инвалидностью возможность доступа к государственным и специальным программам по строительству жилья.
Государство обеспечивает необходимые условия и возможности лицам с инвалидностью и семьям, имеющим в своем составе лицо с инвалидностью, для приобретения жилья по доступным ценам.
Учет лиц с инвалидностью, нуждающихся в жилье или улучшении жилищных условий, осуществляется органами исполнительной власти на местах.
При формировании органами исполнительной власти на местах списков учета граждан, нуждающихся в получении жилья или улучшении жилищных условий, лица с инвалидностью и семьи, имеющие в своем составе лицо с инвалидностью, включаются в отдельный список.
Лица с инвалидностью имеют право на получение жилья и льготное ипотечное кредитование в рамках государственных и специальных программ по строительству жилья на льготных условиях.
Расходы лиц с инвалидностью и семей, имеющих в своем составе лицо с инвалидностью, связанные с выкупом земельных участков посредством электронных онлайн-аукционов, возмещаются в порядке, установленном Кабинетом Министров Республики Узбекистан.
При распределении жилья лицам с инвалидностью по возможности предоставляется жилье вблизи от места работы, медицинских и реабилитационных учреждений с соблюдением принципа доступности объектов и услуг.
Лицам с инвалидностью жилые помещения в многоквартирных домах государственного жилищного фонда могут предоставляться по их желанию на нижних этажах. Лица с инвалидностью, имеющие квартиры на верхних этажах, вправе их обменять на жилые помещения, расположенные на нижних этажах, при наличии свободных жилых помещений.
Жилые помещения, предоставляемые лицам с инвалидностью или семьям, имеющим в своем составе лицо с инвалидностью, должны соответствовать принципу доступности объектов и услуг.
Жилые помещения, занимаемые лицами с инвалидностью, должны быть оборудованы специальными средствами и приспособлениями для свободного передвижения и использования лицами с инвалидностью. Оборудование указанных жилых помещений осуществляется органами исполнительной власти на местах.
Лица с инвалидностью имеют право на получение социального жилья на льготных условиях.
Статья 23. Проектирование, строительство и реконструкция объектов социальной инфраструктуры с соблюдением потребностей лиц с инвалидностью
Республиканские органы исполнительной власти, органы исполнительной власти на местах и организации обязаны создавать условия для беспрепятственного доступа лиц с инвалидностью, включая лиц, использующих кресла-коляски и собак-поводырей, ко всем объектам социальной инфраструктуры (жилым помещениям, общественным и производственным зданиям, строениям и сооружениям, объектам здравоохранения и спорта, культурно-зрелищным и другим учреждениям) и осуществлять адресные меры по разумному приспособлению объектов социальной инфраструктуры.
Проектирование, строительство и реконструкция общественных зданий и сооружений, независимо от организационно-правовой формы, должны осуществляться с учетом потребностей лиц с инвалидностью.
При проектировании, строительстве и реконструкции общественных зданий и сооружений должны быть предусмотрены меры по созданию парковочных мест подходящего количества и размера для использования лицами с инвалидностью.
При приобретении и установке лифтов в жилых домах и объектах социальной инфраструктуры соответствующие организации, независимо от организационно-правовой формы, обязаны обеспечивать доступность и возможность использования лифтов для всех категорий лиц с инвалидностью.
Приемка в эксплуатацию строительных и реконструируемых объектов социально-бытового и культурного назначения осуществляется с включением в состав государственной приемочной комиссии представителей общественных объединений лиц с инвалидностью.
Создание условий для доступа лиц с инвалидностью к объектам и услугам является обязательной частью строительных проектов. Нормы и правила на строительство и реконструкцию зданий, сооружений и их комплексов должны быть разработаны с учетом мнения общественных объединений лиц с инвалидностью.
Статья 24. Доступность транспортных средств и дорожной инфраструктуры
Доступность транспортных средств и дорожной инфраструктуры обеспечивается организациями (независимо от организационно-правовой формы), осуществляющими транспортное обслуживание населения, при участии общественных объединений лиц с инвалидностью путем:
оснащения общественного транспорта специальными средствами для создания доступности для лиц с инвалидностью, включая оборудование отдельных мест, информационных табло для слабослышащих и голосового объявления остановок;
воспроизведения крупным шрифтом контрастных цветов маршрутов и указателей средств городского и сельского общественного транспорта;
оборудования специальными местами вагонов пассажирских поездов и оснащения перронов, а также железнодорожных вокзалов специализированными механическими пандусами;
оснащения и оборудования остановочных площадок с учетом градостроительных норм и правил, включая установку пандусов и перил, применение тактильного покрытия на площадках перед входными дверями транспортного средства, а также установление электронных информационных табло;
приспособления пешеходных переходов и перекрестков, улиц и дорог общего пользования в соответствии с потребностями лиц с инвалидностью;
установления систем звуковой и визуальной сигнализации на перекрестках;
сопровождения лиц с инвалидностью к транспортным средствам в аэропортах и аэровокзалах, на крупных железнодорожных станциях, а также в метро;
оборудования специальных мест ожидания для лиц с инвалидностью.
Разработка и производство отечественных транспортных средств должны осуществляться с учетом потребностей лиц с инвалидностью.
Статья 25. Доступность гостиничных помещений
Собственники гостиниц обязаны оборудовать не менее одного номера от общего номерного фонда, доступного для лиц с инвалидностью, пользующихся креслом-коляской, а также обеспечить установку дисплеев и озвучивающих устройств для объявлений, соответствующих потребностям лиц с инвалидностью по слуху и зрению.
Статья 26. Доступность информации
Государство гарантирует лицам с инвалидностью реализацию прав на получение информации и обеспечивает лиц с инвалидностью информацией, предназначенной для широкой публики, в доступных форматах и с использованием технологий, учитывающих разные формы инвалидности.
Государство содействует использованию языка жестов, других альтернативных форм общения в качестве средств коммуникации между людьми.
Государство обеспечивает лицам с инвалидностью доступ к телевизионным программам, фильмам, театральным и другим культурным мероприятиям в доступных для них форматах. На государственных телеканалах обеспечивается трансляция новостных передач с сурдопереводом или субтитрами.
Государство обеспечивает издание художественной литературы, школьных учебников, других дидактических материалов и средств обучения с использованием альтернативных форм коммуникации (шрифт Брайля и звуковые версии).
Государственные органы и организации на своих официальных веб-сайтах обязаны создать дополнительные возможности лицам с инвалидностью для доступного ознакомления с размещенной на них информацией и пользования услугами.
Государственные органы и организации должны учитывать соблюдение критериев доступности для всех категорий лиц с инвалидностью при осуществлении государственного заказа на государственные закупки информационно-коммуникационного оборудования и информационного обеспечения.
Государственные органы и организации при необходимости нанимают по договору переводчика на язык жестов для обеспечения общения между представителем данного государственного органа или организации и лицом с инвалидностью с нарушениями слуха.
Статья 27. Право на участие в культурной жизни, отдых и занятие спортом
Государственные органы и организации обеспечивают лицам с инвалидностью доступность к объектам материального культурного наследия, туристским и спортивным объектам и сооружениям, а также к объектам отдыха.
Театры, музеи, кинотеатры, информационно-библиотечные учреждения и информационно-ресурсные центры, парки культуры и отдыха должны быть доступны для пользования лицами с инвалидностью.
В целях обеспечения доступа лиц с инвалидностью к объектам материального культурного наследия, туристским и спортивным объектам и сооружениям, а также к объектам отдыха организации, независимо от организационно-правовой формы, с участием общественных объединений лиц с инвалидностью:
содействуют участию лиц с инвалидностью и их семей в культурных, спортивных и туристских мероприятиях;
в партнерстве с негосударственными некоммерческими организациями организуют проведение мероприятий культурного, спортивного и развлекательного назначения;
создают необходимые условия и возможности лицам с инвалидностью для занятия спортом, проведения спортивных соревнований и участия в них;
оказывают содействие негосударственным некоммерческим организациям, деятельность которых направлена на вовлечение лиц с инвалидностью в занятие спортом и культурную жизнь общества;
участвуют в пропаганде и поощрении участия лиц с инвалидностью в спортивных мероприятиях всех уровней.
Организации, независимо от организационно-правовой формы, создают условия для обеспечения доступа лиц с инвалидностью к объектам спортивных сооружений, объектам отдыха, а также туристским объектам, в том числе на бесплатной основе.
Физкультурно-оздоровительные и спортивные сооружения, являющиеся государственной собственностью, предоставляются лицам с инвалидностью для занятия спортом на бесплатной основе в порядке, установленном актами Президента Республики Узбекистан или Кабинета Министров Республики Узбекистан.
Государство обеспечивает обучение и подготовку тренеров, судей и других специалистов по паралимпийским видам спорта.
Государственные органы совместно с негосударственными некоммерческими организациями, в том числе с общественными объединениями лиц с инвалидностью, ежегодно разрабатывают и реализуют программы по созданию условий и привлечению к занятию спортом лиц с инвалидностью.
Государство создает систему материальной поддержки занятия лицами с инвалидностью спортом.
Статья 28. Право на обращение
Лица с инвалидностью имеют право на обращения в государственные органы, организации и их должностным лицам индивидуально или коллективно.
Государственные органы, организации и их должностные лица обязаны соблюдать требования Конституции и законов Республики Узбекистан при рассмотрении обращений, принимать меры для их полного, объективного и своевременного рассмотрения, а также в пределах своих полномочий принимать меры по обеспечению восстановления нарушенных прав, свобод и защиты законных интересов лиц с инвалидностью.
Государственные органы, организации и их должностные лица обязаны создать необходимые условия для доступа лиц с инвалидностью с обращениями (заявлениями, жалобами, предложениями) посредством:
признания и поддержки языка жестов в качестве средства межличностного общения, а также принятия мер по его развитию и применению в различных сферах жизнедеятельности общества и государства;
оказания услуг по сурдопереводу в случаях, необходимых для защиты и реализации прав лиц с инвалидностью;
использования лицами с инвалидностью факсимильной подписи для подписания своего обращения.
Лицам с инвалидностью по слуху и речи предоставляются услуги сурдопереводчика при:
проведении следственных действий или при участии в судебных процессах по уголовным, гражданским, административным и экономическим делам;
нотариальном оформлении документов или сделок;
обучении навыкам вождения или компьютерной грамотности;
оказании государственных услуг.
Лицам с инвалидностью по слуху и речи могут предоставляться услуги сурдопереводчика и в других случаях, предусмотренных законодательством.
Государство ежегодно обеспечивает подготовку сурдопереводчиков, сурдопедагогов, дефектологов и логопедов.
Статья 29. Факсимильная подпись лица с инвалидностью
Факсимильная подпись лица с инвалидностью — специально изготовленный штамп (клише), заменяющий собственноручную подпись лица с инвалидностью, который в силу состояния здоровья (нарушение зрения, отсутствие конечностей, нарушение координации движений, паралич) не имеет возможности собственноручно проставлять подпись.
Факсимильная подпись лица с инвалидностью может применяться лицом с инвалидностью только в том случае, если оно в силу своих физических недостатков не имеет возможности при подписании необходимых документов проставлять собственноручную подпись.
Факсимильная подпись изготавливается для лица с инвалидностью и используется им на протяжении всей жизни. В случае утери факсимильной подписи изготавливается ее дубликат.
Никто не может быть ограничен в осуществлении своих гражданских прав в связи с использованием факсимильной подписи.
Статья 30. Формирование и укрепление в общественном сознании уважения прав и достоинства лиц с инвалидностью
Государственные органы в целях формирования и укрепления в общественном сознании уважения прав и достоинства лиц с инвалидностью обеспечивают:
содействие посредством средств массовой информации и печати позитивному восприятию активной социальной роли лиц с инвалидностью;
пропаганду потенциала и вклада лиц с инвалидностью в развитие общества и государства;
стимулирование средств массовой информации в направлении позитивного и толерантного представления образа лиц с инвалидностью, способствующего их социальной интеграции;
реализацию мер по искоренению из общественного сознания стереотипов и предрассудков в отношении лиц с инвалидностью;
воспитание на всех этапах образования, в том числе у детей, начиная с раннего возраста, уважительного отношения к лицам с инвалидностью;
содействие признанию достоинств и способностей лиц с инвалидностью и их вклада в коллективные достижения на рабочем месте и на рынке труда;
разработку и внедрение воспитательно-ознакомительных программ, посвященных лицам с инвалидностью и их правам.
Государство ежегодно размешает государственный заказ на:
производство художественных, документальных фильмов, постановку спектаклей, направленных на искоренение в обществе стереотипов и предрассудков в отношении лиц с инвалидностью, а также на формирование позитивного образа лиц с инвалидностью;
производство и размещение в средствах массовой информации социальной рекламной информации и публикаций, направленных на пропаганду потенциала и вклада лиц с инвалидностью в жизнь общества и государства, а также на создание позитивного образа лиц с инвалидностью.
Социальная рекламная информация и ролики, направленные на позитивное представление о лицах с инвалидностью, размещаются на телеканалах, в печати и других средствах массовой информации.
В высших образовательных учреждениях правовой и гуманитарной направленности проводятся курсы и изучаются учебные предметы по правам лиц с инвалидностью.
Статья 30 1 . Право на доступ к правосудию
Государство обеспечивает равный доступ к правосудию для лиц с инвалидностью наравне с другими, в том числе принимает меры, направленные на обеспечение прямого или косвенного участия лиц с инвалидностью на всех стадиях судебного процесса, а также на стадиях дознания и предварительного следствия в установленном законом порядке.
Статья 30 2 . Участие в общественно-политической жизни
Обеспечивается участие лиц с инвалидностью в социально-политической жизни государства непосредственно или через своих представителей, в том числе их право избирать и быть избранными, участвовать в референдумах в установленном законом порядке.
Государство обеспечивает создание необходимых условий для голосования всех категорий лиц с инвалидностью, в том числе лиц с инвалидностью по слуху, зрению, пользующихся креслом-коляской на избирательных участках (участках референдума).
Глава 4. Признание гражданина лицом с инвалидностью, реабилитация и абилитация лиц с инвалидностью
Статья 31. Признание гражданина лицом с инвалидностью
Признание гражданина лицом с инвалидностью или ребенка в возрасте до восемнадцати лет ребенком с инвалидностью осуществляется медико-социальными экспертными комиссиями.
Лицо направляется на медико-социальную экспертизу государственным медицинским учреждением, за исключением случаев, предусмотренных частью третьей настоящей статьи.
Медицинские организации, независимо от организационно-правовой формы, вправе направлять на медико-социальную экспертизу лиц, имеющих явные признаки инвалидности, без проведения дополнительных обследований по получению клинико-функциональных данных.
Медико-социальная экспертиза проводится по желанию лица в его доме, в случае, если лицо не имеет возможности явиться в медико-социальную экспертную комиссию по состоянию здоровья, что подтверждается заключением медицинского учреждения, или в стационаре, где лицо находится на лечении.
В заседаниях медико-социальной экспертной комиссии могут принимать участие представители местных органов по труду, органов государственной власти на местах, профессиональных союзов, страховых и иных организаций, а также представители общественных объединений лиц с инвалидностью.
Освидетельствование проводится не позднее двадцати календарных дней со дня принятия медицинских документов медико-социальными экспертными комиссиями. Лицо, направленное для прохождения медико-социальной экспертизы, оповещается о дне освидетельствования медико-социальной экспертной комиссией в течение двух рабочих дней со дня принятия медицинских документов. При установлении инвалидности гражданин признается лицом с инвалидностью с даты принятия документов медико-социальными экспертными комиссиями.
По результатам медико-социальной экспертизы гражданину, признанному лицом с инвалидностью, определяются группа, причина и сроки установления инвалидности, а детям в возрасте до восемнадцати лет — категория «Дети с инвалидностью» со сроком переосвидетельствования.
Инвалидность без указания срока переосвидетельствования устанавливается при устойчивых, необратимых морфологических изменениях и нарушениях функций органов и систем организма человека, невозможности улучшения течения заболевания и восстановления, социальной адаптации вследствие неэффективности проведенных реабилитационных мероприятий в соответствии с перечнем заболеваний и анатомических дефектов, утвержденным в установленном порядке.
Переосвидетельствование ранее указанных сроков производится при изменении состояния здоровья и степени ограничения жизнедеятельности или выявлении фактов необоснованного решения медико-социальных экспертных комиссий либо проведении контрольной функции вышестоящими медико-социальными экспертными комиссиями.
Медико-социальные экспертные комиссии закрепляются за государственными медицинскими учреждениями, оснащенными необходимым оборудованием для проведения бесплатных обследований.
Республиканские органы исполнительной власти и иные государственные организации в целях изучения факторов и условий, влияющих на возникновение инвалидности, в пределах своей компетенции осуществляют анализ производственных, социальных, экологических и иных причин возникновения заболеваний, приводящих к инвалидности.
Медико-социальные экспертные комиссии в целях формирования базы данных лиц с инвалидностью, учета и анализа структуры инвалидности ведут дела освидетельствования лиц (детей) с инвалидностью в электронной форме.
Критерии и механизмы установления инвалидности определяются Кабинетом Министров Республики Узбекистан.
Статья 32. Реабилитация и абилитация лиц с инвалидностью
Целью реабилитации лиц с инвалидностью является восстановление их социального статуса, способностей к самообслуживанию и различным видам профессиональной деятельности, позволяющих им вести полноценный образ жизни и реализовать свои права и потенциальные возможности.
Государство гарантирует медицинскую, социальную, профессиональную и физическую реабилитацию и абилитацию лиц с инвалидностью в государственных учреждениях.
Медицинской реабилитацией является комплекс медицинских услуг, направленных на сохранение, частичное или полное восстановление нарушенных и (или) утраченных функций органов и систем организма лиц с инвалидностью.
Социальной реабилитацией является комплекс мер, направленных на создание условий для преодоления лицами с инвалидностью ограничений жизнедеятельности, восстановление социального статуса, возможности самообслуживания, самостоятельного проживания, а также их возвращение в привычные условия семейной жизни в обществе.
Профессиональной реабилитацией является комплекс мер, направленных на профессиональную ориентацию, профессиональное обучение и трудоустройство лиц с инвалидностью, а также восстановление их утраченных профессиональных знаний, умений и навыков.
Физической реабилитацией является восстановление (коррекция и компенсация) нарушенных или временно утраченных функций организма и способностей к общественной и профессиональной деятельности лиц с инвалидностью посредством использования средств и методов физической культуры и спорта.
Реабилитация и абилитация лиц с инвалидностью организуются в соответствии с индивидуальной программой реабилитации лица с инвалидностью.
Абилитацией является комплекс медицинских, социальных, педагогических, психологических и иных коррекционных мер, направленных на формирование отсутствующих (врожденных) и (или) неразвитых функций организма для адаптации к жизни в обществе.
Услуги по абилитации включают медико-социальные, психологические и педагогические, а также иные коррекционные услуги, предоставляемые детям группы риска.
К детям группы риска относятся дети в возрасте до трех лет, имеющие высокую вероятность отставания в физическом и (или) психическом развитии при отсутствии раннего вмешательства и оказания необходимой медицинской, социальной, психологической, педагогической или иной коррекционной поддержки.
Услуги по абилитации предоставляются медико-социальными организациями, а также специализированными организациями по предоставлению медико-социальных услуг, независимо от их организационно-правовой формы.
Абилитация лиц (детей) с инвалидностью осуществляется квалифицированным персоналом в объеме, максимально адаптированном к их нуждам.
Статья 33. Индивидуальная программа реабилитации лиц с инвалидностью
Индивидуальной программой реабилитации лица с инвалидностью является комплекс оптимальных для лица с инвалидностью реабилитационных мер, разработанный на основе медико-социальной экспертизы, включающий определенные виды, формы, объемы, сроки и порядок реализации медицинских, социальных, профессиональных и физических реабилитационных мер, направленных на восстановление, компенсацию нарушенных или утраченных функций организма, а также способностей лица с инвалидностью выполнять определенные виды трудовой деятельности.
Для лица с инвалидностью в течение десяти дней после проведения медико-социальной экспертизы разрабатывается индивидуальная программа реабилитации лица с инвалидностью.
Индивидуальная программа реабилитации лица с инвалидностью является обязательной для исполнения государственными органами и организациями, органами самоуправления граждан, а также иными организациями, независимо от их организационно-правовой формы.
Индивидуальная программа реабилитации лица с инвалидностью разрабатывается на основе многопрофильной оценки, проводимой специалистами в медицинской, социальной, образовательной и профессиональной областях.
Государственные органы и организации, органы самоуправления граждан, а также иные организации, независимо от организационно-правовой формы, обеспечивают неукоснительную, своевременную и полную реализацию мер, предусматриваемых в индивидуальных программах реабилитации лица с инвалидностью.
При составлении индивидуальной программы реабилитации лица с инвалидностью врачи медико-социальной экспертной комиссии обязаны проинформировать лицо с инвалидностью о его правах, предоставляемых настоящим Законом.
Финансирование мероприятий по выполнению индивидуальной программы реабилитации лица с инвалидностью осуществляется за счет средств Государственного бюджета Республики Узбекистан и иных источников, не запрещенных законодательством.
При проведении мероприятий, указанных в индивидуальной программе реабилитации лица с инвалидностью, лицо с инвалидностью имеет право на:
равное и уважительное отношение к себе лиц, участвующих в проведении реабилитации;
полную и достоверную информацию о своих правах и возможностях а также характере, качестве, условиях прохождения реабилитации;
привлечение представителей негосударственных некоммерческих организаций, в том числе общественных объединений лиц с инвалидностью на любом этапе проведения реабилитации.
Индивидуальная программа реабилитации лица с инвалидностью имеет для лица с инвалидностью рекомендательный характер. Данное лицо вправе отказаться от того или иного вида, формы и объема реабилитационных мер, а также от реализации программы в целом. Лицо с инвалидностью вправе самостоятельно решать вопрос об обеспечении себя конкретным техническим средством реабилитации или иным средством либо видом реабилитации, включая автомобили, кресла-коляски, протезно-ортопедические изделия, печатные издания со специальным шрифтом, звукоусиливающую аппаратуру, сигнализаторы, видеоматериалы с субтитрами или сурдопереводом и другие аналогичные средства.
Технические средства реабилитации и услуги предоставляются лицам с инвалидностью, как правило, в натуральной форме.
Если предусмотренное индивидуальной программой реабилитации лица с инвалидностью техническое средство реабилитации либо услуга не могут быть ему предоставлены или лицо с инвалидностью приобрело соответствующее средство либо оплатило услугу за собственный счет, то ему выплачивается компенсация в размере стоимости технического средства реабилитации либо услуги, которое должно было быть предоставлено лицу с инвалидностью.
В случае отказа лица с инвалидностью от индивидуальной программы реабилитации лица с инвалидностью в целом или от реализации отдельных ее частей государственные органы и организации, органы самоуправления граждан, а также иные организации, независимо от их организационно-правовой формы, не несут ответственности за ее невыполнение.
Порядок разработки и реализации индивидуальной программы реабилитации лица с инвалидностью определяется Кабинетом Министров Республики Узбекистан.
Статья 34. Протезно-ортопедические изделия и технические средства реабилитации
Государство способствует развитию реабилитационной индустрии в целях разработки и организации производства современных протезно-ортопедических изделий и технических средств реабилитации.
Перечень протезно-ортопедических изделий и технических средств реабилитации, порядок обеспечения такими средствами, а также перечень медицинских показаний и противопоказаний для обеспечения лиц с инвалидностью техническими средствами реабилитации определяются Кабинетом Министров Республики Узбекистан.
Финансирование расходных обязательств по обеспечению лиц с инвалидностью протезно-ортопедическими изделиями и техническими средствами реабилитации, в том числе их изготовление и ремонт, осуществляется за счет средств Государственного бюджета Республики Узбекистан.
Дополнительные средства для финансирования расходов на предусмотренные настоящей статьей протезно-ортопедические изделия и технические средства реабилитации лиц с инвалидностью могут быть получены и из иных источников, не запрещенных законодательством.
Субъект предпринимательства, у которого не менее тридцати процентов от общего объема выручки по итогам отчетного периода поступили от производства протезно-ортопедических изделий и инвентаря для лиц с инвалидностью или оказания им услуг по ортопедическому протезированию либо ремонту и обслуживанию протезно-ортопедических изделий и инвентаря, имеет право на:
преимущество при заключении контракта по результатам проведенных конкурсных торгов по реализации объектов государственной собственности с условием принятия покупателем инвестиционных и социальных обязательств при равенстве внесенных им предложений с предложениями других участников конкурсных торгов;
арендную плату за объект государственной собственности в размере пятидесяти процентов минимального размера ставки арендной платы за данный объект.
Глава 5. Охрана здоровья лиц с инвалидностью и социальная помощь лицам с инвалидностью
Статья 35. Охрана здоровья лиц с инвалидностью
Государство принимает необходимые меры для обеспечения реализации права лиц с инвалидностью наравне с другими гражданами на доступ к услугам здравоохранения, качественной и учитывающей потребности лиц с инвалидностью медицинской помощи.
Государство принимает меры по оказанию квалифицированной медицинской помощи лицам с инвалидностью, которая осуществляется в рамках программы государственных гарантий оказания гражданам бесплатной медицинской помощи. Медицинский уход за лицами с инвалидностью осуществляется в рамках существующих медицинских служб всех уровней, а также специализированными службами для лиц с инвалидностью.
Лица с неизлечимыми болезнями в прогрессирующей форме или на заключительной стадии имеют право на услуги паллиативного медицинского ухода, предусматривающие удовлетворение физических, психических, эмоциональных и духовных нужд больных.
Статья 36. Социальная помощь лицам с инвалидностью
Социальная помощь лицам с инвалидностью оказывается в виде:
денежных выплат (пенсии, пособия, единовременные выплаты);
обеспечения техническими средствами реабилитации, сурдотехническими, тифлотехническими или иными средствами, включая кресла-коляски, протезно-ортопедические изделия, печатные издания со специальным шрифтом, звукоусиливающую аппаратуру и сигнализаторы, видеоматериалы с субтитрами или сурдопереводом, а также автомобилями;
услуг по медицинской, социальной, профессиональной, физической реабилитации и бытовому обслуживанию;
транспортных услуг;
обеспечения лекарственными средствами.
Социальная помощь лицам с инвалидностью оказывается государственными органами и организациями в порядке, установленном законодательством.
Лицам с инвалидностью, частично или полностью утратившим способность к самообслуживанию и нуждающимся в постоянном постороннем уходе, предоставляются услуги по обслуживанию их на дому и в специализированных стационарных учреждениях в порядке, установленном законодательством. В этих учреждениях наряду с оказанием социальных услуг обеспечиваются соответствующие условия жизнедеятельности, оказываются медицинские услуги, а также организуются трудовая деятельность и отдых.
Лица с инвалидностью, получившие трудовое увечье или профессиональное заболевание по вине работодателя (независимо от организационно-правовой формы организации), согласно медицинским показаниям обеспечиваются техническими средствами реабилитации и специальными транспортными средствами за счет средств работодателя.
Органы государственной власти на местах имеют право устанавливать дополнительные социальные гарантии лицам с инвалидностью за счет средств местного бюджета.
Лица с инвалидностью имеют право на бесплатное санаторно-курортное оздоровление, а также обеспечение лекарственными средствами, изделиями медицинского назначения для ухода за лицами с инвалидностью и специализированными продуктами лечебного питания для детей с инвалидностью.
Порядок обеспечения лиц с инвалидностью санаторно-курортным оздоровлением и перечень лекарственных средств, изделий медицинского назначения для ухода за лицами с инвалидностью и специализированных продуктов лечебного питания для детей с инвалидностью определяются Кабинетом Министров Республики Узбекистан.
Статья 37. Социально-бытовое обслуживание лиц с инвалидностью
Социально-бытовое обслуживание лиц с инвалидностью осуществляется государственными органами, благотворительными и иными организациями с участием органов самоуправления граждан, негосударственных некоммерческих организаций, в том числе общественных объединений лиц с инвалидностью, и включает в себя следующие виды:
консультирование по вопросам социальной защиты и оказания социальных услуг;
направление в соответствующие органы и организации;
содействие нуждающимся по состоянию здоровья лицам с инвалидностью в установлении над ними попечительства и осуществление контроля за исполнением попечителями своих обязанностей;
содействие в получении протезно-ортопедических изделий и технических средств реабилитации;
бесплатное или льготное обеспечение лекарственными средствами лиц с инвалидностью, нуждающихся в постороннем уходе;
содействие лицам с инвалидностью, нуждающимся в постороннем уходе, в бесплатном обеспечении основными продуктами питания и средствами гигиены, в том числе в приготовлении пищи и уборке жилья, осуществлении гигиены.
В случае если работник получил инвалидность по вине работодателя и нуждается в постороннем уходе, то работодатель обязан за свой счет содержать лицо, осуществляющее уход за лицом с инвалидностью на время потери им трудоспособности согласно заключению медико-социальных экспертных комиссий и возместить пострадавшему работнику причиненный материальный ущерб и компенсировать моральный вред.
Глава 6. Образование, профессиональная подготовка, переподготовка и повышение квалификации лиц с инвалидностью
Статья 38. Право лиц с инвалидностью на образование
Лица с инвалидностью имеют право на образование в образовательных организациях и в течение всей жизни для наиболее полного развития своих способностей и участия в жизни общества и государства.
Государство гарантирует развитие инклюзивного образования лицам с инвалидностью, создание необходимых условий для их доступа к образованию и профессиональной подготовке, переподготовке и повышению квалификации.
Образовательные организации совместно с государственными органами обеспечивают получение дошкольного, дополнительного и общего среднего образования для детей с инвалидностью, а также получение среднего специального, профессионального, высшего и послевузовского образования.
Если обучение детей с инвалидностью в образовательных учреждениях временно не представляется возможным, уполномоченные республиканские органы исполнительной власти в области образования и образовательные учреждения обеспечивают обучение детей с инвалидностью на дому на основании рекомендаций профильных врачей и с согласия родителей или иных законных представителей.
Обучение детей с инвалидностью на дому осуществляется за счет средств Государственного бюджета Республики Узбекистан.
Государство гарантирует получение бесплатного общего среднего, дополнительного, среднего специального и профессионального образования лицами с инвалидностью.
Обеспечение лиц с инвалидностью с освобождением от оплаты или на льготных условиях специальными учебными пособиями и литературой, а также возможностью пользования услугами сурдопереводчиков осуществляется за счет средств Государственного бюджета Республики Узбекистан.
Негосударственные образовательные организации вправе устанавливать льготы по оплате за обучение лиц (детей) с инвалидностью.
Образование, профессиональная подготовка, переподготовка и повышение квалификации лиц с инвалидностью осуществляются в различных формах, в том числе с отрывом и без отрыва от производства, в форме экстерната, а также с использованием дистанционных образовательных технологий, путем обучения в образовательных учреждениях и организациях, специализированных образовательных учреждениях, на дому, в специальных группах, классах и по индивидуальным учебным планам.
В целях всестороннего и гармоничного развития детей с инвалидностью, формирования у них общественной активности, привития интереса к труду, приобщения к науке, технике, искусству и спорту образовательные учреждения совместно с государственными органами обязаны обеспечивать доступность дополнительного образования детям с инвалидностью, создавая для этого необходимые условия.
Республикой Узбекистан признается язык жестов в качестве средства межличностного общения лиц с инвалидностью.
Государственные органы принимают меры по совершенствованию системы образования для лиц с инвалидностью с помощью развития наиболее подходящих для каждого из них языков, методов и способов коммуникаций доступных мультимедийных средств и информационно-коммуникационных технологий, освоения азбуки Брайля, альтернативных шрифтов, речевых и устных навыков общения, а также обучения преподавателей и школьного персонала в вопросах инклюзивного образования, трудоустройства учителей с инвалидностью, владеющих языком жестов и азбукой Брайля, в образовательные учреждения.
Статья 39. Дошкольное образование детей с инвалидностью
Дошкольное образование детей с инвалидностью осуществляется в дошкольных образовательных организациях.
В отношении детей с инвалидностью дошкольного возраста осуществляются необходимые реабилитационные и абилитационные меры и создаются благоприятные условия для их пребывания в дошкольных образовательных организациях.
Для детей с инвалидностью, состояние здоровья которых временно исключает возможность их пребывания в дошкольных образовательных организациях, создаются многопрофильные специализированные дошкольные образовательные организации.
В многопрофильных специализированных дошкольных образовательных организациях обеспечивается реализация государственной образовательной программы дошкольного образования и воспитания, включающей в себя передовые методики.
Статья 40. Общее среднее, среднее специальное, профессиональное, дополнительное, высшее и послевузовское образование лиц с инвалидностью
Общее среднее и среднее специальное образование, профессиональное обучение лиц с инвалидностью осуществляются в образовательных учреждениях и организациях, а при необходимости — в специализированных образовательных учреждениях.
Дополнительное образование лиц с инвалидностью осуществляется в дворцах, домах, клубах и центрах детского, юношеского творчества, детских школах «Баркамол авлод», детско-юношеских спортивных школах, детских школах музыки и искусств, студиях, информационно-библиотечных и оздоровительных учреждениях.
Высшее образование лиц с инвалидностью осуществляется в высших образовательных учреждениях и организациях.
Послевузовское образование лиц с инвалидностью может быть получено в высших образовательных и научных организациях.
Для детей с инвалидностью, проходящих курс лечения в стационарных лечебно-профилактических или реабилитационных учреждениях, организуются учебные занятия в данных учреждениях.
Для лиц с инвалидностью, нуждающихся в специальных условиях для получения профессионального образования, создаются специализированные профессиональные образовательные учреждения различных типов и видов или соответствующие условия в профессиональных образовательных учреждениях. Обучение в них осуществляется в соответствии с государственными образовательными стандартами на основе специальных учебных программ.
Для лиц с инвалидностью выделяется дополнительная двухпроцентная квота приема в высшие образовательные учреждения на основе государственного гранта от общего количества приема абитуриентов.
Прием в высшие образовательные учреждения лиц с инвалидностью на дополнительную квоту осуществляется по результатам вступительных экзаменов.
Абитуриенты, не принятые по дополнительным квотам, выделенным лицам с инвалидностью, с набранными баллами участвуют в конкурсе по данному направлению образования на общих основаниях.
Статья 41. Профессиональная подготовка, переподготовка и повышение квалификации лиц с инвалидностью
Профессиональная подготовка, переподготовка и повышение квалификации лиц с инвалидностью обеспечиваются в образовательных учреждениях и организациях, в том числе специализированных образовательных учреждениях, а также на предприятиях общественных объединений лиц с инвалидностью в соответствии с индивидуальной программой реабилитации лица с инвалидностью.
Государство гарантирует обеспечение дидактическим и инструктивным материалом, в том числе материалами для незрячих (азбука Брайля), буквами в звуковом варианте для слабовидящих, звуковой литературой, включая вспомогательные звуковые системы для обучения в группах, перевод на язык мимики и жестов для слабослышащих в период профессиональной подготовки (в том числе в период профессиональной диагностики и ориентации, формирования и реабилитации), воспитания, обучения и совершенствования.
Подготовка к вождению лиц с инвалидностью, признанных учреждениями здравоохранения пригодными для управления легковыми автомобилями, осуществляется на основе специальных учебных программ.
Подготовка к вождению глухих и глухонемых лиц осуществляется с сурдопереводом на основе общей учебной программы.
Глава 7. Труд и занятость лиц с инвалидностью
Статья 42. Обеспечение реализации права на труд
Лицо с инвалидностью вправе работать в организациях с обычными условиями труда, на специализированных предприятиях, в цехах и на участках, использующих труд лиц с инвалидностью, а также осуществлять индивидуально-трудовую или иную деятельность, не запрещенную законодательством.
Запрещается дискриминация по признаку инвалидности в отношении всех форм трудовых отношений, включая условия приема на работу, найма, осуществления трудовой деятельности, сохранения работы, продвижения по службе (работе), а также обеспечения безопасных условий труда.
Не допускается прекращение трудового договора по инициативе работодателя в период временной нетрудоспособности и пребывания лица с инвалидностью в отпусках, предусмотренных трудовым законодательством, за исключением случаев полной ликвидации организации.
Не допускается привлечение лиц с инвалидностью к работе в ночное время, а также к сверхурочным работам и работе в выходные дни, за исключением случаев, предусмотренных законодательством.
Работающим лицам с инвалидностью I и II групп устанавливается сокращенная продолжительность рабочего времени без уменьшения оплаты труда и предоставляется ежегодный основной удлиненный отпуск в соответствии с законодательством о труде.
Статья 43. Трудоустройство и обеспечение занятости лиц с инвалидностью
В целях трудоустройства и обеспечения занятости лиц с инвалидностью, а также повышения их конкурентоспособности на рынке труда государство:
осуществляет профессиональную реабилитацию лиц с инвалидностью, их трудовое сопровождение, а также обеспечивает лиц с инвалидностью возможностью получать, сохранять подходящую работу и продвигаться по службе (работе);
устанавливает минимальное количество рабочих мест в организациях независимо от организационно-правовой формы, для приема на работу лиц с инвалидностью в порядке, предусмотренном законодательством о занятости населения;
обеспечивает резервирование рабочих мест по профессиям, подходящим для трудоустройства лиц с инвалидностью;
осуществляет стимулирование организаций, независимо от организационно-правовой формы, к трудоустройству лиц с инвалидностью, а также обеспечивает создание специализированных рабочих мест;
обеспечивает создание необходимых условий и стимулирование лиц с инвалидностью к занятию предпринимательской деятельностью;
оказывает государственную поддержку специализированным предприятиям;
осуществляет организацию и совершенствование учебных программ по обучению лиц с инвалидностью новым профессиям;
обеспечивает поощрение и развитие трудоустройства и занятости лиц с инвалидностью в государственном секторе;
оказывает государственную поддержку организациям, использующим труд лиц с инвалидностью, в том числе их работу на дому.
Трудоустройство лиц с инвалидностью обеспечивается местными органами по труду.
Органами исполнительной власти на местах в организациях с численностью работников более двадцати человек устанавливается минимальное количество рабочих мест для трудоустройства лиц с инвалидностью в размере не менее трех процентов от общей численности работников.
С учетом потребностей лиц с инвалидностью и местных особенностей создаются специализированные предприятия и рабочие места для использования труда лиц с инвалидностью. Лица с инвалидностью по зрению имеют преимущественное право участия в производстве, условия которого соответствуют их возможностям.
Глава 8. Заключительные положения
Статья 44. Разрешение споров
Споры в области обеспечения прав лиц с инвалидностью разрешаются в порядке, установленном законодательством.
Статья 45. Ответственность за нарушение законодательства о правах лиц с инвалидностью
Лица, виновные в нарушении законодательства о правах лиц с инвалидностью, несут ответственность в установленном порядке.
Статья 46. Признание утратившими силу некоторых законодательных актов Республики Узбекистан
Признать утратившими силу:
1) Закон Республики Узбекистан от 18 ноября 1991 года № 422-XII «О социальной защищенности инвалидов в Республике Узбекистан» (Ведомости Верховного Совета Республики Узбекистан, 1992 г., № 2, ст. 78);
2) Постановление Верховного Совета Республики Узбекистан от 18 ноября 1991 года № 423-XII «О порядке введения в действие Закона Республики Узбекистан «О социальной защищенности инвалидов в Республике Узбекистан» (Ведомости Верховного Совета Республики Узбекистан, 1992 г., № 2, ст. 79);
3) пункт 2 Закона Республики Узбекистан от 1 мая 1998 года № 621-I «О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты Республики Узбекистан» (Ведомости Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 1998 г., № 5-6, ст. 102);
4) раздел I Закона Республики Узбекистан от 12 мая 2001 года № 220-II «О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты Республики Узбекистан» (Ведомости Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 2001 г., № 5, ст. 89);
5) раздел I Закона Республики Узбекистан от 27 августа 2004 года № 671-II «О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты Республики Узбекистан» (Ведомости Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 2004 г., № 9, ст. 171);
6) пункт 7 раздела I Закона Республики Узбекистан от 3 декабря 2004 года № 714-II «О внесении изменений и дополнений, а также признании утратившими силу некоторых законодательных актов Республики Узбекистан» (Ведомости Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 2005 г., № 1, ст. 18);
7) статью 1 Закона Республики Узбекистан от 23 мая 2005 года № ЗРУ-2 «О внесении изменений в некоторые законодательные акты Республики Узбекистан» (Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 2005 г., № 5, ст. 152);
8) Закон Республики Узбекистан от 11 июля 2008 года № ЗРУ-162 «О внесении изменений и дополнений в Закон Республики Узбекистан «О социальной защищенности инвалидов в Республике Узбекистан» (Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 2008 г., № 7, ст. 353);
9) статью 1 Закона Республики Узбекистан от 9 сентября 2010 года № ЗРУ-254 «О внесении изменений в некоторые законодательные акты Республики Узбекистан в связи с совершенствованием системы пенсионного обеспечения граждан» (Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 2010 г., № 9, ст. 334);
10) статью 1 Закона Республики Узбекистан от 30 апреля 2013 года № ЗРУ-352 «О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты Республики Узбекистан» (Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 2013 г., № 4, ст. 98);
11) статью 1 Закона Республики Узбекистан от 7 октября 2013 года № ЗРУ-355 «О внесении изменений и дополнений, а также признании утратившими силу некоторых законодательных актов Республики Узбекистан» (Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 2013 г., № 10, ст. 263);
12) статью 2 Закона Республики Узбекистан от 26 декабря 2016 года № ЗРУ-416 «О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты Республики Узбекистан» (Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 2016 г., № 12, ст. 383);
13) статью 2 Закона Республики Узбекистан от 13 июня 2017 года № ЗРУ-436 «О внесении изменений и дополнений, а также признании утратившими силу некоторых законодательных актов Республики Узбекистан» (Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 2017 г., № 6, ст. 300);
14) статью 1 Закона Республики Узбекистан от 3 января 2018 года № ЗРУ-456 «О внесении изменений и дополнений в некоторые законодательные акты Республики Узбекистан в связи с совершенствованием деятельности отдельных государственных органов, а также принятием дополнительных мер по обеспечению гарантий защиты прав и свобод граждан» (Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 2018 г., № 1, ст. 1).
Статья 47. Обеспечение исполнения, доведения, разъяснения сути и значения настоящего Закона
Министерству здравоохранения Республики Узбекистан и другим заинтересованным организациям обеспечить исполнение, доведение до исполнителей и разъяснение среди населения сути и значения настоящего Закона.
Статья 48. Приведение законодательства в соответствие с настоящим Законом
Кабинету Министров Республики Узбекистан:
привести решения правительства в соответствие с настоящим Законом;
обеспечить пересмотр и отмену республиканскими органами исполнительной власти их нормативно-правовых актов, противоречащих настоящему Закону.
Статья 49. Вступление в силу настоящего Закона
Настоящий Закон вступает в силу по истечении трех месяцев со дня его официального опубликования.
Президент Республики Узбекистан Ш. МИРЗИЁЕВ
г. Ташкент,
15 октября 2020 г.,
№ ЗРУ-641