UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг

қарори

ҚОИДАЛАРИ

ҚОИДАЛАРИ

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари ва Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида

Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Давлат ҳуқуқий сиёсатини амалга оширишда адлия органлари ва муассасалари фаолиятини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2020 йил 19 майдаги ПФ-5997-сон Фармонига мувофиқ Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. Қуйидагилар:

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари 1-иловага мувофиқ;

Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидалари 2-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, Тошкент шаҳар ва вилоятлар ҳокимликлари, вазирликлар ва идоралар ўзларининг тизимларидаги ташкилотлар томонидан Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари ва Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларининг талаблари бажарилиши устидан назоратни таъминласинлар.

3. Ўзбекистон Республикаси Энергетика вазирлиги Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси, Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси ҳузуридаги Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлиги, Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, Тошкент шаҳар ва вилоятлар ҳокимликлари билан биргаликда Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари ва Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларининг мазмун-моҳиятини оммавий ахборот воситаларида кенг ёритилишини ташкил этсинлар.

4. Ўзбекистон Республикаси Энергетика вазирлиги, вазирликлар ва идоралар билан бирга ўзлари қабул қилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни бир ой муддатда ушбу қарорга мувофиқлаштирсин.

5. Мазкур қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг саноат ва унинг базавий тармоқларини ҳамда кооперация алоқаларини ривожлантириш масалалари департаменти ва Ўзбекистон Республикаси энергетика вазири А.С. Султанов зиммасига юклансин.

Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 11 ноябрдаги 712-сон қарорига 1-ИЛОВА

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш

1-боб. Умумий қоидалар

1. Ушбу Қоидалар электр энергияси истеъмолчилари (кейинги ўринларда — истеъмолчилар) электр қурилмаларини ишончли, хавфсиз ва самарали эксплуатация қилишни таъминлаш, шунингдек, уларни ишга яроқли ҳолатда сақлаб туриш мақсадида ишлаб чиқилган бўлиб, истеъмолчиларнинг электр қурилмаларини эксплуатация қилиш, созлаш ва таъмирлаш билан шуғулланувчи муҳандис-техник ходимлар (кейинги ўринларда — МТХ) учун мўлжалланган.

2. Ушбу Қоидаларда қуйидаги тушунчалар ва атамалардан фойдаланилган:

электр узатиш ҳаво тармоғи (кейинги ўринларда — ҲТ) — симлари ер устида таянчлар, изоляторлар ёрдамида ушлаб туриладиган электр узатиш тармоғи;

бинога бириктирилган подстанция — бинонинг бир қисмини эгаллаган электр подстанцияси;

электр станциясининг (подстанциясининг) иккиламчи занжирлари — электр станциясининг (подстанциясининг) бошқарув, автоматика, сигнализация, ҳимоя ва ўлчов қурилмаларини бирлаштирувчи кабеллар ва симлар мажмуи;

дублёрлик қилиш (дублёрлик) — дублёрни тайёрлашга жавобгар шахс кузатуви остида иш жойида электр қурилмани бошқариш ва бошқа функцияларни бажариш;

йўриқ бериш — ходимларга хавфсиз меҳнатни ташкил этишга ва электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига риоя қилишга қаратилган асосий талаблар мазмунини етказиш, йўриқ олаётганлар иш жойларида юз берган ёки юз бериши мумкин бўлган хатоларни таҳлил қилиш, хавфсиз ишлаб чиқариш билимларини ва тажрибаларини чуқурлаштириш, Энергетика корхоналари учун ёнғин хавфсизлиги қоидалари (кейинги ўринларда — ЁХҚ) бўйича билимларни мустаҳкамлаш ҳамда кенгайтириш;

электр узатиш кабель тармоғи (кейинги ўринларда — КТ) — бир ёки бир неча кабеллардан ташкил топган, бевосита ерга, кабель каналларига, қувурларга ва кабель конструкцияларига ётқизилган электр узатиш тармоғи;

капитал таъмирлаш — қурилма, ускуна ёки буюмнинг яроқлилиги ва ресурсини тўлиқ ёки тўлиққа яқин тиклаш учун унинг ихтиёрий, шу жумладан асосий қисмларини алмаштириб ёки тиклаб таъмирлаш;

комплект тақсимловчи қурилма — ичида ўрнатилган ускуналар, бошқарув, назорат, ҳимоя, автоматика ва сигнализация қурилмалари бор шкафлардан ёки блоклардан ташкил топган, йиғилган ёки йиғиш учун тайёр ҳолда етказиб бериладиган электр тақсимловчи қурилма;

комплект трансформатор подстанцияси — йиғилган ёки йиғиш учун тайёр ҳолда етказиб бериладиган, ичига трансформатор ва тақсимловчи қурилманинг бошқа ускуналари ўрнатилган блок, шкафлардан ташкил топган подстанция;

электр узатиш тармоғи — электр станцияси ёки подстанциясининг ташқарисига чиқувчи ва электр энергиясини узатиш учун мўлжалланган электр узатиш тармоғи;

нейтраль — электр ускуналари чўлғамларининг (элементларининг) «юлдуз» схемаси бўйича уланган умумий нуқтаси;

режали таъмирлаш — тасдиқланган режага мувофиқ амалга ошириладиган таъмирлаш;

электр энергияси истеъмолчиси — энергетика қурилмалари, ускуналари электр энергияси билан таъминловчи ташкилотнинг тармоғига бевосита уланган, у билан электр тармоқларининг мансублик чегарасига ҳамда электр энергиясини етказиб бериш бўйича тузилган шартномага эга ва ушбу шартнома асосида электр энергиясидан фойдаланиш ҳуқуқи ва шартлари белгиланган корхона, ташкилот, идора (кейинги ўринларда — корхона);

электр энергиясини қабул қилгич (электр қабул қилгич) — ундан фойдаланиш учун электр энергиясини энергиянинг бошқа турига ўзгартирадиган электр қурилма;

электр станциясининг (подстанциясининг) принципиал электр схемаси — электр станциясининг (подстанциясининг) электр қисмининг ишлаш принципи ҳақида дастлабки маълумот ва тасаввур берувчи, ускунанинг таркиби ва унинг боғланишларини акс эттирувчи схема;

таъмир — қурилмаларнинг, ускуналарнинг, жиҳозларнинг, буюмларнинг ишлаш ресурсларини ёки уларнинг таркибий қисмлари созлигини ҳамда ишга яроқлилигини тиклаш бўйича амалга ошириладиган ишлар ёки тадбирлар мажмуи;

жорий таъмир — қурилмаларнинг, ускуналарнинг, жиҳозларнинг, буюмларнинг ишга яроқлилигини таъминлаш ёки тиклаш учун бажариладиган ва уларнинг алоҳида қисмларини алмаштириш ёки тиклашдан ташкил топган таъмир;

техник хизмат кўрсатиш — қурилмалардан, ускуналардан, жиҳозлардан, ўз вазифаси бўйича фойдаланишда, уларни сақлаш ва транспортировка қилишда ишга яроқлилигини ҳамда созлигини сақлаб туриш бўйича амалга ошириладиган ишлар ёки тадбирлар мажмуи;

ток ўтказгич — электр станцияси, подстанцияси ёки цех доирасида электр энергиясини узатиш ва тақсимлаш учун мўлжалланган, изоляторлар ва ушлаб турувчи констукцияларга эга бўлган шиналар ёки симлар шаклида бажарилган қурилма;

трансформатор подстанцияси — трансформатор ёрдамида бир кучланишдаги электр энергиясини бошқа кучланишдаги электр энергиясига ўзгартириш учун мўлжалланган электр подстанцияси;

электр станциясининг (подстанциясининг) бошқарув панели — электр станциясини (подстанциясини) бошқариш, назорат ва ҳимоя қурилмаларидан иборат пультлар ва панелларнинг бир хонада жойлашган тўплами;

электр подстанцияси — электр энергиясини қабул қилиш, тақсимлаш ва унинг параметрларини ўзгартириш учун мўлжалланган ҳамда трансформаторлардан ёки бошқа электр қурилмаларидан, шу жумладан ўзгартиргичлар, бошқариш қурилмалари ва ёрдамчи ускуналардан ташкил топган электр қурилма;

электр тармоғи — электр энергиясини узатиш ва тақсимлаш учун мўлжалланган, подстанциялар, тақсимловчи қурилмалар ва уларни бирлаштирувчи электр узатиш тармоқлари мажмуи;

нейтрали ерга уланган электр тармоғи — нейтралларнинг барчаси ёки бир қисми бевосита ёки ноль кетма — кетлигининг қаршилигига нисбатан кичик қаршиликли қурилма орқали ерга улаш қурилмаси билан уланган ускунаси мавжуд бўлган электр тармоғи;

нейтрали изоляцияланган электр тармоғи — нейтрали ерга уланмаган ёки катта қаршиликли ўлчов, ҳимоя, сигнализация қурилмалари орқали уланган ускунаси мавжуд бўлган электр тармоғи;

электр тақсимловчи пункт — подстанциянинг таркибига кирмайдиган электр тақсимловчи қурилма;

электр тақсимловчи қурилма — бир кучланишда электр энергиясини қабул қилиш ва тақсимлаш учун мўлжалланган ҳамда коммутация аппаратлари мавжуд бўлган электр қурилмаси;

электр ускунаси — мўлжалланишига кўра умумий белгилари билан бирлашган (масалан, вазифаси бўйича — технологик; қўллаш шароитлари бўйича — тропикларда қўлланиладиган, объектга тегишлилиги бўйича — цехга, станокка тегишли) электр қурилмалар мажмуи;

электр станцияси — электр энергиясини ишлаб чиқариш учун мўлжалланган, электр энергиясини ҳосил қилувчи ускуналар ва ёрдамчи ускуналардан ташкил топган, қурилиш қисми мавжуд ёки усиз (кўчма электр станциясида) энергетик қурилма;

электр қурилма — электр энергиясини ишлаб чиқариш ёки ўзгартириш, узатиш, тақсимлаш ёки истеъмол қилиш учун мўлжалланган ўзаро боғланган ускуналар ва иншоотлар мажмуи;

эксплуатация қилиш — буюмнинг ишлатиладиган, сифати сақланиб турадиган ёки тикланадиган ҳаётий цикли босқичи;

стажерлик — иш жойида амалий машғулот ўтиш.

2-боб. Электр қурилмаларини эксплуатация қилишдаги асосий талаблар

1-§. Қоидаларни қўллаш соҳаси ва тартиби

3. «Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари» (кейинги ўринларда — ТЭҚҚ) идоравий мансублигидан ва мулкчилик шаклидан қатъи назар, барча истемолчилар учун мажбурийдир.

4. Истеъмолчиларнинг янгидан монтаж, реконструкция ва модернизация қилинган электр қурилмалари амалдаги Электр қурилмаларининг тузилиши қоидаларига (кейинги ўринларда — ЭҚТҚ) мувофиқ бажарилган бўлиши, шунингдек, мувофиқлик сертификатига эга бўлиши шарт.

Сертификатланмаган электр ускуналаридан фойдаланиш ва уларни эксплуатация қилиш ман этилади.

5. Ушбу Қоидалар истеъмолчиларнинг ишлаб турган, кучланиши 220 кВ гача бўлган электр қурилмаларига татбиқ этилади. Қоидаларда «кучланиши 220 кВ гача бўлган электр қурилмалари» ёки «кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмалари» дейилганда кучланиши тегишлича 220 кВ ва 1000 В бўлган электр қурилмаларини ҳам тушуниш лозим.

Ишлаб турган электр қурилмалари — бу тўлиқ ёки қисман кучланиш остида бўлган ёки исталган вақтда коммутацион аппаратура уланиши билан ёки электромагнит индукция ҳисобига кучланиш берилиши мумкин бўлган қурилмалар ёки уларнинг участкалари тушунилади.

6. Электр хавфсизлиги шартлари бўйича электр қурилмалари кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмаларига ва кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларига бўлинади.

7. Ушбу Қоидаларда кўзда тутилмаган, алоҳида ишлаб чиқариш шартларига ёки махсус электр қурилмаларига эга бўлган истеъмолчиларнинг электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш, соҳада ишлаб чиқилган ва тасдиқланган қоидалар бўйича амалга оширилиши мумкин.

Соҳа қоидалари, ушбу Қоидалар ва Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидалари (кейинги ўринларда — ХТҚ) талабларига қарши бўлмаслиги ва уларни заифлаштирмаслиги шарт.

8. Истеъмолчиларнинг кучланиши 220 кВ дан юқори бўлган электр станциялари, блок станциялари электр қурилмаларига ва бошқа электр қурилмаларига Ўзбекистон Республикаси электр станциялари ва тармоқларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига (кейинги ўринларда — Ўзбекистон Республикаси электр станциялари ва тармоқларини ТЭҚҚ) мувофиқ эксплуатация қилинади.

2-§. Ходимларнинг вазифалари, қоидаларнинг бажарилиши учун жавобгарлик ва назорат

9. Қоидаларнинг мақсади истеъмолчилар электр қурилмалари ва электр тармоқларини ишончли, хавфсиз ва самарали эксплуатация қилишни таъминлаш ҳамда уларни ишга яроқли ҳолатда сақлаб туришдан иборат.

10. Ишлаб турган электр қурилмаларига хизмат кўрсатиш, уларда тезкор алмашлаб улашларни ўтказиш, таъмирлаш, монтаж ёки созлаш ишларини ва синашларни ташкил этиш ва бажариш махсус тайёрланган электротехник ходимлар томонидан амалга оширилади. Корхонанинг мулкчилик шаклидан қатъи назар, электротехник ходимлари энергетика хизмати таркибида бўлишлари шарт.

Корхонада энергетика хизмати бўлмаган тақдирда, истеъмолчиларнинг электр қурилмаларига хизмат кўрсатишни шартнома бўйича ихтисослаштирилган ташкилот ёки бошқа корхонанинг (шу жумладан, тадбиркорлар субъектларининг) электротехник ходимлари амалга ошириши мумкин.

11. Электротехник ходим ўз корхонасининг технологик хусусиятларини аниқ тасаввур қилиши, меҳнат ва ишлаб чиқариш интизомига қатъий риоя қилиши ва барча чоралар билан уларни мустаҳкамлаши керак ҳамда мазкур Қоидалар, ХТҚ, йўриқномалар ва бошқа норматив ҳужжатлар талабларини билиши ва уларга риоя этиши шарт.

12. Мазкур Қоидалар, ХТҚ ва ЁХҚ ни бузишда айбдор шахслар ўз ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлигининг хусусиятига ва улардан келиб чиқадиган оқибатларга қараб, Ўзбекистон Республикасининг амалдаги қонунларига мувофиқ жавобгарликка тортилади.

13. Ушбу Қоидаларнинг бажарилишини таъминлаш учун ҳар бир корхонада корхона раҳбари ёки эгасининг буйруғи билан энергетика хизматининг МТХ орасидан корхона электр тармоғи хўжалиги объектлари умумий ҳолатига жавоб берувчи шахс (кейинги ўринларда — электр хўжалигига жавобгар шахс) тайинланиши шарт.

Электр хўжалигига жавобгар шахс тайинланиши ҳақидаги буйруқ, қоидалар ва йўриқномалар бўйича у билимлар синовидан ўтганидан ва унга электр хавфсизлиги бўйича тегишлича: 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида — V гуруҳ, 1000 В гача кучланишли электр қурилмаларида — IV гуруҳ берилганидан сўнг чиқарилади.

Корхонада бош энергетик лавозими бўлса, унга ушбу корхона электр хўжалигига жавобгар шахснинг мажбуриятлари юкланади. Электр хўжалигига жавобгар шахснинг мажбуриятларини ўриндошлик асосида бажаришга рухсат берилади.

Корхоналарда улар томонидан ўз фаолиятида кучланиши 400 В ва 400 В гача бўлган, аҳолига сотиш учун чакана савдо тармоғига чиқариладиган ҳамда тегишли сифат сертификатига эга бўлган ёритиш қурилмалари, электр асбоблари ва электр машиналаридан фойдаланилганда, электр хўжалигига жавобгар шахсни тайинлаш ёки ишга ёллаш имконияти бўлмаганда, электр хўжалигига жавобгарлик корхона раҳбарига ёки эгасига юклатилиши мумкин.

Бу ҳолда корхона раҳбари ёки эгаси билимлар синовидан ўтмайди ва унга электр хавфсизлиги бўйича тегишли гуруҳ берилмайди. Бунда раҳбар ёки эгаси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Электр энергияси, нефть маҳсулотлари ва газдан фойдаланишни назорат қилиш инспекцияси (кейинги ўринларда — Ўзэнергоинспекция) ҳудудий бўлинмаларида электр хавфсизлиги ва электр ускуналарга хавфсиз хизмат кўрсатиш бўйича йўриқдан ўтиши керак. Ушбу ҳолат «Ўзэнергоинспекция»нинг 400 В гача кучланишли электр ускуналари мавжуд бўлган индивидуал истеъмолчиларни рўйхатга олиш журналида ва эгасининг ариза-мажбуриятида расмийлаштирилиши шарт.

400 В гача кучланишли ёнғин ва портлаш хавфи юқори бўлган хоналарда ва қурилмаларда (автоёқилғи ва газёқилғи қуйиш станциялари ва бошқалар) электр ускуналарни эксплуатация қилувчи корхоналарда, электр хўжалигига жавобгар шахслар электр хавфсизлиги бўйича тегишли гуруҳга эга бўлиши ҳамда билимлар синовини рўйхатга олиш журналида расмийлаштирилиши шарт.

Электр хўжалигига жавобгар шахс узоқ муддат (дам олишда, касал бўлса, хизмат сафарида) бўлмаса, унинг мажбуриятларини бажариш корхона бўйича буйруқ билан унинг ўринбосарига (агар бу штат жадвалида кўзда тутилган бўлса) ёки мазкур Қоидаларнинг 34-банди «а» кичик бандига мувофиқ малака комиссиясида билим синовидан ўтган энергетика хизматининг МТХ орасидан бошқа шахсга юкланади.

Ушбу Қоидаларнинг талабларига мос электротехник ходимлар бўлмаган тақдирда, истеъмолчиларнинг электр қурилмаларини эксплуатация қилиш ман этилади.

Корхонада ушбу Қоидаларнинг талабларига мос электр хўжалигига жавобгар шахс ва электротехник ходимларнинг мавжудлиги учун корхонанинг раҳбари (эгаси) жавобгар бўлади. Корхона раҳбари, шунингдек, мазкур Қоидалар, ўрнатилган тартибда тасдиқланган Электр энергиясидан фойдаланиш қоидалари (кейинги ўринларда — ЭЭФҚ), истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда ХТҚ ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг талаблари бажарилиши учун зарур бўлган барча тадбирларнинг моддий таъминланиши учун жавобгар бўлади.

14. Корхона электр хўжалигига жавобгар шахс қуйидагиларни таъминлаши шарт:

электр қурилмаларининг ишончли, тежамли ва хавфсиз ишлашини;

электр энергиясини тежаш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқилиши ва бажарилишини ҳамда электр қурилмаларнинг хавфсиз ишлашини;

электр ва электротехнологик ускуналар ва тармоқларни, ҳимоя воситалари ва ёнғинга қарши анжомларнинг ишга яроқли ҳолатда сақланишини, уларнинг ушбу Қоидалар, истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда ХТҚ, ЭЭФҚ ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларига мос равишда эксплуатация қилинишини;

энергетика ускуналарида профилактик ва таъмирлаш ишлари ўз вақтида ва сифатли ўтказилиши ташкил этилишини;

электротехник ходимлар ўқитилишини, ХТҚ ва ТЭҚҚ, лавозим ва ишлаб чиқариш йўриқномалари бўйича билимлар синовидан ўтишларини;

фойдаланилаётган энергиянинг ҳисобга олиниши юритилишини;

атроф-муҳитга салбий таъсир кўрсатувчи технологиялар ва иш усуллари ишлатилишининг олди олинишини;

реактив қувват компенсацияси, маҳсулот бирлигини ишлаб чиқариш учун энергия сарфи меъёрини камайтириш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқилишини ва амалга оширилишини;

электр ускуналари ишлашида бузилишлар, бахтсиз ҳодисалар ҳисобга олинишини ва таҳлил қилинишини ҳамда уларнинг юзага келиши сабабларини бартараф этиш чоралари қабул қилинишини;

истеъмол шартномасига мувофиқ режимга риоя этилишини, энергетика тизими юкламаси максимал соатларида диспетчерлик хизмати талаблари бўйича истеъмол қувватининг камайтирилишини;

электротехник ходимлар учун лавозим ва ишлаб чиқариш йўриқномалари ишлаб чиқилишини.

15. Электр хўжалигига жавобгар шахснинг таклифига кўра, корхона раҳбари таркибий бўлинмаларининг электр хўжаликларига жавобгар шахсларни тайинлаши мумкин.

Агар бундай шахслар тайинланмаган бўлса, таркибий бўлинмалар электр хўжалиги учун жавобгарликни, уларнинг ҳудудий жойлашувидан қатъи назар, бош корхона электр хўжалиги учун жавобгар шахс олиб боради.

Таркибий бўлинмалар электр хўжалиги учун жавобгарлар ва корхона электр хўжалигига жавобгар шахс ўртасидаги ўзаро алоқа ва мажбуриятларнинг тақсимланиши уларнинг лавозим йўриқномаларида акс эттирилиши шарт.

16. Агар корхона раҳбари электр таъминоти шартномасини бевосита энергия билан таъминловчи ташкилот билан тузмаган бўлса, ижарага берилган электр ускуналарини эксплуатация қилиш учун жавобгарликнинг тақсимланиши ижарага берувчи ва ижарага олувчи ўртасидаги ижара шартномасида акс эттирилиши шарт.

17. Корхона электр хўжалигига жавобгар шахс:

ишлаб чиқарувчи заводларга — бутланмаган, сифатсиз ёки буюртма хусусиятига, давлат стандартларига ва техник шартларга мос бўлмаган ускуналар келтирилганда;

монтаж қилувчи ташкилотларга — электр монтаж ишлари технологияси бузилганда, сифатсиз монтаж қилинганда, лойиҳа ҳужжатларидан четга чиқилганда ва монтаж жараёнида ускуналар шикастланганда;

электр таъминоти ташкилотига — электр энергиясининг сифатсиз параметрларида ва корхона электр таъминоти бузилишларида ўз вақтида даъво (рекламация) бериши шарт.

18. Ушбу Қоидаларнинг бузилишларини пайқаган, шунингдек, электр қурилмалари ёки ҳимоя воситаларининг ишга яроқсизлигини сезган ҳар бир ходим, зудлик билан бевосита ўзининг раҳбарига, у бўлмаганда эса — юқори турувчи раҳбарга бу ҳақда хабар бериши шарт.

Электр қурилмадаги носозлик атрофдаги кишиларга ёки қурилманинг ўзига аниқ хавф туғдирган ҳолларда, уни пайқаган ходимнинг ўзи бартараф қила олса, буни зудлик билан амалга ошириши, шундан кейин бевосита бошлиқни хабардор қилиши керак. Носозликни бартараф қилиш хавфсизлик қоидаларига қатъий риоя қилган ҳолда амалга оширилади.

19. Электр қурилмасининг ишидаги ҳар бир бузилиш ишлаб чиқарувчи заводнинг йўриқномаларига кўра текширилиши ва ҳисобга олиниши шарт.

Текшириш материаллари асосида электр қурилмаларининг ишида шунга ўхшаш бузилишларнинг олдини олиш бўйича аварияга қарши чора-тадбирлар ишлаб чиқилиши керак.

Электр қурилмалари ишидаги бузилишлар учун қуйидагилар шахсан жавобгардир:

бевосита электр қурилмага хизмат кўрсатувчи тезкор ходимлар − уларнинг айби билан юз берган бузилишлар учун, шунингдек, улар томонидан хизмат кўрсатиш участкасида электр қурилманинг ишидаги бузилишлар нотўғри бартараф этилганлиги учун;

ускунани таъмирлаётган таъмирловчи ва тезкор таъмирловчи ходимлар — таъмирлаш сифати пастлиги туфайли келиб чиққан ишдаги бузилишлар учун;

корхонанинг, таркибий бўлинмаларнинг бош муҳандислари ва энергетиклари, электр цехи бошлиқлари ва энергетика хизматининг бошқа МТХ — уларнинг айби билан электр қурилмаларни ишлашида юз берган бузилишлар учун, технологик хизматлар раҳбарлари ва мутахассислари, электротехнологик ускуналарни эксплуатация қилишдаги бузилишлар учун, шунингдек, ўз вақтида ва қониқарли техник хизмат кўрсатиш ҳамда аварияга қарши чора-тадбирларнинг бажарилиши таъминламагани учун.

20. Ҳар бир бахтсиз ҳодиса, шунингдек, ХТҚ бузилишининг бошқа ҳолатлари ўрнатилган тартибда синчиклаб текширилиши, уларнинг пайдо бўлиш сабаблари, жавобгар шахслар аниқланиши ва бундай ҳолатларнинг олдини олиш учун чоралар кўрилиши шарт.

21. Электр токидан шикастланишдан юзага келган бахтсиз ҳодисалар учун бевосита қоидаларни бузган хизмат кўрсатувчи шахслар ва бахтсиз ҳодисалар юзага келиши ҳолатини истисно этувчи ташкилий-техник тадбирлар бажарилишини таъминламаган маъмурий-техник ходимлар масъулдир.

22. Мазкур Қоидалар талабларига риоя этилиши учун давлат энергетика назорати «Ўзэнергоинспекция» ва унинг ҳудудий бўлинмалари томонидан ўрнатилган тартибда амалга оширилади.

Корхоналарда мазкур Қоидалар талабларига риоя этилишини текшириш ва назоратни, «Ўзэнергоинспекция» ва унинг ҳудудий бўлинмаларидан ташқари, корхонанинг хавфсизлик техникаси бўлимлари ва юқори турувчи ташкилотлар амалга оширадилар.

3-§ . Ходимларга қўйиладиган талаблар

23. Электр қурилмаларини эксплуатация қилиш махсус тайёрланган электротехник ходимлар томонидан амалга оширилишии керак.

Корхонанинг электротехник ходимлари қуйидагиларга бўлинади:

электр ускуналарида тезкор алмашлаб улашларни, таъмирлаш, монтаж ва созлаш ишларини ташкил қилувчи ва бу ишларда бевосита иштирок этувчи, тезкор, таъмирлаш ёки тезкор-таъмирловчи ходимлар ҳуқуқларига эга бўлган маъмурий-техник ходимларга;

тезкор бошқаришни ва тезкор алмашлаб улашларни амалга ошириш рухсат этилган ходимлар тоифасига ва ушбу ишловчиларни бевосита бошқариш учун тайинланган шахсларга тааллуқли тезкор ходимларга (агар бўлиниши талаб этилмаса, кейинчалик тезкор ва тезкор-таъмирловчи ходимлар тезкор ходимлар деб аталади);

электр ускуналарини таъмирлаш, реконструкция ва монтаж қилиш бўйича барча ишларни бажарувчи таъмирловчи ходимларга. Ушбу тоифага, шунингдек, мажбуриятига синашларни, ўлчашларни амалга ошириш, электр аппаратларни созлаш ва ростлаш ҳамда бошқа ишлар кирадиган ихтисослаштирилган хизмат (масалан, синаш лабораториялари, автоматика ва назорат-ўлчаш асбоблари хизмати ва бошқалар) ходимлари ҳам киради;

тасдиқланган ҳажмда ўзига бириктирилган электр қурилмаларида тезкор ишларни бажариш учун махсус ўқитилган ва тайёрланган, таъмирловчи ходимлар тоифасидан бўлган тезкор-таъмирловчи ходимларга.

Корхонанинг энергетика хизмати таркибига кирмаган, ишлаб чиқариш цехлари ва участкаларининг электр технологик қурилмалари эксплуатация қилинишини амалга оширадиган ва электр хавфсизлиги бўйича II ва ундан юқори гуруҳга эга бўлган электр технологик ходимлар ўзларининг ҳуқуқлари ва мажбуриятлари бўйича электротехник ходимларга тенглаштирилади ҳамда техник жихатдан корхонанинг энергетика хизматига бўйсунадилар.

24. Электр хавфсизлиги бўйича II — V гуруҳга эга бўлган электротехник ходимларга қуйидаги талаблар қўйилади:

18 ёшга тўлмаган шахсларга электр қурилмаларида мустақил ишлашга рухсат этилмайди;

электротехник ходимлардан бўлган шахслар ишлаб чиқаришга ҳалақит берадиган (доимий шаклдаги) касалликка ва майибликка эга бўлмаслиги шарт;

электротехник ходимлар тегишли назарий ва амалий тайёргарликдан кейин билимлар текширувидан ўтишлари ҳамда электр қурилмаларида ишлаш учун рухсат берувчи гувоҳномага эга бўлишлари шарт.

25. Университет, институт, коллеж, лицейнинг 18 ёшга тўлмаган иш ўрганувчиларини амалда ишлаб турган электр қурилмаларида бўлишларига 1000 В гача кучланишли қурилмаларда электр хавфсизлиги бўйича III гуруҳдан кам бўлмаган ва 1000 В дан юқори кучланишли қурилмаларда — IV гуруҳдан кам бўлмаган электротехник ходимнинг доимий назорати остида рухсат этилади.

18 ёшга тўлмаган иш ўрганувчиларни мустақил ишлашга қўйиш ва уларга электр хавфсизлиги бўйича III ва ундан юқори гуруҳни бериш ман этилади.

26. Ишлаб турган электр қурилмаларига хизмат кўрсатувчи электротехник ходимларнинг соғломлик ҳолати ишга қабул қилинаётганда тиббий текширув билан аниқланади ва кейинчалик соғлиқни сақлаш органлари томонидан белгилаган муддатларда даврий текширилиб турилади.

27. Электротехник ходимлар мустақил ишга тайинлангунга қадар ёки электр қурилмаларини эксплуатация қилиш билан боғлиқ бўлган бошқа ишга (лавозимга) ўтганда, шунингдек, ушбу лавозимда 1 йилдан ортиқ меҳнат фаолиятини олиб бормаганда, иш жойида ишлаб чиқаришни ўрганиши шарт.

Ишлаб чиқаришни ўрганиш учун хизматчига ускуналар, аппаратура, тезкор схемалар билан танишиш билан бир вақтда, ушбу лавозим учун зарур ҳажмда:

мазкур Қоидаларни, истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда ХТҚ, ЭҚТҚ, ЭЭФҚ;

лавозим ва ишлаб чиқариш йўриқномаларини;

меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича йўриқномаларни;

ушбу корхонада амал қилувчи бошқа қоидалар, меъёрий ва эксплуатация ҳужжатларини ўрганишга етарли бўлган муддат берилиши керак.

28. Ишлаб чиқаришни ўрганиш дастурини қоидалар ва йўриқномаларнинг зарур бўлимларини кўрсатган ҳолда ишлаб чиқариш бўлинмасининг жавобгар шахси тузади ва корхона электр хўжалигига жавобгар шахс ёки бош муҳандис тасдиқлайди.

Ўрганаётган ходим ўрганиши мобайнида корхона (МТХ учун) ёки бўлинма (ишчилар учун) фармойиши билан электротехник ходимлар орасидан тажрибали хизматчига бириктирилади.

29. Ўрганаётган ходим тезкор алмашлаб улашларни, кўриб чиқиш ёки электр ускунасидаги бошқа ишларни фақатгина ўргатаётган ходимнинг рухсати асосида унинг назорати остида амалга ошириши мумкин.

Ўрганаётган ходимнинг ҳаракатлари тўғрилигига ва ушбу Қоидаларга, шунингдек, хавфсизлик техникаси Қоидаларига риоя қилинишига ўрганаётган ходимнинг ўзи ва ўргатаётган ходим жавобгар бўлади.

30. Ишлаб чиқаришни ўрганиш тугаганидан сўнг ўрганаётган ходим 28-бандда кўзда тутилган ҳажмда малака комиссиясида билимлар текширувидан ўтиши шарт. Унга ХТҚга кўра тегишли электр хавфсизлик гуруҳи (II — V) берилиши керак.

Бошқа корхонага ишга ўтганда, ўриндошлик бўйича ишлашда ёки бир корхона доирасида бошқа ишга (лавозимга) ўтганда ёки ишда 1 йилдан ортиқ танаффус бўлганда, билимлар текширувидан муваффақиятли ўтган электротехник ходимлардан бўлган шахсга комиссия қарори билан электр хавфсизлиги бўйича бошқа ишга (лавозимга) ўтгунга қадар ўриндошлик ёки ишдаги танаффусгача бўлган электр хавфсизлик гуруҳи тасдиқланиши мумкин.

31. Тезкор ва тезкор-таъмирловчи ходимлардан бўлган ҳар бир хизматчи, шунингдек, юқори кучланишли синовларни ўтказувчи синов лабораториялари ходимлари билимлар текширувидан ўтганидан кейин камида икки ҳафта мобайнида тажрибали хизматчи раҳбарлигида иш жойида дублёрликдан ўтиши керак. Шундан сўнг у мустақил тезкор ишларни бажаришга, юқори кучланиш остида синашларни ўтказишга қўйилиши мумкин.

Стажировкага ва мустақил ишлашга ижозат, МТХ учун корхона бўйича ишчилар учун эса цех бўйича фармойиш билан расмийлаштирилади.

Таъмирловчи ходимлар учун дублёрлик қилиш талаб қилинмайди.

32. Даврий билимлар синови қуйидаги муддатларда ўтказилиши шарт:

ишлаб турган электр қурилмаларига бевосита хизмат кўрсатувчи ёки уларни созлаш, электр монтаж қилиш, таъмирлаш ишларини амалга оширувчи ёки профилактик синовларни ўтказувчи электротехник ходимлар учун, шунингдек, ушбу ишларни ташкил қилувчи ва фармойишларни расмийлаштирувчи ходимлар учун 1 йилда 1 марта;

аввалги гуруҳга кирмайдиган электротехник ходимлардан бўлган МТХлар, шунингдек, электр қурилмаларини назорат қилишга рухсат берилган хавфсизлик техникаси бўйича муҳандислар учун 3 йилда 1 марта.

Текширув натижасига асосан ходимларнинг даврий билимлар синови муддати малака комиссияси томонидан қисқартирилиши мумкин.

Агар гувоҳноманинг амал қилиш муддати таътилга ёки касаллик вақтига тўғри келса, бу ҳолда гувоҳноманинг амал қилиш муддатини ишга тушган кундан бошлаб 1 ойга узайтиришга рухсат берилади. Гувоҳномани амал қилиш муддатини узайтириш ҳақидаги қарор махсус расмийлаштирилмайди.

Қонирқарсиз баҳо олган ходим гувоҳномасининг амал қилиш муддати, агар билимлар синовини қайд этиш журналида ходимни электр ускуналарида ишлашдан вақтинча четлатилганлиги ҳақида комиссиянинг махсус қарори чиқарилмаган бўлса, комиссия томонидан белгиланган иккинчи ёки учинчи синовга қадар бўлган муддатгача автоматик тарзда узайтирилади.

33. Мазкур Қоидаларни, ХТҚни ёки ишлаб чиқариш йўриқномаларини бузган шахслар навбатдан ташқари билимлар текширувидан ўтишга жалб этилишлари керак.

Шунингдек, навбатдан ташқари билимлар текшируви қуйидаги ҳолларда ҳам ўтказилади:

билимлари қониқарсиз бўлганда, малака комиссияси белгилаган муддатларда, лекин охирги текшурув кунидан 2 ҳафтадан олдин ва 1 ойдан кеч бўлмаган муддатда;

янги технологиялар, электр қурилмалари ва ускуналари жорий этилганда;

ишдаги танаффус бир йилдан ортиқ бўлганда.

бошқа ишга ўтказилганда;

мазкур Қоидаларнинг ва ХТҚнинг янги таҳрири амалга киритилганда;

«Ўзэнергоинспекция» инспекторининг ёзма кўрсатмаси бўйича.

Билимлар синовида учинчи марта қониқарсиз баҳо олган ходим бошқа, электр қурилмаларига хизмат кўрсатиш билан боғлиқ бўлмаган ишга ўтказилиши шарт.

34. Ушбу Қоидалар ва ХТҚ бўйича билимлар синови таркиби камида 3 кишидан иборат бўлган малака комиссияси томонидан ўтказилиши шарт:

а) корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс, унинг ўринбосари ва лавозим йўриқномасига кўра электр хўжалигини назорат қилувчи меҳнат муҳофазаси ва хавфсизлик техникаси бўйича муҳандиси учун бош муҳандис ёки корхона раҳбари (комиссия раиси), «Ўзэнергоинспекция» инспектори ва жойлардаги Ўзбекистон Республикаси Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги ёки корхонанинг касаба уюшмаси қўмитаси вакили таркибидаги комиссия томонидан;

б) корхонанинг ишлаб чиқариш цехлари ва бўлинмаларининг электр хўжалигига жавобгар шахслар, электр ҳўжалигининг таркибий бўлинмалари бошлиқлари ва бошлиқ ўринбосарлари учун корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс ёки унинг ўринбосари (раис), мазкур Қоидаларнинг ушбу банди «а» кичик бандига мувофиқ комиссияда билим текширувидан ўтган меҳнат муҳофазаси ва хавфсизлик техникаси бўйича муҳандис (хавфсизлик техникаси ва меҳнат муҳофазаси бўлими вакили), энергетика хизмати вакили таркибидан иборат комиссия томонидан;

в) қолган муҳандис-техник ходимлар учун мазкур Қоидаларнинг ушбу банди «б» кичик бандига мувофиқ кимиссияда билим текширувидан ўтган, электр хавфсизлиги бўйича V гуруҳга (ёки 1000 В гача кучланишли электр қурилмалари учун IV гуруҳга) эга комиссия текширувидан ўтган шахс — раис ва энергетика хизмати, меҳнат муҳофазаси ва хавфсизлик техникаси бўлими ёки касаба уюшмаси вакилидан иборат комиссия томонидан;

г) қолган электротехник ходимлар учун таркиби корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан белгиланган ва тасдиқланган бир неча комиссиялар тузилиши мумкин;

д) корхона электр хўжалигига жавобгар шахснинг билимлари синовини «Ўзэнергоинспекция» инспектори иштирокида таъсисчи корхона малака комиссиясида ўтказишга рухсат этилади;

е) Ўзбекистон Республикаси Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси (кейинги ўринларда — Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси) назоратидаги электр қурилмаларига хизмат кўрсатаётган ёки уларни эксплуатациясини бошқараётган раҳбарлар ва муҳандис-техник ходимларнинг билимлари синови Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси вакили иштирокида ўтказилиши шарт. Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси вакиллари комиссияда иштирок этиши учун комиссия фаолияти ҳақида камида 5 кун олдин хабардор қилиниши керак. Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси вакили келмаган ҳолда, комиссия унинг иштирокисиз фаолият кўрсатади.

Бирламчи билим синовидан ташқари барча турдаги синовларда компьютер техникасидан фойдаланишга рухсат берилади; бунда билимлар синови журналидаги ёзувлар бекор қилинмайди.

Юқорида келтирилганларда:

навбатдаги текширув вақти билимлар охирги текширилган санага мос равишда белгиланади;

«Ўзэнергоинспекция» ва меҳнат муҳофазаси ва хавфсизлик техникаси хизмати вакиллари «б» , «в» ва «г» кичик бандларда кўрсатилган ходимлар билими текшируви комиссияларида ўз хоҳишларига кўра иштирок этишлари мумкин;

«б» ва «в» кичик бандлардаги комисcия таркибини корхонанинг бош муҳандиси тасдиқлайди.

35. Қоидалар бўйича билимлар синови синалаётган ходим ишлаётган корхона комиссиясида ўтказилиши шарт. 34-банднинг «д» кичик бандида кўзда тутилган ҳолатлар бундан мустасно. Бирор-бир бошқа комиссияда билимлар синовини ўтказилиши ман этилади.

36. Ҳар бир ходимнинг билимлари синови алоҳида ўтказилади ва расмийлаштирилади. Билимлар синови натижалари ўрнатилган шаклдаги журналга киритилади ҳамда комиссиянинг барча аъзолари томонидан имзоланади.

Билимлар синовидан муваффақиятли ўтган ходимга электр хавфсизлиги бўйича тегишли гуруҳ (II — V) берилган ҳолда билимлар текшируви ҳақида белгиланган шаклдаги гувоҳнома берилади.

Гувоҳнома у ёки бу электр қурилмаларига маъмурий техник ходим сифатида тезкор, таъмирловчи ёки тезкор-таъмирловчи ҳуқуқлари билан хизмат кўрсатиш, тезкор, таъмирловчи ёки тезкор-таъмирловчи, шунингдек, электр хавфсизлиги бўйича II ва ундан юқори гуруҳга эга электр-технолог ходим сифатида хизмат кўрсатиш ҳуқуқини беради.

Агар текширилаётган ходим бир вақтнинг ўзида махсус ишларни бажариш ҳуқуқини берувчи билимлар текширувидан ўтган бўлса, бу ҳақда билимлар синови журналида ва гувоҳнома графасида белгилаб қўйилади.

Электр қурилмаларига жавобгар шахснинг билимларни синовдан ўтказган комиссияда электр хавфсизлиги бўйича IV гуруҳ ҳажмида билимлар синовидан ўтган электр қурилмаларини назорат қилувчи меҳнат муҳофазаси ва хавфсизлик техникаси бўйича муҳандисга мазкур корхона электр қурилмалари устидан назорат олиб бориш ҳуқуқини берувчи гувоҳнома берилади.

Мазкур Қоидалар, ХТҚ ва меҳнат муҳофазаси ҳамда хавфсизлик техникаси йўриқномалари бўйича билимлар текширувидан ўтмаган хавфсизлик техникаси бўйича муҳандисга, электротехник ходимларга ҳеч қандай кўрсатмалар беришга рухсат этилмайди.

37. Ишга янги қабул қилинган, қоидалар ва йўриқномалар бўйича билимлар синовидан ўтмаган ёки муддати ўтган билимлар синови гувоҳномасига эга электротехник ходимлар ( 32-бандда кўрсатилган гувоҳноманинг амал қилиш муддатини узайтириш ҳолларидан ташқари) электр хавфсизлиги бўйича I гуруҳга эга шахсларга тенглаштирилади.

Электр хавфсизлиги бўйича I гуруҳ, шунингдек, электр токидан шикастланиш хавфи юзага келиши мумкин бўлган ишларни бажариш билан боғлиқ бўлган, электротехник бўлмаган ходимларга ҳам берилади.

38. Электротехник бўлмаган ходимларга электр хавфсизлиги бўйича I гуруҳ ҳар йили корхона, цех, участка электр хўжалигига жавобгар шахс ёки унинг ёзма кўрсатмасига биноан III дан паст бўлмаган электр хавфсизлиги гуруҳига эга шахс томонидан хизмат кўрсатилаётган қурилмада хавфсиз ишлаш усуллари текширилгандан кейин берилади. Электр ҳавфсизлиги бўйича I гуруҳ берилиши махсус журналда текширувчи ва текширилаётган имзоси билан расмийлаштирилади.

Бунда билимлар синови ҳақида гувоҳнома берилиши талаб қилинмайди.

Ишлаш жараёнида I гуруҳ ходимлари ҳар йили билимлар синовидан ташқари даврий равишда йўриқдан ўтадилар.

39. Электр хавфсизлиги бўйича I гуруҳга эга шахслар, II — V гуруҳга эга шахслар ўтказаётган электротехник қурилмаларни таъмирлаш, созлаш ва синаш бўйича ишларда, фақат ХТҚда кўрсатилган ҳолларда иштирок этишлари мумкин.

40. Электр хавфсизлиги бўйича I ва ундан юқори гуруҳга эга электротехнологик ходимлар билимларининг ўз вақтида синалишига корхонанинг участка, цех ва бошқа таркибий қисмлари раҳбарлари жавобгардир.

41. Корхонада электротехник ходимлар билан уларнинг малакасини, мазкур Қоидалар, ХТҚ, ЭҚТҚ ва меҳнатни муҳофаза қилиш йўриқномалари бўйича билимларини оширишга, илғор тажрибани ва электр қурилмага хизмат кўрсатишнинг хавфсиз усулларини ўрганишга, авария ва шикастланишнинг олдини олишга қаратилган мунтазам иш олиб борилиши шарт.

Ташкил этилаётган техник ўқиш ҳажмини, аварияга қарши машғулотларни ўтказиш зарурлигини корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс аниқлайди.

4-§. Электр хўжалигини тезкор бошқариш

42. Корхона — электр энергия истеъмолчиси электр хўжалигини бошқариш тизими, бутун корхонанинг бошқарув тизимига бирлашган энергохўжалигини бошқаришнинг таркибий қисми ҳисобланади ва қуйидагиларни таъминлаши шарт:

корхонанинг электр энергиясига бўлган эҳтиёжини қондириш учун унинг электр таъминоти тизимини тезкор ривожлантиришни;

меҳнат самарадорлигини ошириш ва энерготежамкорлик бўйича тадбирларни амалга ошириш йўли билан электр хўжалигининг самарали ишлашини;

ускуналарнинг ишончли, хавфсиз ва авариясиз ишлашини оширишни;

техник қайта қуролланиш ва электр хўжалигини реконструкция қилиш, ускуналарни модернизациялаш йўли билан асосий ишлаб чиқариш фондларини янгилашни;

янги техникани, эксплуатация қилиш ва таъмирлаш технологияларини, ишлаб чиқариш ва меҳнатни ташкил қилишнинг самарали ҳамда хавфсиз усулларини жорий қилиш ва ўзлаштиришни;

ходимларнинг малакасини оширишни, меҳнатнинг илғор усулларини, иқтисодий билимларни тарғиб этишни, рационализаторлик ва ихтирочиликни ривожлантиришни;

таъминловчи энергетика тизими билан келишилган ҳолда электр хўжалигини, шу жумладан ўзининг электр энергияси манбаларини тезкор-диспетчерлик бошқарувини;

ўзининг электр қурилмаларининг техник ҳолати ва автоном ишловчи (блок станция ҳисобланмайдиган) ўзининг электр энергияси манбаларининг эксплуатациясини назорат қилишни;

таъминловчи энергетика тизими унга берган иш режимларига корхона томонидан риоя этилишини назорат қилишни.

43. Электр таъминоти тизими таркибида ўзининг электр энергияси манбалари, электр тармоқлари ва электр энергияси қабул қилгичлари мавжуд бўлган корхоналарда уларнинг ишини, вазифалари қуйидагилардан иборат бўлган узлуксиз диспетчерлик бошқаруви ташкил этилиши керак:

ўзининг электр станциялари ва тармоқларининг электр таъминоти узлуксизлигини белгиловчи иш режимларини ишлаб чиқиш, таъминловчи энергетика тизими билан келишиш ҳамда уларни амалга киритиш;

электр энергияси сифатига бўлган талабларни бажариш;

истеъмол режимларига риоя қилган ҳолда электр таъминоти тизимининг тежамкор ишлашини ва энергия ресурсларидан оқилона фойдаланишни таъминлаш;

электр энергиясини ишлаб чиқаришда, уни энергиянинг бир туридан бошқа турига ўзгартиришда, узатишда, тақсимлашда авариялар ҳамда бошқа технологик бузилишларнинг олдини олиш ва бартараф этиш.

Бундай корхоналарда диспетчерлик бошқаруви, энергетика тизимининг миллий диспетчерлик хизмати, электр тармоғи корхоналарининг диспетчерлик хизмати ёки туман электр тармоғининг тезкор-диспетчерлик хизмати билан келишув бўйича амалдаги электр станциялари ва тармоқларининг ТЭҚҚ талабларига мос равишда ташкил қилиниши шарт.

Шундай диспетчерлик бошқаруви хусусий электр энергияси манбаига эга бўлмаган, лекин ўзининг электр таъминоти тизимида мустақил электр тармоғи корхоналари мавжуд бўлган корхоналарда ҳам ташкил этилиши керак.

44. Диспетчерлик бошқаруви иерархик тузилиш бўйича ташкил қилиниши керак. Бунда тезкор назорат ва бошқарув функцияларининг босқичлар ўртасида тақсимланиши, шунингдек, бошқарувнинг қуйи босқичдагиларини юқоридагиларга бўйсунуви кўзда тутилиши керак.

Корхоналар — электр энергияси истеъмолчиларининг электр таъминоти схемасига қараб улар учун диспетчерлик бошқарувнинг юқори босқичи бўлиб, таъминловчи энергетика тизимининг диспетчер хизматлари (энергетика тизимининг миллий диспетчер хизмати, электр тармоқлари корхоналарининг диспетчерлик хизмати ёки туман электр тармоғининг тезкор-диспетчерлик гуруҳи) корхонанинг диспетчер хизмати ҳисобланади.

Диспетчерлик бошқаруви вазифаларини ҳал этиш учун истеъмолчи таъминловчи энергетика тизимнинг диспетчерлик пунктлари билан зарур алоқа ва телемеханика воситаларига эга бўлиши шарт.

45. Ҳар бир диспетчер босқичи учун ускуналар ва иншоотлар бошқарувининг икки тоифаси — тезкор бошқарув ва тезкор юритув белгиланган бўлиши шарт.

46. Навбатчи диспетчернинг тезкор бошқарувида улар ёрдамида бажариладиган операциялар бўйсинувидаги тезкор ходимнинг ҳаракатини мувофиқлаштиришни, бир нечта объектларда режимларни келишиб ўзгартиришни талаб қиладиган ускуна, электр узатиш тармоқлари, ток ўтказгичлар, релели ҳимоя қурилмалари, аварияга қарши ва режим автоматикаси тизимининг аппаратураси, диспетчерлик ва технологик бошқарув воситалари бўлиши керак.

Кўрсатилган ускуналар ва қурилмаларда операциялар навбатчи диспетчер раҳбарлигида ўтказилиши шарт.

47. Навбатчи диспетчер тезкор юритувида турли энергетика объектларининг ходимлари ҳаракатларини мувофиқлаштириш талаб этилмайдиган, лекин уларнинг ҳолати ва режими электр тармоғининг режимига ва ишончлилигига, шунингдек, аварияга қарши автоматика қурилмаларини созлашга таъсир кўрсатадиган ускуналар, электр узатиш тармоқлари, ток ўтказгичлар, релели ҳимоя қурилмалари, аварияга қарши ва режим автоматикаси тизимларининг аппаратураси, диспетчерлик ва технологик бошқарув воситалари бўлиши керак.

Кўрсатилган ускуналар ва қурилмаларда операциялар навбатчи диспетчер рухсати билан амалга оширилиши шарт.

48. Корхона электр таъминоти тизимининг барча электр узатиш тармоқлари, ток ўтказгичлари, ускуналари ва қурилмалари диспетчерлик бошқаруви босқичлари бўйича тақсимланиши шарт.

Корхона навбатчи диспетчерининг тезкор бошқарувидаги ёки тезкор юритувидаги электр узатиш тармоқлари, ток ўтказгичлар, ускуналар ва қурилмалар рўйхати таъминловчи энергетика тизимининг тезкор-диспетчерлик бошқарув бўйича қарорларини ҳисобга олган ҳолда тузилиши, у билан келишилган бўлиши ва корхонанинг техник раҳбари (бош муҳандиси) томонидан тасдиқланган бўлиши керак.

49. Диспетчерлик бошқарувининг турли босқичларидаги ходимларнинг ўзаро муносабатлари ўрнатилган тартибда келишилган ва тасдиқланган тегишли низомларда ҳамда йўриқномаларда тартибга солинган бўлиши шарт.

50. Электр хўжалигини тезкор бошқарув тизимига эга ҳар бир корхона вазифалари қуйидагилардан иборат бўлган бўлиши шарт:

талаб қилинган, шу жумладан энергетика тизими томонидан берилган иш режимларини юритиш;

электр қурилмаларида алмашлаб улашларни амалга ошириш;

аварияли бузилишларни бартараф этиш ва электр энергияси истеъмолининг талаб этилаётган режимини тиклаш;

электр қурилмаларида таъмирлаш ишларини бажаришга тайёрлаш.

51. Тезкор бошқарувнинг ташкилий тузилиши ва шакли корхона раҳбарияти томонидан энергетика хизмати ҳақидаги низомга мувофиқ хизмат кўрсатишнинг ҳажмидан, ускуналарнинг мураккаблигидан ва ишнинг неча сменалигидан келиб чиққан ҳолда белгиланади.

52. Электр хўжалигини тезкор бошқариш бошқарув панелидан (пунктидан), диспетчерлик бошқарув пунктидан ёки ушбу мақсад учун мосланган бошқа электротехник хонадан амалга оширилади.

Тезкор бошқарув пунктлари зарур алоқа воситалари билан жиҳозланади.

53. Тезкор бошқарув панелларида (пунктларида) ва шу мақсадда мосланган бошқа хоналарда қуйидагилар бўлиши шарт:

корхонанинг электр таъминоти схемалари;

тезкор ҳужжатлар (тезкор журнал, нарядлар, алмашлаб улаш бланкалари ва бошқалар);

тезкор ишни юритиш учун рўйхатлар ва йўриқномалар;

ёнғин ўчиришнинг бирламчи воситалари ва ёнғин ҳақида автоматик равишда хабар бериш қурилмалари;

электр хоналари, куч панеллари, шкафлар ва бошқаларнинг калитлари учун қулфланадиган қути, шунингдек, қоидаларда кўзда тутилган бошқа воситалар ва ҳужжатлар.

54. Тезкор хизмат кўрсатиш қуйидагилардан иборат:

барча электр ускуналарнинг ҳолатлари ва иш режимларини доимий назорат қилиш;

ускуналарни даврий кўрикдан ўтказиш;

ускуналардаги электр қурилмаларида режада кўзда тутилмаган, ҳажми катта бўлмаган ишларни (жорий эксплуатация қилиш тартибида бажариладиган ишлар рўйхатига биноан) бажариш;

тезкор алмашлаб улашларни амалга ошириш;

таъмирлаш бригадалари учун схемалар ва иш жойларини тайёрлаш, уларнинг ишлашига ижозат бериш, иш пайтида уларни назорат қилиш ҳамда барча ишлар тугагандан сўнг схемани тиклаш.

55. Бошқарув панелларида, шу жумладан телемеханизациялашган панелларда амалдаги мнемоник схемалар йўқ бўлса, барча аппаратларнинг ҳақиқий ҳолати ва ерга улагичларнинг қўйилган жойи, кўчма ерга улагичларнинг тартиб рақами кўрсатилган ҳолда, электр бирикмаларнинг тезкор схемаси ёки схема-макети бўлиши шарт.

Электр қурилмаларида ўтказилаётган уланиш схемаларининг барча ўзгаришлари, шунингдек, ерга улагичлар қўйиладиган жойлар операциялар ўтказилгандан кейин схемада акс эттирилиши шарт.

56. Бирон-бир ишни бажариш учун электротехник бўлмаган ходимнинг оғзаки буюртмаси бўйича ўчирилган электр ускуналари, фақат ўчиришга буюртма берган шахснинг ёки унинг ўрнидаги хизматчининг талаби бўйича уланади.

Электротехник бўлмаган ходим буюртмаси бўйича вақтинча ўчирилган электр ускунани ишга туширишдан аввал тезкор ходим ускунани кўздан кечириши, уни кучланиш остига қўйишга тайёр эканлигига ишонч ҳосил қилиши ва унда ишлаётган ходимларни ускуна ишга туширилаётганлиги ҳақида огоҳлантириши мажбурийдир.

Электр ускунани ўчиришга буюртмани расмийлаштириш тартиби электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан тасдиқланган бўлиши шарт.

57. Ҳар бир электр қурилма учун ускунанинг нормал иш режимларидаги барча кучланишлар учун корхонанинг, участканинг, цехнинг электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан тасдиқланган бир чизиқли электр уланиш схемалари тузилган бўлиши шарт.

58. Ҳар бир диспетчерлик пунктида, корхона электр таъминоти тизимининг бошқарув панелида ва доимий навбатчи ходим мавжуд бўлган объектда, юқори турган тезкор-диспетчерлик бошқаруви органининг намунавий йўриқномаларига мувофиқ тузилган, авариявий ҳолатларнинг олдини олиш ҳамда бартараф этиш бўйича маҳаллий йўриқномалар бўлиши шарт.

59. Авариявий бузилишларни бартараф қилишда тезкор-диспетчерлик бошқарувининг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:

бузилишлар ривожланишининг олдини олиш, ходимларнинг электр токидан шикастланишига ва авария таъсир қилмаган ускуналарнинг бузилишига йўл қўймаслик;

истеъмолчилар электр таъминотини ва электр энергиясининг нормал параметрларини зудлик билан тиклаш;

корхона ва унинг алоҳида бўлинмаларини электр таъминоти тизимининг авариядан кейинги энг ишончли схемасини яратиш;

ўзи ўчган ва ўчирилган ускуналар ҳолатини аниқлаш ва имкон борича уларни ишга тушириш.

60. Подстанциялар, панеллар, йиғмалар ва тақсимловчи қурилмаларнинг (кейинги ўринларда — ТҚ) электр схемаларида алмашлаб улашлар ушбу ускуналар бошқарувида ёки юритувида бўлган юқори турувчи тезкор ходимнинг фармойиши билан ёки хабардорлигида, корхонада қабул қилинган тартиб бўйича оғзаки ёки телефон орқали берилган фармойиш бўйича тезкор журналга ёзиш орқали амалга оширилади.

Алмашлаб улашларни бевосита электр қурилмага хизмат кўрсатувчи тезкор ходим амалга ошириши керак.

Алмашлаб улашлар ҳақидаги фармойишда уларнинг кетма-кетлиги кўрсатилиши шарт. Фармойиш — фақат у берилган шахс томонидан ижро этилганлиги тўғрисидаги хабар олинганидан кейин бажарилган деб ҳисобланади.

Кечиктириб бўлмайдиган ҳолатларда (бахтсиз ҳодиса, табиий офат, шунингдек. аварияни бартараф қилишда) маҳаллий йўриқномаларга кўра алмашлаб улашларни юқори турувчи тезкор ходимнинг фармойишисиз ёки хабардорлигисиз, кейинчалик унга хабар бериш ва тезкор журналга ёзиш орқали бажаришга рухсат берилади.

Тезкор алмашлаб улашларни амалга ошириш ҳуқуқига эга бўлган шахсларнинг рўйхатини электр хўжалигига жавобгар шахс тасдиқлайди.

Тезкор мулоқотлар олиб бориш ҳуқуқига эга бўлган шахсларнинг рўйхати энергия билан таъминловчи ташкилотга тақдим этилади.

61. Алмашлаб улашни амалга оширишга фармойиш бераётган шахс, тезкор схема бўйича кўзда тутилаётган операциялар кетма-кетлиги тўғрилигини олдиндан текшириб кўриши шарт. Фармойиш берувчи фақат бажарувчи шахсдан бевосита ёки телефон орқали фармойиш ижро этилгани ҳақида хабар олганидан кейин уни бажарилган деб ҳисоблаши мумкин.

62. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида алмашлаб улаш қуйидагича ўтказилади:

оддий алмашлаб улашлар, алмашлаб улаш жараёнида ажратгичлар ва ерга уловчи пичоқлар билан нотўғри операцияларга йўл қўймайдиган ишлаб турган блокировка қурилмалари мавжуд бўлган барча алмашлаб улашлар, бланкларисиз алмашлаб улаш;

блокировка қурилмалари мавжуд бўлмаган ёки улар носоз бўлган, шунингдек, мураккаб алмашлаб улашлар, алмашлаб улаш бланкаси бўйича амалга оширилади.

Мураккаб алмашлаб улашлар рўйхатини электр хўжалигига жавобгар шахс тасдиқлайди.

Аварияларни бартараф қилишда алмашлаб улашлар бланкларсиз, кейинчалик тезкор журналга ёзиш билан амалга оширилади.

Алмашлаб улаш бланкалари рақамланган бўлиши шарт. Ишлатилган бланкалар ўрнатилган тартибда сақланади.

63. Ажратгичлари нотўғри операциялар амалга оширилишига йўл қуймайдиган ишчи ҳолатдаги блокировкалари бўлган 1000 В дан юқори кучланишли битта бирикмада бажариладиган, шунингдек, кучланиши 1000 В гача бўлган панел ва йиғмалардаги барча операцияларнинг тезкор ходим томонидан якка ўзи, алмашлаб улаш бланкаларини тўлдирмасдан, лекин тезкор журналга ёзиш шарти билан амалга оширилишига рухсат берилади.

64. Электр ускуналаридаги алмашлаб улашларда қуйидаги тартибга риоя қилиш шарт:

алмашлаб улашга топшириқ олган тезкор ходим уни такрорлаши, тезкор журналга ёзиб қўйиши ва тезкор схема ёки схема-макет бўйича бажарилиши керак бўлган операциялар тартибини тузиши, керак бўлса алмашлаб улаш бланкасини тузиши шарт. Тезкор ходимларнинг мулоқотлари имкон борича қисқа ва аниқ бўлиши шарт. Қўлланилаётган тезкор мулоқот тили ходимлар томонидан қабул қилинаётган хабарлар ва берилаётган фармойишларни нотўғри тушунишга йўл қўймаслиги шарт. Фармойиш берувчи ва уни қабул қилувчи операциялар тартибини аниқ кўз олдига келтириши шарт;

агар алмашлаб улашни иккита хизматчи бажарса, буйруқ олган ходим уланишларни тезкор схема бўйича алмашлаб улашда иштирок этадиган иккинчи хизматчига бажарилиши керак бўлган операцияларнинг тартиби ва кетма-кетлигини тушунтириши шарт;

бажарилаётган алмашлаб улашлар тўғрилигига шубҳа пайдо бўлганда, уларни тўхтатиш ва уланишларнинг тезкор схема бўйича талаб қилинаётган кетма-кетликни текшириш керак;

алмашлаб улаш бўйича топшириқ бажарилганидан кейин тезкор журналга бу ҳақда ёзиб қўйиш шарт.

65. Бевосита алмашлаб улашларни бажараётган тезкор ходимга ўзбошимчалик билан блокировкаларни ишдан чиқариб қўйиш ман этилади.

Блокировка носозлиги аниқланганда, ходим бу ҳақда тезкор ходимлардан каттасига хабар бериши ва блокировкани вақтинча ишдан чиқариб, бажариладиган операцияларни фақат унинг рухсати ва раҳбарлиги остида бажариши мумкин.

66. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмалардаги барча мураккаб алмашлаб улашларни иккита хизматчи бажариши шарт: биттаси бевосита алмашлаб улашларни бажаради, иккинчиси эса операциялар бажарилишининг тўғрилигини ва кетма-кетлигини назорат қилади.

Алмашлаб улаш бланкасини алмашлаб улашни ўтказишга фармойиш олган навбатчи тўлдиради. Бланкани алмашлаб улашни ўтказган ҳар икки хизматчи имзолайди.

Лавозими бўйича катта ходим алмашлаб улашни бажаришда назорат қилувчи бўлади.

Барча ҳолатларда алмашлаб улашнинг тўғрилиги учун жавобгарлик операцияларни бажарган иккала хизматчига юкланади.

67. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган комплект тақсимловчи қурилмаларда (комплект трансформаторли подстанцияларда) алмашлаб улашлар, шу жумладан ускуналари бор аравачаларни киритиш ва чиқариш, шунингдек, 1000 В гача кучланишли тақсимловчи қурилмаларда, панелларда ва йиғмаларда алмашлаб улашларни ушбу электр қурилмаларига хизмат кўрсатаётган тезкор ходимлардан бўлган бир хизматчининг бажаришига рухсат берилади.

68. Электр қурилмада кучланиш авариявий йўқ бўлганда, тезкор ходим унинг исталган вақтда огоҳлантирмасдан пайдо бўлишини билиши ва бунга тайёр бўлиши шарт.

69. Ходимларнинг доимий навбатчилиги мавжуд бўлган электр қурилмаларини таъмирлашда ёки синашда бўлган ускунага кучланиш фақат у тезкор ходим томонидан қабул қилинганидан кейин берилади.

Ходимларнинг доимий навбатчилиги мавжуд бўлмаган электр қурилмаларида таъмирлашдан ёки синашдан кейин ускунани қабул қилиш тартиби электр қурилманинг хусусияти ва ХТҚ талаблари ҳисобга олинган ҳолда маҳаллий йўриқномаларда белгиланади.

70. Ўз занжирида ўчиргичга эга бўлган уланмани ўчириш, кучланиш остига қўйиш ва ишга тушириш ўчиргич ёрдамида бажарилиши шарт.

Алоҳидалагичлар, ажратгичлар, комплект ТҚлар, шу жумладан ташқи ўрнатилган комплект ТҚ бирикмаларининг ажратувчи контактлари билан қуйидагиларни ўчиришга ва улашга рухсат берилади:

110 — 220 кВ кучланишли куч трансформаторларининг нейтралларини;

6 — 35 кВ кучланишли ерга уланадиган ёй сўндирувчи реакторларни, агар тармоқда ерга туташув йўқ бўлса;

6 — 220 кВ кучланишли куч трансформаторларининг магнитловчи токини;

электр узатувчи ҳаво ва кабель тармоқларининг ерга уланиш токини ва зарядланиш токини;

шиналар тизимининг зарядланиш токини, шунингдек, уланмаларнинг зарядланиш токини таъминловчи энергетика тизимининг норматив-техник ҳужжатлари талабларига риоя этилган ҳолда.

6 — 10 кВ кучланишли ҳалқали тармоқларда 70 А гача тенглаштирувчи токларни ажратгичлар ёрдамида ўчиришга, тармоқни ҳалқага туташишга эса ажратилган контакт бирикмаларида кучланишлар фарқи 5 фоиздан кўп бўлмаганда рухсат берилади.

10 кВ ва ундан паст кучланишли ташқи ва ички ўрнатилган, механик юритмали, уч қутбли ажратгич билан 15 А гача бўлган юклама токини ўчиришга ва улашга рухсат этилади.

Агар ўчиргични ўчириш унинг бузилишига ва подстанциянинг токсизланиб қолишига олиб келиши мумкин бўлса, битта ўчиргич ёки шиналар тизими бошқа бирикмаларининг бир нечта ўчиргичлари занжири билан шунтланган 220 кВ ли бузилган ўчиргични ажратгичлари билан масофадан ўчиришга рухсат берилади.

Ажратгичлар ёрдамида ўчириладиган ва уланадиган токларнинг рухсат этилган қийматлари таъминловчи энергетика тизимининг НТҲларида аниқланган бўлиши керак.

Турли электр қурилмалари учун операцияларни бажариш тартиби ва шартлари маҳаллий йўриқномалар билан тартибга солинган бўлиши керак.

Қуввати 750 кВА ва ундан паст бўлган трансформаторларнинг магнитловчи токини кучланиши 10 кВ ва ундан паст бўлган ташқи ёки ички ўрнатилган, механик юритмали, стандарт уч қутбли ажратгичлар билан ўчиришга ҳамда улашга рухсат берилади.

5-§. Бошқарувнинг автоматлаштирилган тизимлари

71. Корхоналарнинг энергия хўжалигида диспетчерлик, ишлаб чиқариш-технологик ва ташкилий-иқтисодий масалаларни ҳал этиш учун улар энергия хўжалиги бошқарувининг автоматлаштирилган тизими (кейинги ўринларда — БАТ) билан жиҳозланади.

72. Энергия хўжалигининг БАТ, корхона БАТ тизим асоси бўлиб, таъминловчи энергетика тизими билан келишилган ҳажмда, унинг диспетчерлик пунктлари билан зарур алоқа ва телемеханика воситаларига эга бўлиши шарт.

73. Электр хўжалиги БАТнинг энергия хўжалиги БАТнинг таркибий қисми бўлиши керак ҳамда ўз таркибида электр таъминоти ва электр қурилмаларини таъмирлашнинг диспетчерлик бошқаруви тизимларига, шунингдек, электр хўжалигида ишлаб чиқарувчи-технологик ва ташкилий-иқтисодий жараёнларни бошқариш тизимларига эга бўлиши мумкин.

74. Электр хўжалигининг БАТ қуйидаги масалалар мажмуини ҳал этиши керак:

диспетчерлик бошқарувини;

ишлаб чиқариш-техник фаолиятни бошқаришни;

истеъмолнинг ҳисобга олинишини ва назоратини;

тармоқларнинг мансублик чегарасида электр энергиясининг сифати назоратини;

техник-иқтисодий прогнозлашни ва режалаштиришни;

электр ускуналарининг таъмирланишини, электр энергияси тақсимланишини ва сотилишини, электр хўжалигининг ривожланишини, моддий-техника таъминотини, кадрларни бошқаришни;

эксплуатация қилувчи ходимларни тайёрлашни.

75. Ҳар бир электр хўжалигида БАТ масалалари мажмуалари, ишлаб чиқариш ва иқтисодий мақсадга мувофиқликдан келиб чиқиб, мавжуд намунавий амалий дастурлар пакетлари ечимларидан ва техник воситалар имкониятларидан самарали фойдаланишни ҳисобга олган ҳолда бош муҳандис ёки электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан аниқланади.

76. БАТ техник воситаларининг мажмуи таркибига қуйидагилар кириши керак:

ахборотни йиғиш ва узатиш воситалари (ахборот датчиклари, алоқа каналлари, телемеханика қурилмалари, маълумотни узатиш аппаратураси ва бошқалар);

ахборотни қайта ишлаш ва акс эттириш воситалари (электрон ҳисоблаш машиналари, аналог ва рақамли асбоблар, дисплейлар, босиб чиқарувчи қурилмалар ва бошқалар);

ёрдамчи (электр таъминоти, ҳавони кондициялаш, ёнғинни автоматик равишда ўчириш ва хабар бериш) тизимлари.

77. БАТни ишга тушириш белгиланган тартибда қабул комиссиясининг далолатномаси асосида амалга оширилиши керак. Саноат эксплуатациясига киритиш олдидан ундан 6 ойдан кўп бўлмаган вақтда тажриба асосида фойдаланиш мумкин.

БАТни яратиш ва ишга туширишни навбатма-навбат амалга ошириш мумкин.

БАТни саноат эксплуатациясига қабул қилиш, ишга туширилаётган навбат учун кўзда тутилган барча масалалар саноат эксплуатациясига қабул қилингандан кейин амалга оширилиши шарт.

78. БАТни эксплуатация қилишни ташкил этишда техник воситалар мажмуига хизмат кўрсатиш, дастурий таъминот бўйича таркибий бўлинмаларнинг мажбуриятлари корхона раҳбарининг буйруғи билан белгиланиши шарт.

Бунда кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр узатиш тармоқлари бўйлаб телефон алоқалари ва телемеханиканинг юқори частота каналлари ускуналарини (алоқа конденсаторлари, юқори частотали тўсиқ реакторлари, ерга уловчи пичоқлар, алоқа антеннаси қурилмаси, ўтиш изоляторлари, созлаш элементлари ва уланма фильтрлари зарядсизлагичлари ва бошқалар) эксплуатация қилиш ва таъмирлашни кучланиши 1000 В дан юқори қурилмаларга хизмат кўрсатувчи ходимлар амалга ошириши шарт.

Кучланиш ва ток трансформаторларининг иккиламчи чўлғам занжирига уланадиган телеўлчашлар датчикларини (ўзгартиргичлар) текширишни, уларга техник хизмат кўрсатишни ҳимоя воситалари ва автоматика қурилмаларига хизмат кўрсатувчи ҳамда метрологик таъминот билан шуғулланувчи тегишли бўлинманинг ходимлари амалга ошириши керак.

79. БАТга хизмат кўрсатувчи бўлинмалар қуйидагиларни таъминлаши шарт:

техник воситаларнинг, ахборот ва дастурий таъминотнинг ишончли эксплуатация қилинишини;

иш жадвалига биноан тегишли бўлинмаларга электрон ҳисоблаш машиналарида ишлов берилган ахборотлар беришни;

амалдаги меъёрларга мувофиқ ҳисоблаш техникасидан самарали фойдаланишни;

янги масалаларни жорий этган, фойдаланилаётган дастурларни модернизациялаган, берилган маълумотларни йиғиш ва тайёрлашнинг илғор технологияларини ўзлаштирган ҳолда бошқарув тизимини такомиллаштириш ва ривожлантиришни;

меъёрий — маълумот ахборотларини тоифалашни амалга оширишни;

БАТнинг алоқадор иерархик босқичлари билан ўзаро маълумотлар ҳаракатини ташкил этишни;

БАТ фаолияти учун зарур йўриқнома ва услубий материалларни ишлаб чиқишни;

БАТ ишларини, унинг иқтисодий самарадорлиги таҳлил қилинишини, ҳисоботлар ўз вақтида тақдим этилишини.

80. Ҳар бир БАТ бўйича унга хизмат кўрсатувчи ходимлар корхонанинг бош муҳандиси тасдиқлаган рўйхат асосида техник ва эксплуатация ҳужжатларини юритишлари керак.

81. Подстанциялар ва диспетчерлик пунктларида телебошқарувнинг чиқиш занжирлари ишлашини тўхтатиш учун махсус умумий калитлар ёки ўчирувчи қурилмалар қўлланилиши керак. Телебошқарув занжирини ва алоҳида уланмалар телесигнализациясини ўчириш ажратувчи қисқичларда ёки индивидуал ўчириш қурилмасида амалга оширилиши керак.

Телебошқарув ва телесигнализация занжирларида телебошқарувнинг умумий калитлари ва индивидуал ўчириш қурилмалари билан барча операцияларни фақат диспетчерлар кўрсатмаси бўйича ёки унга хабар бериб, бажаришга рухсат берилади.

82. БАТнинг техник воситаларидаги таъмирлаш ва профилактика ишлари тасдиқланган иш жадвалларига мувофиқ равишда бажарилиши шарт. Уларни таъмирга чиқариш, техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш тартиби тасдиқланган низом бўйича аниқланиши шарт.

Диспетчерлик алоқа воситаларини ва телемеханика тизимини ишлашдан тўхтатиш тезкор буюртма билан расмийлаштирилиши шарт.

83. Корхона раҳбари БАТ фаолиятини таҳлил қилишни, уни эксплуатация қилиш назоратини, БАТни ривожлантириш ва такомиллаштириш ҳамда ўз вақтида қайта жиҳозлаш бўйича тадбирлар ишлаб чиқилишини таъминлаши керак.

6-§. Электр қурилмаларини таъмирлаш

84. Электр қурилмаларини ишга яроқли ҳолда сақлаб туриш, тиклаш ва ушбу Қоидалар ва бошқа НТҲ талабларига мос ҳолга келтирилиши учун ҳар бир корхонада техник хизмат кўрсатиш, капитал ва жорий таъмирлаш, шунингдек, профилактик синовларни ўтказиш ташкил этилиши керак.

Ишлаб чиқариш ҳажмининг ўзгаришига таъсир кўрсатувчи электр қурилмаларини таъмирлаш иш жадвали корхона раҳбари томонидан тасдиқланиши шарт.

Корхоналар, шунингдек, узоқ муддатга мўлжалланган техник қайта жиҳозлаш ва электр қурилмаларни реконструкция қилиш режаларини ишлаб чиқишлари лозим.

85. Электр ускунани капитал таъмирлаш, унинг ишга яроқлигини тиклаш ва таъмирлаш орасидаги даврда ишончли ҳамда тежамли ишлашини таъминлаш мақсадида амалга оширилади.

Ускунани капитал таъмирлашда уни қисмларга ажратиш, диққат билан кўздан кечириш, текшириш, ўлчаш, синаш, ростлаш, аниқланган носозликларни бартараф қилиш, емирилган узел ва деталларни тиклаш ва алмаштириш амалга оширилади.

Капитал таъмирлашни ўтказишда электр ускунанинг узлуксиз ишлаш вақтини узайтиришга, техник-иқтисодий кўрсаткичларни яхшилашга қаратилган тадбирлар ва йўл-йўриқ кўрсатмалар талаблари бажарилиши, шунингдек, керак бўлганда илғор эксплуатация тажрибаси ҳисобга олинган ҳолда алоҳида узеллар модернизация қилиниши шарт.

86. Жорий таъмирлаш кейинги режали таъмиргача электр ускуна ва аппаратларнинг ишлаш қобилиятини таъминлаш учун ўтказилади.

Ускунани жорий таъмирлашда қуйидагилар бажарилиши шарт: эксплуатация қилиш давомида юзага келган нуқсонларни бартараф этган ҳолда уни кўздан кечириш, тозалаш, зичлаш, ростлаш, алоҳида узел ва деталларини таъмирлаш.

87. Техник хизматлар кўрсатиш ва режали огоҳлантирувчи таъмирлашларнинг ҳажми бош муҳандис ёки электр ҳўжалигига жавобгар шахс томонидан электр қурилмаларининг ишлаш қобилиятини сақлаб туриш зарурати мақсадида уларни даврий равишда тиклаш ва ўзгарувчан ишлаш шароитига мослаштиришдан келиб чиқиб белгиланиши шарт.

88. Барча таъмирлаш турларининг даврийлиги ва давомийлиги, шунингдек. электр ускуналарининг алоҳида турлари учун ҳар йили таъмир даврида ишламай туриш давомийлиги ушбу Қоидаларга, соҳанинг амалдаги меъёрларига ва ишлаб чиқарувчи завод кўрсатмаларига биноан белгиланади.

Меъёрий муддатларга нисбатан таъмирлаш даврийлигининг ортишига ёки камайишига, таъмир вақтининг ортишига электр ускуналар ва аппаратларнинг ҳолатидан ва юқори намунавий ишларни ўтказиш ҳажмидан келиб чиқиб ҳамда тегишли техник асосланган ҳолда, фақат юқори турувчи ташкилотнинг рухсати билан йўл қуйилади.

Таъмирлашлар орасидаги давр қисқартирилганда, таъмирлашлар орасидаги даврни меъёрий ҳолатга келтириш учун тадбирлар ишлаб чиқилади ва кўриб чиқиш учун юқори ташкилотга тақдим этилади.

89. Бевосита технологик агрегатлар билан боғлиқ бўлган электр ускуналар ва аппаратларни таъмирлаш технологик агрегатларни таъмирлаш билан бир вақтда бажарилиши шарт.

Энергияни кўп истеъмол қилувчи ускуналарни таъмирлаш, одатда куз — қиш даврида ўтказилиши керак.

90. Электр ускуналар ва аппаратларни конструктив ўзгартириш фақатгина тасдиқланган лойиҳалар бўйича амалга оширилади. Таъмирларни бажаришда электр схемаларни ўзгартириш белгиланган тартибда тасдиқланган техник ҳужжатлар бўйича амалга оширилади.

91. Электр ускунани капитал таъмирлашга чиқаришдан олдин қуйидагилар тайёрланиши шарт:

ускунани очиб ва кўздан кечиргандан кейин аниқлаштириладиган носозликлар рўйхати ва ишлар ҳажми сметаси, шунингдек, таъмирлаш ишлари графиги тузилган бўлиши керак;

нуқсонлар рўйхати ва ишлар ҳажми сметасига кўра, зарур материаллар ва эҳтиёт қисмлари тайёрланган бўлиши керак;

капитал таъмирлаш даврида бажарилиши кўзда тутилган реконструкция ишларига техник ҳужжатлар тузилган ва тасдиқланган бўлиши, уларни бажариш учун материаллар ва ускуналар тайёрланган бўлиши керак;

асбоблар, мосламалар, такелаж ускуналари, юк кўтариш-транспорт механизмлари бутланган ва ишга яроқли ҳолга келтирилган бўлиши керак;

таъмирлаш учун иш жойлари тайёрланган, қисмлар ва деталларнинг жойлашиши кўрсатилган ҳолда майдонча режалаштирилган бўлиши керак;

таъмирлаш бригадалари жамланган ва йўриқ олган бўлишлари керак.

92. Корхонада таъмирлаш — эксплуатация қилиш ишларини бажариш учун ўрнатилган электр ускуналар эҳтиёт қисмлар ва материаллар билан таъминланган бўлиши керак.

Омборда, цехларда ва участкаларда мавжуд эҳтиёт қисмлар ва ускуналар ҳисобга олинган бўлиши керак. Рўйхат ва эҳтиёт қисмларнинг мавжудлиги электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан даврий равишда текшириб турилиши керак.

Электр ускуналарини капитал таъмирлаш бўйича ҳужжатларни корхона электр хўжалигига жавобгар шахс тузади. Корхонанинг техник раҳбари (бош муҳандис) томонидан тасдиқланади ва таъмирлаш марказлаштирилган ҳолда бажарилаётган бўлса, ҳужжатлар таъмирловчи корхонанинг жавобгар раҳбари билан келишилади.

93. Эҳтиёт қисмлар, захира электр ускуналари ва материаллари бузилишдан сақланиши ҳамда улар тўғридан-тўғри мақсад бўйича ишлатилиши таъминланиши керак.

Атмосфера шароити таъсирида сақлаганда бузиладиган ускуна, эҳтиёт қисмлар ва материаллар ёпиқ омборларга жойлаштирилиши керак.

94. Ускунани капитал таъмирдан қабул қилаётганда, кўзда тутилган барча ишларнинг бажарилганлиги текширилиши, ускунанинг ташқи ҳолати (иссиқлик изоляцияси борлиги, тозалиги, бўялганлиги, панжаралар ва майдончалар ҳолати ва бошқалар), таъмирлаш-ҳисобот-техник ҳужжатларнинг мавжудлиги ва сифати текширилиши шарт.

95. Ускуналар таъмирдан кейин ишга туширишда «Электр ускуналарни синаш қоидалари ва меъёрлари»га (кейинги ўринларда — электр ускуналарни СҚ ва М) мувофиқ синалиши шарт.

Эксплуатация қилинаётган ускуналарнинг махсус синовлари электр хўжалигига жавобгар шахс тасдиқлаган схема ва дастурлар бўйича ўтказилади.

Синаш меъёрлари тўғрисида маълумотлар бўлмаганда, ишлаб чиқарувчи завод маълумотларидан фойдаланилади.

96. Электр қурилмаларининг асосий ускуналари капитал таъмирлашдан дастлабки қабул қилиб олинганидан кейин ишлаб чиқарувчи завод кўрсатган, лекин 24 соатдан кам бўлмаган муддатда юклама остида ишлатиб текширилади.

Ушбу вақт мобайнида ишлаганда носозликлар бўлмаса, ускуна эксплуатацияга қабул қилинади. Носозликлар топилса, улар бартараф этилмагунча ва агрегат юкланиш остида кейинги 24 соат мабойнида шундай текширилмагунга қадар капитал таъмир тугалланган ҳисобланмайди.

97. Асосий электр ускуналарини капитал таъмирлашда бажарилган барча ишлар далолатнома бўйича қабул қилинади. Унга таъмирлаш бўйича техник ҳужжатлар илова қилиниши керак. Далолатномалар барча иловалари билан бирга ускуналарнинг паспортида сақланади.

Қолган электр ускуна ва аппаратларни капитал таъмирлашда бажарилган ишлар ҳақида электр ускуналарининг паспортида ёки махсус таъмирлаш журналида батафсил ёзиб қўйилади.

7-§. Техник ҳужжатларни юритиш

98. Ҳар бир корхонада электр қурилмаларни эксплуатация қилишига ижозат бериш учун асос бўлган техник ҳужжатлар бўлиши шарт.

Уларнинг таркибига қуйидагилар киради:

қурилишнинг зичлигига қараб 1:500 ёки 1:200 масштабдаги бош план; унга бинолар, иншоотлар ва ер ости коммуникациялари киритилади;

энергия билан таъминловчи ташкилот ва «Ўзэнергоинспекция» билан келишилган лойиҳа ҳужжатлари (чизмалар, тушунтирувчи ёзувлар ва бошқалар), кейинчалик киритилган барча ўзгаришлар билан;

яшириш ишларни қабул қилиш далолатномалари, электр қурилмаларни эксплуация қилишга қабул қилиш далолатномалари, электр ускуналарини синаш, ўлчаш ва созлаш далолатномалари ва баённомалари;

бирламчи ва иккиламчи электр бирикмаларнинг ишчи ижро схемалари;

асосий электр ускуналарининг техник паспортлари;

электр ускуналар, аппаратуралар ва электротехник буюмларнинг мувофиқлик сертификатлари;

электр қурилмаларига хизмат кўрсатиш бўйича йўриқномалар, шунингдек, ҳар бир иш жойи бўйича лавозим йўриқномалари ва меҳнат муҳофазаси бўйича йўриқномалар;

корхона электр таъминотининг умумий схемаси.

Бундан ташқари, ҳар бир цех ёки мустақил ишлаб чиқариш участкаси қуйидагиларга эга бўлиши зарур:

электр ускуналари ва ҳимоя воситаларининг техник маълумотлари, шунингдек, уларга берилган инвентар рақамлари кўрсатилган рўйхат журналига ёки паспорт карталарига (паспорт маълумотларига ёки журналларга ускуналарни синаш, таъмирлаш ва ревизия баённомалари ва далолатномалари илова қилинади);

электр ускуналари, электр қурилмалари ва иншоотларнинг чизмаларига, эҳтиёт қисмлар чизмалари комплектига, ҳаво ва кабель трассаларининг бажарилган чизмалари ҳамда кабель журналларига;

ер ости кабель трассалари ва ерга улаш қурилмаларининг бинолар ва доимий иншоотларга боғланган чизмаларига, шунингдек, улаш муфталари ўрнатилган ва бошқа коммуникациялар билан кесишиш жойлари кўрсатилган чизмаларга;

бутун корхона бўйича ва алоҳида цехлар ёки участкалар (бўлинмалар) бўйича тузилган электр таъминотининг умумий схемасига;

цехлар, участкаларда (бўлинмалар) электр қурилмаларига хизмат кўрсатиш асосида эксплуатация қилиш йўриқномаларига ва ҳар бир иш жойи бўйича лавозим йўриқномаларига ва меҳнат муҳофазаси бўйича йўриқномаларга.

Юқорида кўрсатилган ҳужжатлар тўплами энергетика объектининг техник архивида сақланади.

99. Эксплуатация қилиш жараёнида электр қурилмаларида амалга оширилган барча ўзгаришлар зудлик билан схема ва чизмаларда, электр хўжалигига жавобгар шахснинг имзоси, унинг лавозими ва ўзгариш киритилган сана кўрсатилиб, акс эттирилиши шарт.

Схемаларга киритилган ўзгартиришлар ҳақидаги маълумотлар ушбу схемаларни билиши зарур бўлган барча хизматчилар эътиборига (тезкор журналга ёзиш билан) етказилиши шарт.

Схемаларнинг амалдаги эксплуатацияга мослиги камида 2 йилда 1 марта текширилганлиги ҳақида белги қўйилиб, текширилиши шарт.

100. Электр таъминотининг зарур схемалар тўплами электр хўжалиги учун жавобгар шахсда, унинг иш жойида бўлиши шарт.

Цех, участка (бўлинма) электр қурилмаларининг ва улар билан электр боғланган бошқа бўлинмаларнинг тезкор схемалари тўплами ушбу бўлинманинг навбатчи ходимида сақланиши шарт.

Асосий схемалар ушбу электр қурилма хонасининг кўринарли жойига осиб қўйилади.

101. Мазкур Қоидаларда кўзда тутилмаган, алоҳида ишлаб чиқариш шароитларига ёки электр қурилмаларига эга истеъмолчиларда ушбу электр қурилмаларга хизмат кўрсатувчи электротехник ходимлар учун ишлаб чиқариш хусусияти, ускуналар ва технология хусусиятлари ҳисобга олинган ҳолда, бош муҳандис ёки корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан тасдиқланган эксплуатация йўриқномалари ишлаб чиқилган бўлиши шарт.

102. Ҳар бир иш жойи бўйича лавозим йўриқномаларида қуйидагилар кўрсатилган бўлиши шарт:

ушбу лавозимдаги хизматчилар учун билиши мажбурий бўлган ускуналарга хизмат кўрсатиш йўриқномалари рўйхати, НТҲ, электр ускуналарнинг схемалари;

ходимларнинг ҳуқуқлари, мажбуриятлари ва жавобгарлиги;

юқори турувчи, бўйсунувчи ва иш бўйича алоқадор бошқа ходимлар билан ўзаро муносабатлар.

103. Электр ускуналарини эксплуатация қилиш шароитлари ўзгарган ҳолларда, йўриқномаларга тегишли қўшимчалар киритилади ва бу ҳақида ушбу йўриқномаларни билиши шарт бўлган ходимлар хабардор қилиниб, фармойишлар журналига ёзиб қўйилади.

Иш жойи бўйича лавозим йўриқномалари 5 йилда 1 марта, эксплуатация қилиш йўриқномалари 3 йилда 1 марта қайта кўриб чиқилади.

104. Ҳар бир ишлаб чиқариш участкасида, цехида тасдиқланган рўйхат бўйича йўриқномалар тўплами бўлиши шарт. Цехнинг, участканинг электр хўжалигига жавобгар шахсида йўриқномаларни тўлиқ тўплами ва тегишли ходимнинг иш жойида зарур тўплам сақланиши шарт.

105. Тезкор ходимларнинг иш жойларида (подстанцияларда, тақсимловчи қурилмаларда ёки электр ускунага хизмат кўрсатувчи ходим учун ажратилган хоналарда) қуйидаги ҳужжатлар юритилиши шарт:

тезкор схема ёки схема-макет;

тезкор журнал;

электр қурилмаларида ишларни бажаришга наряд бланкалари;

алмашлаб улаш бланкалари;

электр ускуналаридаги носозликлар журнали ёки картотекаси;

назорат ўлчаш асбоблари ва электр энергиясини ҳисобга олиш асбобларининг кўрсаткичлари рўйхатлари;

бириктирилган участкада тезкор хизмат кўрсатиш бўйича мустақил бажариладиган ишлар рўйхати;

ишлаб чиқариш йўриқномаларини ҳисобга олиш журнали;

аварияга қарши машғулотларни ҳисобга олиш журнали;

электр қурилмаларини шахсан бир ўзи кўздан кечиришга ҳуқуқи бор шахслар, тезкор фармойишлар бериш ҳуқуқига эга шахслар, энергия билан таъминловчи ташкилотнинг жавобгар навбатчилари рўйхатлари;

релели ҳимоя, автоматика, телемеханика журнали ва релели ҳимоя ҳамда автоматика ўрнатилган карталар;

фармойишлар журнали.

Маҳаллий шароитлардан келиб чиққан ҳолда, тезкор ҳужжатлар ҳажми бош муҳандис ёки электр хўжалигига жавобгар шахс қарори билан тўлдирилиши ёки камайтирилиши мумкин.

106. Тезкор ҳужжатлар, назорат-ўлчов асбобларининг қайд этувчи диаграммалари, электр энергиясини ҳисобга олиш асбобларининг кўрсаткичлари рўйхатлари, БАТ тезкор-маълумот комплекси томонидан шаклланадиган чиқиш ҳужжатлари қатъий ҳисобга олинадиган ҳужжатларга киради ва белгиланган тартибда сақланиши керак.

Тезкор ҳужжатларни даврий равишда (корхонада белгиланган муддатларда, камида бир ойда 1 марта) юқори турувчи электротехник ёки маъмурий техник ходимлар кўриб чиқиши шарт. Уларнинг электр ускуналари ишидаги нуқсонлар ва бузилишларни бартараф қилиш чораларини кўришлари мажбурий.

8-§. Хавфсизлик техникаси, ёнғин ва экология хавфсизлиги

107. Электр қурилмаларининг тузилиши, уларни эксплуатация қилишни ташкил этиш ҳамда таъмирлашда меҳнат муҳофазаси стандартлари талабларига ва ХТҚга жавоб бериши шарт.

108. Электр қурилмаларига хизмат кўрсатишда қўлланиладиган ҳимоя воситалари, мосламалар ва асбоблар меҳнат хавфсизлиги бўйича амалдаги НТҲга мос равишда кўрик ва синашлардан ўтиши шарт.

109. Электр хўжалиги ходимлари лавозими (касби) учун мажбурий ҳажмдаги электр ускуналари ва электр қурилмаларида ишлар бажарилганда, хавфсизлик талабларини белгилайдиган меҳнат муҳофазаси бўйича йўриқномаларга амал қилишлари шарт.

110. Электр хўжалигини ҳар бир хизматчиси хизмат кўрсатилаётган ускунага тааллуқли меҳнат хавфсизлиги ва иш жойида меҳнатни ташкил қилиш талабларини билиши ва бажариши шарт.

111. Ҳар бир корхонада хавфсиз меҳнат шароитларини яратиш бўйича ишлар ушбу ишларнинг хавфсиз бажарилишини ва ташкил этилишининг ягона тизимини, электротехник, технологик ва бошқа ходимларнинг функционал вазифаларини, уларнинг ўзаро муносабатларини, лавозим бўйича жавобгарликларини белгилайдиган меҳнат хавфсизлигини бошқариш тизими ҳақидаги низомга мос келиши шарт.

Корхона раҳбари ва электр хўжалигига жавобгарлар (бош энергетиклар, бўлим ва электр таъминоти хизмати бошлиқлари) электр хўжалиги хизматчилари учун хавфсиз меҳнат шароитларини яратиш ва ходимларни электр токидан шикастланиш ҳолларининг олдини олиш бўйича ташкилий-техник ишлар учун шахсан жавобгар бўлади.

Корхоналар таркибий бўлинмаларининг электр хўжалигига жавобгарлари (электр цехи, подстанциялар, хизматлар, лабораториялар бошлиқлари, усталар ва бошқалар) хавфсиз ва соғлом меҳнат шароитларини яратиш, кўргазмали қўлланма билан йўриқ бериши, ходимларга хавфсиз ишлаш усулларини ўргатиш, шунингдек, доимий равишда ускунанинг меҳнат хавфсизлиги стандартлари тизимига мос келишини назорат қилиш, ходимларнинг меҳнат хавфсизлиги талабларига риоя қилишларини ва бажарилаётган иш хусусиятидан келиб чиқиб, улар ҳимоя мосламалари, махсус кийимлар ва бошқа шахсий ҳимоя воситалари қўллашларини тизимли назорат қилиб бориш бўйича ташкилий ҳамда техник тадбирларни ўтказилишини таъминлашлари шарт.

112. Ҳар бир бахтсиз ҳодиса, шунингдек, меҳнат хавфсизлиги талабларининг бузилиши ҳолатлари, уларнинг содир бўлиш сабабларини ва уларни юзага келтирган айбдорларни аниқлаш ва бундан кейин бу каби ҳолатлар такрорланмаслигининг олдини олиш чораларини кўриш учун синчиклаб текширилиши шарт.

Бахтсиз ҳодисалар ҳақида хабар бериш, уларни текшириш ва ҳисобга олиш қонунчиликда белгиланган тартибда амалга оширилиши шарт.

Бахтсиз ҳодисалар текшируви тўғри, ўз вақтида ўтказилиши ва ҳисобга олиниши, Н-1 шаклидаги далолатномалар расмийлаштирилиши ва уларда кўрсатилган чора-тадбирларнинг бажарилиши учун раҳбарлар, бутун корхона ва унинг тегишли таркибий бўлинмалари электр хўжалигига жавобгар шахслар жавобгар бўлади.

113. Электр қурилмаларида юз берган бахтсиз ҳодисалар учун хавфсизлик ёки меҳнат муҳофазаси бўйича йўриқнома талабларини бевосита бузган шахслар билан бирга корхона ва унинг таркибий бўлинмалари электр хўжалигига жавобгар шахслар, шунингдек, меҳнат хавфсизлиги ва ишлаб чиқариш санитариясини таъминламаган, меҳнат хавфсизлиги стандартларини бажармаган ҳамда бахтсиз ҳодисанинг олдини олиш учун зарур чоралар кўрмаган бошқа маъмурий-техник ходимлар ҳам жавобгар бўлади.

114. Электр қурилмаларида гуруҳли бахтсиз ҳодисалар ва оқибати ўлим билан тугаган бахтсиз ҳодисаларни текшириш материаллари корхонанинг барча таркибий бўлинмалари электр хўжалиги ходимлари билан биргаликда ишлаб чиқилиши шарт. Бундай бахтсиз ҳодисаларнинг олдини олиш учун тадбирлар ишлаб чиқилиши шарт.

115. Корхона таркибий бўлинмалари электр хўжаликларининг барча ишлаб чиқариш ходимлари электр токи таъсирига тушган одамни қутқариш ва унга биринчи ёрдам беришнинг амалий усулларига, шунингдек, бошқа бахтсиз ҳодисаларда жабрланганларга биринчи ёрдам кўрсатиш усулларига ўргатилган бўлиши шарт.

116. Корхонанинг ишлаб турган электр қурилмаларида бошқа ташкилотлар қурилиш-монтаж, созлаш ва таъмирлаш ишларини ўтказаётганда қурилиш-монтаж, созлаш, таъмирлаш ва эксплуатация қилувчи ходимларнинг ўзаро ҳаракатларини ҳисобга олувчи меҳнат хавфсизлиги, ишлаб чиқариш санитарияси, портлаш ва ёнғин хавфсизлиги бўйича ҳамкорликда чора-тадбирлар ишлаб чиқилиши шарт.

Битта ускунада ёки иншоотда бир вақтнинг ўзида бир нечта ташкилот иш бажарганда, ишларнинг бирлашган иш жадвали тузилиши шарт. Ушбу тадбирлар ва иш жадваллари корхона электр хўжалигига жавобгар томонидан тасдиқланиши шарт.

Иш жойини тайёрлаш, ишларнинг бирлашган иш жадвалини бажариш ва меҳнат хавфсизлиги бўйича биргаликда тузилган тадбирларни бажариш бўйича ҳаракатларни мувофиқлаштириш, шунингдек, ишга қўйиш учун корхонанинг ва тегишли таркибий бўлинманинг электр хўжалигига жавобгар шахслари жавобгар бўлади.

Бошқа ташкилотлар раҳбарлари ушбу ташкилотлар ходимлари малакасининг мувофиқлиги учун уларнинг хавфсизлик талабларига риоя қилишлари ва ўз участкаларида меҳнат хавфсизлиги бўйича тадбирларни ташкил қилишлари ва бажаришлари учун жавобгар бўлади.

117. Корхона электр хўжалигининг ҳар бир бўлинмасида дори қутилари, дори-дармон ва тиббий воситалар бор биринчи ёрдам сумкалари бўлиши шарт.

Ходимлар соҳа меъёрларига мос равишда махсус кийим, махсус оёқ кийим ва бошқа индивидуал ҳимоя воситалари билан таъминланган бўлишлари шарт.

118. Ишлаб турган ускуналар бор хоналарда (бошқарув, релели панеллар ва шунга ўхшаш қурилмалардан ташқари), очиқ ва ёпиқ тақсимлаш қурилмаларида (кейинги ўринларда ― ОТҚ, ЁТҚ), қудуқларда, камераларда, электр станцияс, электр тармоқлари каналлари ва тунелларида, қурилиш майдончаларида, таъмирлаш зонасида бўлганида, шунингдек, ҳаво электр узатиш тармоқларига хизмат кўрсатаётганда ходимлар ҳимоя каскаларини кийишлари шарт.

119. Электр ускуналари, электр қурилмалари, шунингдек, улар ўрнатилган бинолар ва иншоотларнинг ёнғин хавфсизлиги Энергетика корхоналари учун ёнғин хавфсизлиги қоидалари талабларига жавоб бериши шарт.

120. Қонунчиликка мувофиқ корхоналар ва ташкилотларнинг ёнғин хавфсизлигини таъминлаш учун жавобгарлик ушбу объектлар раҳбарлари зиммасига юкланади.

121. Алоҳида цехлар, лабораториялар ва бошқа ишлаб чиқариш участкаларида ёнғин хавфсизлиги учун уларнинг раҳбарлари, улар йўқ бўлганда — уларнинг вазифаларини бажарувчи хизматчилар жавобгар бўлади.

122. Ҳар бир корхонада ёнғинга қарши режим ўрнатилган бўлиши ва ишлаб чиқариш хусусиятларини ҳисобга олувчи ёнғинга қарши тадбирлар бажарилиши шарт.

123. ЁҲҚга мувофиқ ҳар бир цехда, лабораторияда, устахонада ва корхонанинг бошқа бўлинмаларида ёнғин хавфсизлигининг аниқ чоралари ва ёнғинга қарши режим ҳақида йўриқнома ишлаб чиқилиши шарт.

Ёнғин хавфсизлиги чора-тадбирлари ҳақида йўриқнома бўлинмалар раҳбарлари томонидан, ёнғин хавфсизлиги бўйича муҳандис — инспектор ёки корхона раҳбари томонидан буйруқ билан бириктирилган ёнғин хавфсизлиги бўйича жавобгар шахс билан биргаликда ишлаб чиқилади. Объектлардаги ёнғин-қутқарув бўлинмалари билан келишилади (агар у корхонада мавжуд бўлган ҳолда) ва корхона раҳбари ёки бош муҳандиси томонидан тасдиқланади. Йўриқнома кўринарли жойда осиб қўйилади.

124. Ҳар бир ишчи-хизматчи объектдаги ЁҲҚлари талабларини билиши ва қатъий бажариши, ёнғин ёки ёнғин чиқишига олиб келиши мумкин бўлган ҳаракатларга йўл қўймаслиги, бирламчи ёнғин ўчириш воситаларидан фойдаланишни билиши шарт.

125. Амалдаги ёнғин хавфсизлиги қоидаларини бузган ёки бажармаган айбдор шахслар уларнинг қилган ҳаракатлари ёки ҳаракатсизликлари хусусиятидан келиб чиқиб, Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига мувофиқ жавобгарликка тортилади.

126. Корхона раҳбари буйруғи билан қуйидагилар белгиланиши керак:

корхонанинг барча ишчи-хизматчилари кириш, бирламчи (иш жойида), такрорий, режадан ташқари, жорий йўриқномаларидан, мухандис-техник ходимлар ҳамда ёнғинга хавфли ишларни олиб борувчилар ёнғин-техник минимуми бўйича машғулотлар ўтишлари шарт.

Бу машғулотлар корхона раҳбари тасдиқлаган дастур бўйича камида 2 йилда 1 маротаба ўтказилади.

127. Объектда юз берган ҳар бир ёнғин ёки ёниш ҳолатлари юзасидан Давлат ёнғин хавфсизлиги назорати органи томонидан терговга қадар суриштирув ўтказилади, суриштирув вақтида уларга ҳар томонлама кўмаклашиш ва амалий ёрдам кўрсатиш зарур.

Корхоналарда юз берган ёнғинга электр қурилмаларининг (электр ускуналарининг) алоқаси бўлган ҳолларда, текширув комиссиясида «Ўзэнергоинспекция» ходими иштирок этади.

128. Электр қурилмаларини эксплуатация қилишда бевосита ёки билвосита атроф-муҳитга таъсир қиладиган ифлос моддаларни атмосферага чиқаришни ва сув объектларига оқова сувларни чиқаришни камайтириш ёки йўқ қилиш, товуш босимини пасайтириш ва табиий манбалардан сув истеъмолини камайтириш чоралари қабул қилиниши шарт.

129. Атмосферага ифлослантирувчи моддаларни чиқариш, рухсат этилган чегаравий ёки вақтинча келишилган ташланмалар меъёридан, сув объектларига ифлослантирувчи моддаларнинг ташланиши — рухсат этилган чегаравий меъёрлардан, шовқин таъсири — ҳар бир объект учун ўрнатилган шовқин қуввати меъёридан ошмаслиги шарт.

130. Катта ҳажмдаги мойли электр ускуналарини (трансформаторларни, мойли реакторларни, ўчиргичларни ва бошқалар) эксплуатация қилувчи корхонада мойнинг атроф-муҳитга авариявий ёки бошқа ҳолда чиқиб кетишининг олдини олиш бўйича тадбирлар ишлаб чиқилиши шарт.

131. Электр қурилмаларини эксплуатация қилишда захарли чиқиндилар юзага келадиган корхоналарда уларни ўз вақтида утилизация қилиш, зарарсизлантириш ва кўмиш таъминланиши шарт.

132. Белгиланган санитария меъёрларига ва табиатни муҳофаза қилиш талабларига риоя қилишни таъминлайдиган қурилмаларсиз ёки ушбу талабларга риоя қилишни таъминламайдиган, ишга яроқсиз қурилмали электр қурилмаларини эксплуатация қилиш ман қилинади.

9-§. Электр қурилмаларини эксплуатация қилиш учун талаблар. Кучланиши 1000 В гача бўлган электр узатиш ҳаво тармоқлари

133. Барча янги қурилаётган ва реконструкция қилинаётган электр узатиш ҳаво тармоқлари (кейинги ўринларда — ҲТ) ЭҚТҚ ва амалдаги ҚМҚга мос равишда бажарилиши шарт.

134. Янги қурилган ҲТни эксплуатацияга қабул қилишда топшираётган ташкилот эксплуатацияга қабул қилаётган ташкилотга қуйидаги ҳужжатларни тақдим этади:

қурилиш жараёнида киритилган, лойиҳа ташкилоти билан келишилган ўзгаришлар ва ҳисоб-китоблар билан ҲТ лойиҳасини;

симларнинг кесимлари ва уларнинг маркалари, ҳимоя қилувчи ерга улагичлар, яшиндан ҳимоя воситалари, таянч турлари ва бошқалар кўрсатилган ҳолда тармоқнинг ижро схемасини;

манфаатдор ташкилот билан биргаликда тузилган, бажарилган ўтиш ва кесишишларни кўрикдан ўтказиш далолатномаларини;

улаш қурилмалари ва таянчларининг чуқурлиги бўйича яширин ишлар далолатномаларини;

ерга улашлар конструкциясининг тавсифини ва ерга улаш қурилмаси қаршилигини ўлчаш баённомаларини;

белгиланган шаклда тузилган тармоқ паспортини;

ҲТнинг барча элементларига (таянчлар, изоляторлар, симлар ва бошқаларга) мувофиқлик сертификатларини;

ҲТнинг ёрдамчи иншоотлари, материал ва ускуналарининг топширилаётган авариявий захираси рўйхатини;

таянчлар оралиғида ва кесишишларда симнинг солқилик чизиғи ва ҲТ габаритларини назорат текшируви баённомасини;

қишлоқ жойларда ер русурслари бўйича туман хизматлари берган қарорни;

ҳудудни кадастрли бўлишда ва ер участкаларини кадастрли тасвирлашда шаҳарлар ва посёлкалардаги кўчмас мулк кадастри хизматлари берган рухсатни;

ер участкасининг кадастр планида ҲТ лойиҳаси қайд этилган чизма нусхасини.

135. Эксплуатацияга қабул қилишдан олдин янги қурилган ёки капитал таъмирдан чиққан ҲТда қуйидагилар текширилиши шарт:

ҲТнинг техник ҳолати ва унинг лойиҳага мослиги;

юкламанинг фазалар бўйича тенг тақсимланиши;

ерга улаш ва яшиндан ҳимоя қурилмалари;

симнинг солқилик чизиғини ва таянчлар орасида ҳамда кесишган жойларда симнинг энг пастки нуқтасидан ергача бўлган вертикал масофа.

136. Янги қурилган ёки реконструкция қилинган ҲТни эксплуатация қилишга қабул қилишда, шунингдек, тармоқ симларини алмаштириш билан капитал таъмирлашдан кейин амалдаги қоидалар ҳажмида синовлар ўтказилиши, фазировка қилиниши ва тармоқ туртки билан кучланиш остига қўйилиши керак.

137. ҲТ таянчларида ЭҚТҚда кўзда тутилган белгилар ўрнатилган (чизилган) бўлиши шарт.

138. ҲТни муҳофаза қилиш учун шохобланиш ва биноларга киришдан ташқари чекка симларининг оғишган ҳолатида ер сатҳидаги проекциясидан ҳар бир тарафга 2 метр масофадаги параллел чизиқлар билан чегараланган ер участкаси кўринишида қўриқлаш зонаси белгиланади.

ҲТнинг муҳофаза зонаси чегарасида қуйидагилар ман қилинади:

спорт майдончаларини, автомобиллар ва бошқа транспорт турлари, машиналар, механизмлар турадиган жойларни ташкил этиш, ем-хашак, ўғитлар, ёқилғи ва бошқа материалларни сақлаш;

дарахтлар (кўчат) экиш.

ҲТнинг муҳофаза зонаси чегарасида ҲТни эксплуатация қилувчи ташкилот эгасининг ёзма рухсатисиз қуйидагилар ман қилинади:

қурилиш, монтаж, портлатиш ва суғориш ишларини амалга ошириш, дарахтларни кесиш, юк ортиш ва юк тушириш ҳамда ер қазиш ишларини бажариш;

машинанинг умумий баландлиги юк билан ёки юксиз, ер сатҳидан 4,5 метрдан ортиқ бўлган машиналар ва механизмлар учун ўтиш йўлларини ташкил этиш.

139. ҲТни эксплуатация қилувчи ташкилотлар ҲТ ўтаётган зонада жойлашган аҳоли ва ташкилотлар ўртасида ҲТни муҳофаза қилиш бўйича тушунтириш ишларини олиб боришга, шунингдек, муҳофаза зонасида бошқа ташкилотлар томонидан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 26 декабрдаги 1050-сон қарори билан тасдиқланган Электр ҳўжалиги объектларини муҳофаза қилиш қоидалари талабларини бузган ҳолда ишлар олиб борилганда, ишларни тўхтатиш чораларини кўришлари ва ушбу Қоидалар талабларини бузувчиларини белгиланган тартибда жавобгарликка тортишлари шарт.

140. Умумий таянчларда ҲТ симлари билан бирга турли ташкилотларга тегишли бошқа мўлжалли тармоқлар осилган тақдирда, ҲТга шикаст етказиши мумкин бўлган таъмирлаш ишларини бошлашдан аввал ҳар бир ташкилот бошқа ташкилотга таъмирлашларни бошлаш ҳақида манфаатдор ташкилотга олдиндан хабар бериши шарт.

141. ҲТга шикаст етказиши мумкин бўлган бирон-бир ишларни бажараётган корхона ишлар бошланишидан камида 3 кун олдин, уларни амалга оширишни тармоқни эксплуатация қилаётган ташкилот билан келишиши ва ҲТ эгасидан рухсат олгандан кейин бошлаши шарт.

142. ҲТни қайта қуриш заруратини келтириб чиқарадиган ёки уни механик шикастланишдан ҳимоя қилишни талаб қиладиган ишларни бажарадиган ташкилотлар ҲТ эгаси ва уни эксплуатация қилувчи ташкилот билан келишган ҳолда, қайта қуриш ва ҳимоя ишларини ўзларининг материаллари ва маблағлари ҳисобидан амалга оширишлари шарт.

143. ҲТ таянчларини ва бошқа элементларини, шунингдек, таянчларни тупроқда маҳкамлаш усулларини конструктив ўзгартиришлар фақат техник ҳужжатлар (асослар) ва корхона электр хўжалигига жавобгар шахс рухсати билан бажарилиши мумкин. Барча ҳолларда конструктив ўзгартиришларнинг техник асосланиши ЭҚТҚ, НТҲ, ҚМҚ, санитария нормалари ва қоидалари талабларига мос келиши шарт.

144. Кучланиши 1000 В гача бўлган электр узатиш ҳаво тармоқларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 1-илова талабларига мувофиқ равишда амалга оширилади.

3-боб. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр узатиш ҳаво тармоқлари

145. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган ҲТ фақат барча асосий ва ёрдамчи иншоотлар ва қурилмаларнинг қурилиши, монтажи тугагандан сўнг ҳамда фойдаланишга ЭЭФҚ талабларига мувофиқ киритилгандан кейин эксплуатацияга қабул қилиниши мумкин.

Кучланиши 1000 В дан 220 кВ гача бўлган ҲТни эксплуатация килишга қабул қилишда топширувчи ташкилот эксплуатация қилувчи ташкилотга қуйидаги ҳужжатларни тақдим этади:

а) ҲТнинг лойиҳасини қурилиш жараёнида лойиҳа ташкилоти билан келишилиб киритилган ҳисоблашлар ва ўзгартиришлар билан;

б) лойиҳадан четга чиқишлар рўйхатини;

в) лойиҳа бўйича тугалланмаган ишлар рўйхатини;

г) лойиҳанинг энергия билан таъминловчи ташкилот ва «Ўзэнергоинспекция» билан келишилганини;

д) ёпилган ишларни қабул қилиш далолатномаларини;

е) ўтиш ва кесишиш жойларини қабул қилиш далолатномаларини;

ж) ҲТ трассасининг масштаби 1:10000 дан кам бўлмаган, барча таянчлар схемалари келтирилган, уларнинг турлари ва тартиб рақами, шунингдек, барча кесишиш ва ўтишлар кўрсатилган ижро режасини.

Кучланиши 35 кВ ва ундан юқори бўлган ҲТ учун — ҲТнинг ижро профили;

з) ҲТ трассаси манфаатдор ташкилотлар билан келишилганини (ер участкаси эгаси, сув-оқова тармоқлари, иссиқлик тармоқлари, электр алоқа тармоқлари узели ва бошқалар билан);

и) ўта кучланишлардан ҳимоя қурилмалари тузилиши схемасини ва яшиндан ҳимоя қурилмаларини кўрикдан ўтказиш далолатномасини;

к) синашлар ва ўлчашлар баённомаларини;

л) таянчлар остига пойдевор қуриш бўйича ишлар, таянчлар ерга улагичларининг монтажи, симларни улаш, анкер участкаларида симлар ва троссларнинг монтажи, пресслаш усули билан тортиш ва таъмирлаш қисқичларининг монтажи журналларини;

м) ҲТнинг барча элементларига мувофиқлик сертификатларини (таянчларга, изоляторларга, симларга, троссларга, арматурага ва бошқаларга);

н) ўрнатилган шаклдаги ҲТ паспортини;

о) эксплуатацияга топширилаётган ускуналар, материаллар ва асбобларнинг авариявий захираси рўйхатини;

п) қишлоқ жойларда ер ресурслари бўйича туман хизматлари томонидан, шаҳарларда ва қишлоқларда кўчмас мулкни кадастрли бўлишда ва ер участкаларини кадастрли чизмага олишда кўчмас мулк кадастри хизматлари томонидан берилган қарорни;

р) ер участкасининг кадастр планида ҲТ лойиҳаси қайд этилганлиги нусхаси.

146. ҲТга кучланиш бериб, тармоққа улаш ЭЭФҚ талабларига мувофиқ амалга оширилади.

Кучланиши 35 кВ ва ундан юқори бўлган ҲТни улаш мазкур ҲТ уланаётган электр қурилма эгаси билан келишилган улаш дастури бўйича амалга оширилади.

147. ҲТни эксплуатация қилишда қуйидагилар амалга оширилади: кўрикдан ўтказишлар, текширувлар, профилактик ўлчовлар, уларнинг ишончли ишлашини таъминлашга, сақлаб туришга ва ЭҚТҚнинг тегишли бўлимлари талабларига тўлиқ ҳажмда риоя қилинишига қаратилган жорий ва капитал таъмирлар.

148. ҲТни даврий кўрикдан ўтказиш ҲТни эксплуатация қилишни маҳаллий шароитлари ҳисобга олган ҳолда, электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан тасдиқланган иш жадвали бўйича ўтказилади.

Кўрикларнинг даврийлиги қуйидагича бўлиши шарт:

электр монтёрлар томонидан 6 ойда камида 1 марта;

муҳандис-техник хизматчилар томонидан 1 йилда камида 1 марта.

Кучланиши 35 кВ ва ундан юқори бўлган ҲТларида юқоридаги кўриклар симлар ва троссларнинг қисқичлардаги ва дистанцион тиргаклардаги ҳолатларини танлаш йўли билан электр хўжалигига жавобгар томонидан тасдиқланган иш жадваллари бўйича, лекин 6 йилда камида 1 марта амалга оширилади.

ҲТ ёки унинг участкаларида навбатдан ташқари кўриклар қуйидаги ҳолларда ўтказилади:

симлар, троссларда музлаш пайдо бўлганда ёки симлар қаттиқ тебранганда, дарёларда муз кўчишлар ва тошқинлар бошланганда, трасса зонасида ёнғин бўлганда, кучли бўрон, довул, совуқ бўлгандан ҳамда бошқа табиий офатлардан кейин;

тармоқнинг релели ҳимояси таъсирида ҲТ автоматик ўчгандан кейин — зудлик билан, муваффақиятли қайта улашдан кейин эса зарурат бўйича.

149. ҲТда ўтказилган юқоридаги ва бошқа кўриклар ва профилактик синашларда аниқланган нуқсонлар ҳақидаги маълумот нуқсонлар журналига (ёки нуқсонлар рўйхатига) уларни бартараф қилиш муддатини кўрсатиб ёзиб қўйилади. Ушбу маълумотлар асосида корхона электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан ҲТда таъмирлаш ишларини ўтказиш режалари тузилади.

150. Кучли ифлосланишга мойил участкалардаги изоляторларни тозалаш ишлари корхона электр хўжалигига жавобгар шахс тасдиқлаган иш жадвали бўйича бажарилади.

Изоляция мосламалари қушлар томонидан кучли ифлослантириладиган зоналарда ва уларнинг ёппасига уялаш жойларида қушларни гирляндалар устига ўтиришларига йўл қўймайдиган ёки уларни чўчитадиган қурилмадан фойдаланиш керак.

151. Техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишлари, одатда комплекс ҳолда, ҲТ ни минимал муддатга ўчириш билан ташкил қилиниши керак. Улар ҲТни ва бир фазани ўчириб (фазалар бўйича таъмир) ва кучланиш олинмасдан ўтказилиши мумкин.

ҲТда бир фазани ўчириб ва кучланиш олинмасдан бажариладиган ишлар махсус йўриқномалар бўйича амалга оширилиши шарт.

ҲТга техник хизмат кўрсатишда, уни таъмирлашда махсус машиналар, механизмлар, транспорт воситалари, такелаж, асбоблар ва мосламалар қўлланилиши керак.

ҲТда ишларни бажараётган бригадалар ўз корхоналари ва диспетчерлик пунктлари билан алоқа қилиш воситалари билан таъминланган бўлиши шарт.

ҲТ трассасини даврий равишда дарахт ва буталардан тозалаш ҳамда ёнғинга нисбатан хавфсиз ҳолатда сақлаш зарур; лойиҳада белгиланган сўқмоқ кенглигини сақлаб туриш ва дарахтларни кесиб туриш керак.

Симларга бевосита яқин ўсаётган дарахтлар ҲТни эксплуатация қилувчи корхона томонидан кесилади.

Симлар ва таянчларга ағанаш хавфи бор дарахтлар кейинчалик ушбу ўсимликлар тегишли бўлган ташкилотларга хабар берилиб, кесилиши керак.

Таъмирлаш ишлари ўтказилаётганда, асоссиз ва корхона электр хўжалигига жавобгар шахснинг рухсатисиз ҲТ элементлари конструкциясини ва тупроқда таянчларни маҳкамлаш усулларини ўзгартириш тақиқланади.

Кучланиши 35 кВ ва ундан юқори бўлган ҲТда бундай ўзгартиришлар лойиҳа ташкилоти билан келишилиши шарт.

152. Кучланиши 1000 В дан юқори ҲТ таянчларига бошқа мақсадга мўлжалланган тармоқларни биргаликда осишга йўл қўйилмайди. Таянчларда бошқа корхонага тегишли, кучланиши 1000 В дан паст, бошқа мақсадга мўлжалланган ҲТ симлари биргаликда осилганда, ҲТни режали таъмирлаш ушбу корхоналар билан келишилган муддатларда ўтказилиши шарт. Авариялар юз берганда, таъмирлаш ишлари ушбу корхоналарга хабар берилган ҳолда ўтказилиши керак.

Ўзига тегишли симларда ишлар олиб бораётган бошқа ташкилот ишлар бошланишидан камида уч кун олдин ҲТни эксплуатация қилувчи корхона билан уларни ўтказилишини келишиб олиши шарт.

153. ҲТни қайта қуриш ёки механик бузилишдан ҳимоялаш заруратини келтириб чиқарадиган ишларни олиб борувчи ташкилот қайта қуришни ёки ҳимоя ишларини ўзининг материаллари ва маблағлари ҳисобидан ҳамда ҲТни эгаси ва уни эксплуатация қилаётган ташкилот билан келишган ҳолда амалга ошириши шарт.

154. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр узатиш хаво тармоқларини эксплуатация қилиш, мазкур Қоидаларга 2-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

4-боб. Кабель тармоқлари

155. Кучланиши 1000 В гача ва ундан юқори бўлган кабель тармоқларини (кейинги ўринларда — КТ) эксплуатация қилишга топширишда ҚМҚ «Тугатилган қурилиш объектларини эксплуатацияга қабул қилиш», «Электротехник қурилмалар»да ва соҳанинг қабул қилиш қоидаларида кўзда тутилган ҳужжатлардан ташқари қуйидаги техник ҳужжатлар бор бўлиши ва буюртмачи учун расмийлаштирилиши шарт:

КТнинг тузатилган лойиҳаси, кучланиши 110 кВ ва ундан юқори бўлган КТ учун кабелни ишлаб чиқарувчи завод ва эксплуатация қилувчи ташкилот билан келишилган бўлиши шарт;

ушбу ҳудудда коммуникациялар ривожланганлигидан келиб чиқиб, 1:200 ёки 1:500 масштабда бажарилган, бирлаштирувчи муфталар ўрнатилган жойлар кўрсатилган трассанинг ижро чизмасини;

кучланиши 35 кВ ва ундан юқори бўлган ва трассаси ўта мураккаб 6 ва 10 кВ кучланишли КТларнинг йўллар ва бошқа коммуникациялар билан кесишиш жойлари профили чизмаси;

кабелларнинг барабандаги ҳолати далолатномалари, зарур бўлганда намуналарни қисмларга ажратиш ва кўрикдан ўтказиш далолатномалари (импорт кабеллар учун қисмларга ажратиш мажбурий);

кабель журнали;

КТ барча элементларининг инвентар рўйхати (кучланиши 1000 В дан юқори бўлган КТ учун);

қурилиш ва яшириш ишлар далолатномалари, барча ер ости коммуникациялар билан кесишиш ва яқинлашиш жойлари кўрсатилган ҳолда;

кабель муфталарини монтаж қилиш далолатномалари;

хандақлар, блоклар, қувурлар, каналлар, туннеллар ва коллекторларни монтаж учун қабул қилиш далолатномалари;

КТни электр кимёвий занглашдан ҳимоялаш қурилмалари монтажи далолатномалари, шунингдек, лойиҳага мувофиқ занглаш бўйича синовлар натижалари тўғрисида ҳужжатлар;

кабель ўтказилганидан кейин унинг изоляциясини юқори кучланиш билан синаш баённомалари (кучланиши 1000 В дан юқори КТ учун);

изоляция қаршилигини ўлчаш натижалари тўғрисида ҳужжатлар;

хандақлар ва каналларда ўтказилган кабелларни ёпишдан олдин кўрикдан ўтказиш далолатномалари;

паст ҳароратларда кабелларни ўтказишдан олдин уларни барабанда қиздириш далолатномалари;

автоматик ёнғин ўчириш қурилмалари ва ёнғин сигнализациясини текшириш ва синаш далолатномалари.

Кучланиши 110 кВ ва ундан юқори КТни эксплуатация қилишга қабул қилишда юқорида кўрсатиб ўтилган ҳужжатлардан ташқари, монтаж ташкилоти, буюртмачига қўшимча қуйидаги ҳужжатларни тақдим этиши шарт:

кучланиши 110 — 220 кВ бўлган, паст босимли, мой тўлдирилган кабеллар учун кабелни ва уни тўлдириб турувчи аппаратларни юқори ижро белгисини;

тармоқларнинг барча элементлари мойини (суюқлигини) синаш натижалари ҳужжатларини;

шимдириш синовлари натижаларини;

юқори босимли мой тўлдирилган кабеллар учун қўшимча мой билан таъминловчи агрегатларни синаш ва текшириш натижаларини;

босим сигнализацияси тизимини текшириш натижаларини;

кабелни ўтказишда тортиш кучлари ҳақида далолатномаларни;

кабеллар ўтказилгандан кейин ҳимоя қопламаларини юқори электр кучланиши билан синаш ҳақида далолатномаларни;

кабелларни, муфталарни ва қўшимча мой билан таъминловчи аппаратураларнинг завод синовлари баённомаларини;

тугалловчи муфталарни автоматик қиздириш қурилмаларини синаш натижалари ҳақида ҳужжатларни;

мой тўлдирилган паст босимли кабелларнинг ва 110 кВ кучланишли пластмасса изоляцияли кабелларнинг ҳар бир фазаси ток ўтказувчи толалари ва қобиқлари (экранлари) бўйлаб токни ўлчаш натижаларини;

кабеллар сиғимини ўлчаш натижаларини;

қудуқларни ва тугалловчи муфталарни ерга улаш қаршилигини ўлчаш натижаларини;

кадастрни;

қўлланилаётган электротехник материаллар ва аппаратурага мувофиқлик сертификатларини.

156. Ҳудудида КТ яқинида ер қазиш ишлари ўтказилаётган корхона раҳбари КТнинг бутунлигини кузатиш учун жавобгар шахсларни ажратади.

157. Қарамоғида КТ бор корхона, электрлаштирилган рельсли транспорт бошқармалари ва хизматлари амалдаги Қоидалар ва НТҲ талабларига мувофиқ ердаги дайди токлар қийматини камайтириш бўйича чора-тадбирлар бажарилишини назорат қилиши шарт.

158. КТни таъмирлаш, уни кўрикдан ўтказиш ва синаш асосида ишлаб чиқилган ҳамда электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан тасдиқланган иш жадвали бўйича бажарилади.

159. Кабелларда таъмирлаш ишларини бошлашга фақат у ўчирилганидан ва икки томонидан ерга улангандан кейин рухсат берилади.

Йиғмаларда (ячейкаларда) кабелнинг тугалловчи муфталарини (бирикмаларини) таъмирлаш йиғмалар (ячейкалар) тўлиқ ўчирилганда ва ерга уланганда бажарилади.

160. Кабель трассаларини қазиш ёки уларга яқин жойларда ер қазиш (кавлаш) ишлари, фақат КТни эксплуатация қилувчи ташкилотнинг ёзма рухсати билан ўтказилиши керак. Бунда бажарувчи барча ишлар мобайнида кабелларнинг бутунлиги устидан назоратни таъминлаши шарт. Очилган кабелларни улар осилиб қолишининг олдини олиш учун маҳкамлаш ва механик шикастланишдан ҳимоя қилиш шарт.

Иш жойларида сигнал чироқлари ва огоҳлантирувчи плакатлар ўрнатилиши шарт.

161. Қармоғида КТ бўлган корхона даврий равишда кабель трассалари ўтаётган ҳудуддаги ташкилотлар ва аҳолини ушбу трассалар атрофида ер қазиш ишларини ўтказиш тартиби ҳақида хабардор қилиши шарт.

162. КТлар электр ускуналарни СҚ ва М талабларига биноан, ўзгармас токнинг юқори кучланиши билан даврий равишда профилактик синовдан ўтиши керак.

КТларни навбатдан ташқари синаш зарурлиги, масалан, таъмирлаш ишларидан кейин ёки трассани очиш билан боғлиқ қазиш ишларидан кейин, шунингдек, КТ автоматик ўчганидан кейин тармоқ қармоғида бўлган ташкилот раҳбарияти томонидан белгиланади.

Кучланиши 110 — 220 кВ бўлган КТни синаш фақат электр таъминоти ташкилоти рухсати билан ўтказилади.

163. Кабель тармоқларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 3-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

5-боб. Куч трансформаторлари ва реакторлар

164. Мазкур Қоидалар истеъмолчиларнинг юқори кучланиш чўлғами 220 кВ ва унгача бўлган барча куч трансформаторларига, автотрансформаторларга ва мойли реакторларга (кейинги ўринларда — трансформаторлар) тааллуқлидир.

165. Трансформаторлар амалда ЭҚТҚ талабларига мувофиқ ўрнатилиши шарт.

166. Трансформаторлар ва реакторларни ўрнатиш ЭҚТҚ ва подстанцияларни технологик лойиҳалаш меъёрларига мувофиқ амалга оширилиши шарт.

Трансформаторлар ва реакторларни транспортировка қилиш, тушириш, сақлаш, монтаж қилиш ва эксплуатацияга киритиш ишлаб чиқарувчи заводнинг раҳбарий ҳужжатларига (йўриқномаларига) мос равишда бажарилиши шарт.

167. Куч трансформаторлари ва реакторларни эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 4-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

6-боб. Электр двигателлар

168. Электр двигателларни капитал ва жорий таъмирлаш даврийлигини корхона электр хўжалигига жавобгар шахс белгилайди. Электр двигателларни таъмирлаш юритма механизмларини таъмирлаш билан бир вақтда ўтказилиши шарт.

169. Электр двигателларни эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 5-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

7-боб. Ўта кучланишлардан ҳимоя

170. Яшиндан ҳимоя қурилмаларини монтаж қилингандан кейин қабул қилишда корхонага қуйидаги техник ҳужжатлар топширилиши шарт:

тегишли ташкилотларда тасдиқланган ва энергия билан таъминловчи ташкилот ва Давлат ёнғин назорати органи билан келишилган яшиндан ҳимоянинг техник лойиҳаси;

вентилли разрядлагичлар ва кучланишни ночизиқ чеклагичларни монтаждан олдин ва кейин синаш далолатномалари;

қувурли разрядлагичларни ўрнатиш далолатномалари;

разрядлагичлар ва яшин қайтаргичларнинг ерга улаш қаршиликларини ўлчаш баённомалари.

171. Ўта кучланишдан ҳимоя қилиш қурилмаларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 6-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

8-боб. Конденсатор қурилмалари

172. Ушбу Қоидалар истеъмолчилар электр қурилмаларининг индуктив элементларига параллел уланадиган, 50 Гц частотали, 0,22 дан 10 кВ ва унгача кучланишли электр қурилмаларида кучланишни ростлаш ва реактив қувват компенсацияси даражасини ошириш учун ишлатиладиган конденсатор қурилмаларига тааллуқлидир.

Қоидалар бўйлама компенсациялаш конденсатор қурилмаларига, махсус ва фильтрли қурилмаларга тааллуқли эмас.

173. Конденсатор қурилмалари, уларнинг ҳимояси ва жойлаштирилиши ЭҚТҚ талабларига мос келиши шарт.

Автоматик қувват ростлагичига эга бўлмаган конденсатор батареяларини ишга тушириш аппаратурасини, бошқа агрегатларни ишга тушириш аппаратураси билан қўшиб қўллашга, яъни қувватни индивидуал (гуруҳли) компенсациялашни амалга оширишга рухсат берилади.

174. Конденсатор қурилмаларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 7-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

9-боб. Аккумулятор қурилмалари

175. Аккумулятор батареяларини кўрикдан ўтказиш корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан тасдиқланган иш жадвали бўйича кўрикларни қуйидаги даврийлигини ҳисобга олиб ўтказилиши шарт:

навбатчи ходимлар томонидан 1 суткада 1 марта;

подстанция устаси ёки бошлиғи томонидан 1 ойда 2 марта;

доимий навбатчи ходимлари йўқ подстанцияларда эксплуатация қилувчи ходимлар томонидан ускуналарнинг кўриклари билан бир вақтда, шунингдек, махсус ажратилган шахс билан корхонанинг бош энергетики тасдиқлаган иш жадвали бўйича;

электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан 1 ойда 1 марта.

176. Аккумулятор қурилмаларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 8-иловада келтирилган талабларига мос равишда амалга оширилади.

10-боб. Кучланиши 1000 В гача бўлган ТҚлар

177. ТҚлари, уларда ўрнатилган асбоблар ва аппаратлар билан биргаликда амалдаги ЭҚТҚ талабларига мос келиши шарт.

178. Корхонанинг ТҚ хоналари кучланиш остидаги ускуналари мавжуд бошқа ташкилот хоналарига туташ бўлса, улардан изоляцияланган бўлиши ва алоҳида қулфланадиган чиқишга эга бўлиши шарт.

179. Ишга тушириш-ростлаш аппаратлари ва ҳимоя аппаратларининг ток ўтказувчи қисмлари беҳосдан тегиб кетишдан тўсилган бўлиши шарт.

Махсус хоналарда (электр машиналар, панеллар, станция бошқаруви хоналарида ва бошқалар) аппаратларни ҳимоя қобиқларисиз очиқ ўрнатишга рухсат берилади.

180. Кучланиши 1000 В гача бўлган тақсимловчи қурилмаларни эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 9-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

11-боб. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган подстанциялар ва ТҚлар

181. Подстанциялар ва ТҚларни ўчирмасдан кўрикдан ўтказиш қуйидаги муддатларда амалга оширилиши шарт:

доимий навбатчи ходимлари бор объектларда 3 суткада камида 1 марта;

сутканинг қоронғи вақтларида, разрядларни ва тожланишни аниқлаш учун 1 ойда камида 1 марта;

доимий навбатчи ходимлари йўқ объектларда 1 ойда камида 1 марта, трансформатор ва тақсимловчи пунктларида эса 6 ойда камида 1 марта;

қисқа туташув ўчирилгандан кейин.

Ёмон об-ҳавода (кучли туман, ҳўл қор, музлаш ва шунга ўхшаш) ёки ОТҚда кучли ифлосланиш бўлганда, қўшимча кўрикдан ўтказишлар ташкил этилиши шарт.

Барча аниқланган носозликлар ускуналар нуқсонлари ва бузуқликлари журналига ёзилиши шарт; бундан ташқари, улар ҳақидаги маълумот электр хўжалигига жавобгарга хабар қилиниши керак.

Аниқланган носозликлар қисқа муддатларда бартараф этилиши шарт.

182. Кучланиши 3 кВ ва ундан юқори бўлган тақсимловчи қурилмаларнинг тезкор блокировкалари механик блокировкалардан ташқари, доимо пломбаланган бўлиши шарт.

Бевосита алмашлаб улашни бажарадиган ходимларга ўзбошимчалик билан блокировкаларни ишлашдан чиқариш ман этилади.

183. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган подстанциялар ва ТҚларни эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 10-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

12-боб. Релели ҳимоя, электр автоматика, телемеханика қурилмалари ва иккиламчи занжирлар

184. Релели ҳимоя, автоматика ва телемеханика қурилмаларига (кейинги ўринларда — РҲА ва Т) ва уларнинг иккиламчи занжирларига техник хизмат кўрсатишни одатда, марказий ёки маҳаллий релели ҳимоя, автоматика (кейинги ўринларда — РҲА) хизматлари ва ўлчашлар (лабораториялар) ёки корхонанинг электр лаборатория ходимлари амалга оширишлари керак.

РҲА ва Т қурилмаларининг алоҳида турларига хизмат кўрсатишда бошқа хизматлар иштирок этган ҳолларда, улар орасида хизмат кўрсатиш зоналари ва мажбуриятлар маҳаллий йўриқномаларга мувофиқ чегараланади.

Саноат хавфсизлиги давлат қўмитасининг назорати остидаги объектларда ихтисослаштирилган ташкилотлар ёки корхона ташкилотлари созлаш ишларини бажараётганда, номланган пломбаларга ва Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси берган рухсатномага эга бўлишлари шарт.

185. Янги монтаж қилинган РҲА ва Т қурилмаларини ишга туширишдан олдин ускуналар паспортига ёки маҳсус рўйхатларга ёзиб, уларда созлаш ва қабул синовлари ўтказилиши керак.

186. Қабул қилинган РҲА ва Т қурилмаларини эксплуатацияга киритишдан олдин қуйидаги техник ҳужжатлар:

монтаж ва созлашда тузатишлар киритилган лойиҳа материаллари (чизмалар ва схемалар, тушунтириш ёзувлари, кабель журнали ва шунга ўхшаш) монтаж қилувчи ва созловчи ташкилотлар томонидан;

завод материаллари (техник тавсиф ва эксплуатация қилиш бўйича йўриқнома, электр ускуна ва аппаратларнинг паспорти, ва бошқалар) монтаж қилувчи ташкилот томонидан;

созлаш ва синашлар баённомалари созлаш ташкилоти ёки корхона лабораторияси томонидан тақдим этилиши шарт.

187. Эксплуатациядаги ҳар бир РҲА ва Т қурилмасига корхонада қуйидаги техник ҳужжатлар сақланиши шарт:

ускунанинг паспорти-баённомаси;

техник хизмат кўрсатиш бўйича методик кўрсатмалар ёки йўриқномалар;

ўрнатмалар картаси ёки жадвали (ёки характеристикалари) шаклидаги қурилмаларнинг техник маълумотлари ва параметрлари;

принципиал, монтаж ёки принципиал-монтаж схемалар.

Қурилмага техник хизмат кўрсатишдаги даврий текширишлар натижалари паспорт — баённомага киритилиши шарт (батафсил ёзувларни, айниқса, РҲА ва Тнинг мураккаб қурилмалари бўйича, ишчи журналида юритиш тавсия этилади).

188. Реле, аппаратлар ва РҲА ва Тнинг ёрдамчи қурилмаларини очишга ўрнатма қийматини тезкор ходим ўзгартирадиганлардан ташқари, фақат ушбу қурилмаларга техник хизмат кўрсатувчи хизматчиларга рухсат берилади.

189. РҲАнинг тез ҳаракатланувчи қурилмалари ва захиралаш қурилмалари мавжуд бўлганда, ўчиргичлар ишдан чиққанда, таъмирдан ёки ўчишдан кейин тармоқларни, шиналарни ва электр ускуналарини улаш бўйича барча операциялар, шунингдек, ажратгичлар ва ҳаво узгичлари билан операциялар РҲА қурилмаси ишга тушгандан кейин амалга оширилиши шарт.

Уларни ишга тушириш имкони бўлмаганда, захира ҳимояларида тезланишни ишга тушириш ёки вақтинча ҳимояни (шу жумладан, селектив бўлмаса ҳам) амалга ошириш зарур.

190. РҲА ва Т қурилмаларида ишларни ўқитилган ва тегишли қурилмаларга мустақил техник хизмат кўрсатишга рухсат берилган ходимлар хавфсизлик техникаси қоидаларига риоя қилган ҳолда бажаришлари шарт.

191. Панелларда (шкафларда) ва релели ҳимоя, электр автоматика ва телемеханика бошқарув занжирларида ишлар бажарилганда, ускуналар хато ўчирилишининг олдини олиш чоралари қабул қилиниши шарт.

Ишлар фақат изоляцияланган асбоб билан бажарилиши шарт.

Бу ишларни ижро схемаларисиз, РҲА ва Тнинг мураккаб қурилмаларида эса берилган ҳажмлар ва кетма-кетликлар мавжуд бўлган дастурларсиз бажариш ман қилинади.

Ишлар тугагандан сўнг ток, кучланиш занжирлари ва тезкор занжирлар тўғри уланганлиги ҳамда ишга яроқлилиги текширилиши шарт. РҲА тезкор занжирлари ва бошқарув занжирлари, одатда амалда синаш йўли билан текширилиши керак.

192. Уланмаларнинг (ҳимоя қилинаётган ёки оралиқ бирикмаларни) ўчишига ишлаб кетиши, шунингдек, бошқа кўзда тутилмаган таъсирлар келтириб чиқариши мумкин бўлган РҲА ва Т қурилмаларидаги ишлар, буни ҳисобга олган ҳолда, рухсат этилган талабнома буйича амалга оширилиши керак.

193. Ток трансформаторларининг иккиламчи чўлғамлари доимо реле ёки асбоблар орқали туташтирилган ёки қисқа туташтирилган бўлиши шарт.

Ток ва кучланиш трансформаторларининг иккиламчи занжирлари ва юқори частотали каналлар уланмалари фильтрларининг иккиламчи чулғамлари ерга уланган бўлиши шарт.

194. РҲА ва Т қурилмаларида режали техник хизмат кўрсатишлар, синашлар ва авариядан кейинги текширишлар тугагандан сўнг баённомалар тузилиши ва релели ҳимоя, электроавтоматика ва телемеханика журналида, шунингдек, паспорт-баённомада тегишли ёзувлар ёзилиши шарт.

РҲА ва Т схемалари ва ўрнатма қийматлари ўзгарганда, журналда ва паспорт-баённомада тегишли ёзувлар киритилиши шарт. Шунингдек, принципиал ва монтаж схемаларига ҳамда эксплуатация қилиш бўйича йўриқномаларга тузатишлар киритилиши шарт.

195. Телебошқарилаётган ускуналарни автоном бошқарувга ўтказиш ва унинг тескариси, фақат диспетчер ёки корхона электр хўжалигига жавобгар рухсати билан амалга оширилади.

Подстанциядаги телебошқарувнинг чиқиш занжирлари ишлашини тўхтатиш учун умумий калитлар ёки ўчириш қурилмалари қўлланилиши шарт.

Телебошқарув занжирларини ёки алоҳида уланмаларнинг телесигнализациясини ўчириш, ажратиш қисқичларида ёки индивидуал ўчириш қурилмаларида бажарилиши шарт.

Телебошқарув ва телесигнализация занжирларида телебошқарувнинг умумий калитлари ва индивидуал ўчириш қурилмалари билан барча операцияларни, фақат диспетчер (тезкор ходим) кўрсатмаси бўйича ёки уни хабардор қилиб бажаришга рухсат берилади.

196. РҲА ва Т қурилмаларининг панелларида (шкафларда) тезкор ходим калитлар, қоплагичлар, синаш блоклари ва бошқа мосламалар ёрдамида алмашлаб улашни амалга ошираётганда, барча ишлатилаётган режимлар учун кўрсатилган алмашлаб улаш қурилмалари ҳолатларининг жадваллари бўлиши шарт.

Ушбу алмашлаб улаш бўйича операциялар тезкор журналга ёзилиши шарт.

197. Электр тармоғини таъминловчи элементларнинг релели ҳимояни созлаш шартлари бўйича ва мумкин бўлган эксплуатация режимларини ҳисобга олинган ва рухсат этилган чегаравий юкламалари корхона томонидан энергия билан таъминловчи ташкилотнинг диспетчерлик хизмати билан келишилиши ва даврий равишда қайта кўриб чиқилиши керак.

198. Тезкор ходим қуйидагиларни амалга ошириши шарт:

РҲА ва Т ва бошқарув панелларида (шкафларида) алмашлаб улаш қурилмалари ва синаш блоклари қопқоқлари ҳолатининг тўғрилиги назоратини, шунингдек, РҲА ва Т ва бошқарув занжирларида автоматик ўчиргичлар ҳамда сақлагичларнинг яроқлилиги назоратини;

РҲА ва Т қурилмалари ҳолатини мавжуд панеллар (шкафлар) ва аппаратлардаги ташқи сигнализация қурилмалари базасида назорат қилишни;

юқори вольтли ўчиргич ва бошқа аппаратларни, шунингдек, автоматик қайта улаш қурилмаларини, захирани автоматик улаш ва қайд қилувчи асбобларни (индикаторларни) ишлатиб кўришни;

юқори частотали ҳимоя сигналлари билан алмашувни ва юқори частотали телеўчириш қурилмалари ва автоматика каналларининг паст частотали аппаратларини, аварияга қарши автоматиканинг юқори частотали аппаратларининг назорат қилинаётган параметрларини ўлчашни;

шиналар ҳимоясида нобаланс токни ва кучланиш трансформаторининг узилган учбурчагида нобаланс кучланишни ўлчашни;

автоматик осциллографларнинг авариявий ёзув соатларини юритиб қўйишни ва бошқаларни.

199. РҲА ва Т қурилмаларига техник хизмат кўрсатишни амалга оширувчи корхона хизмати ходимлари асосий эътиборни алмашлаб улаш қурилмалари (контактли қопламалар, бошқарув калити, рубильниклар ва бошқалар) ва синаш блоклари қопқоқлари ҳолатининг тўғрилигига, шунингдек, уларнинг ҳолати электр ускуналарининг схемаларига ҳамда ишлаш режимларига мослигига қаратган ҳолда, даврий равишда барча бошқарув панеллари ва пультларини, релели ҳимоя панелларини (шкафларини), электроавтоматикани, телемеханикани, сигнализацияни кўрикдан ўтказишлари шарт.

РҲА ва Т хизмати ходимлари томонидан даврий кўрикларидан ўтказилишидан қатъий назар, тезкор ходимлар бажариши рухсат этилган операцияларга тегишли РҲА ва Т элементларининг ҳолати тўғрилигига жавоб беради.

200. Релели ҳимоя, электроавтоматика, телемеханика ва иккиламчи занжирларни эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 11-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

13-боб. Электр ўлчаш воситалари

201. Ҳар бир корхонада давлат стандартлари ва идоравий низомларга мувофиқ мажбуриятлари электр энергиясини ўлчаш ва ҳисобга олиш воситаларини даврий кўрикдан ўтказиш ва уларга профилактик хизмат кўрсатишдан, мазкур воситаларнинг ҳолатини назорат қилишдан, текширишдан иборат бўлган метрология хизмати ёки шундай хизмат функциясини бажарувчи бўлинма ташкил этилиши шарт.

Метрология хизмати (бўлинма) «Ўзстандарт» агентлигининг НТҲ ва идоравий метрология хизмати органлари талабларига мувофиқ қиёсловчи ва таъмирловчи ускуналари ва намунавий ўлчов воситалари билан жиҳозланган бўлиши шарт.

Мазкур хизматларнинг фаолияти давлар стандартларига ва метрологик хизмат ҳақидаги идоравий низомларга мувофиқ амалга оширилади.

202. Подстанциялар ва ТҚларда электр энергиясини ўлчаш ва ҳисоблаш воситаларининг ишини, шу жумладан қайд қилувчи асбоблар ва авария режимида ёзув автоматик тезлатиладиган асбоблар ишлашининг кузатувини корхонанинг раҳбарияти (электр хўжалигига жавобгар) қарори билан аниқланган бўлинмаларнинг навбатчиси ёки тезкор таъмирловчи ходими олиб боради.

203. Электр энергиясини ўлчаш ва ҳисоблаш воситаларининг ташқи элементлари бутунлиги ҳамда тозалигига улар ўрнатилган ускунага техник хизмат кўрсатувчи ходим жавоб беради.

Электр энергиясини ўлчаш ва ҳисоблаш воситалари ишидаги барча носозликлар ҳақида ходим зудлик билан корхонанинг метрологик хизмати функциясини бажарувчи бўлинмасига хабар бериши шарт.

Қайд қилувчи асбобларнинг нормал ёзувини таъминлаш бўйича ишлар билан боғланмаган электр ўлчаш воситаларини очишга фақат корхонанинг метрология хизмати функциясини бажарувчи бўлинма ходимига, таъминловчилар ёки истеъмолчилар билан ҳисоб-китоб учун ўрнатилган ўлчов воситаларини эса бўлинма ходимига уларнинг вакиллари билан биргаликда рухсат берилади.

204. Иккиламчи занжирларига электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари уланган ток ва кучланиш ўлчов трансформаторларини ўрнатиш ва алмаштиришни энергия билан таъминловчи ташкилот рухсати билан уларни эксплуатация қилувчи корхона ходимлари бажаради.

Энергия билан таъминловчи ташкилот ва истеъмолчилар ўртасида ҳисоб-китоб ўтказиладиган электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари энергия билан таъминловчи ташкилот ходимлари, истеъмолчи вакили иштирокида алмаштирилади.

Электр энергиясини ҳисобга олиш асбобларини қиёслашни «Ўзстандарт» агентлиги ёки у ваколат берган метрология хизмати амалга оширади.

205. Электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари ишидаги барча нуқсонлар ва ишламай қолишлар ҳақида истеъмолчи-корхона зудлик билан энергия билан таъминловчи ташкилотни хабардор қилишга мажбур.

206. Энергия билан таъминловчи ташкилот қуйидагиларни пломбалаши шарт:

электр энергиясининг ҳисоб-китобини ҳисобга олиш занжирларини, ҳисобга олиш занжирларининг оралиқ клеммаларини, кучланиш занжирларининг автоматик ўлагичларини;

ток трансформаторларини иккиламчи чўлғамларини шунтлаш қисқичлари билан синаш қутиларини ва электр энергиясини ҳисобга олиш асбобларини алмаштириш ёки қиёслаш учун улар ўчириб қўйилганда кучланиш занжирларини уланган жойларни;

электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари уланган кучланиш трансформаторларининг юқори кучланиш тарафида сақлагичлар ўрнатилган камераси панжараларини ёки эшикларини;

электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари уланган кучланиш трансформаторлари ажратгичларининг юритма дастакларидаги мосламаларни.

Электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари уланган кучланиш трансформаторларининг иккиламчи занжирларида сақлагичларни, уларнинг бутунлигини сигналли назоратисиз ўрнатиш ман этилади.

207. Электр ўлчаш воситаларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 12-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

14-боб. Ерга улаш қурилмалари

208. Истеъмолчилар электр қурилмаларининг ерга улаш қурилмалари амалдаги ЭҚТҚ талабларига мувофиқ бўлиши шарт.

209. Ерга улаш қурилмалари одамлар хавфсизлиги шартларини ва электр ускуналарни ҳимоялашни, шунингдек, эксплуатация иш режимларини таъминлаши шарт.

Электр ускуналарини ерга уланиши керак бўлган қисмлари ерга улаш қурилмаси билан ёки улар ўрнатилган ерга уланган конструкциялар билан ишончли контакт бирикмага эга бўлиши шарт.

210. Электр қурилмаларининг ерга улаш қурилмаларини эксплуатация қилишга топширишда, монтаж ташкилоти эксплуатация қилувчи ташкилотга мазкур Қоидаларда ( 7-§. «Техник ҳужжатларни юритиш»да) кўрсатилган техник ҳужжатларни, шунингдек, электр ускуналарини СҚ ва Мга кўра қабул қилиш-топшириш синовлари баённомаларини тақдим этади.

211. Ерга улаш қурилмаларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 13-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

212. Мазкур Қоидалар талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонун ҳужжатларига мувофиқ жавоб беради.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига 1-ИЛОВА

Кучланиши 1000 В гача бўлган электр узатиш ҳаво тармоқларини эксплуатация қилишда техник талаблар

1. Электр узатиш ҳаво тармоқларининг (кейинги ўринларда — ҲТ) трассаси даврий равишда дарахт новдаларидан ва шохларидан тозаланиб туриши ва ёнғинга нисбатан хавфсиз ҳолатда сақланиши керак.

Симларга бевосита яқин ўсаётган дарахтларларни кесишни ҲТни эксплуатация қилувчи ташкилот амалга оширади.

Дарахт шохларини ҲТ симларига 1 м дан яқин масофага яқинлашишига йўл қўйилмайди.

2. ҲТни эксплуатация қилиш унинг ишончли ишлашини таъминлашга қаратилган техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишларини (капитал ва жорий) кўзда тутади. Техник хизмат кўрсатишда ҲЛни кўрикдан ўтказишлар, профилактик текширувлар ва ўлчовлар ўтказилиши, кичик шикастланиш ва носозликлар бартараф қилиниши ҳамда бошқа ишлар амалга оширилиши керак.

3. ҲТни эксплуатация қилишда уларни даврий ва навбатдан ташқари кўрикдан ўтказиш амалга оширилади. Даврий кўриклар иш жадвалини электр хўжалигига жавобгар шахс тасдиқлайди.

Кўриклар камида 6 ойда 1 марта, одатда баҳор ва куз ойларида ўтказилиши керак.

Юқоридаги кўрикдан ўтказиш зарурат бўйича ўтказилади.

ҲТ ни навбатдан ташқари кўрикдан дарёларда муз кўчиш ва сув тошиш даврида, трасса зонасида ёнғин бўлганда, кучли бўронлар, довуллар, совуқлар ва бошқа табиий офатлар юз берганда ўтказилади.

4. Тармоқлар ва кириш жойларини кўрикдан ўтказишда қуйидагиларга аҳамият бериш зарур:

изоляторларнинг куйган, дарз кетган ва синганлигига, сим толаларини узилганлиги ва эриганлигига, боғламларнинг бутунлигига, симларнинг ростланишига;

таянчларнинг ҳолатига ва уларнинг тармоқ бўйлаб ёки кўндалангига оғишига, бандажларнинг ва ерга улаш қурилмаларининг бутунлигига;

брикмаларнинг ҳолатига, унда ердан туриб ирғитиб ташланган симлар мавжудлигига ва симларни дарахт шохларига тегишига;

кириш шохобчалари ва сақлагичларнинг ҳолатига;

тугалловчи кабель муфталари ва тушишларнинг ҳолатига;

трассанинг ҳолатига.

Кўрикдан ўтказишда бандажларни тортиш, таянчларга чиқмасдан гайкаларни, бандажларнинг болтли бирикмаларини бураш, таянчларнинг рақамланишини тиклаш ва бошқаларни ўтказиш зарур.

Авария тусидаги шикастланишлар ва носозликларни дарҳол бартараф қилиш шарт.

5. ҲТга хизмат кўрсатувчи ходимларнинг ишлашини назорат қилиш мақсадида МТҲ томонидан ҲТ трассаси элементларининг ҳолатини, аварияга қарши текширишлар ва бошқа тадбирларни баҳолаш учун 1 йилда 1 марта танлаб назорат кўриги ўтказилиши шарт.

6. ҲТда электр ускуналарини СҚ ва Мда кўзда тутилган ҳажмлар ва муддатларда профилактик текширувлар, ўлчовлар ва синовлар ўтказилиши шарт.

7. Таянчлар бандажлари диаметри 4 мм ва ундан ортиқ бўлган рухланган юмшоқ симлардан қилиниши лозим.

Диаметри 5-6 мм бўлган рухланмаган симларни қўллашга, агар улар асфальт лаки билан қопланган бўлса, рухсат этилади. Лойиҳада махсус кўрсатмалар бўлмаганда, бандаж ўрамларининг сони қуйидагича қабул қилинади: сим диаметри 4 мм бўлганда — 12; сим диаметри 5 мм бўлганда — 10; сим диаметри 6 мм бўлганда — 8.

8. ҲТни кўрикдан ўтказишда, профилактик текширишларда ва ўлчашларда аниқланган нуқсонлар махсус нуқсонлар журналида (картотекасида) қайд қилинади ва хусусиятига қараб, зудлик билан ёки режали (режадан ташқари) техник хизмат кўрсатишда ёки ҲЛни капитал таъмирлашда бартараф этилади.

9. ҲТни капитал таъмирлаш унинг конструкциясига, элементларининг техник ҳолатига ва эксплуатация қилиш шароитларига (табиий шароитлар, атмосфера ва тупроқ сувларининг емирувчанлиги, тупроқнинг ҳолати ва бошқалар) қараб, лекин 6 йилда камида 1 марта ўтказилади. I ва II шамол ва музлаш ҳудудларида 0,4 кВ кучланишли ҲТ таянчларининг таъмирлаш даврийлигини 9 йилгача узайтиришга рухсат берилади.

10. Техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишлари, одатда барча зарур ишларни бир вақтнинг ўзида бажариш билан ҲТ ўчириш муддатини иложи борича қисқартириб, комплекс усулда амалга оширилади.

11. Авариявий шикастланишни ўз вақтида бартараф қилиш мақсадида ҲТни эксплуатация қилувчи корхона белгиланган меъёрларга кўра материаллар ва деталларнинг авариявий захирасига эга бўлиши шарт.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига 2-ИЛОВА

Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр узатиш ҳаво тармоқларини эксплуатация қилишда техник талаблар

1. Мазкур Қоидалар корхоналарда эксплуатация қилинаётган кучланиши 1000 В дан 220 кВ гача бўлган ҲТлар учун тааллуқлидир.

Қоидалар — эксплуатация қилиниши махсус қоидалар билан белгиланган контакт тармоқларининг ҲТ ва бошқа махсус ҳаво тармоқлари ва иншоотларига тааллуқли эмас.

2. ҲТни эксплуатация қилувчи корхона Электр тармоқлари хўжалиги объектларини муҳофаза қилиш қоидаларига мувофиқ белгиланган қўриқлаш зоналарида эксплуатация қилишнинг нормал шароитларини, бахтсиз ҳодисаларни, ёнғинларни бартараф қилиш ва бошқаларни таъминлайди.

3. ҲТни эксплуатация қилувчи корхона (қишлоқ хўжалиги ва бошқа ишлар бошлаш муддати ҳақида хабар олганидан кейин) ердан фойдаланувчилардан муҳофаза зонасига кирувчи ер участкаларида ҲЛнинг бутлигини таъминлаш, эксплуатация қилишнинг нормал шароитларини яратиш мақсадида Электр тармоқлари хўжалиги объектларини муҳофаза қилиш қоидаларига қатъий риоя қилишни талаб қилади.

4. ҲТ ва ток ўтказгичларни кўрикдан ўтказишда қуйидагиларни текшириш зарур:

трассанинг ёнғинга қарши ҳолатини: ҲТнинг муҳофаза зонасида бегона предметлар, қурилишлар, пичан ғарамлари, тахланган ёғочлар, тармоққа қулаши мумкин бўлган ёки симларга хавфли яқинлашган дарахтлар, ёнувчан матариаллар сақланиши, гулханларни бўлмаслигини; ҲТни эксплуатация қилувчи ташкилот ва эгасининг ёзма рухсатисиз уларнинг муҳофаза зонасида ишлар бажарилмаслиги шарт;

пойдевор, қўшилган (уланган) мосламаларнинг ҳолатини: пойдевор атрофида тупроқ ўтириб қолган ёки қаварган бўлмаслиги, пойдеворда (қўшилган мосламаларда) ёриқлар ва шкастланишлар бўлмаслиги керак; етарли даражада чуқурликда бўлиши шарт;

таянчларнинг ҳолатини: уларнинг оғишлари ёки тупроқда силжишлари, ёғоч деталларнинг куйганлиги ва парчаланган бўлмаслигини, бандажлар, пайвандланган чоклар, металл таянчлардаги болтли ва парчин михли бирикмалар яхлитлиги бузилмаслигини, металл элементларнинг узилишлари, металл коррозияси, темир-бетон таянчларда ёриқлар ва носозликлар, уларда қуш уялари ва бошқа бегона предметлар йўқлигини, таянчларда плакатлар ва хавфсизлик белгилари бўлиши керак;

симлар ва трослар ҳолатини: алоҳида сим толаларининг узилишлари ва эриган жойлари, симларга ва тросларга ердан туриб ирғитиб ташланган сим бўлаклари бўлмаслигини, улар созланган бузилиш, симларнинг солқилигини ва симлардан ергача ва объектларгача бўлган масофанинг рухсат этилмаган ўзгаришларини, ҲТ лойиҳасида кўзда тутилган титрашларни сўндирувчи қурилмалар жойларидан силжиганлигини;

ток ўтказгичларнинг эгилувчан шиналари ҳолатини: айланган, ажралиб кетган ва ёрилган симлар бўлмаслиги шарт;

изоляторлар ҳолатини: штирли изоляторлар синган, куйган, ёрилган, кирланган, сирланган юзалари шикастланган, штирга ёки илгакларга нотўғри ўрнатилган, ҳимоя шохлари шикастланган бўлмаслиги керак; гайкалар, қулфлар ва шплинтлар ўз жойида бўлиши шарт;

арматура ҳолатини: унда ёриқлар, алоҳида деталлар ишқаланиб емирилган ёки деформацияланган бўлмаслиги шарт;

разрядлагичлар, ҲТдаги коммутация аппаратлари, тушишлардаги кабелларнинг тугалловчи муфталари ҳолатини: ерга уловчи тушишларни таянчларда ва ер олдида бузилишлари ва узилишлари, яшиндан ҳимоя троссининг ерга уловчи тушиш ёки таянч танаси билан болтли бирикмаларидаги контактларни бузилишлари, ерга уловчи қурилма элементларининг занглашдан емирилишлари бўлмаслиги шарт.

5. Титрашдан симларнинг шикастланишлари аниқланганда, ҲТ тўлиқ, симларни ушлаб турувчи қисқичлардан чиқариб, текширувдан ўтказилади.

Қисқичлардаги сим ва тросслар ҳолатини танлаб текширишни ҲТни ўчириб ёки ўчирмасдан (изоляцияловчи қурилмалардан) ўтказиш мумкин.

6. ҲТда профилактик текширувлар, ўлчашлар ва синашлар электр ускуналарни СҚ ва М да кўзда тутилган ҳажмларда ва муддатларда ўтказилади.

7. ҲТ таянчлари учун ёғочни ЭҚТҚ талабларига қатъий риоя қилган ҳолда қўллаш зарур.

8. Рухланмаган металл таянчларни, темир-бетон ва ёғоч таянчларнинг металл элементларини, шунингдек, пўлат тросслар ва симлар тортқиларини занглашга қарши қопламалари зарурат бўйича тикланади.

9. Тез ифлосланадиган ҲТ ва ток ўтказгичлар участкаларида махсус ёки кучайтирилган изоляция қўлланилади. Зарур бўлганда, изоляцияни тозалаш (ювиш), ифлосланган изоляторларни алмаштириш амалга оширилади.

10. ҲТ таянчлари деталлари ва бошқа элементларини чиқитга чиқаришнинг эксплуатацион рухсатлари ва меъёрлари Электр ускуналарининг СҚ ва М га мос келиши шарт.

11. Юқори частотали телемеханика ва алоқа каналлари мавжуд ҲЛни таъмирлашда ушбу каналларни ишчи ҳолатда сақлаш мақсадида ерга улаш учун кўчма ерга улаш тўсиқларидан фойдаланиш лозим.

12. IV ва ўта музлаш ҳудудлардан, шунингдек, қаттиқ шамоллар билан бир пайтда тез-тез музлайдиган, қировли ва қаттиқ совуқли II ва III ҳудудлардан ўтадиган ҲТ участкаларида музни электр токи билан эритиш амалга оширилиши керак.

Эритиш усулини танлаш ҲТни ишлаш шароитларига қараб аниқланади (тармоқ схемаси, истеъмолчи юкламаси, муз ҳосил бўладиган зона, тармоқларни ўчириш мумкинлиги ва бошқалар).

13. Ерга кичик ток билан туташишадиган электр қурилмаларида ерга туташиш бартараф қилингунча, ҲЛнинг ерга уланган фаза билан ишлашига рухсат берилади. Бу ҳолда ходимлар бузилиш жойини қисқа муддатларда аниқлаши ва бартараф қилиши шарт.

Генератор кучланишида бир фазали ерга туташув режими 2 соат билан чекланади.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига 3-ИЛОВА

Кабель тармоқларини эксплуатация қилишда техник талаблар

1. Мазкур Қоидалар кучланиши 220 кВ гача бўлган юқори кучланиш кабель тармоқларига (кейинги ўринларда — КТ) тааллуқлидир.

Барча КТ ЭҚТҚ талабларини қондириши шарт.

2. Янги қурилаётган КТни эксплуатация қилишга қабул қилишда ЭҚТҚ талабларига мувофиқ синовлар ўтказилиши шарт.

3. Эксплуатация қилувчи ташкилот, монтаж қилувчи ташкилот қураётган барча кучланишли КТ ётқизилаётганда ва монтаж қилинаётганда техник назоратни олиб боришлари шарт.

Шланг қопламали зирҳсиз кабеллар ўтказилишини назорат қилганда ва эксплуатация қилишда, асосий эътибор шлангнинг ҳолатига қаратилиши шарт. Тешиб ўтган узилишлари, ёриқлари ва тирналган жойлари бўлган шлангли кабеллар таъмирланиши ёки алмаштирилиши шарт.

4. Ҳар бир КТ мазкур Қоидаларнинг 155-бандида кўрсатилган ҳужжатларни ўз ичига олган паспортга, диспетчерлик рақамига ёки номига эга бўлиши шарт.

Очиқ ўтказилган кабеллар, шунингдек, барча кабель муфталари ёрлиқлар билан таъминланган бўлиши шарт. Тармоқ бошидаги ва охиридаги кабель ёрлиқларида тармоқнинг маркаси, кучланиши, кесими, рақами ёки номи кўрсатилган бўлиши, улаш муфтаси ёрлиғида эса муфта рақами, монтаж санаси кўрсатилиши шарт.

Ёрлиқлар атроф-муҳит таъсирига чидамли бўлиши шарт. Ёрлиқлар очиқ ўтказилган кабелларда тармоқнинг узунлиги бўйича ҳар 50 метр оралиқда, шунингдек, трасса бурилишларида ва оловга чидамли тўсиқлардан ҳамда ёпмалардан кабелларнинг ўтиш жойларида (ҳар иккала томонида) жойлаштирилиши шарт.

5. Ҳар бир КТ учун ишга туширишда рухсат этилган энг катта ток юкламалари белгиланиши шарт. Юкламалар энг ёмон иссиқлик шароитидаги, узунлиги 10 метрдан кам бўлмаган трасса участкаси бўйича белгиланиши керак. Ушбу юкламаларни оширишга иссиқлик синовлари асосида кабель толаларининг ҳарорати давлат стандартларида ёки техник шартларда давомий рухсат этилган ҳароратдан ортмаганда рухсат этилади. Бунда кабелларни қизиши, трассанинг энг ёмон совитиш шароитига эга бўлган участкада текширилиши керак.

Кучланиши 1000 В гача бўлган кабелнинг ўрнига кучланиши 1000 В дан юқори бўлган кабелдан фойдаланиш ман этилади.

6. Аварияни бартараф қилиш даврида кучланиши 10 кВ гача бўлган шимдирилган қоғоз изоляцияли кабелларни ток бўйича 30 фоизга, 5 сутка мобайнида, суткада 6 соатдан кўп бўлмаган, лекин бир йилда 100 соатдан ортиқ бўлмаган даврда ўта юкланишига рухсат берилади. Агар сутканинг қолган даврида юклама рухсат этилганидан ошмаган бўлса, 15 йилдан ортиқ эксплуатацияда бўлган кабеллар учун ўта юкланиш 10 фоизгача камайтирилиши керак.

Кучланиши 35 кВ бўлган қоғоз изоляцияли КТ ўта юкланишига рухсат берилмайди.

7. Кучланиши 110 — 220 кВ бўлган мой тўлдирилган кабеллар учун толаларнинг ҳароратини 80 о C дан оширмай ўта юкланишга рухсат берилади. Бунда узлуксиз юкламанинг давомийлиги 100 соатдан ошмаслиги, давомийликининг йиғиндиси эса йилда 500 соатдан, ўта юкланишлар орасидаги танаффус — 10 суткадан кам бўлмасдиги керак. Ҳавода ўтказилган, кучланиши 110 кВ бўлган КЛ учун толаларини 80 о C ҳарорат билан ишлаш давомийлиги чекланмаган.

8. Мой тўлдирилган кучланиши 110 — 220 кВ бўлган ҳар бир КТ ёки унинг секциялари учун тармоқнинг профилига боғлиқ равишда маҳаллий йўриқномалар билан мой босимининг рухсат этилган чегаравий қийматлари белгиланган бўлиши шарт. Улардан четга чиққанда, КТ ўчирилиши ва фақат бузилиш сабаблари аниқлангандан ва бартараф этилгандан кейин уланиши шарт. Паст босимли КТ учун кабелдаги мой босимининг рухсат этилган босими 100 — 300 кПа (1 — 3 кгс/см 2 ) чегарасида бўлиши керак.

9. Мой тўлдирилган кучланиши 110 кВ ва ундан юқори бўлган кабеллардан мой ва пластмасса изоляцияли кабелларнинг тугалловчи муфталаридан суюқлик синаш учун янги тармоқ уланиши олдидан, улангандан кейин 1 йилдан сўнг, кейин 3 йилдан сўнг ва кейинчалик ҳар 6 йилда олиниши шарт. Мой ва суюқликнинг текширилаётган қийматлари Электр ускуналарини СҚ ва М талабларига мос келиши шарт.

10. Нейтрали изоляцияланган ёки компенсацияланган тармоқларда ерга бир фазали туташув содир бўлганда, ходим бу ҳақида зудлик билан таъминловчи подстанция навбатчисига ёки электр билан таъминловчи ташкилотнинг тармоқ бўйича навбатчисига хабар бериши ва кейинчалик уларнинг кўрсатмаси бўйича ҳаракат қилиши шарт.

Генератор кучланиши тармоқларда, шунингдек, кучланиши 35 кВ бўлган КТда кўрсатилган режимда ишлашга 2 соатдан кўп бўлмаган вақтга рухсат берилади. Алоҳида ҳолларда энергия билан таъминловчи ташкилот рухсати билан бу муддат 6 соатгача узайтирилиши мумкин.

11. КТдаги юкламалар Электр ускуналарини СҚ ва М талабларига мос равишда белгиланган муддатларда даврий ўлчаниши шарт. Ушбу ўлчовлар асосида КЛ режимлари ва ишлаш схемалари белгиланиши керак.

12. Кучланиши 35 кВ гача бўлган КТни кўздан кечириш қуйидаги муддатларда ўтказилиши керак:

ерда, эстакадалар, туннеллар, блоклар, каналлар, галереялар ва бинолар деворлари бўйлаб ўтказилган кабель трассалари — маҳаллий йўриқнома бўйича, лекин камида 3 ойда 1 марта;

кучланиши 1000 В дан юқори бўлган КТнинг тугалловчи муфталари 6 ойда 1 марта, 1000 В ва ундан паст кучланишли КТнинг тугалловчи муфталари 1 йилда1 марта;

трансформатор хоналарида, тақсимловчи пунктларда ва подстанцияларда жойлашган кабель муфталари бошқа ускуналар билан бир вақтда кўрикдан ўтказилади:

кабель қудуқлари 1 йилда 2 марта;

сув ости кабеллари маҳаллий йўриқномаларга мувофиқ.

Муҳандис-техник ходимлар КТ танлаб, даврий равишда, лекин камида 6 ойда 1 марта кўрикдан ўтказилишлари шарт.

Подстанциядаги коллекторлар, шахталар ва каналлар маҳаллий йўриқномалар бўйича кўрикдан ўтказилади (доимий тезкор хизмат кўрсатувда ойда камида 1 марта кўрик ўтказилиши шарт). Кўрикда аниқланган носозликлар ҳақидаги маълумот нуқсонлар журналига қисқа муддатда бартараф қилиш учун киритилиши шарт.

Навбатдан ташқари кўриклар тошқин даврларида ва селдан кейин ўтказилади.

Кабель иншоотларида ва бошқа хоналарда доимий равишда кабелнинг иссиқлик режими, ҳаво ҳарорати ва вентиляция қурилмалари ишлашининг назорати ташкил қилиниши шарт.

Ёзги вақтларда кабель туннеллари, каналлари ва шахталари ичидаги ҳаво ҳарорати ташқи ҳаво ҳароратидан 10 о C дан ортиқ бўлмаслиги шарт.

13. Кучланиши 110 — 220 кВ бўлган КТлар қуйидаги муддатларда кўрикдан ўтказилишлари шарт:

ерда ўтказилган кабель трассалари 1 ойда камида 1 марта;

коллекторларда ва туннелларда ўтказилган кабель трассалари камида 3 ойда 1 марта;

стопорлайдиган ва ярим стопорлайдиган муфтали кабель қудуқлари 3 ойда 1 марта;

мой (суюқлик) босими сигнализацияси мавжуд бўлган қўшимча мой билан таъминловчи пунктлар камида 1 ойда 1 марта;

кучланиши 1000 В дан юқори бўлган кабель муфталарининг кўриги электр ускунанинг ҳар бир кўригида ўтказилиши шарт.

14. Маҳаллий йўриқномалар билан кабель иншоотларидаги мавжуд ёнғинни автоматик равишда ўчириш ва хабар бериш қурилмаларининг ишга яроқлилигини текшириш муддатлари белгиланиши шарт.

15. Туннеллар, коллекторлар ва бошқа кабель иншоотлари тоза сақланиши шарт. Кабель иншоотларида ўтказилган кабелларнинг рухланмаган металл зирхлари ва кабеллар ўтказилган нометалл қопламали металл конструкциялар даврий равишда ёнмайдиган занглашга қарши таркиб билан қопланиши шарт.

Кабель иншоотларида бирон-бир материалларни сақлаш ман этилади.

Сув тушадиган кабель иншоотлари ер ости ва ёмғир сувларини чиқариб ташлаш воситалари билан жиҳозланган бўлиши шарт.

16. Доимий навбатчи ходимлари бўлган подстанцияларда туннеллар (коллекторлар), шахталар ва каналларнинг кўриклари 1 ойда камида бир марта ўтказилиши шарт. Доимий навбатчи ходимлари бўлмаган подстанцияларда бу иншоотларнинг кўриклари маҳаллий йўриқномаларга мувофиқ, корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс белгилаган муддатларда ўтказилади.

17. КТда металл қобиқнинг электр, тупроқ ёки кимёвий занглаш туфайли бузилиш хавфи пайқалганда, уни бартараф қилиш чоралари кўрилиши шарт.

КЛнинг ҳимоя қурилмалари устидан маҳаллий йўриқномаларга мувофиқ кузатиш ўрнатиш шарт.

18. Ерда ҳандақларни қазиш вақтида схемада кўрсатилмаган қувурлар, номаълум кабеллар ва бошқа коммуникациялар аниқланганда, ишларни тўхтатиш ва бу ҳақида электр хўжалигига жавобгар шахсга хабар бериш зарур. Кабеллар бор жойдаги хандақлар, чуқурликлар ва ер ости иншоотларини ўта эҳтиёткорлик билан 0,4 метр ва ундан ортиқ чуқурликда эса фақат белкурак билан қазиш керак.

19. Қишда кабеллар ўтган жойларда 0,4 метрдан ортиқ чуқурлик тупроқни қиздириш орқали қазилиши шарт. Бунда қиздирилаётган қатлам юзасидан кабелгача 0,3 метрдан кам бўлмаган қалинликда тупроқ қатлами сақланишини кузатиш зарур. Эриган тупроқни белкурак билан олиб ташлаш керак.

Лом ва шунга ўхшаган асбобларни қўллаш ман этилади.

20. Кабелдан 1 метрдан яқин масофада ер ковловчи машиналар билан қазишни амалга ошириш, шунингдек, нормал чуқурликдаги кабеллар устидаги тупроқни юмшатиш учун урувчи болғалардан, ломлар ва чўкичлардан 0,3 метрдан ортиқ чуқурликда фойдаланиш ман қилинади.

Урувчи ва титраб-ортувчи механизмларни қўллашга кабеллардан 5 метрдан кам бўлмаган масофада рухсат берилади.

Ишлар бошланмасдан олдин КТни эксплуатация қилувчи ташкилотнинг электротехник ходимлари назорати остида трассада кабеллар жойлашиши ва чуқурлигини аниқлаш учун назорат очишлари ўтказилиши керак.

Портлаш ишларини ўтказиш учун қўшимча техник шартлар берилиши шарт.

21. Кучланиши 20 — 35 кВ бўлган кабелларнинг вертикал участкаларида изоляциянинг қуриши натижасида электрдан тешилишнинг олдини олиш учун уларни вақти-вақти билан алмаштириб туриш ёки стопорловчи муфталар ўрнатиш зарур.

Оқмайдиган шимувчи масса ва пластмасса изоляциясига эга бўлган ёки газ билан тўлдирилган 20 — 35 кВ кучланишли КТ вертикал участкаларининг изоляция ҳолатини қўшимча текшириш ва уларни даврий алмаштириш талаб қилинмайди.

22. Ишлашда изоляциянинг электрдан тешилиши ёки профилактик синашларда шкастланган кабель намуналари ва шикастланган кабель муфталари лаборатория тадқиқотларига шикастланиш сабабларини ўрганиш ва уларни бартараф қилиш бўйича тадбирларни ишлаб чиқиш учун берилиши шарт. Ишлаб чиқарувчи заводга эътироз билдирилганда, завод нуқсонлари борлиги натижасида шикастланган намуналар экспертлар кўриги учун сақланиши шарт.

23. Хоналарда, тунелларда, коллекторларда, эстакадалар бўйича галереяларда, каналларда жойлашган шикастланган КТларни куйдиришда, кабель иншоотларидаги кабелларни кузатиш — хавфсизлик техникаси қоидаларига риоя этилган ҳолда олиб борилади.

24. Кучланиш остидаги экскаватор ва шланг кабелларини хизмат кўрсатувчи ходимлар томонидан резинали қўлқоплар ва этикларда ёки диэлектрик дастакли тутқичлар билан олиб юришга рухсат берилади.

Бу ҳолда кучланиши 10 кВ гача бўлган тармоқлар шикастланган КТни бир фазали ерга тутатиш ҳолатида ўчириб қўядиган ҳимоя билан жиҳозланган бўлишлари шарт.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига 4-ИЛОВА

Куч трансформаторлари ва реакторларни эксплуатация қилишда техник талаблар

1. Трансформаторнинг узоқ вақт ва ишончли эксплуатация қилинишини таъминлаш учун қуйидагилар зарур:

ҳарорат ва юклама режимларига, кучланиш даражасига риоя қилиш;

мойнинг сифат меъёрларига ва изоляция қилиш хусусиятларига қатъий риоя қилиш;

совитиш, кучланишни ростлаш, мойни ҳимоялаш қурилмалари ва бошқаларни ишга яроқли ҳолда сақлаш.

2. Бир фазали трансформатор ва реакторларнинг бакларига фазалар ранги сурилади. Ташқарида ўрнатилган уч фазали трансформаторнинг бакларида қуввати ва подстанция бўйича тартиб рақамлари кўрсатилади.

3. Трансформатор пунктлари ва камералари эшикларининг ташқи ва ички тарафларида трансформаторларнинг подстанция бўйича рақами кўрсатилган бўлиши, шунингдек, ташқи тарафида Электр қурилмаларида қўлланиладиган ҳимоя воситаларини қўллаш ва синаш қоидалари талабларига мувофиқ огоҳлантирувчи белгилар бўлиши шарт. Эшиклар доимо беркитилиб, қулфланган бўлиши шарт.

4. Газли ҳимоя қурилмаси билан жиҳозланган трансформаторлар шундай ўрнатилиши шартки, бунда уларнинг копқоғи (бакнинг ечиладиган қисми) газ релесига нисбатан йўналишда 1 — 1,5 фоиздан кам бўлмаган, мой ўтказгич эса трансформатордан кенгайтиришга нисбатан 2 — 4 фоиздан кам бўлмаган кўтарилишга эга бўлиши шарт.

Чиқариш қувури мембрана билан жиҳозланади ва кенгайтиргичнинг юқори қисми билан бириктирилади. Мой ўтказгичда, кенгайтиргич ва газ релеси орасида жўмрак ўрнатилади.

5. Трансформаторларга хизмат кўрсатишда мой сатҳи ва газ релесини кузатиш, шунингдек, мойдан намуна олиш учун қулай ва хавфсиз шароитлар яратилади.

Трансформатор ва реакторларнинг юқорида (3 метрдан ортиқ) жойлашган элементларини кўрикдан ўтказиш ва уларга техник хизмат кўрсатиш стационар нарвонлардан хавфсизлик қоидаларига риоя қилиб, бажарилиши шарт.

6. Кенгайтиргич билан жиҳозланган барча мой билан тўлдирилган трансформаторларда мой ҳароратини ўлчаш учун термометрлар ўрнатилади.

Хизмат кўрсатувчи ходимлар мойнинг юқори қатлами ҳароратини кенгайтиргичли трансформаторлар жиҳозланган термосигнализатор ва термометрлар бўйича кузатишлари керак. Шунингдек, совтол ёки мой билан тўлдирилган герметик трансформаторлар жиҳозланган мановакуумметрлар кўрсаткичлари бўйича кузатишлари керак. Бакдаги босим 50 кПадан (0,5 кгс/см 2 ) ортганда, трансформатор юкламаси камайтирилиши шарт.

7. Трансформаторли қурилмалар амалдаги ЭҚТҚга мувофиқ ёнғинга қарши воситалар билан жиҳозланиши шарт.

8. Трансформаторларнинг остида мой қабул қилувчи қурилмалар бўлганда, уларнинг дренажлари ва мой қувурлари ЭҚТҚ талабларига мувофиқ ишга яроқли ҳолда сақланиши керак.

9. Ҳар бир электр қурилма учун юклама графигига боғлиқ ҳолда истеъмолчиларни ишончли таъминлашни ҳисобга олиб, бир вақтнинг ўзида ишлаётган трансформаторлар сони аниқланиши керак.

Кучланиши 10 кВ бўлган тақсимловчи электр тармоқларида трансформаторларнинг юкламасини ва кучланишини ўлчаш эксплуатация қилишнинг биринчи йилида камида 2 марта — максимал ва минимал юклама даврида, кейинчалик зарурат бўйича ўтказилади.

10. Ишламаётган трансформатор (реактор) кенгайтиргичидаги мойнинг сатҳи, стандартлаштириш бўйича норматив ҳужжатида белгиланган талаблар бўйича трансформатор (реактор) мойининг шу вақтдаги ҳароратига мос белгида бўлиши шарт.

11. Совитиш тизимида мойнинг мажбурий циркуляцияси трансформатор юкламасидан қатъи назар узлуксиз бўлиши шарт.

Мойнинг циркуляцияси мажбурий бўлган трансформаторлар ва реакторларни эксплуатация килишга фақат мой, совутувчи сув циркуляцияси ва совитгичларга пуфлаш вентиляторларнинг ишлаши тўхтаб қолгани ҳақидаги сигнализация тизими ишлаб тургандагина рухсат этилади.

Сув билан совитиладиган мой совутгичлар мавжуд бўлганда, мой насоси мойнинг юриши бўйича мой совитгичгача ўрнатилади. Мой совитгичлардаги мойнинг босими улардан ўтказилаётган сувнинг босимидан ортиқ бўлиши шарт.

Мажбурий совитилидиган трансформаторлар учун мой ёки сув циркуляцияси ёки пуфлаш вентиляторлари тўхтаб қолганда, авариявий ишлаш режимига рухсат берилади. Кўрсатилган режимнинг давомийлиги маҳаллий йўриқномаларга мувофиқ синаш натижалари ёки завод маълумотлари бўйича ўрнатилади.

12. Трансформаторларни мой-сув билан совитиш тизими ишга туширилганда биринчи навбатда, мой насоси, сўнгра сув насоси ишга туширилади.

Ўчиришда биринчи сув насоси, кейин эса мой насоси ўчирилади. Сув насоси мойнинг ҳарорати 10 о С кам бўлмаганда ишга туширилади.

Трансформаторларни эксплуатация қилишда мой қувурлари, насослари ва сув магистралларини музлашини олдини олиш, шунингдек, мой совитиш тизимида нозичликларни бартараф қилиш бўйича маҳаллий йўриқномаларга кўра чоралар кўзда тутилади.

13. Трансформаторнинг номинал юкламасида мойнинг юқори қатлами ҳарорати қуйидигилардан юқори бўлмаслиги шарт (агар ишлаб чиқарувчи завод томонидан завод йўриқномаларида бошқа ҳароратлар келтирилмаган бўлса):

совитиш тизими мойли пуфлаб совутиладиган ва мойнинг мажбурий циркуляцияси (кейинги ўринларда — ДЦ) бўлган трансформаторларда — 75 о C дан, совитиш тизимлари табиий-мойли (кейинги ўринларда — М) бўлганда ва мойли пуфланадиган (кейинги ўринларда — Д) бўлган трансформаторларда — 95 о C дан;

мой-сувли совитиш (кейинги ўринларда — Ц) тизимли трансформаторларда мой совитгичнинг киришида мойнинг ҳарорати 70 о C дан ошмаслиги керак.

Мойни совитиш тизими Д бўлган трансформаторларда ўчирилган ҳолатда пуфлаш билан ишлашга қуйидаги ҳолларда рухсат этилади:

юклама номиналдан паст бўлганда ва мойнинг юқори қатлами ҳарорати 55 о C дан ортиқ бўлмаганда;

атроф-муҳит ҳарорати манфий бўлганда ва мойнинг ҳарорати 45 о C дан ортиқ бўлмаганда (юкламадан қатъи назар).

Пуфлаб совитиш автоматик тарзда, мойнинг ҳарорати 55 о C га етганда ёки мойнинг ҳароратидан қатъи назар номинал юкламада уланиши шарт.

14. Чўлғам шохобчаларини қўзғатгичсиз алмашлаб улагичлар билан жиҳозланган трансформаторларда трансформация коэффициенти танланишининг тўғрилиги 1 йилда камида 2 марта — юкламанинг қишки максимуми ва ёзги минимуми кириши олдидан текширилиши шарт.

15. Юклама остида кучланишни ростлайдиган қурилма (кейинги ўринларда — ЮОР) билан таъминланган трансформаторга хизмат кўрсатувчи корхонанинг ходимлари тармоқ кучланиши билан ростланган шохобчада ўрнатилган кучланиш мувофиқлигини сақлаб туришлари шарт.

Трансформаторларнинг узоқ вақт (мавсум давомида) схемадан ЮОР қурилмасини чиқариб ишлаши ман қилинади.

16. Трансформаторларнинг ЮОР алмашлаб улаш қурилмасини ишга туширишга мойнинг юқори қатлами ҳарорати минус 20 о С ва ундан юқори бўлганда рухсат берилади. Трансформатор бакидан ташқарида, таянч изоляторларида жойлашган ва сунъий иситиш тизими билан жиҳозланган контакторли алмашлаб улаш қурилмасини эса атроф-муҳит ҳарорати минус 45 о С ва юқори бўлганда рухсат берилади.

ЮОР қурилмаларини ишлаб чиқарувчи завод йўриқномаларининг талабларига мувофиқ эксплуатация қилиниши шарт.

17. Авария режимларида, трансформаторларни барча совитиш тизимларида, аввалги юкламанинг давомийлиги ва қийматидан ҳамда атроф-муҳит ҳароратидан қатъи назар, қисқа муддатга, номинал токдан ортиқ ўта юкланишларига қуйидаги чегараларда рухсат берилади:

Мойли трансформаторлар Ток бўйича ўта юкланиш, % 30 45 60 75 100 Ўта юкланиш давомийлиги, мин 120 80 45 20 10 Қуруқ трансформаторлар Ток бўйича ўта юкланиш, % 20 30 40 50 60 Ўта юкланиш давомийлиги, мин 60 45 32 18 5

Мойли трансформаторларни номинал токдан 40 фоизгача ўта юкланишига суткада умумий давомийлиги 6 соатдан кўп бўлмаганда, трансформаторларнинг барча совитиш қурилмаларидан тўлиқ фойдаланилганда, кетма-кет 5 сутка давомида рухсат берилади. Агар бундай ўта юкланишлар ишлаб чиқарувчи завод йўриқномалари билан ман этилмаган бўлса.

18. Трансформаторлар рухсат этилгандан ортиқ юкланганда, навбатчи ходим маҳаллий йўриқномаларга мувофиқ ҳаракат қилиб, уни юксизлантириш чораларини қабул қилиши шарт.

19. Д совитиш тизимли трансформаторлар учун барча вентиляторлар авариявий ўчирилганида, атрофдаги ҳаво ҳароратига боғлиқ ҳолда номинал юклама билан қуйидаги вақт оралиғида ишлашга рухсат этилади:

Атрофдаги ҳаво ҳарорати, о С -15 -10 0 +10 +20 +30 Ишлашнинг рухсат этилган давомийлиги, соат 60 40 16 10 6 4

Совитиш тизимлари ДЦ ва Ц бўлган трансформаторлар учун қуйидагиларга рухсат берилади:

а) сунъий совитиш тўхтаганда номинал юклама билан 10 минут давомида ёки салт юриш режимида 30 минут давомида ишлашга, агар қуввати 250 МВ.А дан юқори трансформаторлар учун кўрсатилган вақт тугаганда мойнинг юқори қатлами ҳарорати 80 о С га етмаса, у ҳолда номинал юклама билан кўрсатилган ҳароратга етгунга қадар, лекин 1 соатдан ортиқ бўлмаган муддатда ишлашга рухсат берилади;

б) вентиляторлар тўлиқ ёки қисман ўчирилганда ёки мойнинг циркуляцияси сақланиб, сувнинг циркуляцияси тўхтаб қолганда, мойнинг юқори қатлами ҳарорати 45 о C дан ошмаганда, паст юклама билан узоқ вақт ишлашга.

Ушбу банднинг талаблари, агар ишлаб чиқарувчи завод йуриқномаларида бошқалари айтилмаган бўлса, ҳақиқийдир.

Чўлғамларида мой йўналтирилган циркуляция қилинадиган трансформаторлар (совитиш тизими НЦ) ишлаб чиқарувчи завод йўриқномасига кўра эксплуатация қилинади.

20. ЮОР қурилма билан жиҳозланган трансформаторлар ўта юклама билан ишлаганда, агар юклама токи алмашлаб улагичнинг номинал токидан ортиқ бўлса, шохобчаларни алмашлаб улашга рухсат берилмайди.

21. Кучланиши 110 ва 220 кВ бўлган автотрансформаторлар чўлғамларининг нейтраллари ерга тўғридан-тўғри улаш режимида ишлашлари шарт.

Нейтралларини синаш кучланишлари мос равишда 100 ва 200 кВ бўлган 110 ва 220 кВ кучланишли трансформаторлар ерга уланмаган нейтрал билан, агар разрядлагич билан ҳимояланган бўлса, ишлаши мумкин. Тегишли ҳисоблар билан асосланган бўлса, нейтрали синаш кучланиши 85 кВ бўлган ва разрядлагич билан ҳимояланган 110 кВ кучланишли трансформаторларни ерга уланмаган нейтрал билан ишлашига рухсат берилади.

22. Янги ёки капитал таъмирлашдан чиққан трансформаторларни монтаж қилиш вақтида уларга кучланиш берилгунча, уларни кўрикдан ўтказиш ва Электр ускуналарни СҚ ва Мга мувофиқ синаш амалга оширилади.

Кўрик, синаш ва қабул қилиш натижалари паспорт ва баённомаларда ёзувлар билан расмийлаштирилади.

23. Трансформаторларни қуритмасдан кучланиш остига улаш мумкинлиги, шунингдек, қуритишнинг зарурлиги Раҳбарий ҳужжат 34.51.101 — 90, Раҳбарий ҳужжат 34 — 301 — 202 — 2000 электр қурилмалари изоляциясини танлаш бўйича йўриқномасида белгиланган талабларга мувофиқ ўтказиладиган синовлар асосида аниқланади.

24. Трансформаторларни тармоққа улаш, одатда тўлиқ кучланишга туртки билан амалга оширилади.

25. Қуйидаги ҳолларда трансформаторларда кучланишни номиналдан ортишига рухсат этилади:

узоқ муддат — 5 фоизга, агар юклама номиналдан кўп бўлмаганда ва 10 фоизга, агар юклама 0,25 номиналдан кўп бўлмаганда;

қисқа муддат (суткада 6 соатгача) — 10 фоизга, юклама номиналдан кўп бўлмаганда;

авария шароитларида — трансформаторларни эксплуатация қилиш бўйича намунали йўриқномага мувофиқ.

Генераторлар ва нейтрали шохобланмаган автотрансформаторлар билан блокда ишлаётган трансформаторлар учун ва кетма-кет ростловчи (вольт қўшувчи) трансформаторлар учун кучланишни узоқ вақт номиналдан 10 фоизга ортишига юклама номиналдан ортиқ бўлмаганда рухсат берилади.

Кучланишни ростлаш учун нейтралида шохобланиши мавжуд бўлган ёки кетма-кет ростловчи трансформаторлар билан ишлаши учун мўлжалланган автотрансформаторлар учун кучланишнинг рухсат этилган ортиши ишлаб чиқарувчи завод маълумотлари бўйича аниқланади.

26. Трансформатор (реактор) ички бузилишларидан ҳимоя (газли, дифференциал) таъсирида автоматик тарзда ўчирилганда, шунингдек, муваффақиятсиз автоматик қайта улангандан (кейинги ўринларда — АҚУ) кейин трансформаторни (реакторни) фақат кўрикдан ўтказилгандан, синалгандан, газ, мой таҳлили қилингандан ва аниқланган нуқсонлар (шикастланишлар) бартараф этилгандан кейин ишга туширилади.

Трансформатор (реактор) ички шикастланишлар таъсири билан боғлиқ бўлмаган ҳимоядан ўчган ҳолда у текширишсиз, ташқи кўрикдан ўтказилиб ишга туширилиши мумкин.

Газ релеси ишлагани тўғрисида сигнал пайдо бўлганда трансформатор кўрикдан ўтказилиши, газнинг ранги ва ёниш даражасига қараб, уни шикастланиш хусусияти аниқланиши шарт. Газ релесида сариқ ёки кўк-қора ёнувчан газ борлиги аниқланганда, трансформатор зудлик билан ўчирилиши шарт. Агар реледаги газ рангсиз ва ёнмайдиган бўлса, трансформатор ишда қолдирилиши мумкин.

27. ЮОР қурилмаси билан жиҳозланган, юкланмаган трансформаторни салт юриш токини ажратгич (алоҳидалагич) билан ўчириш зарурати бўлганда, истеъмолчи томонидаги юклама олингандан сўнг алмашлаб улагич нормал кучланишга мос келадиган ҳолатга қўйилиши керак.

28. Пуфлаб ва мойи билан табиий совитиладиган трансформаторларни тўлиқ юклама орқали совуқ мойи билан ҳарорат минус 40 о C дан кам бўлмаганда ишга туширишга рухсат берилади.

Ҳарорат минус 40 о C дан паст бўлганда, трансформатор салт юриш токи билан ёки номиналнинг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган юклама токи билан минус 40 о C гача қиздирилиши, сўнгра юклама кўпайтирилиши керак.

29. Исрофларни камайтириш максадида ҳар бир электр қурилма учун юклама графигидан келиб чиқиб, параллел ишлаётган трансформаторларнинг оптимал сонини аниқлаш ва унга риоя қилиш керак.

30. Монтаж қилинган захира трансформаторлар доимо ишга туширилишга тайёр ҳолда сақланишлари шарт.

31. Трансформаторларнинг параллел ишлашига қуйидаги шартларда рухсат этилади:

чўлғамларининг уланиш гуруҳлари бир хил бўлганда;

трансформаторлар қувватининг нисбати 1:3 дан ортиқ бўлмаганда;

трансформация коэффициентларининг фарқи 0,5 фоиздан ортиқ бўлмаганда;

қисқа туташув кучланишлари параллел ишга туширилаётган трансформаторлар қисқа туташув кучланишларининг ўрта арифметик қийматидан 10 фоиздан ортиқ фарқ қилмаганда;

ишга туширишдан олдин трансформаторлар фазировка қилинган бўлганда.

32. Қисқа туташув кучланиши турлича бўлган параллел ишлаётган трансформаторлар орасида юкламани тенглаштириш учун трансформаторлардан биронтаси ҳам ўта юкланмаганлиги шарти билан, тармоқланишларни алмашлаб улаш йўли билан трансформация коэффициентини катта бўлмаган чегараларда ўзгартиришга рухсат берилади.

33. Паст кучланиш тарафида, чулғамлари ноль чиқишли юлдуз — юлдуз схемаси бўйича уланган қуруқ трансформаторларнинг нейтралидаги ток номинал фаза токининг 25 фоизидан ортмаслиги шарт.

34. Трансформаторларни (реакторларни) ўчирмасдан туриб кўрикдан ўтказиш қуйидаги муддатларда бажарилиши шарт:

ходимларни доимий навбатчилиги бўлган подстанциялардаги бош пасайтирувчи трансформаторларни 1 суткада бир марта;

ходимларни доимий навбатчилиги бўлган подстанциялардаги қолган трансформаторларни ва ходимларни доимий навбатчилиги бўлмаган подстанциялар трансформаторларини 1 ойда 1 марта;

трансформатор пунктларида — ойда 1 мартадан кам эмас.

Маҳаллий шароитлар ва трансформатор (реактор) ҳолатига қараб ушу муддатлар корхонанинг электр хўжалигига жавобгар томонидан ўзгартирилиши мумкин.

Трансформаторларни (реакторларни) навбатдан ташқари кўрикдан ўтказиш (кўздан кечириш) қуйидаги ҳолларда ўтказилади:

ёмон об-ҳаво таъсиридан кейин (момоқалдироқ, ҳароратнинг кескин ўзгариши, кучли шамол ва бошқалар);

газ ҳимояси сигналга ишлаганда, шунингдек, трансформатор (реактор) газ ёки (ва) дифференциал ҳимоя таъсирида ўчирилганда.

Трансформаторларни кўрикдан ўтказишда қуйидагилар текширилиши шарт:

термометрлар ва мановакуумметрлар кўрсаткичлари;

трансформатор корпусининг ҳолати, мой оқишининг йўқлиги, кенгайтиргичдаги мой сатҳининг ҳарорат белгисига мослиги ва мойли киришларда мойнинг мавжудлиги;

мой совитувчи ва мой йиғувчи қурилмаларнинг, шунингдек, изоляторларнинг ҳолати;

шиналар ва кабеллар ҳолати, контакт бирикмаларда қизишнинг йўқлиги;

сигнализация қурилмалари ва ўтиш сақлагичларининг бутлиги;

ерга улаш тармоғининг ҳолати;

мой узлуксиз регенерацияланадиган мой тозалаш қурилмалари, термосифонли фильтрлар ва нам ютувчи патронларнинг ҳолати;

трансформатор хонасининг ҳолати.

35. ЮОРсиз трансформаторларни ўчириб, жорий таъмирлаш қуйидаги муддатларда ўтказилади:

марказий тақсимловчи подстанцияларнинг трансформаторларини камида 2 йилда 1 марта;

кучли ифлосланадиган жойларда ўрнатилган трансформаторларни маҳаллий йўриқномалар бўйича;

барча қолган трансформаторларни зарурат бўйича, лекин камида 4 йилда 1 марта.

ЮОРли трансформаторлар ва автотрансформаторларни жорий таъмирлаш ҳар йили амалга оширилади.

Юклама остида кучланишни ростловчи қурилмаларни навбатдан ташқари таъмирлаш завод йўриқномаларига мувофиқ, алмашлаб улаш бўйича операцияларнинг маълум сонидан кейин ўтказилади.

Трансформаторларни (реакторларни) навбатдан ташқари таъмирлаш, агар уларнинг бирон-бир элементидаги нуқсон ишламай қолишга олиб келиши мумкин бўлса, амалга оширилиши керак. Трансформаторни (реакторни) таъмирлашга чиқариш ҳақидаги қарорни корхона раҳбари ёки электр хўжалигига жавобгар қабул қилади.

Д, ДЦ ва Ц совитиш тизимларининг жорий таъмирлари ҳар йили амалга оширилади. Трансформаторларни жорий таъмирлаш билан бир вақтда кириш жойларини жорий таъмирлари ҳам ўтказилади.

36. Трансформаторларни ишлашдан авариявий тўхтатиш қуйидаги ҳолларда зарур:

трансформатор ичида кучли нотекис шовқин ва чирсиллаш бўлганда;

нормал юкламада ва совитиш қурилмасининг ишлашида, трансформаторнинг нормал бўлмаган ва доимо ўсаётган қизишида;

кенгайтиргичдан мой ташқарига отилиб чиққанда ёки чиқариш қувури диафрагмаси ёрилганда;

мойнинг оқиши билан унинг сатҳи мой ўлчагич шишасининг сатҳидан пастда бўлганда.

Трансформаторлар лаборатория таҳлиллари бўйича зудлик билан мой алмаштириш зарур бўлганда ҳам ишдан тўхтатилади.

37. Қуввати 160 кВ·А ва ундан юқори бўлган трансформаторлар мойни термосифонли ва адсорбцион фильтрлар орқали узлуксиз регенерациялаш тизими билан эксплуатация қилиниши шарт.

Трансформатор кенгайтиргичидаги мой, атрофидаги ҳаво билан бевосита тегишдан ҳимояланган бўлиши шарт.

Мой намланишининг олдини оладиган махсус қурилмалар билан жиҳозланган трансформаторларда, ушбу қурилмалар трансформаторнинг ишлаш режимидан қатъи назар доимо уланган бўлишлари шарт. Мазкур қурилмаларни эксплуатация килиш ишлаб чиқарувчи завод йўриқномасига мувофиқ амалга оширилади.

Мой билан тўлдирилган киришлардаги мой оксидланиш ва намланишдан ҳимояланган бўлиши шарт.

38. Балансида мой билан тўлдирилган ускуналари бор корхоналар, энг катта сиғимли аппаратнинг камида 110 фоиз ҳажмида изоляция мойининг камаймайдиган захирасини сақлаши шарт.

39. Трансформатор мойларининг Электр ускуналарини СҚ ва Мга мувофиқ профилактик синовлари ўтказилиши шарт.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига 5-ИЛОВА

Электр двигателларни эксплуатация қилишда техник талаблар

1. Ушбу Қоидалар ўзгарувчан ва ўзгармас ток электр двигателларига тааллуқлидир.

2. Электр двигателлар, ишга тушириш-ростлаш аппаратуралари, назорат-ўлчов асбоблари, ҳимоя қурилмалари, шунингдек, барча электр ва ёрдамчи ускуналар ЭҚТҚ ва ишлаб чиқувчи завод талабларига мувофиқ танланади ва ўрнатилади.

3. Электр двигателларда ва улар айлантирадиган механизмларда айланиш йўналишини кўрсатувчи стрелка чизиб кўрсатилган бўлиши шарт.

4. Электр двигателларда, уларнинг коммутация аппаратларида, ишга тушириш-ростлаш қурилмаларида, сақлагичларда ва бошқаларда улар тегишли бўлган агрегатлар ва (ёки) механизмнинг номи ёзилган бўлиши шарт.

5. Сақлагичларнинг эрувчан киргизмалари калибрланган бўлиши ва эрувчан киргизманинг номинал токи кўрсатилган ишлаб чиқарувчи завод ёки корхона ёрлиғига эга бўлиши шарт. Калибрланмаган эрувчан киргизмаларни қўллаш ман этилади.

6. Лойиҳавий қарорлар билан электр таъминотининг қисқа муддатли танаффусида ўзи ишлаб кетиш қурилмаси билан таъминланиши керак бўлган технологик жараён машина ва механизмлар электр двигателларининг рўйхати аниқланган бўлиши шарт.

Агар лойиҳада электр двигателларнинг ўзи ишлаб кетиши кўзда тутилмаган бўлса, у ҳолда истеъмолчилар тармоғи барча элементларининг ҳимояси, шунингдек, тугунларнинг технологик блокировкаси шундай бажариладики, бунда масъул механизмлар электр двигателларини ўзи ишлаб кетиш ҳолатининг олди олинади.

7. Агар иқтисод қилиш ва кабелни тежаш шартлари бўйича бошқача жойлаштириш талаб қилинмаган бўлса, коммутация аппаратлари иложи борича хизмат кўрсатиш қулай бўлган жойларда, электр двигателлар яқинида жойлаштирилиши лозим.

Технологик механизмларнинг электр двигателлари масофадан ёки автоматик бошқариладиган бўлса, охирги механизм яқинида, электр двигателни масофадан ёки автоматик улашнинг олдини оладиган, двигателни авариявий ўчириш аппарати ўрнатилиши керак.

8. Энергетика тизимининг максимал юклама соатларида синхрон электр двигателлар қувват коэффициентининг оптимал қийматида реактив қувватни генерация қилиш режимида ишлаши керак.

Йирик (қуввати 1000 кВт дан ортиқ) синхрон электр двигателларнинг жадаллаштириш қурилмалари ва қўзғатишни автоматик ростлагичлари (кейинги ўринларда ― ҚАР) доимо ишга уланган бўлишлари шарт. ҚАРни ўчиришга фақат таъмирлаш ёки текшириш учун рухсат берилади. ҚАР энергетика тизимининг ишлаш графигига мувофиқ, энергия билан таъминловчи ташкилот томонидан белгиланиб ўрнатилади.

9. Захирадаги электр двигателлар зудлик билан ишга тушишга доимо тайёр туриши, корхонанинг, цехнинг, участканинг электр хўжалигига жавобгар шахси тасдиқлаган иш жадвали бўйича даврий равишда кўрик ва синовдан ўтиб туриши шарт.

10. Технологик жараён статор токи бўйича ростланадиган механизмлар, шунингдек, технологик жиҳатдан ўта юкланишга мойил механизмлар электр двигателлари ишга тушириш панелида ёки панелида ўрнатиладиган амперметрлар билан жиҳозланиши шарт. Амперметрлар, шунингдек, синхрон двигателларнинг қўзғатиш занжирида ҳам уланган бўлиши керак. Амперметр шкаласида статор (ротор) токининг узоқ муддат рухсат этилган ёки номинал қийматига мос қизил чизиқ бўлиши керак.

11. Электр двигателларнинг гуруҳли йиғмаларида ва панелларида кучланиш борлигининг назорати волтметрлар ёки сигнал лампалари билан кўзда тутилган бўлиши шарт.

12. ТҚ шиналаридаги кучланиш номиналнинг 100 — 105 фоизи чегарасида ушлаб турилиши керак. Электр двигателларнинг узоқ вақт ишлатилишини таъминлаш учун уларни кучланиш номиналдан 110 фоиздан ортиқ ва 95 фоиздан кам бўлганда ишлатиш тавсия этилмайди.

13. Ҳар бир подшипникда ўлчанган электр двигателларнинг титраши, роторнинг ўқ бўйлаб сурилиши, ҳаво тирқиши оралиғи ўлчами Электр ускуналарини СҚ ва Мда келтирилган катталиклардан ошмаслиги керак.

14. Электр двигателларнинг юкламаси, подшипникларнинг ҳарорати, ёпиқ вентилация тизимига эга электр двигателларда кирадиган ва чиқадиган ҳаво ҳарорати устидан доимий назоратни, подшипникларга қараш, ишга тушириш, ростлаш ва тўхтатиш операцияларини механизмга хизмат кўрсатувчи электр технологик ходим амалга оширади.

15. Қуйидаги ҳолларда электр двигатель зудлик билан (авариявий) тармоқдан ўчирилади:

одамлар билан бахтсиз ҳодисалар юз берганда;

электр двигателдан, шунингдек, унинг ишга тушириш-ростлаш аппаратурасидан ва қўзғатиш қурилмасидан тутун ёки олов пайдо бўлганда;

юритманинг механизми бузилганда, нормал бўлмаган таққиллаш пайдо бўлганда;

агрегат подшипникларининг титраши кескин ошганда;

подшипниклар ишлаб чиқарувчи завод йўриқномасида белгиланган рухсат этилган ҳароратдан ортиқ қизиганда.

Маҳаллий йўриқномаларда электр двигателлар авариявий ўчирилиши шарт бўлган бошқа ҳоллар ҳам кўрсатилиши, шунингдек, авария ҳолатини бартараф қилиш ва электр двигателларни ишга тушириш тартиби белгиланиши мумкин.

16. Электр двигателларда профилактик синовлар ва ўлчашлар Электр ускуналарини СҚ ва Мга мувофиқ ўтказилиши шарт.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига 6-ИЛОВА

Ўта кучланишлардан ҳимоя қилувчи қурилмаларни эксплуатация қилишда техник талаблар

1. Ушбу Қоидалар истеъмолчиларга тегишли бўлган 220 кВ гача кучланишли ўзгарувчан ток электр қурилмаларини ўта кучланишлардан ҳимоя қилувчи барча қурилмаларга тааллуқлидир.

Ҳимоя қурилмалари амалдаги ЭҚТҚ ва ўта кучланишдан ҳимоя қилиш бўйича раҳбарий ҳужжатлар талабларини қондириши шарт.

2. Истеъмолчиларнинг бино ва иншоотлари жавобгарлик даражасидан келиб чиқиб, яшиндан ҳимоя қилувчи тегишли қурилмалар билан таъминланади.

Яшиннинг тўғридан-тўғри уришидан ҳимоя ўзакли ёки троссли яшин қайтаргичлар билан амалга оширилган бўлиши мумкин.

Яшиндан ҳимоя қилувчи қурилмаларга, шунингдек, ерга уланган металл том ва металлдан бўлмаган томга ташланган металл тўр ҳам киради.

3. Алоҳида ўрнатилган яшин қайтиргичлар ёки уларни ушлаб турувчи конструкциялар сифатида тутун қувурлар ва иншоотлардан фойдаланувчи корхоналар, ушбу яшин қайтиргичлар ҳимоя қиладиган зоналар чизмасига эга бўлиши шарт.

Реконструкция қилинганда ва қурилиш ишлари бажарилганда ҳимоя зоналарини аниқлаштириш зарур.

4. ОТҚ конструкцияларига, алоҳида турган ўзакли яшин қайтаргичларга, прожектор мачталарига, тутун қувурларига ва градирняларга 1000 В гача кучланишли ҲЛ симларини (ёритувчи, телефон ва шунга ўхшаш) осиш ва ушбу тармоқларни мазкур иншоотларга олиб келиш ман этилади.

Кўрсатилган тармоқлар — кабель тармоқлари бўлиши шарт.

5. Корхоналарда қуйидаги тартибга солинган маълумотлар сақланиши шарт:

ҳимоя оралиқларида вентилли ва қувурли разрядлагичларнинг ўрнатилиши ҳақида (разрядлагич турлари, ҳимоя қилинаётган ускуналаргача масофа), шунингдек, қувурли (найсимон) разрядлагичдан тармоқ ажратгичлар ва вентилли разрядлагичларгача бўлган масофалар ҳақида;

яшиндан ҳимоя қилиш воситалари ўрнатилган таянчлар ерга улагичларининг, шу жумладан тросларнинг қаршилиги ҳақида;

электр узатиш тармоқларининг подстанцияларга яқинлашишида тупроқнинг қаршилиги ҳақида;

электр узатиш тармоқларининг бошқа электр узатиш, алоқа ва автоблокировка тармоқлари билан кесишиши, ҲЛдан шохобланишлар, тармоқдаги кабель участкалари ва бошқа изоляцияси заиф бўлган жойлар ҳақида.

6. Барча кучланишдаги вентилли разрядлагичлар доимо уланган бўлиши шарт.

ОТТда қишки мавсумда (ёки унинг алоҳидаги ойларида) довулли шамоллар бўладиган, музлайдиган, ҳарорат кескин ўзгарадиган ва интенсив ифлосланадиган туманларда фақат яшиндан ҳимоя қилиш учун мўлжалланган вентилли зарядсизлагичларни ўчириб қўйишга рухсат берилади. Автотрансформаторлардаги вентилли разрядлагичларни ўчириб қўйиш мумкинлиги ишлаб чиқарувчи завод билан келишилади.

Барча кучланишли ҲЛда қувурли разрядлагичлар ва ҳимоя оралиқларининг учқун оралиқларини қишки даврда узайтирмасдан қолдиришга ижозат берилади.

7. Вентилли ва қувурли разрядлагичларнинг Электр ускуналарни СҚ ва Мга мувофиқ синовлари ўтказилади.

8. Подстанцияларда ўта кучланишдан ҳимоя қилиш воситалари қуйидагиларда кўрикдан ўтказилиши шарт:

доимий навбатчи ходимлари бўлган қурилмаларда, навбатдаги кўрик вақтида, шунингдек, чиқиб кетувчи ҲЛнинг релели ҳимояси ишлаб кетишини келтириб чиқарган ҳар бир момақалдироқдан кейин;

доимий навбатчи ходимлари бўлмаган қурилмаларда ― барча ускуналарни кўрикдан ўтказишда.

9. ҲЛда ўрнатилган қувурли разрядлагичлар ва ҳимоя оралиқлари кўриклари ердан туриб кўрик ўтказувчи томонидан қуйидаги ҳолларда ўтказилади:

ҲЛни ҳар бир навбатдаги кўрикдан ўтказишда;

момақалдироқдан кейин ҲЛ ўчганда ёки АҚУ қурилмаси ишлаганда, агар изоляция бузилишига (ерга туташишга) шубҳа бўлса.

10. Подстанцияга киришда ўрнатилган қувурли разрядлагичларни навбатчи ходим асосий ускуналар билан биргаликда даврий, шунингдек, подстанция жойлашган ҳудудда ёки ундан чиқиб кетган электр узатиш тармоғи участкаларида содир бўлган момақалдироқдан кейин кўрикдан ўтказади.

11. Момақалдироқ мавсумидан олдин кучланиши 1000 В гача бўлган ҲЛнинг темир-бетон таянчларига ўрнатилган изоляторлар илгаклари ва штирларини, шунингдек, ушбу таянчлар арматураларини ерга уланишлари созлиги танлов асосида (электр ҳўжалигига жавобгар хоҳишига кўра) текширилиши керак. Ноль сим бўлган тақдирда, ушбу элементларни ноль симга уланганлиги ҳам текширилади.

12. Ёй сўндирувчи реакторлар билан ерга туташишнинг сиғим токини компенсациялаш, сиғим токи қуйидаги қийматлардан ортганда қўлланилади:

Тармоқнинг номинал кучланиши, кВ 6 10 15 — 20 35 Ерга туташувнинг сиғим токи, А 30 20 15 10

Тармоқ кучланиши 6 — 35 кВ бўлган ҲЛдаги темир-бетон ва металл таянчларда, ерга туташишнинг сиғим токи 10 А дан юқори бўлганда ёй сўндирувчи аппаратлар қўлланилади.

Тармоқларда ерга туташувнинг сиғим токини компенсация қилиш учун токни автоматик ёки қўл билан ростловчи ерга уланадиган ёй сўндирувчи реакторлар қўлланилиши керак.

Сиғим токларини, ёй сўндирувчи реактор токларини, ерга туташув токларини ва нейтрал силжиш кучланишларини ўлчашлар, ёй сўндирувчи реакторларни эксплуатацияга туширишда ва тармоқ режимлари анчагина ўзгарганда, лекин камида 6 йилда 1 марта ўтказилиши керак.

13. Сиғим токини компенсациялаб ишлаётган тормоқларда кучланиш носимметриялиги фаза кучланишининг 0,75 фоизидан ортмаслиги шарт.

Тармоқда ерга туташиш бўлмаганда, нейтралнинг силжиш кучланиши фаза кучланишидан 15 фоиздан юқори бўлмаслигига узоқ муддат, 30 фоиздан юқори бўлмаслигига 1 соат давомида рухсат берилади.

Кучланиш носимметриялигини пасайтириш ва нейтрални кўрсатилган қийматларгача силжитиш ерга нисбатан фазалар сиғимини ростлаш билан амалга оширилади (фаза симларини ўзаро жойлашишини ўзгартириш, шунингдек, тармоқлар фазалари орасида юқори частотали алоқа конденсаторларини тақсимлаш билан).

Тармоққа юқори частотали алоқа конденсаторлари ва айланувчи машиналарнинг яшиндан ҳимоя қилиш конденсаторлари уланганда, ерга нисбатан фазалар сиғимларининг носимметриясига йўл қўйилиши мумкинлиги текширилиши шарт.

Нейтралда кўрсатилган қийматлардан ортиқ кучланиш силжишига олиб келиши мумкин бўлган электр узатувчи ҳаво ва кабель тармоқларини фазалар бўйича улаш ва ўчириш ман қилинади.

14. Айни вақтда тармоқда ерга уланиш бўлса, ёй сўндирувчи аппаратларни ўчириб қўйишга ижозат берилмайди.

15. Сиғим токини компенсацияси билан ишлаётган тармоқдан таъминланаётган корхона, энергетика тизимининг тезкор ходимларини истеъмолчи тармоғи схемасидаги ўзгаришлар ҳақида ёй сўндирувчи реакторларни қайта қуриш (созлаш) учун ўз вақтида огоҳлантириши шарт.

16. Трансформаторлар ва автотрансформаторларнинг ишлатилмаётган паст (ўрта) кучланиш чўлғамлари юлдузга ёки учбурчакка уланиши ва ўта кучланишдан ҳимоя қилинган бўлиши шарт.

17. Ҳар йили момақалдироқ мавсумидан олдин, яшиндан ҳимоя қилиш схемаларини уларнинг қурилмаларида ва электр занжири схемаларидаги бўлиб ўтган ёки бўладиган ўзгаришларни ҳисобга олиб, улар яшиндан ҳимоя қилиш воситаларини жойлаштиришнинг намунавий схемаларига мос келиши учун текшириш зарур.

18. Кучланиши 110 — 220 кВ бўлган подстанцияларда нейтрални ўзидан-ўзи силжишини ёки хавфли феррорезонанс жараёнларнинг олдини олиш учун тезкор ҳаракатлар НКФ-110 ва НКФ-220 кучланиш трансформаторлари бўлган юкланмаган шиналар тизимига уланаётган трансформатор нейтралини ерга улаш билан бошланиши керак.

19. Кучланиши 110 — 220 кВ бўлган тармоқларда трансформаторларнинг 110 — 220 кВ кучланишли чўлғамлари нейтралини ердан ажратиш, шунингдек, релели ҳимоя ва автоматиканинг ҳаракатини танлаш шундай амалга оширилиши керакки, бунда турли тезкор ва автоматик ўчиришларда нейтраллари ерга уланган трансформаторларсиз тармоқ участкалари ажралиб қолмаслиги керак.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига 7-ИЛОВА

Конденсатор қурилмаларини эксплуатация қилишда техник талаблар

1. Компенсацияловчи қурилмаларнинг қуввати, тури, ўрнатиш жойи ва ишлаш режими лойиҳа ташкилоти ёки махсус хизмат томонидан истеъмолчилар электр қурилмаларини тармоққа улаш учун энергия билан таъминловчи ташкилотнинг техник шартларига мувофиқ танланади.

Кучланиши 1000 В гача ва ундан юқори бўлган тармоқларда конденсаторларни жойлаштириш, қабул қилгичлар қисқичларида кучланиш даражасини сақлаб туриш талаблари ҳисобга олинган ҳолда, реактив юкламадан актив қувват йўқолишининг максимал камайиши шарти қондирилиши керак.

2. Буюртмачи янги конденсатор қурилмасини олганда, техник ҳолатини ташқи назоратдан ўтказиши ва қабул қилиш далолатномасини тузиши керак. Бунда маҳсулот қадоқланиши ҳолатининг бутлиги, юкнинг маркировкаси, механик шикастланишлар йўқлиги, қурилманинг, корпусининг, изоляторларнинг, контакт ўзакларининг, корпусни ерга улаш учун болтнинг (корпус билан бириктириш учун чиқаришга эга бўлмаган конденсаторлар учун) созлилиги, техник маълумотлар келтирилган ишлаб чиқарувчи завод ёрлиғи борлиги, шунингдек, шимувчи суюқлик оқмаётганлиги текширилади.

Ушбу конденсатор қурилмасининг паспорти ва ишлаб чиқарувчи заводнинг эксплуатация қилиш бўйича кўрсатмалари борлигига ишонч ҳосил қилиши керак.

3. Конденсатор батареялари хоналарида (уларнинг жойлашишидан қатъи назар) қуйидагилар бўлиши шарт:

алоҳида конденсаторларни, уларнинг бир қисмини ёки бутун конденсатор қурилмасини ҳимояловчи сақлагичларнинг эрувчан киргизмаларидаги номинал токи кўрсатилган кондесаторли қурилманинг бир чизиқли принципиал схемаси, агар ҳимоя релеси қўлланилган бўлса, шунингдек, максимал ток релесининг ўрнатма токи;

атрофдаги ҳаво ҳароратини ўлчаш учун термометр ёки бошқа асбоб;

конденсаторларни назорат учун разрядлаш махсус штангаси;

ёнғин ўчиришнинг бирламчи воситалари — ўт ўчиргич, қумли қути ва белкурак.

Термометр ёки унинг датчиги батареяларнинг орасидаги энг иссиқ жойга шундай жойлаштириладики, бунда конденсаторни ўчирмасдан ва тўсиқларни олмасдан уни кўрсаткичларини кузатиш имконияти таъминланиши керак.

4. Конденсатор батареясининг паспортида, ишлаб чиқарувчи завод ва конденсатор батареяси ёрлиғида кўрсатилган маълумотларга мос бўлган, конденсаторларнинг тартиб рақами, завод рақами, ўрнатиш санаси, номинал кучланиши, ҳар бир конденсаторнинг номинал қуввати ҳамда сиғими кўрсатилган конденсаторлар рўйхати бўлиши шарт.

5. Қуввати 200 кВАр дан ортиқ бўлган конденсаторли батареялар учун конденсаторлар қувватини автоматик ростловчи қурилма ўрнатилиши мажбурийдир.

6. Электр энергиясини индивидуал қабул қилгичи билан умумий коммутация аппаратига эга конденсаторли қурилмани бошқариш қўл билан бир вақтнинг ўзида электр энергияси қабул қилгичини улаш ёки ўчириш билан амалга оширилиши мумкин.

7. Икки сменада ишлайдиган корхона конденсатор қурилмаларини кечки соатларда ва дам олиш кунларида, уч сменада ишлайдиган корхона дам олиш кунларида ишда қолдириши, агар бу энергия билан таъминловчи ташкилотнинг махсус талаблари билан белгиланган бўлмаса, ман этилади.

Ушбу талаб узлуксиз иш режимига эга корхоналарга тааллуқли эмас.

8. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган конденсатор қурилмаларида разрядлагич қурилмалари доимо конденсаторларга уланган бўлиши шарт, шунинг учун резисторлар ва конденсаторлар орасидаги занжирда коммутацион аппаратлар бўлмаслиги керак.

Кучланиши 1000 В гача бўлган конденсатор қурилмаларида электр энергиясини тежаш максадида разрядлагич қурилмалари доимо уланмасдан, уларни конденсаторларни ўчириш вақтида автоматик равишда улаш билан ишлатилиши тавсия этилади.

Конденсатор батареяларини секциялаш учун уларнинг алоҳида секцияларини кучланиш остида ўчирадиган коммутацион аппаратура қўлланилганда, ҳар бир секцияда алоҳида комплект разрядлаш қурилмаси ўрнатилади.

Ичида зарядсизлантирувчи резистор мавжуд конденсаторлар учун қўшимча ташқи разрядлагич қурилмалари талаб этилмайди.

9. Кучланиши 1000 В ва ундан юқори бўлган конденсатор қурилмаларини ажратгичлар ёрдамида улаш ва ўчириш ман этилади.

Конденсатор батареяларини улаш ва ўчириш бўйича барча операциялар мазкур Қоидалар ва Истемолчиларнинг электр қурилмаларини эксплуатация қилишда ХТҚ талабларига мувофиқ амалга оширилади.

Йиғма шиналардаги кучланиш, ушбу турдаги конденсаторлар учун рухсат этилган энг катта қийматдан ортган вақтда конденсатор батареяларини улаш ман этилади.

10. Конденсатор қурилмасини ўчиришдан олдин ташқи кўрик йўли билан разрядловчи қурилманинг ишга яроқлилигига ишонч ҳосил қилиш керак.

11. Ўчирилган конденсатор қурилмасининг ток ўтказувчи қисмларига тегиш имконияти бўлган бирон-бир ишларни бажариш, хавфсизлик техникасининг умумий талаблари бажарилгунча ва конденсатор батареясида умумий разрядловчи қурилма бўлишидан қатъи назар конденсаторлар назорат учун разрядлантирилмагунча ман этилади.

12. Конденсаторларни назорат учун разрядлаш изоляцияловчи штангага ишончли маҳкамланган разрядловчи металл ўзак билан ўтказилади. Ушбу штанганинг ўлчамлари тезкор алмашлаб улашлар учун конденсатор қурилмасидаги кучланишга мос кучланишда ишлатиладиган изоляцияловчи штанга ўлчамларидек бўлиши шарт.

13. Алоҳида конденсаторни, унинг қисмини ёки бутун конденсатор қурилмасини ҳимоя қилувчи сақлагичлар эрувчан киргизмаларининг номинал токи улар ҳимоя қилаётган конденсаторлар номинал токлари йиғиндисининг 160 фоизидан ошмаслиги шарт.

14. Максимал ток релеси ёки автомат ажратгичининг ток бўйича ўрнатмаси конденсатор қурилмаси номинал токининг 130 фоизидан ошмаслиги шарт.

15. Юқори гармоникалар мавжудлигида конденсатор қурилмаларининг монтаж қилиниши мақсадга мувофиқлиги ҳар бир ҳолда алоҳида аниқланади.

16. Куйган ёки ишга яроқсиз сақлагичларни алмаштириш, ўчирилган конденсатор батареяларида, махсус штанга билан барча конденсатор батареялари назорат учун разрядлангандан кейин амалга оширилади.

17. Индивидуал ҳимоя қилишда назорат учун разрядлаш ўчирилган батарея таркибига кирувчи ҳар бир конденсаторнинг барча чиқишларини навбатма-навбат қисқа туташтириш йўли билан амалга оширилади. Гуруҳли ҳимояда конденсаторларнинг ҳар бир гуруҳи разрядланади, битта фақат умумий ҳимояда эса батарея шиналаридаги тегишли шиналар қисқа туташтирилади.

18. Конденсатор қурилмалари ҳимоя томонидан такрор авоматик ўчирилганда, конденсаторларни улашга фақат ўчиришларни юзага келтирган сабаблар аниқлангандан ва бартараф этилгандан кейингина рухсат берилади.

Конденсатор батареяларини қайта улашга кучланиши 660 В дан юқори конденсаторлар учун улар аввалги ўчирилгандан сўнг камида 5 дақиқадан кейин, кучланиши 660 В ва ундан паст конденсаторлар учун эса камида 1 дақиқадан кейин, агар батареяда қолдиқ кучланиш 50 В дан кўп бўлмаганда рухсат берилади.

19. Кучланиши 1000 В гача ва ундан юқори бўлган конденсатор қурилмаларини кўрикдан (ўчирмасдан) маҳаллий йўриқномаларда белгиланган муддатларда — қуввати 500 кВАр дан кам бўлган қурилмалар учун ойда камида 1 марта ва қуввати 500 кВАр дан юқори бўлган қурилмалар учун ўн кунда 1 марта ўтказилади.

20. Конденсатор қурилмасини кўрикдан ўтказишда қуйидагилар текширилиши шарт:

тўсиқлар ва қулфларнинг созлиги, бегона предметларнинг йўқлиги;

кучланиш, ток ва атроф-ҳаво ҳарорати қийматлари, алоҳида фазалар юкламаларининг бир хилдалиги;

аппаратлар, ускуналар, контактли уланмаларнинг техник ҳолати, изоляциянинг бутунлиги ва ифлосланиш даражаси;

шимдирилган суюқликнинг томчилаб оқиши ва конденсатор корпуси деворлари рухсат этилмаган даражада бўртиб шишганлиги йўқлиги;

ўт ўчириш воситаларининг мавжудлиги ва ҳолати.

Кўрикдан ўтказиш натижалари ҳақида тезкор ҳужжатларга тегишли ёзув киритилиши шарт.

21. Конденсатор қурилмаларини навбатдан ташқари кўрикдан конденсаторларда разрядланиш (чирсиллаш) пайдо бўлганда, қисқичлардаги кучланиш ёки атроф-ҳаво ҳарорати рухсат этилган энг юқори қийматларга яқин даражагача кўтарилганда ва шунга ўхшаш ҳолларда ўтказилади.

22. Конденсатор батареяларининг барча кўрикдан ўтказишлари ва аниқланган носозликлар ҳақида тезкор ҳужжатларда тегишли ёзувлар қилинади.

23.Уланган конденсатор қурилмасини кўрикдан ўтказишда тўсувчи қурилмаларни олиш ёки очиш ман қилинади.

24. Изоляторлар, конденсаторлар, аппаратуралар ва каркаслар сиртларини чанг ва бошқа ифлослардан тозалаш, батарея ўчирилган ҳолатда зарурат бўйича, электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан белгилаган муддатларда ўтказилади.

25. Қуйидаги ҳолатларда конденсаторларни эксплуатация қилиш ман этилади:

конденсаторлар уланган шиналардаги кучланиш конденсаторлар номинал кучланишининг 110 фоизидан ортиқ бўлганда;

атроф-ҳавонинг ҳарорати конденсаторнинг ушбу тури учун рухсат этилган энг юқори ва энг паст ҳароратдан ортиқ бўлганда;

конденсаторлар деворлари бўртиб шишганда;

конденсатор қурилмасининг фазалар бўйича юкланганлиги токнинг ўртача қийматидан 10 фоиздан ортиқ нотекис бўлганда;

батарея токи номинал қийматнинг 30 фоизидан ортганда;

шимдирувчи суюқлик томчилаб оққанда;

чинни изолятор шикастланганда.

26. Кучланиши 1000 В гача ва ундан юқори бўлган конденсатор қурилмаларининг жорий таъмири йилда камида 1 марта, албатта, қурилмани ўчириб ўтказилади.

27. Конденсатор қурилмаларини жорий таъмирлашда қуйидагилар бажарилади:

контактли улашларда гайкаларнинг тортилиш даражасини текшириш;

мегоомметр (омметр) билан эрувчан бирикмаларнинг бутунлигини ва конденсаторларнинг зарядсизланиш занжирини текшириш;

ерга улаш контурига тармоқланишнинг уланиши сифатини ташқи кўрикдан ўтказиш билан текшириш;

изоляторлар юзасини, конденсаторлар, аппаратуралар ва каркас корпусларини чангдан ва бошқа ифлосланишлардан тозалаш;

ҳар бир конденсаторнинг сиғимини текшириш ва қиёслаш (1000 В дан юқори кучланишли конденсаторлар учун) мутахассислар томонидан амалга оширилади;

изоляцияланган чиқармалар ва корпус орасида тегиб қолган жойлар йўқлиги ҳолатини текшириб, конденсаторлар сиғимини ўлчаш;

шимдирувчи суюқлик сизиб чиққан жойларни, шу жумладан конденсаторлар қопқоқларидаги ўтиш изоляторлари ўрнатилган жойларни юмшоқ кавшар билан кавшарлаш;

конденсатор батареяларининг носоз секцияларини ёки алоҳида конденсаторларини алмаштириш;

автоматик бошқариш ва ростлаш қурилмаларини, релели ҳимояни ва ўчиргичлар юритмалари ҳаракатларини синаб кўриш.

28. Конденсатор қурилмаларини капитал ва жорий таъмирлаш даврийлиги Электр ускуналарини СҚ ва М талабларига мувофиқ бўлиши шарт.

29. Асинхрон электр двигателни, куч трансформаторини ва шунга ўхшаш электр қабул қилгичнинг асосий ускунасини кўрикдан ўтказганда ёки таъмирлаганда (капитал ёки жорий), агар ушбу ускуналар қисқичларига конденсатор ёки конденсаторлар гуруҳи бевосита уланган ва мазкур ускуналар билан бир хонада ўрнатилган бўлса, бир вақтнинг ўзида ушбу конденсаторларни ҳам кўрикдан ўтказиш ёки таъмирлаш (мос равишда капитал ёки жорий) керак.

30. Конденсатор қурилмаси алоҳида элементларининг сиғими Электр ускуналарини СҚ ва Мда келтирилган қийматлардан ошмаслиги шарт.

Конденсаторлар сиғимини ўлчаш натижалари баённомалар билан расмийлаштирилиши керак.

Сиғим қуйидаги қийматларгача ёки ундан кўпга ортганда, конденсаторни ўчириш ва алмаштириш зарур:

Конденсатор Конденсатор сиғимини ортиши, %, унинг номинал кучланишида, В 6300 10500 Синтетик суюқликлар билан шимдирилганда: 0 габаритли 25 14 I габаритли 20 20 II габаритли 10 10 Минерал мой билан шимдирилганда: I габаритли 20 20 II габаритли 10 10

Қуввати сақлагичларни куйиши натижасида камайган, кучланиши 1050 В ва ундан паст бўлган конденсаторни қўллаш техник мақсадга мувофиқликни ҳисобга олиб, маҳаллий йўриқномалар билан аниқланади.

31. Саноат частотали юқори кучланиш билан профилактик синовлар капитал таъмирлаш вақтида ўтказилади.

Синов кучланиши Электр ускуналарни СҚ ва Мда келтирилган қийматлардан ортмаслиги керак.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига 8-ИЛОВА

Аккумулятор қурилмаларини эксплуатация қилишда техник талаблар

1. Ушбу Қоидалар саноат корхоналари ва бошқа корхоналарнинг подстанцияларида, ишлаб чиқариш цехларида ўрнатилган кислотали ва ишқорли аккумулятор батареяларининг стационар қурилмаларига тааллуқлидир.

2. Стационар аккумулятор батареялари ЭҚТҚ талабларига мувофиқ ўрнатилиши шарт.

3. Кислотали ва ишқорли аккумулятор батареяларини бир хонада ўрнатиш ман этилади.

4. Аккумулятор хоналарининг деворлари, шипи, эшиклари, дераза панжаралари, металл конструкциялари, стеллажлари ва бошқа қисмлари кислотага (ишқорга) чидамли ҳамда таркибида спирт бўлмаган бўёқ билан бўялиши шарт. Вентиляция қутилари ва тортувчи шкафлар ташқаридан ва ички тарафидан бўялиши шарт.

5. Аккумулятор батареяли хоналарни ёритиш учун портлашдан ҳимояланган ғилофда ўрнатилган чўғланма лампалар қўлланиши шарт.

Узгичлар, штепселли розеткалар, сақлагичлар ва автоматлар аккумулятор хонасидан ташқарида жойлаштирилиши шарт. Ёритиш тармоғининг электр симлари кислотага чидамли (ишқорга чидамли) қобиқли симдан бажарилиши шарт.

6. Аккумулятор хоналарида электр печларни ўрнатиш ман этилади.

7. Тезкор ток тармоғида ерга туташиш пайдо бўлса (ёки изоляция қаршилиги назорат қурилмаси ишлаб кетишигача камайса), зудлик билан уни бартараф қилиш чораларини кўриш керак.

8. Тезкор ток тармоғида кучланиш остида ишлаш, агар ушбу тармоқда ерга туташиш мавжуд бўлса, ман этилади. Туташиш жойини қидириш бўйича ишлар бундан мустасно.

9. Таъминотида узилишга йўл қўйилмайдиган электр қабул қилгичлар бир шиналар тизимидан ёки секциясидан бошқасига алмашлаб улашда, узлуксиз таъминот билан таъминланиши керак.

10. Ўзгармас токнинг барча йиғмалари ва ҳалқали магистраллари иккита таъминот билан таъминланиши керак.

11. Аккумулятор қурилмаларини эксплуатация қилишда, уларнинг узоқ вақт ишончли ишлаши ҳамда нормал ва авария режимларида ўзгармас ток шиналарида кучланишнинг зарур даражаси таъминланиши шарт.

12. Нормал эксплуатация шароитларида тезкор ўзгармас ток шиналаридаги кучланишни ток қабул қилгичларнинг номинал кучланишидан 5 фоиз юқори ушлаб туришга рухсат берилади.

13. Аккумулятор батареяси рақамланган бўлиши шарт. Йирик сонлар идишнинг вертикал девор юзига кислотага (ишқорга) чидамли бўёқ билан ёзилади. Батареядаги биринчи рақам билан мусбат шинага уланган элемент белгиланади.

14. Аккумулятор қурилмаси қуйидагилар билан жиҳозланган бўлиши шарт:

уланишларнинг принципиал ва монтаж электр схемалари билан;

электролит зичлиги ва ҳароратини ўлчаш учун белгиланган тартибда текширилган денсиметрлар (ареометрлар) ва термометрлар билан;

белгиланган тартибда текширилган, 0 — 3 В ўлчаш чегарали, ўзгармас ток кўчма вольтметрлари билан;

тўр билан ҳимояланган кўчма герметик лампа ёки аккумуляторли фонарь билан;

электролит тайёрлаш ва уни идишларга қуйиш учун сиғими 1,5 — 2 литр бўлган кимёвий чидамли материалдан ясалган тумшуқли кружка (ёки кўза) билан;

элементларни қоплаш учун сақлаш ойналари билан;

кислотага чидамли (ишқорга чидамли) костюм, резина фартук, резина қўлқоплар, этиклар ва ҳимояловчи кўзойнаклар билан;

кислотали батареялар учун содали эритма ва ишқорли батареялар учун борли кислота ёки сирка эссенцияси аралашмаси билан;

батарея элементларини шунтлаш учун кўчма туташтиргич билан.

Доимий тезкор ходими бўлмаган қурилмалар учун юқорида айтилганлар олиб келтириладиган тўпламда бўлишига рухсат берилади.

15. Янги монтаж қилинган ёки капитал таъмирдан чиққан батареяларни қабул қилишда қуйидагилар текширилиши шарт:

аккумулуятор батареясини монтаж қилиш ва капитал таъмирлаш ҳужжатларининг (техник ҳисоботнинг) мавжудлиги;

батареялар сиғими, 3 — 5 А ток ёки 10 соатли зарядсизлантириш режими билан;

электролит сифати;

электролит зичлиги ва батарея зарядланиши ва зарядсизлантириши охирида элементлардаги кучланиш;

батарея изоляциясини ерга нисбатан қаршилиги;

алоҳида элементларнинг ишга яроқлиги;

ҳайдовчи-тортувчи вентиляциянинг ишга яроқлиги;

аккумулятор хоналарининг қурилиш қисми ЭҚТҚ талабларига мослиги.

Батареялар эксплуатация қилишга, уларнинг номинал сиғими 100 фоизга етгандан кейин туширилиши шарт.

16. Аккумулятор қурилмаларига хизмат кўрсатиш аккумулятор батареяларини эксплуатация қилиш қоидаларига ўқитилган мутахассисга юкланади.

Ҳар бир аккумулятор қурилмасида кўрикдан ўтказиш натижаларини ва бажарилган ишлар ҳажмини ёзиш учун аккумулятор батареянинг журнали бўлиши шарт.

17. Ишлаётган кислотали аккумулятор батареясидан электролит таҳлили 3 йилда камида 1 марта (ҳар йили 1/3 элементдан) текширилаётган элементлардан синаш учун олинган намуналар бўйича ўтказилади. Текшириладиган элементларнинг сони аккумулятор батареясининг ҳолатига қараб, электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан белгиланади.

Назорат учун разрядлашда, электролитдан намуна олиш разрядлаш охирида амалга оширилади.

Аккумуляторларга қуйиш учун таркибида хлор ва темир йўқлиги текширилган дистилланган сув қўлланилиши шарт.

18. Доимий зарядлаш ёки зарядлаш — зарядсизлантириш усули билан ишлайдиган кислотали батареяларда 3 ойда 1 марта, элементига 2,3 — 2,35 В кучланиш билан, барча элементларда электролитнинг зичлиги белгиланган 1,2 — 1,21 г/см 3 қийматга етгунга қадар тенглаштирувчи зарядлаш (қайта зарядлаш) ўтказилади. Қўшимча зарядлаш давомийлиги батареянинг ҳолатидан келиб чиқиб, камида 6 соат бўлади.

Батареяни, ушбу батарея учун кафолатланган, максималдан ортиқ бўлмаган ток билан зарядлашга ёки зарядсизлантиришга рухсат берилади.

Электролитнинг ҳарорати зарядлаш охирида 40 о С дан ошмаслиги шарт.

Батареяни тенглаштирувчи зарядлаш вақтида унга номиналидан уч каррадан кам бўлмаган сиғим бериш керак.

Бундан ташқари, подстанцияларда 3 ойда 1 марта қисқа вақтда ток уланганда кучланишнинг пасайиши бўйича батареяларнинг ишга яроқлилиги текширилади.

19. Кислотали аккумулятор батареяларида электролит сатҳи қуйидагича бўлиши шарт:

юза-қути пластинали қўрғошин-кислота (кейинги ўринларда ― ҚК) турдаги стационар аккумуляторлар учун электродларнинг юқори чеккасидан 10 ― 15 мм га юқори;

суркалган пластинали қўрғошин-никель (кейинги ўринларда ― ҚН) турдаги стационар аккумуляторлар учун сақловчи панел устидан 20 ― 40 мм чегарасида.

Кислотали электролитнинг зичлиги 20 о С да қуйидагича бўлиши шарт:

ҚК турдаги аккумуляторлар учун ― 1,205 ± 0,05 г/см 3 ҚН турдаги аккумуляторлар учун ― 1,24 ± 0,05 г/см 3

20. Доимий зарядлаш режимида ишлаётган кислотали батареялар зарядсизлантириш машқларисиз ва даврий тенглаштирувчи зарядлашсиз эксплуатация қилиниши керак. Батареяларнинг ҳолатига қараб, лекин 1 йилда камида 1 марта барча элементларда электролит зичлиги ушбу Қоидаларга 8-илованинг 19-бандида кўрсатилган қийматга етгунча батареяларни тенглаштирувчи зарядлаш (қўшимча зарядлаш) ўтказиш керак.

Тенглаштирувчи зарядлаш давомийлиги батареянинг техник ҳолатига боғлиқ бўлиб, 6 соатдан кам бўлмаслиги керак.

Подстанцияларда батареянинг ишга яроқлилиги турткили токларда кучланиш пасайиши бўйича текширилиши шарт.

Бутун батареяни ёки унинг алоҳида элементларини тенглаштирувчи қайта зарядлаш фақат зарурат бўйича амалга оширилиши керак.

Батареяни зарядлаш ва зарядсизлантириш, ушбу батарея учун максималдан юқори бўлмаган ток билан рухсат этилади. Зарядлаш охирида электролитнинг ҳарорати ҚК турдаги аккумуляторлар учун 40 о С дан, ва ҚН турдаги аккумуляторлар учун 35 о С дан юқори бўлмаслиги керак.

21. Аккумулятор батареялари хоналаридаги ҳайдовчи-тортувчи вентиляция батареяларни зарядлашдан олдин уланиши ва газлар тўлиқ чиқариб юборилгандан, лекин зарядлаш тугаганидан камида 1,5 соат кейин ўчирилиши шарт. Доимий қайта зарядлаш жойларида эса маҳаллий йўриқномаларга кўра, зарурат бўйича амалга оширилиши керак.

Доимий қайта зарядлаш усулида ишлайдиган кислотали батареяларни эксплуатация қилиш зарядсизлантириш машқларисиз ва тенглаштирувчи қайта зарядлашсиз амалга оширилади.

22. Стационар аккумулятор батареяларининг ҳар бир элементи кучланиши, зичлиги ва электролит ҳарорати Электр ускуналарни СҚваМ талабларига мувофиқ ўлчанади.

23. Батареядаги ҳар бир элементнинг кучланиши, зичлиги ва ҳарорати ойда камида 1 марта ўлчаниши шарт.

Батареяда орқада қолувчи элементлар 5 фоиздан ошмаслиги шарт. Зарядсизлантириш охирида орқада қолган элементлар кучланиши қолган элементларнинг ўртача кучланишидан 1,5 фоиздан ортиқча фарқ қилмаслиги керак.

24. Ўзгармас ток қурилмаларига кирувчи аккумулятор батареяли тўғриловчи қурилмаларга ва мотор-генераторларга хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ушбу қурилмалар тури учун белгиланган тартибда амалга оширилиши шарт.

25. Аккумулятор батареяларини жорий таъмирлашда қуйидагилар амалга оширилади:

пластиналар ҳолатини текшириш ва зарур бўлса уларнинг алоҳида элементларини алмаштириш;

сеператорларнинг бир қисмини алмаштириш;

элементлардаги қуйқумни олиб ташлаш;

электролитнинг сифатини текшириш;

стеллажлар ҳолатини ва уларнинг ерга нисбатан изоляциясини текшириш;

аккумулятор батареяларининг бошқа носозликларини бартараф қилиш;

хонанинг қурилиш қисмини текшириш ва таъмирлаш.

26. Зарурат бўлган ҳолларда, аккумулятор қурилмасини таъмирлашни ташкил этиш керак.

Батареяни капитал таъмирлаш (аккумуляторларнинг, пластиналарнинг, сепаторларнинг катта қисмини алмаштириш, бутун батареяни ёки баъзи қисмларини қисмларга ажратиш) унинг ҳолатига қараб, ихтисослаштирилган ташкилотларни жалб қилиб амалга оширилиши керак.

Батареяни капитал таъмирлаш зарурлигини капитал таъмир олиб борувчи ташкилот ёки корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс белгилайди.

27. Аккумулятор ускуналарини капитал ва жорий таъмирлаш даврийлиги техник хизмат кўрсатиш ҳамда таъмирлаш тизимига мос келиши шарт.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига 9-ИЛОВА

Кучланиши 1000 В гача бўлган тақсимлаш қурилмаларини эксплуатация қилишда техник талаблар

1. ТТнинг кабель каналлари ёнмайдиган плиталар билан ёпилиши ва тозаликда сақланиши керак.

2. Навбатчи ходимда калибрланган эрувчан киргизмалар захираси бўлиши шарт. Калибрланмаган эрувчан киргизмаларни қўллаш ман қилинади. Эрувчан киргизмалар сақлагичлар турига мос келиши шарт.

3. ТҚнинг ташқи эшикларида уларнинг номлари кўрсатилади. Барча симлар, шиналар, кабеллар, контакт қисқичлари ва сақлагичлар ягона тизим бўйича маркировка қилинади (изоляцияланган ёрлиқлар, қисқич ва сақлагичлар устидаги ёки остидаги панелда ёки корпусда ёзиш ёки ўйиб ёзиш билан).

Сақлагичлар ва сақлагичлар панелларида бундан ташқари, эрувчан киргизманинг номинал токи кўрсатилади.

ТҚ панеллари очиқ рангга бўялади, уларда алоҳида занжирлар ва узатмаларнинг вазифаларини кўрсатувчи аниқ ёзувларда бажарилади. Бундай ёзувлар панелларнинг олд ва орқа тарафларида бўлиши шарт.

ТҚ эшикларида хавфсизлик техникаси қоидалари талабларига мос огоҳлантирувчи плакатлар осиб қўйилади.

4. Барча калитларда, тугмачаларда ва бошқарув дастакларида улар мўлжалланган операцияларни кўрсатувчи ёзувлар бўлиши шарт («Улансин», «Ўчирилсин», «Камайтирилсин», «Кўпайтирилсин» ва бошқалар).

5. Сигнал лампаларида ва бошқа сигнал аппаратларида сигнал хусусиятини кўрсатувчи ёзувлар бўлиши шарт («Уланган», «Ўчирилган», «Ўта қизиш» ва бошқалар).

6. ТҚларни, панелларни, йиғмаларни, шчитчаларни кўрикдан ўтказиш, чанг ва ифлосланишдан тозалаш 3 ойда камида 1 марта ўтказилади.

7. ТҚ ускуналарининг профилактик текширувлари, ўлчовлари ва синовлари Электр ускуналарни СҚ ва Мда кўзда тутилган ҳажмларда ва муддатларда ўтказилади.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига 10-ИЛОВА

Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган подстанциялар ва тақсимлаш қурилмаларини эксплуатация қилишда техник талаблар

1. Ушбу Қоидалар кучланиши 1000 В дан юқори, 220 кВ гача бўлган подстанциялар ва ТҚларга тааллуқлидир.

2. Подстанциялар ва ТҚлар, уларда ўрнатилган асбоблар ва аппаратлар билан бирга амалдаги ЭҚТҚ талабларига мос келиши шарт.

3. Барча турдаги ва кучланишли подстанция ва ТҚларнинг электр ускуналари номинал режимда ишлаш билан бир қаторда, қисқа туташув, ўта кучланиш ва ўта юкланиш режимлари шароитларини ҳам қаноатлантириши шарт.

Подстанция ва ТҚга хизмат кўрсатувчи ходимлар нормал ва авария шароитларида рухсат этилган ишлаш режимлари бўйича ҳужжатларга эга бўлиши керак.

4. Ишончли ва тежамли электр таъминоти учун подстанция ва ТҚни эксплуатация қилишда шиналарнинг барча секциялари ва тизимлари (айланмадан ташқари), шунингдек, захирадагидан ташқари барча электр ускуналари доимо ишлаб туриши шарт.

5. Электр ускунанинг изоляция синфи тармоқнинг номинал кучланишига, ўта кучланишдан ҳимоя қурилмаси эса электр ускунанинг изоляция даражасига мос келиши шарт.

Электр ускуналари ифлосланган атмосферада жойлашганда изоляциянинг ишончлилигини таъминловчи ушбу чоралар амалга оширилиши шарт:

ОТҚда изоляцияни кучайтириш, ювиш, тозалаш, гидрофоб пасталар билан қоплаш;

ЁТҚда изоляцияни чанг ва зарарли газлар киришидан ҳимоя қилиш;

ташқарида ўрнатиладиган комплект тақсимлаш қурилмаларида шкафларни герметизациялаш ва изоляцияга гидрофоб пасталар билан ишлов бериш.

6. 1000 А дан ортиқ ток оқиб ўтадиган ток ўтказувчи қисмлар яқинида жойлашган ва ходимларнинг тегиб кетиши мумкин бўлган конструкциялар қизиши 50 о С дан юқори бўлмаслиги шарт. Бундай конструкциялар қизиши текширилишини даврийлиги электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан, лекин камида 3 ойда 1 марта белгиланади.

7. ЁТҚ хоналари ичидаги ҳарорат ёз вақтларида 40 о С дан ошмаслиги шарт. Ҳарорат ошган ҳолларда, ускуналар ҳароратини пасайтириш ёки ҳавони совутиш чоралари кўрилиши шарт.

8. ТҚда ўрнатилган электр иситгичларни эксплуатация қилишда ва ТҚдаги ҳаво ҳарорати рухсат этилган қийматдан пасайиши мумкин бўлганда, улар электр хўжалигига жавобгар шахс тасдиқлаган иш жадвали бўйича даврий равишда текширувдан ўтказилади.

9. Электр иситгичларни улаш ва ўчириш, одатда автоматик тарзда амалга оширилиши керак.

Электр иситгичлар уланиши ва ўчирилиши лозим бўлган ҳарорат қийматлари маҳаллий йўриқномаларга кўра, электр ускуналарини ишлаб чиқарувчи завод кўрсатмаларини ҳисобга олиб белгиланади.

Агар мойли ўчиргичларни эксплуатация қилиш жойларида атроф-ҳаво ҳарорати 1 сутка ва ундан ортиқ вақт давомида минус 25 о С дан паст бўлса, уларнинг бакларининг ва корпусларининг туби электр иситиш қурилмалари билан жиҳозланиши шарт.

10. Ўчиргичлар, ажратгичлар, бўлгичлар, қисқа туташтиргичлар ва уларнинг узатмалари механизмларининг шарнирли бирикмалари, подшипниклари ва ишқаланувчи юзаларига паст ҳароратда музлайдиган суртиш мойлари билан суртилиши, ўчиргичларнинг ҳамда бошқа аппаратларнинг мойли демпферлари эса мой билан тўлдирилиши шарт. Ушбу мойнинг музлаш ҳарорати атроф-ҳавонинг қишки минимал ҳароратидан камида 20 о С паст бўлиши шарт.

11. ТҚ хоналарида дераза доимо ёпиқ бўлиши, мойи бор аппаратлар ўртасидаги очиқ жойлар ўрни эса беркитиб ташланган бўлиши керак. Кабеллар ўтиш жойларидаги барча тешиклар зичланади. Хоналарнинг ташқи деворларидаги барча тешиклар ва дарчалар, ҳайвонлар ва қушлар тушишининг олдини олиш учун тўрлар билан тўсилади ёки беркитилади.

12. Ҳаво тайёрловчи қурилмаларнинг автоматик бошқариш, ҳимоя ва сигнализация қурилмалари, шунингдек, сақловчи клапанлари даврий равишда текширилади ва ростлаб турилади.

13. Ишчи босимда сиқилган ҳавонинг номинал нисбий намлиги қуйидагича бўлиши шарт:

номинал босими 2 МПа (20 кгс/см 2 ) бўлган ҳаволи ўчиргичлар учун ва мойли ўчиргичларнинг ҳамда бошқа коммутация аппаратларининг пневматик узатмалари учун 50 фоиздан ортиқ эмас;

номинал босими 2,6 МПа (26 кгс/см 2 ) ва ундан юқори бўлган ҳаволи ўчиргичлар учун 25 фоиздан ортиқ эмас .

Мойли ўчиргичлар ва бошқа коммутация аппаратларининг пневматик узатмалари учун агар қувурларда ва узатмаларда намлик музлаб қолиши хавфининг олди олинган бўлса, нисбий намлиги 50 фоиздан ортиқ бўлган сиқилган ҳаводан фойдаланишга рухсат берилади.

14. Коммуникация аппаратлари учун сиқилган ҳавони қуритиш¸ одатда термодинамик усул билан амалга оширилиши керак.

Сиқилган ҳавони талаб этилган қуритиш даражаси номинал ишчи босими 2 МПа (20 кгс/см 2 ) бўлган аппаратлар учун коммутация аппаратларининг номинал компрессор ва номинал ишчи босими орасидаги фарқнинг каррали нисбати иккидан кам бўлмаганда ва номинал ишчи босими 2,6 — 4,0 МПа (26 — 40 кгс/см 2 ) бўлган аппаратлар учун тўртдан кам бўлмаганда таъминланади.

Шунингдек, сиқилган ҳавони қуритишнинг бошқа усулларини, масалан, адсорбцион усулни қўллашга рухсат этилади.

15. Компрессор босими 4,0 — 4,5 МПа да (40 — 45 кгс/см 2 ) бўлган ҳаво йиғгичларидаги намликни 3 суткада камида 1 марта, доимий навбатчи ходимлари бўлмаган объектларда эса эксплуатация тажрибаси асосида тузилиб, тасдиқланган иш жадвали асосида чиқариб ташлаш зарур.

Ҳаво йиғгичлар туби ва чиқарувчи жўмрак иситилган бўлиши ва атроф-ҳаво ҳарорати манфий бўлиб намлик чиқариб ташланаётганда, музни эритиш учун зарур вақтга уланадиган электр иситиш қурилмалари билан жиҳозланиши шарт.

Босими 23 МПа (230 кгс/см 2 ) бўлган баллонлар гуруҳи конденсат йиғгичлардан намликни чиқариш компрессорнинг ҳар бир ишга туширилишида автоматик тарзда амалга оширилиши шарт. Намлик музлаб қолишининг олдини олиш учун баллонларнинг пастки қисмлари ва конденсат йиғгичлар электр иситкичи бўлган иссиқлик изоляцияланган камерада жойлаштирилиши шарт. Сиқилган ҳавони тозаловчи блоклардан (кейинги ўринларда — ҲТБ) кейин ўрнатилган баллонлар бундан мустасно. ҲТБнинг нам ажраткичини пуфланиши суткада камида 3 марта амалга оширилиши керак.

ҲТБдан чиқишда ҳавонинг қуритиш даражасини — шудринг нуқтасини текшириш суткада 1 марта ўтказилиши шарт. Шудринг нуқтаси ― атроф-ҳавонинг мусбат ҳароратида, минус 50 °C дан ва манфий ҳароратида, минус 40 о C дан юқори бўлмаслиги керак.

16. Ҳаволи ўчиргичларда ва бошқа коммутация аппаратларининг узатмаларида ишлатилаётган сиқилган ҳаво механик аралашмаларидан ҳар бир ҳаволи ўчиргичнинг тақсимловчи шкафларида ёки ҳар бир аппарат узатмасини таъминловчи хаво ўтказгичларда ўрнатилган фильтрлар ёрдамида тозаланиши шарт.

Ҳаво тайёрловчи тармоқнинг монтажи тугаганидан кейин ҳаволи ўчиргичлар резервуарларини ва бошқа аппаратлар узатмаларини биринчи бор тўлдиришдан олдин, барча ҳаво ўтказгичлар пуфланишлари шарт.

Эксплуатация жараёнида сиқилган ҳаво ифлосланишининг олдини олиш учун қуйидаги муддатларда пуфлашлар ўтказилиши шарт:

атроф-ҳаво ҳарорати мусбат бўлганда, магистрал ҳаво ўтказгичларда камида 2 ойда 1 марта;

тармоқдан тақсимловчи шкафгача бўлган шохобчалар ҳаво ўтказгичларида ва шкафдан ўчиргичнинг ҳар бир қутби резервуарларигача ва бошқа аппаратларнинг узатмаларида уларни аппаратдан ажратган ҳолда, аппаратнинг ҳар бир ўрта таъмиридан кейин;

ҳаволи ўчиргичлар резервуарларида уларни сиқилган ҳаво билан ҳар бир тўлдиришдан олдин; атроф-ҳавонинг мусбат ҳароратида камида 1 ойда 1 марта, шунингдек, ҳароратнинг ҳар бир кескин (15 — 20 о С ва ундан ортиқ) пасайганида.

17. Ҳаволи ўчиргичлар ва бошқа аппаратларнинг резервуарлари, шунингдек, ҳаво йиғгичлар ва баллонлар босим остида ишлаётган идишларни ўрнатиш ва хавфсиз эксплуатация қилиш қоидаларида белгиланган талабларини қаноатлантириши шарт.

Ҳаволи ўчиргичлар ва бошқа юқори кучланиш аппаратларининг резервуарлари, Ўзэнергоинспекция ҳудудий бўлинмалари томонидан рўйхатдан ўтказилмайди.

Компрессор босимили ҳаво йиғгичлар ва баллонларни, шунингдек, ҳаволи ўчиргичлар ва бошқа аппаратлар резервуарларини ички кўрикдан ўтказишда камида 4 йилда 1 марта, уларнинг гидравлик синовлари эса (ҳаволи ўчиргичлар ва бошқа аппаратлар резервуарларидан ташқари) камида 8 йилда 1 марта ўтказилиши шарт.

Ҳаволи ўчиргичлар резервуарларини гидравлик синовлари кўрикдан ўтказишда аниқланган нуқсонлар, резервуарларнинг мустаҳкамлигига шубҳа бўлган ҳолларда ўтказилиши керак.

Резервуарларнинг ички юзалари занглашга қарши қопламага эга бўлиши шарт.

18. ТҚ магистрал ҳаво ўтказгичларини пуфлаш ва фильтрлар тўлдирувчисини алмаштириш бир йилда камида 1 марта, ҳаво қуритгич тўлдирувчисини алмаштириш зарурат бўйича амалга оширилади.

19. Юклама ўчиргичларининг сўндирувчи камераларини текшириш, газни генерацияловчи ёй ўчирувчи ичқуйманинг емирилиш ва қўзғалмас ёй сўндирувчи контактларнинг куйиш даражасини аниқлаш, корхона электр хўжалигига жавобгар шахс белгилаган муддатларда, юклама ўчиргичлари томонидан амалга оширилган операциялар сонидан келиб чиқиб, даврий равишда ўтказилади.

20. Ҳаволи ўчиргичларда изоляторлар ички бўшлиғи вентиляциясининг ишлаши даврий текширилиши керак (кўрсаткичи бор ўчиргичлар учун).

Текшириш даврийлиги ишлаб чиқарувчи завод таклифлари асосида белгиланиши шарт.

21. Электр ускуналарини синаш Электр ускуналарини СҚ ва Мга мувофиқ ўтказилади.

22. ТҚ ускуналарини капитал таъмирлаш қуйидаги муддатларда ўтказилиши керак:

мойли ўчиргичларни 6 — 8 йилда 1 марта, таъмирлар орасидаги даврда узатмали ўчиргичнинг хусусиятлари назорат қилиб борилганда;

юклама ўчиргичларини, ажратгичлар ва ерга уловчи пичоқларни 4 — 8 йилда 1 марта (конструктив хусусиятларига боғлиқ ҳолда);

ҳаволи ўчиргичларни 4 — 6 йилда 1 марта;

алоҳидалагичларни, очиқ пичоқли қисқа туташтиргичларни ва уларнинг юритмаларини 2-3 йилда 1 марта;

компрессорларни 2-3 йилда 1 марта;

элегазли комплект тақсимловчи қурилмаларни 10 — 12 йилда 1 марта;

элегазли ва вакуумли ўчиргичларни 10 йилда 1 марта;

ток ўтказгичларни 8 йилда 1 марта;

барча аппаратлар ва компрессорларни эксплуатация қилиш муддатидан қатъи назар, ресурси тугагандан кейин.

Ўрнатилган ускунани биринчи марта таъмирлаш ишлаб чиқарувчи заводнинг техник ҳужжатларида кўрсатилган муддатларда ўтказилиши керак.

Ички ўрнатилган ажратгичлар зарурат бўйича таъмирланишлари керак.

ТҚнинг қолган аппаратларини (ток ва кучланиш трансформаторларини, алоқа конденсаторларини ва шунга ўхшаш) капитал таъмирлаш ҳам зарурат бўйича профилактик синовлар ва кўрикдан ўтказишлар натижаларини ҳисобга олиб, амалга оширилади.

ТҚ ускуналарини жорий таъмирлаш, шунингдек, уларнинг ишлашини текшириш (ишлатиб кўриш) зарур бўлганда, электр хўжалигига жавобгар шахс белгилаган муддатларда ўтказилиши шарт.

Навбатдан ташқари таъмирлар ускуналар ишламай қолганда, шунингдек, уларнинг коммутацион ёки механик ресурси тугаган ҳолларда амалга оширилади.

23. Устунли, мачтали трансформатор подстанцияларининг ва алмашлаб улаш пунктларининг ажраткичлари узатмалари қулфланган бўлиши ёки бошқарув дастаги олиб қўйилган ва хизмат кўрсатувчи тезкор ходимда сақланиши шарт.

Хизмат кўрсатиш майдончасининг стационар зинапоялари ажратгичлар билан блокировка қилинган бўлиши ва қулфланган бўлиши шарт.

24. ТТда қуйидагилар бўлиши шарт:

етарли миқдорда кўчма ерга улагичлар;

ҳимоя, ёнғинга қарши ва ёрдамчи воситалар (қум, ўт ўчиргичлар);

противогазлар, респираторлар ва бахтсиз ҳодисалар туфайли жабрланганларга врач келгунча тиббий ёрдам кўрсатиш воситалари.

Тезкор-чиқиш бригадалари хизмат кўрсатадиган ТҚлар учун кўчма ерга улагичлар ва ҳимоя воситалари тезкор-чиқиш бригадаларида бўлиши мумкин.

25. Агар схема бўйича кучланиш трансформаторининг иккинчи томонида кучланиш пайдо бўлиш эҳтимоли бўлса, кучланиш трансформаторларининг иккиламчи занжирлари блок-контактлар ёрдамида автоматик тарзда бирламчи занжир билан бир вақтда ўчирилади.

26. ТҚдаги барча ёзувлар ушбу Қоидаларга 9-илова «Кучланиши 1000 В гача бўлган тақсимловчи қурилмаларни эксплуатация қилишда техник талаблар» га мувофиқ бажарилади.

27. ТҚни кўрикдан ўтказишда асосий эътиборни қуйидагиларга қаратиш керак:

хоналарнинг ҳолатига, эшик ва деразаларнинг созлигига, шипда ва қаватлар орасидаги тўсиқларда оқишнинг йўқлигига, қулфларни борлиги ва созлигига;

иситиш ва вентиляция, ёритиш ва ерга улаш тармоғининг созлигига;

ҳимоя воситаларининг мавжудлигига;

аппаратлардаги мой сатҳи, ҳароратига ва оқишининг йўқлигига;

паст кучланиш панелидаги контактлар, рубильниклар ҳолатига;

ҳисоблагич ва релеларда пломбанинг бутунлигига ҳамда ҳисоблагичнинг ишлашига;

изоляциянинг ҳолатига (чангланиши, ёриқлар, разрядлар борлиги ва шунга ўхшаш);

сигнализация тизимининг ишлашига;

ҳаволи ўчиргичлар бакларида ҳавонинг босимига;

ҳаво сирқиши йўқлигига;

ўчиргичлар ҳолатлари кўрсаткичларининг кўрсатиши созлиги ва тўғрилигига;

ҳаволи ўчиргичлар қутблари вентиляциясининг мавжудлигига;

ҳаволи ўчиргичларнинг сиғим бўлгич конденсаторларидан мой оқиши йўқлигига;

йилнинг совуқ вақтларида электр иситиш қурилмасининг ишлашига;

бошқарув шкафлари беркитилишининг зичлигига;

коммутация аппаратларига ва бошқаларга енгил кириш мумкинлигига.

28. ТҚ ускуналари даврий равишда чанг ва ифлосдан тозаланиши шарт.

Тозалаш муддатларини, маҳаллий шароитларни ҳисобга олган ҳолда электр хўжалигига жавобгар белгилайди.

ТҚ хоналарни йиғиштириш ва электр ускуналарини тозалашни ўқитилган ходимлар хавфсизлик қоидаларига риоя қилиб, бажаришлари шарт.

29. ТҚдаги захира элементларнинг (трансформаторлар, ўчиргичлар, шиналар ва бошқалар) созлиги маҳаллий йўқриқномаларда белгиланган муддатларда кучланиш остига улаш билан сурункали текшириб турилиши шарт.

30. Дарахтлар, шунингдек, баландлиги 4 метрдан ортиқ ўсимликлар билан тақсимловчи қурилмалар орасидаги масофа шундай бўлиши керакки, бунда дарахт ағанаганда ускуналар шикастланмаслиги лозим.

31. ТҚга ва подстанцияларга автомашиналар кириш йўллари соз ҳолатда бўлиши шарт.

32. ОТҚ ва ЁТҚнинг кабель каналлари ва ер усти кабель лотоклари ёнмайдиган плиткалар билан ёпилган бўлиши шарт.

Автотранспортнинг кабель каналлари устидан ўтишга рухсат этилган жойлари белги билан кўрсатилиши шарт.

Туннеллар, каналлар, ертўлалар тоза сақланиши, дренаж қурилмалар эса сувни тўсиқларсиз чиқиб кетишини таъминланиши керак.

33. Асосий изоляция сифатида ёки киришлар ва аппаратларни тўлдириш учун ишлатиладиган мастика совуққа чидамли бўлиши керак. Мой билан тўлдирилган киришлардаги мой оксидланишдан ҳимояланган бўлиши шарт.

34. Мойли ўчиргичлардаги, ўлчов трансформаторлари ва кириш жойларидаги мой сатҳи атроф-ҳавонинг максимал ва минимал ҳароратларида мой кўрсаткич шкаласи чегарасида қолиши шарт.

Герметик бўлмаган кириш жойларидаги мой намликдан ҳимояланган бўлиши керак.

35. ЁТҚдаги шиналарнинг ажраладиган улашларидаги қизишларга доир тасдиқланган иш жадвали бўйича стационар ва кўчма индикаторлар ёрдамида назорат амалга оширилиши керак.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига 11-ИЛОВА

Релели ҳимоя, электр автоматика, телемеханика ва иккиламчи занжирларни эксплуатация қилишда техник талаблар

1. Барча релели ҳимоя, иккиламчи занжир, электр автоматика, электр ўлчаш ва телемеханика қурилмалари ЭҚТҚга мувофиқ бўлиши шарт.

2. Подстанциялар ёки тақсимловчи қурилмаларда ўрнатилган РҲАваТ қурилмаларининг ишлашини таҳлил қилиш ва электр узатиш ҳаво тармоқларида шикастланган жойларни аниқлаш учун қўлланиладиган авария режимларида автоматик тезланиб ёзадиган ўзиёзар асбоблар, авариявий ёзувларнинг автоматик осциллографлари, шу жумладан уларни ишга тушурувчи қурилмалар, қайд қилувчи асбоблар (индикаторлар) ва бошқа қурилмалар ЭҚТҚ талабларига мувофиқ бўлиши шарт.

3. Энергия билан таъминловчи ташкилот билан истеъмолчининг алоқа тармоқларидаги, шунингдек, энергия билан таъминловчи ташкилот диспетчерининг тезкор бошқарувидаги ёки тезкор назорати остидаги истеъмолчилар подстанциялари трансформаторларининг (автотрансформаторларининг) ўрнатмалари қиймати энергия билан таъминловчи ташкилотнинг тегишли РҲА хизмати билан келишилган бўлиши шарт.

Ўрнатма қийматини танлашда, захирани автоматик улаш ва автоматик қайта улаш қурилмаларининг борлиги ҳисобга олиниб, ҳаракатнинг селективлиги таъминланиши шарт.

Бундан ташқари, селективлик бўйича ўрнатма қийматини аниқлашда цехлардаги агрегатлар ва механизмларнинг технологик автоматикаси ҳамда блокировкаси қурилмаларининг ишлаши ҳисобга олиниши шарт.

4. Релели ҳимоя қурилмаларининг барча ўрнатма қийматлари корхона ва энергия билан таъминловчи ташкилотнинг минимал электр юкламаси шароитларида электр таъминотининг амалдаги схемаси учун текширилиши шарт.

5. Тезкор ток занжирларида ҳимоя аппаратлари (сақлагичлар ва автоматик ўчиргичлар) ҳаракатининг селективлиги таъминланиши шарт.

6. Эксплуатация қилишда релели ҳимоя, электр автоматика, телемеханика қурилмалари ва иккиламчи занжирларнинг нормал ишлаши учун шароитлар (рухсат этилган ҳарорат, намлик, титраш, ишчи параметрларнинг номиналдан четга чиқиши ва бошқалар) таъминланиши шарт.

7. Электр тармоғининг иш режимига ва селективлик шартларига, вазифаларига ва ишлаш принципларига кўра ишдан чиқарилган бўлиши лозим бўлган қурилмалардан ташқари эксплуатация қилинаётган РҲАваТ қурилмалари доимо уланган ишчи ҳолатида бўлиши шарт.

РҲАваТ қурилмаларини режали ишлашдан чиқариш тегишли буюртма билан расмийлаштирилиши ва юқори турувчи навбатчи ходимнинг (мансублиги бўйича) рухсати билан амалга оширилиши шарт.

Нотўғри ишлаш хавфи туғилган ҳолда, РҲАваТ қурилмалари юқори турувчи навбатчи ходимнинг рухсатисиз, лекин кейинчалик унга хабар бериб, маҳаллий йўриқномага мувофиқ ва буюртма расмийлаштирилиб, ишлашдан чиқарилиши керак. Бунда ишда қолган релели ҳимоя қурилмалари электр ускуналарни ва электр узатиш тармоқларини барча турдаги шикастланишлардан тўлиқ ҳимоялашни таъминлаши шарт. Агар бундай шартга риоя қилинмаса, вақтинча ҳимоя қилиниши ёки уланма ўчирилиши шарт.

8. Ихтисослаштирилган ташкилот томонидан созлаш ишлари бажарилганда, уларни қабул қилишни РҲАваТ қурилмаларига техник хизмат кўрсатувчи ходимлар амалга оширадилар.

Янги монтаж қилинган қурилмаларни эксплуатация қилишга рухсат релели ҳимоя, автоматика ва телемеханика журналига ёзилиб, ушбу корхона (юқори турувчи ташкилотлар) вакили ва созлаш ташкилотининг жавобгар ижрочиси имзолари билан расмийлаштирилади.

Корхонада РҲАваТ қурилмаларига техник хизмат кўрсатувчи ходимлар бўлмаса, унда уларни юқори турган ташкилот ходимлари қабул қиладилар.

9. РҲАваТ ва сигнализация қурилмалари панеллари ва шкафларининг олд ва орқа томонларида, шунингдек, бошқарув панеллари ва пультларида диспетчерлик номларига мос равишда уларнинг вазифаларини кўрсатувчи ёзувлар, уларда ўрнатилган аппаратларда эса схемаларга мувофиқ ёзувлар ёки маркировка бўлиши шарт.

10. Қисқич йиғмаларига (қаторларига) уланган симлар схемаларга мос келувчи маркировкага эга бўлиши шарт.

Назорат кабелларида маркировка уларнинг охирларида, тармоқланишида ва кабель оқимларини кесишиш жойларида, девор, шип ва шунга ўхшашлар орқали ўтиш жойларида икки томонда бўлиши шарт.

Бўш кабель толаларининг учлари изоляцияланган бўлиши шарт.

11. Ерга нисбатан РҲАваТ қурилмаларининг электр боғланган иккиламчи занжирларининг изоляция қаршилиги, шунингдек, электр боғланмаган турли мўлжалдаги занжирлар ўртасидаги (ўлчаш занжирлари, тезкор ток, сигнализация занжирлари) изоляция қаршилиги ҳар бир бирикма учун 1 МОм дан кам бўлмаслиги, телебошқарувнинг ташқи занжирларида ва телемеханика қурилмаларининг 220 В кучланишли таъминлаш занжирларида эса 10 МОм дан кам бўлмаслиги таъминланиши шарт.

РҲАваТ қурилмалари занжирлари, телебошқарувнинг чиқиш занжирлари ва 220 В таъминлаш занжирининг изоляция қаршилиги 1000 — 2500 В га мўжалланган мегаомметр билан ишчи кучланиши 60 В ва ундан кам бўлган РҲА қурилмалари занжирлари ва телемеханика занжирлари 500 В га мўлжалланган мегаомметр билан ўлчанади.

Таркибида ярим ўтказгич ва микроэлектроника элементлари бор бўлган РҲАваТ қурилмаларининг иккиламчи занжирлари изоляциясини текширишда, ушбу элементларнинг шикастланишининг олдини олиш чоралари кўрилиши шарт.

12. РҲАваТ қурилмаларини монтаждан кейин улашда ва бирламчи профилактик синовларида РҲАваТ электр боғланган занжирларининг ва ҳар бир уланмани бошқа барча иккиламчи занжирларининг ерга нисбатан изоляцияси, шунингдек, битта панель чегарасида жойлашган электрли боғланмаган занжирлар орасидаги изоляция, 60 В ва ундан паст ишчи кучланишга ҳисобланган элементлар занжирларидан ташқари, ўзгарувчан токнинг 1000 В кучланиши билан 1 минут давомида синалиши шарт.

13. РҲАваТ қурилмаларининг барча тўғри ва нотўғри ишлаш ҳолатлари, шунингдек, уларга тезкор ва техник хизмат кўрсатиш жараёнида аниқланган нуқсонлар (носозликлар) хизмат кўрсатувчи ходимлар томонидан синчковлик билан таҳлил қилиниши керак. Ходимлар барча нуқсонларни бартараф қилишлари шарт.

14. РҲАваТ қурилмалари ва иккиламчи занжирлар техник хизмат кўрсатишдан ўтишлари шарт. Уларнинг ҳажми ва даврийлиги амалдаги қоидалар билан белгиланади.

Нотўғри ишлаб кетишдан кейин қурилмаларнинг қўшимча (авариядан кейин) текширувлари ўтказилиши шарт.

15. Техник хизмат кўрсатишда РҲАваТ қурилмаларини текшириш учун синаш қурилмалари, ушбу мақсадлар учун бошқариш панеллари хоналарига, подстанциянинг тақсимловчи қурилмаларига ва бошқа жойларга ўрнатилган штепсель розеткаларига ёки панелчаларга уланиши керак.

16. Релели ҳимоя, электр автоматика ва телемеханика бошқарув панелларининг (шкафларининг) ва пультларининг олд томонини, уларга ўрнатилган аппаратларни даврий равишда махсус ўқитилган ходим чангдан тозалаши шарт.

Очиқ ишланган аппаратларни, шунингдек, ушбу панеллар (шкафлар) ва пультларнинг орқа томонини РҲАваТ қурилмаларига хизмат кўрсатувчи ходим ёки йўриқдан ўтган тезкор ходим тозалаши шарт.

17. Назоратнинг ва бошқа операцияларнинг даврийлиги, шунингдек, ходимларнинг ҳаракат тартиби маҳаллий йўриқномаларга мувофиқ объектларга хизмат кўрсатиш тартиби (корхона ходимлари томонидан, марказлашган ва бошқа) ҳисобга олинган ҳолда белгиланади.

18. РҲАваТ қурилмаларнинг бевосита бошқарув пультлари ва панеллари (шкафлари) йиғмаларининг (қаторларининг) яқинида бехосдан уланиши, уланишни ўчирилиши ёки уланишини, тезкор ток занжирларида ёки синхрон генераторнинг (электр двигателнинг, компенсаторнинг) қўзғатиш занжирларида қисқа туташувни юзага келтириши мумкин бўлган қисқичлар бўлмаслиги шарт.

19. Металл қобиқли назорат кабелларидаги шикастланишларни бартараф қилишда ёки уларни узайтиришда, толаларни бирлаштириш герметик муфталар ўрнатиш билан ёки бу мақсад учун мўлжалланган қутилар ёрдамида амалга оширилади. Ушбу муфталар ва қутиларни махсус журналда ҳисобга олиниши юритилиши керак.

Ўрта ҳисобда битта кабелнинг ҳар 50 метрга биттадан кўп бўлмаган юқорида кўрсатилган бирикмалар тўғри келиши керак.

Поливинилхлорид ва резина қобиқли кабеллар, одатда эпоксидли улаш муфталари ёрдамида ёки қисқичларнинг ўтиш қаторларида уланишлари керак.

20. Агар изоляцияси ҳаво, ёруғлик ва мой таъсиридан емириладиган назорат кабеллари қўлланилган бўлса, қисқичлардан тугаллаш муфталаригача бўлган тола участкаларида бу емирилишга тўсқинлик қилувчи қўшимча қоплама қилиниши шарт.

21. Авариявий ва огоҳлантирувчи сигнализация қурилмалари доимо ишга тайёр ҳолатда бўлиши ва даврий равишда синовдан ўтказиб турилиши шарт.

Асосий эътиборни тезкор токнинг мавжудлигига, иккиламчи занжирдаги автоматик ўчиргичлар ва сақлагичларнинг ишга яроқлилигига, шунингдек, ўчиргичларнинг бошқарув занжирларига қаратиш керак.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига 12-ИЛОВА

Электр ўлчаш воситаларини эксплуатация қилишда техник талаблар

1. Ушбу Қоидалар ускуналарнинг технологик параметрларини текшириш тизимларига, иш режимларини ўлчаш воситаларига (стационар ва кўчма), шунингдек, электр энергиясини ҳисобга олиш воситаларига (актив ва реактив энергия ҳисоблагичларига) тааллуқлидир.

2. Электр энергиясини ўлчаш ва ҳисобга олиш воситаларини ўрнатиш, монтаж ва эксплуатация килиш ЭҚТҚ талабларига ҳамда ишлаб чиқарувчи завод йўриқномаларига мувофиқ амалга оширилади.

3. Электр катталикларни ўлчаш воситалари Ўзбекистон Республикаси стандартларига мос келиши ва ЭҚТҚ талабларини қондириши, шунингдек, ўлчаш воситаларининг турини тасдиқловчи сертификатга эга бўлиши шарт.

4. Электр энергиясини ўлчаш ва ҳисобга олиш воситаларини давлат ва идоравий қиёслаш муддатлари Ўзбекистон Республикасининг амалдаги давлат стандартлари, «Ўзстандарт» агентлиги ва идоравий метрология хизмати органларининг НТҲ билан белгиланади.

5. Электр энергиясини ҳисобга олишнинг ҳисоб-китоб воситаларини ва намунавий ўлчаш воситаларини давлат қиёсловидан ўтказиш давлат стандартларида белгиланган муддатларда, шунингдек, ушбу воситалар таъмирлангандан сўнг ўтказилади.

6. Электр ўлчаш воситаларини қиёслашнинг ташкил этилиши, уни ўтказиш усуллари ва ҳисоботлари Ўзбекистон Республикасининг давлат стандартларига, «Ўзстандарт» агентлиги ва идоравий метрология хизмати органларининг НТҲ талабларига мос келиши шарт.

7. Барча электр ўлчаш воситалари ушбу ўлчов воситаларига стандартлар, техник шартлар ва завод йўриқномаларининг талабларига жавоб берадиган шароитларда ўрнатилади ва эксплуатация қилинади.

8. Электр энергиясини ўлчаш ва ҳисобга олиш воситаларига паспортлар (ёки журналлар) тузилади. Уларда барча таъмирлар ва қиёслашлар ҳақида белгилар қўйилади.

9. Электр ускуналари ва электр узатиш тармоқларининг иш режимларини назорат қилувчи стационар ўлчов воситаларига ўлчанаётган катталикнинг номинал қийматига мос белги қўйилиши керак. Белгиларнинг ўлчамлари ва қўйиш усуллари ўлчов асбобларининг шкалаларига қўйилган давлат стандартлари талабларига мос келиши шарт. Ташқи манбадан электр таъминотига эга асбоблар кучланиш мавжудлигини билдирувчи сигнализация қурилмаси билан жиҳозланиши шарт.

10. Ҳар бир электр энергиясини ҳисоблаш воситасида (ҳисоблаш асбобида) электр энергиясининг ҳисоби олиб борилаётган уланманинг номини кўрсатувчи ёзув бўлиши шарт.

11. Энергетика ускунасига бириктириб ўрнатилган электр ўлчаш воситаларининг (ток ва кучланиш транформаторларининг, шунтларнинг, электр ўзгартиргичларнинг ва бошқалар) қиёслаш муддатлари улар ўрнатилган ускуналар ишларининг таъмирлараро даврига мос келиши шарт. Ускуналарни таъмирлаш ҳажмига ушбу ўлчов воситаларини демонтажи, қиёслаш ва ўрнатиш ҳам киритилиши шарт.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига 13-ИЛОВА

Ерга улаш қурилмаларини эксплуатация қилишда техник талаблар

1. Ерга уланадиган ва ноль ҳимоя симларини ерга улагичларга, ерга уловчи контурга ва ерга уловчи конструкцияларга улаш пайвандлаш орқали аппаратлар, машиналар ва электр узатиш ҳаво тармоқлари таянчлари корпусларига улаш эса пайвандлаш ёки мустаҳкам болтли бирикмалар орқали бажарилиши шарт ва давлат стандарти талабларини қониқтириши керак.

Ерга ёки ноль симига уланиши керак бўлган электр қурилмани ҳар бир қисми ерга улаш ёки ноль симига улаш тармоғига алоҳида сим орқали уланиши шарт. Электр қурилмаларининг ерга ёки ноль симига уланувчи қисмларини ерга ёки ноль ҳимоя ўтказгичига кетма-кет улаш ман қилинади.

2. Очиқ ўтказилган, пўлатдан қилинган ерга улаш симлари ажралиб турадиган рангга эга бўлиши шарт.

3. Кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмаларида ердан фаза ёки ноль сими сифатида фойдаланиш ман этилади.

4. Ерга улаш қурилмасининг техник ҳолатини аниқлаш учун даврий равишда қуйидагилар ўтказилиши шарт:

ерга улаш қурилмаларнинг кўринадиган қисмларини ташқи кўрикдан ўтказиш;

ерга улагич ва ерга уланаётган элементлар ўртасидаги занжирни текшириш билан кўрикдан ўтказиш (ерга уловчи қурилма билан аппаратларни бирлаштирувчи симларда узилган ва қониқарсиз контактлар йўқлиги), шунингдек, трансформаторларнинг сақлагичларини текшириш;

ерга улаш қурилмасининг қаршилигини ўлчаш;

фаза — ноль занжирини текшириш;

табиий ерга улаш улашларининг мустаҳкамлигини текшириш;

ерга кўмилган ерга улаш қурилмасининг элементларини кўриш учун тупроқни ихтиёрий танлаб очиб кўриш;

кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр узатиш тармоқлари таянчлари учун тупроқнинг солиштирма қаршилигини ўлчаш.

5. Ерга улаш қурилмасининг ташқи кўриги ТҚ, трансформаторли подстанциялар ва тақсимловчи пунктлар, шунингдек, цех электр ускуналари ва бошқа электр қурилмаларнинг кўрикдан ўтказиш билан бирга ўтказилади.

Кўрикдан ўтказишлар, аниқланган носозликлар, қабул қилинаган чоралар ҳақидаги тегишли ёзувлар ерга улаш қурилмасининг кўрикдан ўтказиш журналида ёки тезкор журналда қайд этилиши керак.

6. Ерга улаш қурилмаларининг қаршиликлари қийматини, тегиш кучланиши амалдаги Электр ускуналарини СҚ ва Мга мувофиқ бўлишини таъминлаш максадида ЭҚТҚ талаблари билан аниқланган даражада сақлаб туриш шарт.

7. Эксплуатациядаги ҳар бир ерга улаш қурилмаси, қурилманинг схемаси, асосий техник маълумотлари, унинг ҳолатини текшириш маълумотлари, ушбу қурилма конструкциясига киритилган таъмирлар ва ўзгаришлар характери ҳақида маълумотлар кўрсатилган паспортга эга бўлиши керак.

Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 11 ноябрдаги 712-сон қарорига 2-ИЛОВА

Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси

1-боб. Умумий қоидалар

1. Ушбу Қоидалар электр энергияси истеъмолчилари (кейинги ўринларда — истеъмолчилар)электр қурилмаларини эксплуатация қилиш жараёнида ишлаётган ходимларнинг хавфсизлигини таъминлаш, шунингдек, ишлаб чиқаришдаги хавфли омиллар таъсирининг олдини олиш мақсадида ишлаб чиқилган.

2. Ушбу Қоидаларда қуйидаги тушунчалар ва атамалардан фойдаланилган:

электр узатиш ҳаво линияси (кейинги ўринларда — ҲЛ) — симлари ер устида изолятор ва таянчлар ёрдамида кўтарилиб турадиган электр узатиш линияси;

электр хавфсизлиги бўйича гуруҳ — ходимнинг электр қурилмаларида ишларни хавфсиз бажариш учун тайёргарлик савиясини белгиловчи малака даражаси. Хавфсизлик техникаси қоидалари бўйича билимлари ҳажми ва иш тажрибасига қараб, электр хавфсизлиги бўйича гуруҳлар I, II, III, IV ва V гуруҳларга бўлинади. Ходимларга малака гуруҳини бериш учун қўйиладиган талаблар мазкур Қоидаларга 1-иловада белгилаб берилган;

коммутация аппарати — электр занжирининг коммутацияси ва ток ўтказиш учун мўлжалланган электр аппарат (ўчиргич, юклама ўчиргичи, бўлгич, ажраткич, автомат, рубильник, пакетли ўчиргич ва бошқалар);

механик қулф — калит, олинадиган дастак ва бошқалар билан қулфланадиган қулф;

иш жойини тайёрлаш — иш жойида ишнинг хавфсиз ўтказилишини таъминлаш бўйича техник тадбирларни бажариш;

уланма — электростанция, подстанция ва бошқалар чегарасида жойлашган, тақсимловчи қурилма(кейинги ўринларда — ТҚ), генератор, шчитлар, йиғмалар шиналарига уланган, кучланиши, номи ва мақсади бир бўлган электр занжир (ускуна ва шиналар). Битта куч трансформаторининг (чўлғамлар сонидан қатъий назар), икки тезликли битта электродвигателнинг ҳар хил кучланишли электр занжирлари битта уланма ҳисобланади. Кўп бурчакли, бир ярим ва бошқа бурчакли схемаларда линияни, трансформаторни ТҚга бевосита улайдиган барча коммутацион аппаратлар ва шиналар ушбу линия ёки трансформатор уланмасига тегишли;

иш жойи — ходимлар ишларни бажариши учун ижозат бериладиган электр қурилмасининг қисми;

ток узатувчи қисм — нормал ҳолатда кучланиш остида бўладиган электр қурилмасининг қисми;

ток ўтказмайдиган қисм — электр қурилмасининг ишниавария режимларида кучланиш остида бўлиши мумкин бўлган қисми, масалан, электр машина корпуси;

электр қурилмаси — электр энергиясини ишлаб чиқариш ёки энергияни бошқа турга айлантириш, узатиш, тақсимлаш ёки истеъмол қилиш учун мўлжалланган ўзаро боғланган ускуналар ва иншоотлар мажмуаси;

ишлаб турган электр қурилмаси — кучланиш остида бўлган ёки коммутацион аппаратларни улаш билан кучланиш берилиши мумкин бўлган электр қурилмаси ёки унинг қисми.

3. Мазкур Қоидаларнинг талаблари — мулкчилик шаклидан ва идоравий мансублигидан қатъий назар, барча электр энергияси истеъмолчилари (ахолидан ташқари), шунингдек, истеъмолчилар электр қурилмаларида таъмирлаш, қурилиш-монтаж, созлаш ва синаш ишларини амалга оширувчи ташкилотлар учун мажбурий ҳисобланади. Улардан четга чиқишга йўл қўйилмайди. Ҳар бир ходим, агар Қоидаларнинг талаблари бузилишини ўзи бартараф қилиш чорасини кўра олмаса, дарҳол ўзининг бевосита раҳбарига, агар у бўлмаса, юқори турувчи раҳбарларга аниқланган, инсон ҳаёти учун хавфли бўлган барча Қоидалар бузилишлари, шунингдек, ускуналарнинг ва иш жараёнида ишлатилаётган машина, механизмлар, асбоб-ускуналар ҳамда ҳимоя воситаларининг носозлиги ҳақида хабар бериши шарт.

Маъмурий-техник ходимлар маҳаллий шароитлардан келиб чиққан ҳолда, ишларнинг хавфсизлигини оширувчи қўшимча чора-тадбирларни кўзда тутишлари лозим. Ушбу чора-тадбирлар мазкур Қоидаларга зид бўлмаслиги керак.

4. Мазкур Қоидалар истеъмолчиларнинг ишлаб турган электр қурилмаларини эксплуатация қилувчи, уларда тезкор алмашлаб улаш ишларини амалга оширувчи, таъмирлаш, монтаж, созлаш ёки синаш ишларини бажарувчи ва ташкил этувчи ходимларга тааллуқлидир.

5. Ишлаб турган электр қурилмаларига хизмат кўрсатиш, уларда тезкор алмашлаб-улашни ўтказиш, таъмирлаш, монтаж қилиш ёки созлаш ишлари ва синовларни ташкил этиш ҳамда бажариш мазкур Қоидаларга 1-иловага мувофиқ электр хавфсизлиги бўйича тегишли гуруҳга эга бўлган, махсус тайёргарликдан ўтган электротехник ходимлар томонидан амалга оширилади.

Ҳар бир корхонада мазкур Қоидалар электротехник ходимлар томонидан бажарилиши учун жавобгарлик ўрнатилган тартибда ушбу корхона раҳбарияти ёки юқори ташкилоти томонидан тасдиқланган лавозим йўриқномалари ва низомлари билан белгилаб берилади.

6. Ҳар бир ходимнинг билимлар синови Энергетика ишлаб чиқариш корхоналарида ходимлар билан ишлаш тўғрисидаги низомда белгиланган тартибда ўтказилади ва расмийлаштирилади. Билимлар синовининг натижалари мазкур Қоидаларга 3-иловада ўрнатилган шаклдаги журналга киритилади.

Билимлар синовидан муваффақиятли ўтган ҳар бир ходимга билимлар синовидан ўтганлиги, электр хавфсизлиги бўйича (II — V) гуруҳ берилганлиги ҳақида мазкур Қоидаларга 4-иловада ўрнатилган шаклдаги гувоҳнома берилади.

Гувоҳнома у ёки бу электр қурилмалари тезкор, таъмирловчи, тезкор таъмирловчи ҳуқуқига эга бўлган маъмурий-техник ходим сифатида; тезкор, таъмирловчи, тезкортаъмирловчи, шунингдек, электр хавфсизлиги бўйича II ва ундан юқори гуруҳга эга бўлган электротехник ходим сифатида хизмат кўрсатиш ҳуқуқини беради.

Агар билимлар синовидан ўтаётган ходим бир вақтнинг ўзида махсус ишларни бажариш бўйича билим синовидан ҳам ўтган бўлса, бу ҳақида билим синовидан ўтиш журналида ҳамда гувоҳноманинг « Махсус ишларни олиб бориш ҳуқуқи» устунида ёзиб қўйилади.

Электр қурилмаларини назарот қилувчи хавфсизлик техникаси бўйича муҳандислар, электр хўжалиги учун жавобгар шахс ўтадиган комиссияда электр хавфсизлиги бўйича IV гуруҳ ҳажмида билимлар синовидан ўтишлари керак. Бунда уларга ушбу корхонани электр қурилмаларини назорат қилиш ҳуқуқини берувчи, мазкур Қоидаларга 5-иловада ўрнатилган шаклдаги гувоҳнома берилади.

Ушбу Қоидалар, Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари (кейинги ўринларда — ТЭҚҚ) ва йўриқномалар бўйича билимлар синовидан ўтмаган хавфсизлик техникаси бўйича муҳандисларга электротехник ходимларга ҳеч қандай кўрсатма беришга рухсат этилмайди.

7. Ноэлектротехник ходимларга электр хавфсизлиги бўйича I гуруҳ хизмат кўрсатилаётган қурилмада хавфсиз ишлаш усуллари бўйича ҳар йиллик билим синовидан ўтгандан сўнг корхона, ташкилот, цех ва участканинг электр хўжалиги учун жавобгар шахс томонидан ёки унинг ёзма кўрсатмаси бўйича электр хавфсизлиги бўйича III гуруҳдан паст бўлмаган шахс томонидан берилади. I гуруҳни берилганлиги мазкур Қоидаларга 2-иловада ўрнатилган шаклдаги махсус журналда текширувчи ва текширилувчининг имзолари билан расмийлаштирилади.

Иш жараёнида I гуруҳ ходимлари хар йилги билим синовидан ташқари, белгиланган тартибда даврий йўриқларолади.

8. Электр қурилмаларини эксплуатация қилувчи электротехник ходимларга қўйиладиган умумий талаблар ТЭҚҚда баён этилган.

9. Мазкур Қоидаларга мувофиқ қўлланиладиган ҳимоя воситалари амалдаги Электр қурилмаларида фойдаланиладиган ҳимоя воситаларини қўллаш ва синаш қоидалари талабларини қаноатлантириши лозим.

10. Одамлар билан бахтсиз ҳодисалар рўй берганда, жароҳатланганни электр токи таъсиридан қутқариш учун олдиндан рухсат олмасдан туриб, дарҳол кучланишни олишни амалга ошириш зарур.

11. Мазкур Қоидаларнинг талабларига зид бўлган фармойиш ва топшириқларни бажариш ман этилади.

2-боб. Электр қурилмаларини эксплуатация қилишда асосий хавфсизлик талаблари

1-§. Тезкор хизмат кўрсатиш ва ишларни бажариш Тезкор хизмат кўрсатиш

12. Электр қурилмаларига тезкор хизмат кўрсатиш ушбу электр қурилмалари ёки электр қурилмалари гуруҳи бириктирилган маҳаллий тезкор ёки тезкор таъмирловчи ходимлар томонидан амалга оширилиши мумкин.

Доимий тезкор ходимларсиз эксплутация қилинадиган электр қурилмаларига хизмат кўрсатувчи тезкор таъмирлаш ходимлардан бўлган шахсларга мазкур Қоидалар ва ТЭҚҚга мувофиқ электр қурилмаларини кўрикдан ўтказиш, тезкор алмашлаб улаш, иш жойини тайёрлаш ва бригадаларга ишга ижозат беришда тезкор ходимнинг барча ҳуқуқ ва мажбуриятлари берилади.

Тезкор хизмат кўрсатиш тури — сменадаги ёки электр қурилмасидаги тезкор ходимлардан бўлган шахсларнинг сони электр хўжалиги учун жавобгар шахс томонидан корхона маъмурияти билан келишилган ҳолда белгиланади ва маҳаллий йўриқномаларда кўрсатиб қўйилади.

13. Электр қурилмаларига тезкор хизмат кўрсатиш учун рухсат тезкор схемаларни, лавозим ва эксплутация қилиш йўриқномаларини ҳамда ускуналарнинг ўзига хос хусусиятларини биладиган ва ушбу Қоидаларнинг кўрсатмаларига мувофиқ белгиланган тартибда ўқитилган ҳамда билимлар синовидан ўтган шахсларга берилади.

14. Электр қурилмаларига бириктирилган ва уларга хизмат кўрсатувчи бригада ёки сменадаги катта ходимлар ҳамда электр қурилмасига якка хизмат кўрсатувчи тезкор ходимлардан бўлган шахслар кучланиши 1000 В дан юқори бўлган қурилмаларда электр хавфсизлиги бўйича IV дан, кучланиши 1000 В гача бўлган қурилмаларда эса III дан паст бўлмаган гуруҳга эга бўлиши шарт.

15. Тезкор ходим корхонанинг (ташкилотнинг) ёки унинг таркибий бўлинмасининг электр хўжалиги учун жавобгар шахс томонидан тасдиқланган иш жадвали бўйича ишлаши керак. Зарур бўлганда,иш жадвалини тасдиқлаган шахснинг рухсати билан бир навбатчини бошқасига алмаштириш мумкин.

Тезкор ходимлардан бўлган шахс навбатчиликка келиб, ўзидан олдинги навбатчидан сменани қабул қилиб олиши, иш тугалланганидан сўнг эса сменани иш жадвалига мувофиқ ўзидан кейинги навбатчига топшириши керак.

Сменани топширмасдан туриб навбатчиликдан кетиш тақиқланади. Алоҳида ҳолларда, тезкор ходимлар жумласидан бўлган юқори турувчи шахснинг рухсати билан иш жойидан кетиш мумкин.

16. Тезкор ходим сменани қабул қилишда қуйидагиларга мажбур:

а) ўз участкасидаги ускуналарнинг ҳолати ва ишлаш режимини схема бўйича йўриқномада белгиланган ҳажмда шахсан кўрикдан ўтказиш йўли билан танишиб чиқишга;

б) навбатчиликни топшираётган ходимдан авария ёки носозликнинг олдини олиш мақсадида эътибор билан кузатиш зарур бўлган ускуналар, шунингдек, захирадаги ёки таъмирдаги ускуналар ҳақида маълумот олишга;

в) асбоб-ускуналар, материаллар, хоналарнинг калитлари, ҳимоя воситалари, тезкор ҳужжат ва йўриқномаларни текшириб қабул қилиб олишга;

г) ўзининг олдинги навбатчилигидан бошлаб ўтган вақт ичидаги барча ёзув ва кўрсатмалар билан танишиб чиқишга;

д) смена қабул қилинганлигини журналда, қайдномада ёзув билан, шунингдек, тезкор схемада сменани қабул қилувчи ва топширувчининг имзосибилан расмийлаштиришга;

е) навбатчиликка киргани ва сменани қабул қилиш вақтида кўрган носозлик ва камчиликлар ҳақида смена бўйича катта ходимга маълум қилишга.

17. Аварияни бартараф этиш, алмашлаб улаш ёки ускунани ўчириш ва улаш ишларини бажариш вақтида сменани топшириш ҳамда қабул қилиш тақиқланади.

Аварияни бартараф этиш вақти узоқ муддатга чўзилиб кетган тақдирда, сменани топшириш маъмуриятнинг рухсати билан амалга оширилади.

18. Ускуналар ифлосланган ҳамда хизмат кўрсатилаётган ҳудуд ва иш жойи тозаланмаган ҳолларда сменани топшириш ва қабул қилиш тақиқланади.

Ускуна носоз бўлганда ёки у нормал бўлмаган режимда ишлаётган ҳолларда, фақат мазкур қурилма учун жавобгар шахсдан ёки ундан юқори турувчи шахсдан рухсат олиб сменани топшириш ва қабул қилиш мумкин. Бу ҳақда тезкор журналга белги қўйилади.

19. Тезкор ходим ҳисобланадиган шахс ўз навбатчилиги даврида унга топширилган участкадаги барча ускуналарнинг авариясиз ишлаши ва уларга тўғри хизмат кўрсатилиши учун жавобгардир.

20. Тезкор ходимлар ҳисобланадиган смена бўйича катта ходим якка ўзи ёки участка, цех, корхона (ташкилот) маъмурияти билан биргаликда энергия тизими диспетчерининг ўрнатилган тартибда тасдиқланган ва шартномада назарда тутилган «Юкламани чеклаш ва пасайтириш жадваллари» асосида электр юкламаларини пасайтириш, электр энергияси истеъмоли сарфини камайтириш тўғрисидаги талабларини бажариши шарт. Шунингдек, транзит ва таъминловчи электр узатиш линияларини алмашлаб улаш ҳақидаги ва энергия таъминоти ташкилотида авария ҳолатларида алоҳида линияларни ўчириб қўйиш тўғрисидаги энергия тизими диспетчерининг талабларини бажариши шарт.

21. Тезкор ходим ҳисобланадиган смена бўйича катта ходим корхонани таъминловчи бир ёки бир неча электр узатиш линиясининг ўчишига олиб келган авариялар ҳақида энергия тизими диспетчерини зудлик билан хабардор этиши шарт.

Энергия тизими билан тезкор мулоқот олиб бориш ҳуқуқига эга бўлган шахсларнинг рўйхатини электр хўжалиги учун жавобгар шахс белгилаши ва уни ҳар йили электр тармоқлари корхонасининг тегишли тезкор хизматига тақдим этиши керак.

22. Электр ускунасининг ишлаш режими бузилган, шикастланган ёки аврия бўлган ҳолатларда тезкор ходим мустақил равишда ва зудлик билан ўз қўл остидаги ходимлар ёрдамида маъқул иш режимини тиклаши ҳамда бу ҳақда бевосита смена бўйича катта ходимга ёки электр хўжалиги учун жавобгар шахсга хабар бериши шарт.

Аварияни бартараф этиш пайтида тезкор ходим нотўғри ҳаракат қилганда, юқори турувчи шахс тезкор журналга ёзган ҳолда,навбатчини ишдан четлаштиришга қадар аралашиши ва аварияни бартараф этиш бўйича кейинги ишлар бўйича жавобгарлик ва раҳбарликни ўз зиммасига олиши зарур.

23. Тезкор ходим ўзига бириктирилган участканинг ишлаб чиқариш хоналарини ва ускуналарини айланиб чиқиши ва кўрикдан ўтказиши шарт.

Қуйидагилар электр қурилмаларини якка ўзи кўрикдан ўтказиши мумкин:

а) маъмурий-техник ходим ҳисобланадиган электр хавфсизлиги бўйича V гуруҳга эга бўлган шахс кучланиши 1000 В дан юқори қурилмаларда ва IV гуруҳга эга бўлган шахс кучланиши 1000 В гача қурилмаларда;

б) мазкур электр қурилмасига хизмат кўрсатувчи тезкор ходим ҳисобланган электр хавфсизлиги бўйича гуруҳи III дан паст бўлмаган шахс.

Якка ўзи кўрикдан ўтказиш ҳуқуқи берилган маъмурий-техник ходимлар ҳисобланган шахсларнинг рўйхати электр хўжалиги учун жавобгар шахснинг фармойиши билан белгиланади.

24. Кучланиши 1000 В гача бўлган ТҚни, шчитларни, шинали ўтказгичларни, йиғмаларни кўрикдан ўтказишда бирон-бир ишларни бажариш, шу жумладан огоҳлантирувчи плакатлар ва тўсиқларни олиш, уларнинг ичкарисига кириш, ток ўтказувчи қисмларга тегиш ҳамда уларни артиш ёки тозалаш, аниқланган носозликларни бартараф этиш ман этилади.

25. Ишлаб чиқариш электр ускуналарига (электр двигателлари, электр печлари ва бошқалар) ҳамда кучланиши 1000 В гача бўлган турли технологик ускуналарнинг электротехник қисмларига хизмат кўрсатувчи тезкор ходимлар ҳисобланган шахсларга кўрикдан ўтказиш учун шчитлар, ишга тушириш қурилмалари ва бошқарув пультларининг эшикларини якка ўзи очишига рухсат берилади.

26. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларини якка тартибда кўрикдан ўтказишда: тўсиқлар орқасига ўтиш, ТҚларнинг камерасига кириш, бирон-бир ишларни бажариш тақиқланади. Камераларни фақат тўсиқ олдидан ёки остонадан туриб кўрикдан ўтказиш мумкин.

Ёпиқ тақсимловчи қурилмалар (кейинги ўринларда — ЁТҚ) камераларини зарур бўлганда, фақат электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга эга бўлган ходимга изоляторнинг пастки фланецидан полгача бўлган ўтиш масофаси 2 метрдан кам бўлмаган ҳолларда, тўсилмаган ток ўтказувчи қисмларгача: кучланиш 10 кВ гача бўлганда — 2,5 метрдан, кучланиш 35 кВ гача бўлганда — 2,75 метрдан ва кучланиш 220 кВ гача бўлганда — 4,2 метрдан кам бўлмаган тўсиқ ортига ўтиб, кўрикдан ўтказишга рухсат берилади. Бундай ячейкалар ва камераларнинг рўйхати электр хўжалиги учун жавобгар шахснинг фармойиши билан белгиланади. Масофа кўрсатилгандан кам бўлган тақдирда, тўсиқ ортига ўтиш учун фақат мазкур Қоидаларга 7-иловадаги 1-жадвал талабларига риоя этилган ҳолда, камида III гуруҳга эга бўлган иккинчи шахс иштирокида амалга оширилишига рухсат этилади.

27. Доимий навбатчи ходимлари бўлмаган электр қурилмаларини кўрикдан ўтказиш, носозликларни аниқлаш ва бартараф этиш марказлаштирилган тартибда объект бўйича назоратни ва ишларни амалга оширувчи ходимлар томонидан бажарилади. Унинг даврийлиги маҳаллий шароитларга қараб, электр хўжалиги учун жавобгар шахс томонидан белгиланади. Кўрикдан ўтказиш натижалари тезкор журналда қайд этилади.

28. Мазкур электр қурилмасига хизмат кўрсатмайдиган ходимлар томонидан қурилмани кўрикдан ўтказишларига корхона (ташкилот), цех, участкани электр хўжалиги учун жавобгар шахснинг рухсати билан ижозат беришдан олдин журналга ёзиб қўйган ҳолда рухсат этилади.

29. Электр қурилмалари хоналарининг (шчитлар, йиғмалар ва бошқалар) эшиклари доимо қулфланган бўлиши керак.

Ҳар бир электр қурилмалари хонаси учун камида 2 тўплам калит бўлиши керак. Улардан биттаси захира тўплами бўлиб ҳисобланади. Калитлар рақамланган бўлиши лозим. ТҚлар хоналарининг калитлари ячейкаларва камераларнинг эшикларига тўғри келмаслиги шарт.

30. Калитлар тезкор ходимлар ҳисобида туриши зарур. Доимий тезкор ходимлари бўлмаган электр қурилмаларида калитлар бошқарув пунктида тезкор ходимлар ҳисобланган смена бўйича катта ходимда бўлиши керак.

Калитлар тилхат асосида:

а) якка ўзи кўрикдан ўтказишга рухсат берилган ходимларга — кўрикдан ўтказиш вақтига, тезкор таъмирловчи, шу жумладан сменада иштирок этмаётган шахсларга — электр хоналарида ишларни бажараётган вақтга;

б) наряд ёки фармойиш бўйича ишлар бажарилганда,жавобгар раҳбар, иш бажарувчи ёки кузатувчига иш бажарилаётган вақтда берилиши лозим.

Калитлар ҳар куни ишга ижозат беришни расмийлаштириш пайтида берилиши ва ишлар тамомланганидан сўнг наряд билан биргаликда қайтарилиши шарт.

Доимий тезкор ходимлари бўлмаган электр қурилмаларида иш бажарилганда калитлар иш тўлиқ тамомланган куннинг эртасидан кечиктирмай топширилиши шарт. Калитларнинг берилиши ва қабул қилиб олиниши ихтиёрий шаклдаги журналда ёки тезкор журналда ҳисобга олиниши зарур.

Журнал бетлари рақамланган, варақлари ип билан тикилиб, корхонанинг муҳри билан тасдиқланган бўлиши керак.

31. Электр хоналарига кириш учун шахсий калитларга эга бўлиш фақат тезкор ходимлардан ҳисобланган шахсга сменани телефон орқали қабул қилувчи ва топширувчига рухсат этилади.

Ишларни бажариш

32. Электр қурилмаларидаги ишлар хавфсизлик чораларига қараб қуйидагиларга бўлинади:

кучланиш олиниб бажариладиган ишлар;

кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида бажариладиган ишлар;

кучланиш олинмасдан, кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмлардан узоқда бажариладиган ишлар.

Кучланиши 1000 В гача ва ундан юқори бўлган электр қурилмаларида ишлар бир вақтда бажариладиган бўлса, ишларнинг тоифаси кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларига нисбатан белгиланади.

33. Кучланиш олиниб, бажариладиган ишлар жумласига электр қурилмасининг (ёки унинг қисмининг) ток ўтказувчи қисмидан кучланиш олиниб бажариладиган ишлар киритилади.

34. Кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида бажариладиган ишлар жумласига бевосита ушбу қисмларда ҳамда уларнинг яқинида бажариладиган ишлар киради.

Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида, ҳамда кучланиши 1000 В гача бўлган электр узатиш ҳаво линияларида (кейинги ўринларда — ҲЛ) бундай ишлар жумласига, ток ўтказувчи қисмлардан мазкур Қоидаларга 7-илованинг 1-жадвалида кўрсатилган масофадан кам масофада бажариладиган ишлар киради.

Кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида ишларни камида икки киши бажариши, улардан бири иш бажарувчи — электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга, қолганлари — камида III гуруҳга эга бўлиши керак.

35. Кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида бажариладиган ишларга иш бажараётган одамлар ҳамда улар ишлатаётган асбоб ва таъмирлаш жиҳозларини ток ўтказувчи қисмлардан мазкур Қоидаларга 7-илованинг 1-жадвалида кўрсатилгандан кам масофага бехосдан яқинлашиш эҳтимоли бўлмаган ҳамда бундай яқинлашишнинг олдини олиш учун ташкилий ёки техник тадбирларни (масалан, узлуксиз назорат қилиш) қўллаш зарурати бўлмаган ҳоллардаги ишлар киради.

36. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида ток ўтказувчи қисмлардан кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида бажариладиган ишлар одамни ток ўтказувчи қисмлардан ёки ердан изоляция қилиш учун ҳимоя воситаларидан фойдаланган ҳолда бажарилиши шарт. Одамни ердан изоляциялаб бажариладиган ишлар зарур хавфсизлик чоралари кўзда тутилган махсус йўриқномалар ёки технологик карталарга мувофиқ бажарилиши керак.

37. Кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмаларида кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмлар ва уларнинг яқинида бажариладиган ишларда қуйидагилар зарур:

бехосдан тегиб кетиш мумкин бўлган, кучланиш остида турган иш жойи яқинида жойлашган бошқа ток ўтказувчи қисмлар тўсиб қўйилиши;

ишлар диэлектрик калишларда ёки изоляцияловчи тагликдан туриб ёхуд диэлектрик гиламчада туриб бажарилиши;

дастаклари изоляцияланган асбоблардан фойдаланиш (бундан ташқари отвертканинг ўзаги изоляцияланган бўлиши шарт). Бундай асбоблар бўлмаган тақдирда, диэлектрик қўлқоплардан фойдаланиш зарур.

38. Кучланиш олинмасдан, изоляцияловчи ҳимоя воситалари ёрдамида ток ўтказувчи қисмларда ишлар амалга оширилганда қуйидагилар шарт:

ҳимоя воситалари дастакларининг изоляцияловчи қисмини чеклайдиган халқасига қадар ушлаш;

ҳимоя воситаларининг изоляцияловчи қисмини шундай жойлаштириш керакки, бунда ток ўтказувчи қисмларнинг икки фазаси орасида изоляция юзаси бўйлаб туташиш ёки ерга уланиш хавфи пайдо бўлмаслиги;

фақат изоляцияловчи қисми қуруқ ва тоза бўлган, лак билан қопланган юзаси шикастланмаган ҳамда ўз вақтида синовдан ўтган ҳимоя воситаларидан фойдаланиш.

Ҳимоя воситаларининг лак билан қопламаси бузилганлиги ёки изоляцияловчи қисмларида бошқа носозликлар ҳамда ўз вақтида синовдан ўтказилмаганлиги аниқланган тақдирда, улардан фойдаланиш зудлик билан тўхтатилиши керак.

39. Электр ҳимоя воситаларидан (изоляцияловчи штанга ва қисқич, электр ўлчов қисқичи, кучланиш кўрсаткичлари) фойдаланиб ишлар бажарилганда, одамни ток ўтказувчи қисмларга ушбу воситаларнинг ҳимояловчи қисми узунлигида белгиланган масофагача яқинлашишига рухсат этилади.

40. Кучланиш остидаги электр қурилмасининг изоляторларига электр ҳимоя воситаларини қўлламасдан тегиш тақиқланади.

41. Электр қурилмаларида эгилиб ишлаш ман этилади. Агар тик турганда ток ўтказувчи қисмларгача бўлган масофа мазкур Қоидаларга 7-илованинг 1-жадвали 2-устунида кўрсатилгандан кам бўлса.

Тўсилмаган ток ўтказувчи қисмларнинг олдида ишларни бажаришда, ушбу қисмлар орқа томонда ёки икки ён тарафда бўлиб қоладиган ҳолатда бўлиш тақиқланади.

42. Айрим қисмлари тўсилмаган ва бехосдан тегиб кетиш эҳтимоли бўлган ТҚларга узун жисмларни (қувур, нарвон ва бошқалар) олиб кириш ва улар билан бажариладиган ишлар икки шахс иштирокида, алоҳида эҳтиёткорлик билан иш бажарувчининг доимий кузатуви остида амалга оширилиши керак.

Таъмирлаш ишлари учун қўлланиладиган нарвон ва ҳовозалар давлат стандартлари ёки улар учун техник шартлар асосида ясалган бўлиши шарт. Текис юзаларда ўрнатиладиган нарвоннинг асоси резина билан қопланиши, ерга ўрнатиладиган нарвоннинг асосларида эса ўткир металл учлар бўлиши керак. Нарвоннинг юқори учлари мустаҳкам таянчга ишончли таяниб туриши керак. Агар нарвон симга таяниши зарур бўлса, унда нарвон юқори қисмида илгак билан таъминланган бўлиши шарт. Боғланган нарвонларни қўллаш тақиқланади.

Тирама нарвонлар кран ости балкаларга, металл конструкцияларнинг элементларига ва бошқаларга ўрнатилганда, уларнинг пастки ва юқори қисмлари конструкцияларга ишончли маҳкамланиши керак.

Электр қурилмаларига хизмат кўрсатишда, шунингдек, уларни таъмирлашда металл нарвонларни қўллаш тақиқланади.

Нарвон билан бажариладиган ишларни икки киши бажариши ва уларнинг бири пастда туриши шарт.

Яшик ва бошқа бегона нарсалар устида туриб ишлаш ман этилади.

43. Очиқ тақсимлаш қурилмалари (кейинги ўринларда — ОТҚ) ҳудудида жойлашган электр узатиш ҳаво линиясининг охирги таянчларида бажариладиган ишлар мазкур Қоидаларга 10-илованинг 7-боби талабларига мувофиқ бажарилиши керак.

ОТҚга киришдан олдин линияни таъмирловчи ходимларга тезкор ходимлар ҳисобланган электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган шахс томонидан йўл-йўриқ берилиши ва иш жойига кузатиб қўйилиши лозим. Иш тугатилганидан сўнг ёки танаффус вақтида ходимларни ОТҚдан иш бажарувчининг кузатуви остида чиқишига рухсат этилади.

44. ОТҚда ва ҲЛнинг таянчлари оралиғидаги кесишиш жойларида кучланиш остида бўлган симлардан пастда жойлашган тросларни, симларни ва уларга тегишли бўлган изолятор ва арматураларни алмаштиришда, алмаштирилаётган трос, сим устидан синтетик ёки ўсимлик толасидан ясалган арқон ташланиши керак. Арқонлар икки жойдан — кесишган жойнинг иккала тарафидан ташланиб, учлари конструкциялар ва лангарларга маҳкамланиши зарур.

Симни (тросни) кўтариш секин-аста ва равон амалга оширилиши керак.

Кучланиш остида турган симлардан юқорида жойлашган симлар, трослар ва уларга тегишли бўлган изоляторлар, арматуралардаги ишларни бажаришга симларнинг пастга тушишининг олдини олиш, ҳамда илашган кучланишдан ҳимоялаш чоралари кўзда тутилган, корхонанинг бош муҳандиси тасдиқлаган ишларни бажариш лойиҳаси бўлиши шарти билангина йўл қўйилиши мумкин. Бундай ишларда кесишаётган симлардан кучланишни олмай, симлар ва тросларни алмаштириш тақиқланади.

45. Илашган кучланиш зонасидаги ҲЛдаги ишлар, таянчдан ерга қадар туширилган симга (тросга) тегиш билан боғлиқ бўлса, бундай ишларни электр ҳимоя воситаларини (штанга, қўлқоп) қўллаб ёки потенциалларни тенглаштириш учун ушбу сим (трос) ўтказгич билан уланган металл майдончадан туриб бажариш зарур. Ишларни ердан туриб, электр ҳимоя воситаларини ва металл майдончани қўлламасдан, симни (тросни) ҳар бир тегиш жойининг бевосита яқинида, аммо ишлаётган одамлардан 3 метрдан узоқ бўлмаган масофада ерга улаш шарти билан бажаришга рухсат этилади.

46. Момақалдироқ яқинлашаётганда ҲЛ ва ОТҚда барча ишлар, ЁТҚда эса ҳаво линияларига бевосита уланган коммутация аппаратлари ва уларнинг киришларидаги ишлар тўхтатилиши шарт.

Туман ва ёмғир вақтида изоляцияловчи ҳимоя воситаларини қўллашни талаб қиладиган ишларни бажариш тақиқланади.

47. Ерга туташув аниқланган тақдирда, туташув жойига ёпиқ ТҚларда 4 метрдан, очиқ ТҚларда 8 метрдан кам масофага яқинлашиш тақиқланади.

Ушбу жойга кўрсатилган масофадан камроқ масофага яқинлашишга,фақат ерга туташувни бартараф этиш учун коммутация аппаратида ўчириш-улаш ишларини бажариш учун, шунингдек, жабрланганларга биринчи тиббий ёрдам кўрсатиш зарурати бўлганда рухсат этилади.

Бундай ҳолатларда асосий электр ҳимоя воситалари билан бирга қўшимча электр ҳимоя воситаларидан ҳам фойдаланиш зарур.

48. Ходимлар электр қурилмалардан олинган кучланиш огоҳлантиришсиз қайта берилиши мумкинлигини ҳар доим ёдларида тутишлари шарт.

49. Сақлагичларни олиш ва ўрнатиш одатда кучланиш олиниб бажарилади. Сақлагичларни кучланиш остида, аммо юкламасиз олиш ва ўрнатиш схемасида коммутация аппаратлари бўлмаган уланмаларда амалга оширилиши мумкин. 1000 В гача кучланишли шчитлар ва йиғмаларда уланманинг сақлагичлари вертикал бўйича, бирини устида бошқаси жойлаштирилган (фазалар вертикал жойлаштирилганда) ҳамда коммутация аппаратлари бўлмаган схемаларда, сақлагичларни юклама остида олиш ва ўрнатишга йўл қўйилади. Бунда кўзни ҳимоя қилиш воситалари ўрнига юзни ҳимоя қилиш воситаларини қўллаш тавсия этилади.

Кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмаларида ёпиқ турдаги сақлагичларни ва кучланиш трансформаторлари сақлагичларини кучланиш ҳамда юклама остида олиш ва ўрнатишга рухсат этилади.

50. Сақлагичларни кучланиш остида олиш ва ўрнатишда қуйидагилардан:

кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида изоляцияловчи қисқич (штанга), диэлектрик қўлқоп ва ҳимоя кўзойнагидан (ниқобдан);

кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмаларида изоляцияловчи омбирлар ёки диэлектрик қўлқоплар, очиқ эрувчан ўрнатма бўлган тақдирда эса, уларга қўшимча ҳимоя кўзойнагидан (ниқобдан) фойдаланиш шарт.

2-§. Ишларнинг хавфсиз бажарилишини таъминловчи ташкилий чора-тадбирлар

51. Электр қурилмаларидаги ишларнинг хавфсизлигини таъминловчи ташкилий чора-тадбирларга қуйидагилар киради:

а) ишларни наряд-ижозат (кейинги ўринларда матнда наряд деб юритилади), фармойиш ёки жорий эксплуатация тартибида бажариладиган ишлар рўйхати орқали расмийлаштириш;

б) ишга ижозат бериш;

в) иш жараёнида назорат олиб бориш;

г) ишдаги танаффусни, бошқа иш жойига ўтказишни, иш тугатилганлигини расмийлаштириш.

Наряд, фармойиш ва жорий эксплуатация

52. Электр қурилмаларида бажариладиган ишлар наряд, фармойиш ва жорий эксплуатация тартибида бажарилади.

53. Наряд — бу белгиланган шаклдаги махсус бланкада расмийлаштирилган ҳамда иш мазмуни ва жойини, уни бошлаш ва тамомлаш вақтини, хавфсиз бажарилиш шартларини, бригада таркибини, хавфсиз бажарилиши учун жавобгар шахсларни ва бошқаларни белгилаб берувчи топшириқдир. Наряд шакли мазкур Қоидаларга 6-иловада келтирилган.

54. Наряд бўйича электр қурилмаларида қуйидаги ишлар бажарилиши мумкин:

а) кучланиш олиниб;

б) кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида;

в) кучланиш олинмасдан, кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмлардан узоқда бажариладиган ишлар.

55. Фармойиш — бу ишнинг мазмунини, жойини, вақтини, хавфсизлик чораларини (агар зарур бўлса) ва унинг бажарилиши топширилган шахсларни белгиловчи топшириқ. Фармойиш бевосита ёки кейинчалик тезкор журналга ёзиш шарти билан алоқа воситалари ёрдамида берилиши мумкин.

Фармойиш бир марталик хусусиятга эга ва ижрочиларнинг иш вақти билан чегараланади.

56. Жорий эксплуатация — бу тезкор (тезкор таъмирловчи) ходимлар томонидан уларга бириктирилган участкаларда мустақил равишда бир смена давомида мазкур Қоидаларнинг 123-бандида келтирилган ишларнинг бажарилиши.

Ишлар хавфсизлиги учун жавобгар шахслар, уларнинг мажбурияти ва ҳуқуқлари

57. Ишларнинг хавфсизлиги учун қуйидаги шахслар жавобгардир:

а) наряд ва фармойиш берувчи;

б) ижозат берувчи — тезкор ходимлар жумласидан бўлган жавобгар шахс;

в) ишнинг жавобгар раҳбари (кейинги ўринларда — жавобгар раҳбар);

г) иш бажарувчи;

д) кузатувчи;

е) бригада аъзолари.

58. Наряд, фармойишни берувчи шахс иш ҳажмини ва унинг бажарилиши зарурлигини белгилайди. Уни хавфсиз бажарилиши мумкинлигига жавоб беради ва жавобгар раҳбар, иш бажарувчи ёки кузатувчининг, шунингдек, бригада аъзоларининг етарли малакага эга эканлиги учун жавоб беради.

Наряд берувчи шахс мазкур Қоидаларда кўзда тутилган ҳолатларда наряднинг «Алоҳида кўрсатмалар» сатрининг мазмунини аниқлаб беришга мажбур.

Наряд ва фармойишлар бериш ҳуқуқи корхонанинг (ташкилотнинг) электр хўжалиги учун жавобгар шахснинг фармойиши билан ваколатланган, электротехник ходимлар ҳисобланган, бунга тайинланган шахсларга берилади.

Кўрсатилган шахслар кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида электр хавфсизлиги бўйича камида V гуруҳга, кучланиши 1000 Вгача бўлган электр қурилмаларида эса камида IV гуруҳга эга бўлишлари шарт.

Рўйхати корхонанинг электр хўжалиги учун жавобгар шахси томонидан белгиланган бир қатор ишларни бажариш учун фармойиш бериш ҳуқуқи, шунингдек, тезкор ходимлар ҳисобланган IV дан паст бўлмаган гуруҳга эга шахсларга ҳам берилади.

59. Ижозат берувчи — тезкор ходимлар ҳисобланган жавобгар шахс қуйидагилар учун жавобгардир:

а) ишга ижозат бериш ва ишларни бажариш учун зарур бўлган хавфсизлик чораларининг тўғри бажарилиши, уларни етарли даражада ва иш жойига ҳамда унинг хусусиятларига мувофиқлиги учун;

б) журналларда ёки нарядларда расмийлаштирилган ҳолда ишга ижозат беришни, иш тамомланганидан кейин иш жойини қабул қилиб олишнинг тўғрилиги учун.

Мазкур наряд, фармойиш бўйича ишларни хавфсиз бажариш ёки иш жойини тайёрлаш бўйича нарядда кўрсатилган чораларнинг етарли эканлиги ва тўғрилигига шубҳа туғилган пайтда бундай тайёргарлик тўхтатилиши лозим.

Ижозат берувчи кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида ишларни бажаришда электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга, кучланиши 1000 В гача бўлганда камида III гуруҳга эга бўлиши керак.

60. Жавобгар раҳбар ижозат берувчидан иш жойини қабул қилиб олаётиб ҳамда ишга қўяётиб ижозат берувчи билан бир қаторда ишларни бажариш учун зарур бўлган хавфсизлик чораларини етарли даражада кўрилгани ва иш жойини тўғри тайёрлангани, шу жумладан наряднинг «Алоҳида кўрсатмалар» устунида кўрсатилган чораларнинг етарли эканлиги учун жавобгардир.

Жавобгар раҳбарнинг жавобгар раҳбар ва иш бажарувчи вазифаларини ўриндошлик билан бажаришидан ташқари ҳолларда, наряд бўйича бажариладиган ишларда бевосита иштирок этиши тақиқланади.

Жавобгар раҳбар этиб электр хавфсизлиги бўйича камида V гуруҳга эга бўлган электр техник ходим ҳисобланган шахс тайинланади.

61. Жавобгар раҳбарни тайинлаш зарурати наряд берувчи томонидан ишнинг ҳажми, шароити ва мураккаблигига қараб белгиланади.

Кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмаларида ишлар наряд бўйича бажарилганида, жавобгар раҳбарни тайинлаш талаб қилинмайди.

62. Иш бажарувчи ижозат берувчидан иш жойини қабул қилаётганда уни тўғри тайёрланганлиги ва ишни бажариш учун зарур бўлган хавфсизлик чоралари бажарилганлиги учун жавоб беради.

Иш бажарувчи иш бажариш жараёнида риоя қилиниши зарур бўлган хавфсизлик чоралари тўғрисида бригадага йўл-йўриқ беришга ва уларнинг бригада аъзолари томонидан бажарилишини таъминлашга мажбурдир.

Иш бажарувчининг ўзи мазкур Қоидаларга риоя қилади ва ўзининг бригада аъзолари томонидан уларга риоя қилиниши учун жавобгар. У асбоб-ускуна, такелаж ва бошқа таъмирлаш жиҳозлари ишга яроқли ҳолатда эканлигини кузатиб туради. Иш бажарувчи, шунингдек, иш жойига ўрнатилган тўсиқ, плакатлар, ерга улагичларнинг олинмаслигини ва ўрни алмаштирилмаслигини кузатиб туриши шарт.

Иш бажарувчи кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида наряд бўйича иш бажарилганда, электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга, кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмаларида эса камида III гуруҳга эга бўлиши керак.

Иш бажарувчи фармойиш бўйича бажариладиган барча электр қурилмаларидаги ишларда камида III гуруҳга эга бўлиши керак. Мазкур Қоидаларнинг 119-банди «б» кичик банди ва 10-илованинг 61-бандида келтирилган ишлар бундан истисно.

63. Кузатувчи, қурувчи ишчи бригадалари, турли ишчилар, такелаж ишини бажарувчилар ва электротехник ходимларга мансуб бўлмаган бошқа шахслар электр қурилмаларида наряд ёки фармойиш бўйича ишлашганида улар устидан назорат ўрнатиш учун тайинланади.

Корхонанинг электр хўжалиги учун жавобгар шахси томонидан ўта хавфли деб топилган электр қурилмаларида ишлар бажарилганда, бундай шароитлардаги электротехник ходимлар устидан, шу жумладан хизмат сафаридаги ходимлар устидан кузатувчи тайинланади.

Кузатувчи иш жойида ўрнатилган ерга улагичлар, тўсиқлар, плакатлар, қулфлаш қурилмаларининг мавжудлигини назорат қилади ва электр қурилмасининг электр токи билан жароҳатланишдан бригада аъзоларининг хавфсизлигини таъминлаш учун жавоб беради.

Иш технологияси билан боғлиқ бўлган хавфсизлик учун бригадага бошчилик қилаётган шахс жавобгардир. У, албатта, унинг таркибига киритилган ва доимо иш жойида бўлиши шарт.

Кузатувчининг иш пайтида бригадани назоратсиз қолдириши ва назоратни бошқа ишлар билан ўриндошлик асосида амалга ошириши ҳамда бригадани назоратсиз қолдириши тақиқланади.

Кузатувчи этиб камида III гуруҳга эга бўлган шахс тайинланади.

64. Наряд ва фармойишлар бўйича бажариладиган ишларда жавобгар раҳбарлар ва иш бажарувчилар ҳамда кузатувчилар этиб тайинланиши мумкин бўлган шахсларнинг рўйхати электр хўжалиги учун жавобгар шахснинг фармойиши билан белгиланади.

65. Бригаданинг ҳар бир аъзоси ишларни бажаришда мазкур Қоидаларга ва ишга қуйилаётганда ва иш жараёнида олган йўриқ кўрсатмаларига ҳамда меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича маҳаллий йўриқнома талабларига риоя этиши шарт.

66. Корхона раҳбариятининг ёзма фармойиши (буйруғи) билан унинг ходимларига: наряд, фармойиш берувчи; жавобгар раҳбар, ижозат берувчи (тезкор таъмирловчи ходимлар ҳисобланган; кузатувчи, шунингдек, электр қурилмаси якка ўзи кўрикдан ўтказиш ҳуқуқини берилиши расмийлаштирилиши лозим.

67. Бир шахсга ўриндошлик йўли билан қуйидаги икки шахс вазифаларини бажаришга рухсат берилади:

а) наряд берувчи;

б) жавобгар раҳбар;

в) иш бажарувчи;

Ушбу шахснинг электр хавфсизлиги бўйича гуруҳи ўриндошлик вазифаси талаб этадиган гуруҳдан кам бўлмаслиги керак. Доимий хизмат кўрсатувчи ходимлари бўлмаган, кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида ишлар наряд асосида бажарилганида, тезкор-таъмирлаш ходимлар жумласидан бўлган шахсларга жавобгар раҳбар ва ишга қуювчи вазифаларини ўриндошлик асосида бажаришларига рухсат этилади.

Кучланиши 1000Вгача бўлган электр қурилмаларида иш бажарувчи билан ишга қуювчи шахс вазифаларини ёки ижозат берувчи билан бригада аъзоси вазифаларини ўриндошлик асосида бажаришга рухсат берилади.

68. ҲЛда иш жойини тайёрлашда фақат кучланиш борлигини текшириш ва кўчма ерга улагични коммутация аппаратларидан фойдаланмасдан ўрнатиш зарур бўлган ҳолларда,жавобгар раҳбар ёки таъмирлаш бригадаси таркибидан тайинланган иш бажарувчи, ўриндошлик асосида ижозат берувчи вазифаларини бажариши мумкин.

Наряд бериш ва расмийлаштириш тартиби

69. Ишлаш учун наряд икки нусхада ёзилади. Иккала нусхасини ҳам аниқ ва тушунарли ёзилишига риоя этилганда, у кўчиргич қоғоз (копирка) қўйилиб тўлдирилади. Ёзилган ёзувни ўчириш ёки тузатишга йўл қўйилмайди.

70. Нарядни наряд берувчи шахс томонидан жавобгар раҳбарга ёки ушбу объектнинг тезкор ходимидан ҳисобланган катта ходимга телефон орқали берилишига рухсат этилади.

Бунда наряд уч нусхада тўлдирилади: бир нусхасини наряд берувчи шахс тўлдиради, иккита нусхани эса телефон орқали қабул қилаётган шахс тўлдиради.

Электр қурилмаларида ишлар доимий тезкор ходимлари бўлмаган ва тезкор ёки тезкор таъмирловчи ходим ҳисобланган шахс томонидан ижозат берувчи ва жавобгар раҳбар вазифасини ўриндошлик асосида бажарганда наряд икки нусхада ёзилади. Улардан бири иш бажарувчига берилади, иккинчиси эса наряд берувчи шахсда қолади.

Наряд телефон орқали берилганда, наряд берувчи шахс унинг матнини (телефонограмма шаклида) айтиб ёздиради. Матнни қабул қилаётган шахс эса наряд бланкасини тўлдириб, қайта текшириб кўради. Бунда наряд берувчи шахснинг имзоси ўрнига унинг фамилияси кўрсатилади ва матнни қабул қилаётган шахснинг имзоси билан тасдиқланади.

Телефон орқали қабул қилинган наряд асосидаги ишга ижозат бериш умумий тартибда амалга оширилади.

71. Наряд битта бригадали битта иш бажарувчига (кузатувчига) ёзилади. Иш бажарувчининг қўлига фақат битта наряд берилади.

Битта бригада томонидан кучланишни олмасдан бир нечта уланмаларда, бир ёки хар ҳил ТҚларда, подстанциянинг ҳар хил хоналарида бажариладиган бир хил турдаги ишларга навбат билан кетма-кет бажариш учун битта умумий наряд берилиши мумкин. Бир иш жойидан бошқа иш жойига ўтишни фақат бир ТҚдан бошқасига, ТҚнинг бир қаватидан бошқа қаватига ўтилган тақдирда, расмийлаштириш талаб қилинади.

72. Битта жавобгар раҳбарга бир пайтда бериладиган нарядлар сони ҳар бир алоҳида ҳолатда наряд берувчи шахс томонидан белгиланади.

Наряд тезкор ходимга бевосита иш жойини тайёрлаш олдидан берилади.

Нарядни иш бажарувчига ишни бошлаш арафасида беришга рухсат этилмайди.

73. Барча ток ўтказувчи қисмлардан, шу жумладан, ҲЛ ва кабель линияларининг (кейинги ўринларда — КЛ) нинг чиқишларидан кучланиш олинган ва қўшни электр қурилмаларига кириш ёпиқ (1000 В гача бўлган йиғма ва шчитлар кучланиш остида қолиши мумкин) бўлса, электр қурилмасининг барча уланмаларида бир вақтнинг ўзида ишлаш учун битта наряд берилишига рухсат этилади.

74. Иш жойи кенгайтирилган ёки иш жойларининг сони ўзгарган тақдирда, янги наряд берилиши лозим.

75. Бригада таркибини наряд берувчи шахс белгилайди.

76. Бригада аъзоларининг сони ва малакаси бўйича таркиби ҳамда иш бажарувчининг (кузатувчи)малакаси, иш бажарувчининг (кузатувчи)бригада аъзолари устидан етарлича назоратни таъминлаш имконидан келиб чиқиб, ишларни бажариш шароитини ҳисобга олган ҳолда белгиланади.

77. Наряд муддатини наряд берувчи ёки ушбу электр қурилмасида ишлашга наряд бериш ҳуқуқига эга бўлган бошқа хизматчи узайтириши мумкин.

Наряд муддатини узайтириш тўғрисидаги рухсатномани ижозат берувчига, жавобгар раҳбарга ёки иш бажарувчига телефон, радио ёки курьер орқали берилиши мумкин. Бундай ҳолларда ушбу ходим ўз имзоси билан наряд муддатини узайтирган хизматчининг исми ва фамилиясини ёзиб кўрсатади.

78. Нарядлар бўйича ишлар бажариб тугатилгандан сўнг улар 30 кун давомида сақланиши керак, кейин эса уларни сақлаш талаб этилмайди.

Агар наряд бўйича ишларни бажаришда авария ёки электрдан жароҳатланиш содир бўлган бўлса, бу нарядлар корхонанинг архивида сақланиши шарт.

79. Наряд бўйича иш бажарилганда бригада камида икки кишидан — иш бажарувчи ва бригада аъзосидан иборат бўлиши керак. Иш бажарувчи раҳбарлик қиладиган бригада таркибига электр хавфсизлиги бўйича III гуруҳга эга бўлган ҳар бир бригада аъзосига I гуруҳга эга бўлган битта электротехник ёки электротехнологик ходим киритилиши мумкин. Аммо бригададаги I гуруҳга эга бўлган ходимларнинг умумий сони икки кишидан ошмаслиги керак.

80. Навбатчилик вақтида тезкор ходимлар юқори турувчи шахснинг рухсати ва тезкор журналга ёзиш шарти билан нарядга киритилмасдан, таъмирлаш бригадасида ишлаш учун жалб этилиши мумкин.

Бригадани наряд бўйича ишга қуйиш

81. Ишга ижозат беришдан олдин жавобгар раҳбар ва иш бажарувчи ижозат берувчи билан биргаликда иш жойини тайёрлаш бўйича техник чора-тадбирлар бажарилганлигини текширишлари керак.

Иш жойининг тайёрлигини текширгандан ва бригадага йўриқ беришдан кейин жавобгар раҳбар наряд варағининг орқа тарафидаги имзо чекишга мўлжалланган сатрга (фақат биринчи марта ижозат беришда) имзо қўйиши керак.

Жавобгар раҳбар тайинланмаган ҳолларда, иш жойи тайёрлигини иш бажарувчи текширади ва нарядга имзо чекади.

Нарядда кўзда тутилган иш жойларини тайёрлаш чора-тадбирларини ўзгартириш тақиқланади.

82. Техник чора-тадбирларнинг бажарилганлиги текширилганидан сўнг бригадани ишга қўйишга ижозат берилади. Бунда ижозат берувчи қуйидаги ишларни бажариши шарт:

а) бригада таркибини ва унга киритилган шахслар малакаларининг наряддаги ёзувга мувофиқлигини текширади. Агар ижозат берувчи нарядга киритилган бригада таркибидаги шахсларнинг фамилияларини ва уларнинг электр хавфсизлиги бўйича гуруҳларини билмаса, уларни шахсий гувоҳномалари орқали текшириши керак;

б) наряд бўйича жавобгар раҳбарнинг, иш бажарувчининг, бригада аъзоларининг фамилияларини ва топширилган иш мазмунини ўқиб чиқиши; кучланиш қайси жойлардан олинганини, ерга улагичлар қаерда ўрнатилганини, таъмирланаётган қурилма ва қўшни уланмаларнинг қайси қисмлари кучланиш остида қолганини ва ишларни бажариш жараёнида қандай алоҳида шартларга риоя этиш зарурлигини бригадага тушунтириши; бригадага иш жойининг чегарасини кўрсатиб бериши; у томондан барча баён этилганлар бригада томонидан тушунилганига ишонч ҳосил қилиши шарт;

в) кучланиши 35 кВ дан юқори бўлган қурилмаларда ўрнатилган ерга улагичларни кўрсатиб бериши, кучланиши 35 кВ ва ундан паст бўлган қурилмаларда, агар ўрнатилган ерга улагичлар иш жойидан кўринмайдиган ҳолларда штанга ёки кучланиш кўрсаткичи орқали кучланиш йўқлигига ишонч ҳосил қилгач, ток ўтказувчи қисмларга қўл тегизиб кучланиш йўқлигини бригадага исботлаб бериши керак.

Бевосита иш жойи яқинида ўрнатилган ерга улагич бўлган ҳолларда ток ўтказувчи қисмларга қўл тегизиб кўриш талаб этилмайди;

г) нарядни ҳар иккала бланкасида сана ва вақтни кўрсатган, шунингдек, унинг «Кундалик ишга ижозат бериш ва ишни тугаши» жадвалида иш бажарувчи ва ижозат берувчининг имзолари билан расмийлаштирган ҳолда иш жойини иш бажарувчига топширади.

Нарядлар бўйича ишга ижозат бериш бевосита иш жойида амалга оширилиши шарт.

83. Ишга ижозат бериш амалга оширилган наряднинг бир нусхаси иш бажарувчида, иккинчиси ишлар бажарилаётган вақтда тезкор ходим ҳисобланган ижозат берувчида туриши керак.

Ишдаги танаффусда, ишдан кетишда ва шунга ўхшаш ҳолларда наряд амалдаги нарядлар жилдида сақланиши керак.

Бригаданинг ишга ижозат берилган ва ишлар тугалланган вақти наряднинг тартиб рақами ва ишлар мазмуни кўрсатилиши билан тезкор журналга киритиб қўйилади.

84. Агар нарядни олаётганида иш бажарувчи ёки тезкор ходимда бирон-бир шубҳа туғилса, улар жавобгар раҳбардан ёки наряд берувчи шахсдан тушунтириб беришни талаб қилиши керак.

85. Тезкор ходим, иш бажарувчи ва жавобгар раҳбарга маълум қилмасдан, қурилма схемасига хавфсизлик техникаси борасида ишларни бажариш шартлари билан боғлиқ бўлган ўзгартиришларни киритиш ҳуқуқига эга эмас, Мазкур Қоидаларнинг 95-бандидаги ҳолат бундан мустасно.

86. Доимий тезкор ходими бўлмаган подстанция ва тақсимлаш қурилмаларида наряд бўйича ишлар учун иш жойи биринчи кунда тезкор чиқиш ёки тезкор таъмирловчи ходимлар томонидан тайёрланади ва улар бригадани ишлаши учун одатдаги тартибда ишга қўяди.

Кейинги кунларда ушбу нарядлар бўйича иккинчи бор ишга ижозат бериш ҳуқуқи жавобгар раҳбарларга, улар бўлмаган тақдирда иш бажарувчиларга берилади.

Иш жараёнида назорат олиб бориш, бригада таркибини ўзгартириш

87. Бригада ишига ижозат берилган пайтдан бошлаб, хавфсизлик техникаси талаблари бузилишининг олдини олиш мақсадида унинг устидан назорат олиб бориш иш бажарувчи ёки кузатувчи зиммасига юкланади. Иш бажарувчи ва кузатувчи ўз ишини шундай ташкил этиши керакки, бригаданинг ҳамма аъзолари устидан назорат қила олиши ва имкони борича хавфли ишлар бажарилаётган иш жойида бўлиши керак.

Кузатувчига назорат билан бирга бошқа бир ишни ўриндошлик асосида бажариш тақиқланади.

Иш бажарувчи ва бригада аъзолари наряд бўйича кўзда тутилган иш жойи майдонидан ташқаридаги бошқа бригада ўз ишини тамомлаши ёки электр қурилмасини улаш схемаси ўзгариши оқибатида унинг нарядда кўзда тутилган иш жойидан ташқарида бўлган қисмлари хоҳлаган пайтда кучланиш остида бўлиб қолиши мумкинлигини ёдда сақлашлари керак ва шунинг учун уларга яқинлашиш тақиқланади.

Иш бажарувчининг рухсати билан бригада аъзоларидан бири ёки бир нечтасини қисқа муддатга ташқарига чиқишига ижозат берилади. Иш жойида қоладиган бригада аъзолари сони иш бажарувчини қўшиб ҳисоблаганда икки кишидан кам бўлмаслиги шарт. Қайтиб келган бригада аъзолари фақат иш бажарувчининг рухсати билан ишга киришишлари мумкин.

Чиқиб кетган бригада аъзолари қайтиб келишига қадар иш бажарувчи (кузатувчи) иш жойидан чиқиб кетиш ҳуқуқига эга эмас. III гуруҳли бригада аъзолари иш жойидан якка ўзлари чиқиши ва қайтишлари, I — II гуруҳли бригада аъзолари эса фақат III гуруҳли бригада аъзоси кузатувида чиқиши ва қайтишлари мумкин.

88. Ёпиқ ёки очиқ ТҚлар ичида иш бажарувчининг якка ўзи ёки бригада аъзоларини иш бажарувчисиз қолишларига рухсат этилмайди, қуйидаги ҳолатлар бундан мустасно:

а) бригада аъзоларидан электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳли бир ёки бир нечта ходим ишларни бажариш шароитлари бўйича (масалан, узатмалари бошқа хонага чиқарилган ўчиргич ёки ажраткичларни ростлаш, иккиламчи занжирларни текшириш, таъмирлаш ёки монтаж қилиш, кабелларни ўтказиш, ускуналарни синаш, ҳимояни текшириш ва шунга ўхшашлар) бир уланманинг турли иш жойларида, турли хоналарида бўлишлари зарур бўлган тақдирда.

Бунда, иш бажарувчи алоҳида турган бригада аъзоларини иш жойларига олиб бориб қўйиши ва уларга хавфсизлик техникаси бўйича зарур кўрсатмалар бериши шарт;

б) бир бригада томонидан ишлар турли уланмаларда бажарилган ҳолларда (шиналарнинг дифференциал ҳимоясини текшириш, ажраткич билан блокировкаланган ўчиргичлар занжирини текшириш, захирани автоматик улаш (кейинги ўринларда — ЗАУ) қурилмасини созлаш ва ростлаш ва бошқалар).

Бундай ишларга, уларни бир вақтнинг ўзида турли уланмаларда бажаришга битта наряд ёки ишларнинг хусусиятига қараб, умумий тартибда расмийлаштирилган ҳолда бир уланмадан бошқа уланмага ўтишга наряд берилиши мумкин.

Кучланиш олинган ТҚларда бригада таркибидан биттаси иш жойида қолиши ва ишни давом эттириши мумкин.

89. Иш бажарувчи (кузатувчи) қисқа муддатга иш жойидан кетиши зарур бўлганда, агар бу вақтга жавобгар раҳбар ёки ушбу нарядни берган шахс ёки тезкор ходим ҳисобланган шахс уни алмаштира олмаса, у бригадани тақсимлаш қурилмасидан чиқариши ва ўзи чиққанидан сўнг эшикларни қулфлаши, нарядда танаффус расмийлаштириши зарур.

Агар иш бажарувчи ўрнида жавобгар раҳбар ёки наряд берган шахс қолса, иш бажарувчи ўзининг иш жойидан кетиш вақтида нарядни унга қолдириши зарур.

90. Жавобгар раҳбар ва тезкор ходимлар вақти-вақти билан ишлаётганлар томонидан хавфсизлик техникаси қоидаларига риоя этилаётганлигини текшириб туришлари зарур. Хавфсизлик техникаси қоидаларининг бузилиши ёки ишлаётганлар хавфсизлигига хавф соладиган бошқа ҳолатлар аниқланган тақдирда, наряд иш бажарувчидан олиб қўйилади ва бригада иш жойидан чиқариб юборилади.

Аниқланган бузилишлар ва камчиликлар бартараф этилгандан сўнг тезкор ходим томонидан умумий тартибда ишга ижозат бериш расмийлаштирилиб, бригада жавобгар раҳбар иштирокида ишлашига рухсат берилиши мумкин.

91. Бригада таркибидаги ўзгаришлар наряд берган шахс, у бўлмаган тақдирда эса, ушбу электр қурилмаси бўйича наряд бериш ҳуқуқига эга бўлган шахс томонидан нарядда расмийлаштириши зарур. Ушбу ўзгаришлар тўғрисидаги маълумотлар зарур бўлган тақдирда телефон орқали берилиши мумкин.

Ишдаги танаффусларни расмийлаштириш

92. Иш куни давомида ишдаги танаффусда (ишларни бажариш шартлари бўйича тушликка чиққанда) бригада ТҚдан чиқарилиши керак. Наряд иш бажарувчининг (кузатувчи) қўлида қолиши керак. Плакатлар, тўсиқлар ва ерга улагичлар ўз жойида қолдирилади. Танаффусдан кейин иш бажарувчи ёки кузатувчи йўқлигида, бригада аъзоларидан ҳеч бири ТҚга киришга ҳақли эмас.

Бундай танаффусдан сўнг тезкор ходим томонидан бригадани ишлашига ижозат берилмайди. Иш бажарувчининг (кузатувчи) ўзи бригадага иш жойини кўрсатиб беради.

93. Наряд иш бажарувчи томонидан ишни тўлиқ тамомланганлиги тўғрисидаги белги билан қайтариб берилишига қадар, тезкор ходим таъмирлашга чиқарилган электр қурилмасини улаш ёки схемага ишларни бажариш шартларига таъсир кўрсатадиган ўзгартиришларни киритиш ҳуқуқига эга эмас.

Тезкор ходимлар авария ҳолатларида, зарур бўлганда, қуйидаги шартларга риоя этган ҳолда бригада йўқлигида, наряд қайтарилишига қадар қурилмани тармоққа улаши мумкин:

а) вақтинча тўсиқлар, ерга улагичлар ва плакатлар олиб қўйилиши, доимий тўсиқлар ўз ўрнига ўрнатилиши, «ШУ ЕРДА ИШЛАНСИН!» плакати «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» плакати билан алмаштирилиши шарт;

б) иш бажарувчининг қайтиб келиши ва у нарядни қайтаришига қадар ишни бажариш жойларига бригада аъзоларини ва иш бажарувчини қурилма улангани ва ишларни тиклаб бўлмаслиги ҳақида огоҳлантириш учун хабар берувчи одамлар қўйилиши шарт.

94. Ишлар тўлиқ тугатилишига қадар электр ускуналарини ишчи кучланишида синаб кўриш учун улаш қуйидаги шартлар бажарилганидан сўнг амалга оширилиши мумкин:

а) бригада ТҚдан чиқарилиши, иш бажарувчидан наряд олиб қўйилиши ва наряднинг «Кундалик ишга ижозат бериш ва ишни тугаши» жадвалида (3-жадвал) танаффус расмийлаштирилиши шарт;

б) вақтинча тўсиқлар, ерга улагичлар ва плакатлар олиб қўйилиши, доимий тўсиқлар эса ўз ўрнига ўрнатилиши зарур. Кўрсатилган ишлар тезкор ходимлар томонидан бажарилиши керак.

Синаб кўрилгандан сўнг иш жойини тайёрлаш ва бригадани ишлашига ижозат бериш умумий тартибда,жавобгар раҳбар иштирокида амалга оширилади ва бу наряднинг «Кундалик ишга ижозат бериш ва ишни тугаши» жадвалида (3-жадвал) иш бажарувчининг имзоси қўйиладиган устунда унинг имзоси билан расмийлаштирилади. Агар жавобгар раҳбар тайинланмаган бўлса, ишга ижозат бериш иш бажарувчи иштирокида амалга оширилади.

95. Иш кунининг охирида иш жойи тартибга келтирилиши, плакатлар, ерга улагичлар ва тўсиқлар жойида қолдирилиши керак. Ҳар кунги иш тамомланиши наряднинг «Кундалик ишга ижозат бериш ва ишни тугаши» жадвалида (3-жадвал) иш бажарувчининг имзоси билан расмийлаштирилади.

Доимий тезкор ходимлари бўлган электр қурилмаларида ҳар куни иш тамомланганидан сўнг наряд уларга топширилиши керак. Доимий тезкор ходимлари бўлмаган электр қурилмаларида иш тамомланганидан сўнг наряд амалдаги нарядлар жилдида қолдирилиши керак.

96. Кейинги куни тўхтатиб қўйилган ишларга, иш жойи ижозат берувчи ёки жавобгар раҳбар ва иш бажарувчи томонидан кўрикдан ўтказилганидан ҳамда хавфсизлик чораларининг бажарилганлиги текширилганидан сўнг киришиш мумкин. Жавобгар раҳбарнинг қайта ишга ижозат беришда иштироки шарт эмас.

97. Кейинги куни ишга ижозат бериш наряднинг «Кундалик ишга ижозат бериш ва ишни тугаши» жадвалида (3-жадвал) ижозат берувчининг ёки жавобгар раҳбарнинг ва иш бажарувчининг имзолари билан ишни бошлаш санаси ва вақти кўрсатилган ҳолда расмийлаштирилади.

Бригадани янги иш жойига кўчириш

98. Қуйидаги шартларга риоя этилган бўлса, бир уланманинг бир нечта иш жойларида ишлар битта наряд бўйича бажарилиши мумкин:

а) ушбу уланманинг барча иш жойлари тезкор ходимлар томонидан тайёрланган ҳамда иш бажарувчи ва жавобгар раҳбар томонидан иш бошланишига қадар қабул қилинган бўлса;

б) иш бажарувчи бригада билан бирга уланма иш жойларидан бирига ишга қўйилган бўлса;

в) доимий тезкор ходимлари бўлган электр қурилмаларида бригадани бошқа иш жойига ўтказиш ижозат берувчи томонидан амалга оширилса;

г) доимий тезкор ходимлари бўлмаган электр қурилмаларида ижозат берувчи бўлмаган ҳолда, бригадани бошқа иш жойига ўтказиш жавобгар раҳбар томонидан амалга оширилса;

д) бригадани янги иш жойига ўтказиш наряднинг «Кундалик ишга ижозат бериш ва унинг тугаши» жадвалида (3-жадвал) расмийлаштирилса ва ўтказиш жавобгар раҳбар томонидан амалга оширилса, у жадвалда ижозат берувчининг ўрнига имзо қўйса.

99. Кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ишлар бажарилганда бошқа иш жойига ишга ижозат беришни расмийлаштириш фақат бригада бир кучланиш остидаги ОТҚдан бошқа кучланиш остидаги ОТҚга ёки ЁТҚнинг бир хонасидан бошқасига кўчирилганида талаб этилади.

Ишни тугатиш, иш жойини топшириш ва қабул қилиб олиш. Нарядни ёпиш ва ускуналарни тармоққа улаш

100. Иш тўлиқ тугалланганидан сўнг иш жойи тартибга келтирилади ва жавобгар раҳбар томонидан қабул қилиб олинади. Иш бажарувчи бригадани иш жойидан чиқарганидан сўнг иш тугаллангани ҳақида нарядга имзо чекади ва уни тезкор ходимга топширади ёки у бўлмаган тақдирда амалдаги нарядлар жилдида қолдиради.

Агар жавобгар раҳбар тайинланмаган бўлса, иш бажарувчи нарядни тезкор ходимларга топширади.

101. Наряднинг ёпилиши тезкор журналда тегишли ёзув билан расмийлаштирилади. Наряд фақат тезкор ходимлар томонидан иш жойи ва қурилма кўрикдан ўтказилиб, бегона жисмлар, асбоб-ускуналар, одамлар йўқлиги текширилгандан ва тегишли тозалик таъминлангандан кейингина ёпилиши мумкин.

Бир уланмада бир нечта бригада иш бажарганда, бир бригаданинг иши тугалланганини нарядда «Ерга улагичлар _______-сон наряд бўйича бажарилаётган ишлар учун қолдирилди» деб кўрсатиб, нарядни тўлиқ ёпиш мумкин.

102. Нарядни ёпиш, қуйидаги кетма-кетликдаги ишлар бажарилгандан:

а) вақтинча тўсиқлар олиб ташланган ва «Шу ерда ишлансин!», «Шу ердан чиқилсин!» плакатлари олинганидан;

б) амалдаги ҳисобга олиш тартибига мувофиқ текширган ҳолда ерга улагичлар олингандан, мазкур Қоидаларнинг 103-бандида кўрсатилган ҳолат бундан истисно;

в) доимий тўсиқлар ўз ўрнига ўрнатилганидан ва иш бошланишидан аввал осилган плакатлар олиб қўйилгандан кейин амалга оширилади.

Таъмирланган ускуналар изоляциясини бевосита улашдан олдин текширишни, агар бунга зарурат бўлган бўлса, вақтинча тўсиқлар ва огоҳлантирувчи плакатлар олинишидан аввал, кўчма ерга улагичлар олинган заҳотиёқ амалга оширилади.

Ускуна наряд ёпилгандан кейин уланиши мумкин.

Агар ўчирилган уланмада ишлар бир нечта наряд бўйича амалга оширилган бўлса, у фақат барча нарядлар ёпилгандан кейингина ишга туширилиши мумкин.

103. Наряднинг амал қилиш муддати 5 суткагача белгиланади, мазкур Қоидаларга 8-илованинг 7-бандида кўрсатилган ишлар бундан истисно. Ишдаги танаффусларда, агар бу вақт ичида схемалар тикланмаган ва ишни бажариш шароитлари ўзгаришсиз қолган бўлса, наряд амалда ҳисобланади.

Наряд узайтирилган кундан бошлаб 5 календарь кунидан ошмаган муддатга бир марта узайтирилиши мумкин.

104. Нарядларнинг тўғри расмийлаштирилиши устидан назорат уни берувчи шахслар ва раҳбар электротехник ходимлар ҳисобланган шахслар томонидан, даврий равишда танлов асосида текширув йўли билан амалга оширилади.

Ишларни фармойиш бўйича ва жорий эксплуатация тартибида бажариш

105. Электр қурилмаларида нарядсиз бажариладиган барча ишлар:

а) бунинг учун ваколатли шахсларнинг (мазкур Қоидаларнинг 60-банди ) фармойиши бўйича тезкор журналда расмийлаштирган ҳолда;

б) жорий эксплуатация тартибида,кейинчалик тезкор журналга ёзган ҳолда бажарилади.

106. Ишни такрорлаш ёки давом эттириш зарурати бўлса, унинг шарт-шароитлари ёки бригада таркиби ўзгарган тақдирда, фармойиш тезкор журналда расмийлаштирилган ҳолда янгидан берилиши лозим.

107. Фармойиш бўйича қуйидаги ишлар бажарилиши мумкин:

а) кучланиш олинмасдан, кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмлардан узоқда бажариладиган давомийлиги бир сменадан ортиқ бўлмаган ишлар;

б) ишлаб чиқариш заруратидан келиб чиққан ҳолда, давомийлиги 1 соатгача бўлган ишлар;

в) кучланиши 1000 Вгача бўлган электр қурилмаларида кучланиш олинган ҳолда, давомийлиги бир сменадан ортиқ бўлмаган ишлар.

108. Фармойиш бўйича бажариладиган ишлар хавфсизлигини таъминловчи ташкилий чора-тадбирлар наряд бўйича бажариладиган ишлар хавфсизлигини таъминловчи ташкилий чора-тадбирлар (мазкур Қоидаларнинг 53-банди ) билан бир хил.

Фармойиш бўйича бажарилиши кўзда тутилган ишлар наряд берувчи шахснинг ихтиёрига кўра наряд бўйича бажарилиши мумкин.

109. Фармойиш берувчи шахс иш бажарувчини (кузатувчини) тайинлайди. Ишларни хавфсиз бажариш имконини аниқлайди ҳамда бунинг учун керакли техник ва ташкилий чора-тадбирларни кўрсатиб беради.

110. Фармойиш уни берувчи шахс ёки унинг бевосита ёки алоқа воситаси орқали берган кўрсатмаси бўйича тезкор ходим томонидан тезкор журналга ёзилади. Тезкор ходимнинг ўзи берган фармойиш ҳам тезкор журналга ёзилади.

Тезкор журналда фармойиш ким томонидан берилганлиги, иш жойи ва мазмуни, хавфсизлик чораларига кўра иш бажарилишининг тоифаси, ташкилий ва техник чора-тадбирлар рўйхати, ишни бажариш вақти, иш бажарувчи (кузатувчи) ва бригада аъзоларининг фамилиялари, исми, отасининг исми, электр хавфсизлиги бўйича гуруҳлар кўрсатилган бўлиши керак. Фармойиш бўйича ишлаш жараёнида ушбу ишларни бажараётган бригада таркибини ўзгартириш тақиқланади.

111. Тезкор ходим иш бажарувчига фармойишни маълум қилади, ишнинг бажарилишига тайёрлиги тасдиқланганидан сўнг иш жойини тайёрлашга киришади (агар у талаб этилса) ва тезкор журналга ишларнинг хавфсиз амалга оширилишини таъминлаш учун бажарилган барча техник чора-тадбирларни ёзиб қўяди.

112. Иш бажарувчи ишни бошлашдан аввал иш жойини қабул қилиб олади ва ишнинг бошланиш вақтини кўрсатган ҳолда, фармойишни ижрога қабул қилганлиги тўғрисида тезкор журналга имзо қўяди.

113. Фармойиш бўйича бир смена давомида кучланиш олинмасдан, кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмлардан узоқда бажариладиган ишларга қуйидагилар киради:

а) хизмат хоналари ва йўлакларни, ЁТҚларни доимий тўсиқларгача, бошқарув шчити хоналарини, шу жумладан реле, ўлчов ва бошқа турли аппаратуралар жойлашган панеллар ортини тозалаш;

б) ОТҚ ҳудудини ободонлаштириш ва тозалаш, ўт ўриш, йўл ва йўлкаларни қордан тозалаш, автомашналарни ОТҚ ҳудудидан ўтказиш, юкларни ташиш, тушириш, ортиш ва бошқалар;

в) камералар ва ячейкалардан ташқарида жойлашган ёритиш аппаратурасини (ёритиш тармоғининг ишлар бажарилаётган участкасидан кучланишни олган ҳолда) таъмирлаш ва лампаларни алмаштириш; телефон алоқаси аппаратурасини таъмирлаш; электр двигателларнинг чўткаларини ҳолатига қараб туриш ва уларни алмаштириш, электр машиналарининг коллектор ва ҳалқалари ҳолатига қараб туриш, тўсиқлар ва жиҳозлар қобиғидаги ёзувларни янгилаш ва ҳоказолар;

г) ЁТҚ биносининг қурилиш қисмини ва ОТҚ ҳудудида жойлашган биноларни таъмирлаш, пойдевор ва порталларни, кабель каналлари бостирмасини, йўллар ва деворларни ва шунга ўхшашларни таъмирлаш;

д) улаш схемасидан вақтинча чиқарилган трансформатор ва бошқа ускуналарнинг қуритилиши устидан назоратни амалга ошириш, схемадан чиқарилган ускуналардаги мойни тозалаш ва қуритишда мой тозаловчи ҳамда бошқа ёрдамчи аппаратурага хизмат кўрсатиш;

е) ҳаво қуритувчи фильтрларни текшириш ва улардаги сорбентларни алмаштириш.

114. Мазкур Қоидаларнинг 115-бандда кўрсатилган ишлар электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган электротехник ходим ҳисобланган шахс якка ўзи томонидан бажарилиши мумкин.

Мазкур Қоидаларнинг 115-банди :

«а» кичик банди бўйича ишларни электротехник ходимлардан бўлган I гуруҳга эга бўлган шахслар;

«а» , «б» кичик бандлар бўйича ишларни жорий эксплуатация тартибида тезкор ходимлар;

«г» кичик банди бўйича ишларни тезкор ходимлар ёки электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга махсус ажратилган кузатувчининг кузатуви остида электротехник бўлмаган ходимлар томонидан бажарилишига рухсат этилади.

115. Фармойиш бўйича бажариладиган ишларга, шунингдек, кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмаларидаги ўлчов асбоблари, электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари, алоқа, телемеханика, автоматика, релели ҳимоя қурилмаларини монтаж қилиш, текшириш, ростлаш, таъмирлашга ечиб олиш ва ўрнатиш ишлари, коммутация аппаратларнинг узатмаларида, иккиламчи занжирларида ҳамда масофадан ва автоматик бошқарув схемаларининг электр узатмалари занжирида бажариладиган қуйидаги:

а) кучланиши 1000 В дан юқори ток ўтказувчи қисмлари бўлмаган хоналардаги;

б) кучланиши 1000 В дан юқори ток ўтказувчи қисмлари доимий яхлит ёки тўрли тўсиқлар орқасида жойлашган хоналардаги, шунингдек, комплект тақсимлаш қурилмалари (кейинги ўринларда — КТҚ) ва комплект трансформатор подстанцияларнинг (кейинги ўринларда — КТП) назорат ва ўлчов асбоблари ўрнатилган бўлинмаларидаги;

в) 1000 Вдан юқори кучланишли тўсилмаган ток ўтказувчи қисмлар 35 кВ ва унгача бўлган кучланишда ўтиш жойидан 2,75 метрдан кам бўлмаган баландликда, 110 кВ кучланишда — 3,5 метрдан кам бўлмаган баландликда жойлашганида, ЁТҚни бошқариш йўлакларидаги;

г) ОТҚнинг тўрли тўсиқ ташқарисига чиқарилган релели ҳимоя шкафларидаги, агрегат шкафлари ва ўчиргичлар узатмаларидаги ишлар киради.

Бунда кучланиш занжирини ўчириб қўйиш ва ток занжирларини шунтлаш имконини берувчи махсус қисқичлар ёки синов блоклари билан жиҳозланмаган ўлчов трансформаторлари орқали уланган электр ўлчов асбоблари ва электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари занжирларидаги ишлар наряд бўйича бажарилади.

116. Мазкур Қоидаларнинг 117-бандида кўрсатилган ишлар электр хавфсизлиги бўйича IV гуруҳга эга бўлган тезкор ходимнинг якка ўзи томонидан ёки таъмирлаш ходимлари ёки ихтисослаштирилган хизматларнинг ходимлари ҳисобланган камида икки шахс томонидан бажарилиши лозим. Улардан биттаси электр хавфсизлиги бўйича IV дан паст бўлмаган гуруҳга, иккинчиси эса электр хавфсизлиги бўйича III дан паст бўлмаган гуруҳга эга бўлиши керак.

117. Ишлаб чиқариш заруратига кўра, давомийлиги 1 соатгача бўлган режадан ташқари қуйидаги ишларни тезкор (тезкор таъмирловчи) ходимларга ёки уларнинг кузатуви остида бошқа электротехник ходимларга фармойиш бўйича бажаришга рухсат этилади:

а) кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида кучланиш олиниб, ерга улагичлар ўрнатиб бажариладиган ишлар. Бундай ишларга алоҳида турган электр двигателга кабелни улаш ва ечиб олиш, сақлагичларни алмаштириш, куч трансформаторининг шохобчаларини қайта улаш, ускуналар ва шиналарнинг айрим контактларини тозалаш ва тортиб маҳкамлаш, мой тўлдирилган киришларга мой қуйиш ва улардаги сизиб чиқишни бартараф этиш, алоҳида аппаратларга мой қуйиш ишлари киради.

Бу ишлар электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга тезкор ходимлар жумласидан бўлган кузатувчини қўшиб ҳисобланганда,камида икки киши томонидан бажарилади.

Ишга ижозат беришда, бундай ишларни амалга ошириш учун зарур бўлган, ТҚда иш жойини тўсишдан ташқари барча техник тадбирлар бажарилиши шарт, Бунда ТҚда иш жойини тўсишни мазкур Қоидаларга 9-илованинг 15-банди талабларидан чекинган ҳолда бажармаса ҳам бўлади;

б) кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида бажариладиган, ерга улагич ўрнатилишини талаб қилмайдиган ишлар. Бундай ишларга: ускуналарнинг ғилофида бажариладиган ишлар, ғилоф арматурасини тозалаш ва майда таъмирлаш, трансформаторларнинг кенгайтиргичларидаги мой сатҳини кўрсатувчи ойналарни ва кучланиш остида бўлмаган ўчиргич баклари ва шунга ўхшашларни тозалаш ва майда таъмирлаш, мойни тозалаш ва қуритиш учун аппаратурани улаш, электр ўлчов қисқичлари билан ўлчашлар, сақлагичларни алмаштириш, штанга билан контактлар қизишини текшириш, шиналарнинг титраётган жойларини штанга билан аниқлаш, фазалаштириш, изоляторларни ва уловчи қисмаларда штанга ёрдамида бир марта назорат операциясини бажариш, кучланиши 1000 В дан юқори ҲЛга ўрнатилган юқори частотали каналларнинг улама фильтрларини текширишдаги ўлчашлар, агар ускуналарнинг тузилиши бу ишларни хавфсиз бажариш имконини берадиган бўлса, уларга мой қуйиш ва текшириш учун мой олиш ва шунга ўхшаш ишлар киради. Бу ишларни электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга эга бўлган тезкор ходим ҳисобланган шахсни қўшиб ҳисоблаганда, камида икки киши бажариши шарт. Бунда тезкор ходим ишловчилар устидан узлуксиз назоратни амалга оширади. Иккинчи шахс камида III гуруҳга эга бўлиши мумкин.

118. Кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмаларидан кучланиш олиниб, бир смена давомида фармойиш бўйича бажариладиган ишларга: магнитли ишга туширгичлар, ишга тушириш тугмалари, автоматик ўчиргичлар, рубильниклар, реостатлар, контакторлар ҳамда шчит ва йиғилмалардан ташқарида ўрнатилган шуларга ўхшаш коммутация аппаратларини таъмирлаш; алоҳида турган электр қабул қилгичларни (электр двигателларни, электр калориферларни ва шунга ўхшаш), алоҳида жойлашган магнит станциялар ва бошқарув блокларини таъмирлаш; сақлагичларни алмаштириш; ёритиш симларини таъмирлаш ишлари, электр таъминоти бир томонлама бўлган электр қурилмаларда бажариладиган ишлар киради.

Кўрсатилган ишларни, одатда таъмирлаш ходимларидан икки киши бажариши, улардан бири электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга, иккинчиси камида II гуруҳга эга бўлиши лозим. Алоҳида ҳолларда фармойиш берувчининг розилиги билан таъмирловчи ходимлардан III гуруҳга эга бўлган битта шахсга ушбу ишларни бажаришга рухсат этилади.

Ушбу бандда кўрсатилган ишлар тезкор таъмирловчи ходимлар томонидан жорий эксплуатация тартибида амалга оширилади.

119. Иш бажарувчи (кузатувчи) фармойиш бўйича ишларни бажариш учун рухсат олган вақтдан бошлаб, бригада таркибига кирувчи шахслар томонидан хавфсизлик техникаси қоидаларининг риоя этилиши устидан назорат олиб боради.

Ишлар тугалланганидан кейин иш бажарувчи:

а) ишлар кучланиш олиниб ёки кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида бажарилганда, бригадани иш жойидан чиқариб, тезкор ходимлар ҳисобланган шахс билан биргаликда иш жойини текшириб чиқиши ва шундан сўнг тезкор журналга имзо чекиб, иш тугалланганини расмийлаштириши шарт;

б) ишлар кучланиш олинмасдан, кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмлардан узоқда бажарилганда, иш жойини шахсан кўриб чиқиши, бригадани чиқариши ва бажарилган ишлар ҳажми ҳамда уларнинг тугалланган вақти тўғрисида тезкор ходимлардан бўлган шахсга хабар бериши шарт.

Иш бажарувчининг ушбу хабари тезкор ходимлардан бўлган шахс томонидан тезкор журналга иш тугаланган вақтни кўрсатиб ёзиб қўйилиши керак.

120. Фармойиш бўйича бажарилган ишларнинг тугаллангани тўғрисида тезкор ходим бевосита ёки алоқа воситалари орқали фармойиш берган шахсга маълум қилади.

121. Жорий эксплуатация тартибида қуйидаги ишлар бажарилиши мумкин:

а) мазкур Қоидалар 115-бандининг «а» , «б» , «в» кичик бандларида кўрсатилган, кучланиш олинмасдан, кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмлардан узоқда бажариладиган ишлар;

б) кучланиш олиниб,мазкур Қоидаларнинг 120-бандида кўрсатилган, кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмаларда бажариладиган ишлар.

122. Шунингдек, жорий эксплуатация тартибида корхона ҳудудида, яшаш ва хизмат хоналари, омборлар, устахоналар ва шунга ўхшаш жойлардаги ташқи ва ички ёритиш қурилмаларига номинал токи 20 А гача ҳимоя аппаратлари билан жиҳозланган гуруҳ линияларига уланган электр қабул қилгичларга махсус бириктирилган ходимлар томонидан хизмат кўрсатиш иш жойи, ишнинг бошланиши ва тугалланиши ҳақида тезкор ходимларни хабардор этиб, у эса бу ҳақида тезкор журналга тегишли ёзув киритиб, амалга оширилиши мумкин.

123. Электр қурилмаларида жорий эксплуатация тартибида бажариладиган ишлар хавфсизлигини таъминловчи ташкилий чора-тадбирлар қуйидагилардан иборат:

а) электр хўжалиги учун жавобгар шахс томонидан мазкур Қоидалар 115-бандининг «а» , «б» , «в» кичик бандлари ва 120-бандида белгиланган ва маҳаллий шароитларга қараб тўлдирилган ишлар рўйхати тузилиши ва уни корхона бош муҳандиси (раҳбари) томонидан тасдиқланиши;

б) иш бажарувчи томонидан аниқ иш бажарилиши зарурати ва унинг хавфсиз бажарилиши имконияти аниқланиши.

124. Мазкур Қоидаларнинг 125-бандига мувофиқ рўйхатга киритилган ишлар турлари доимо рухсат этилган ва яна қўшимча фармойишлар расмийлаштирилишини талаб қилмайдиган ишлар бўлиб ҳисобланади.

3-§. Аварияларнинг олдини олиш ва оқибатларини бартараф этиш ишларини амалга ошириш

125. Авария ҳолатларида тиклаш ишларини, шунингдек, кечиктириб бўлмайдиган, қисқа муддатли, қурилмаларда аварияга сабаб бўлиши мумкин бўлган носозликларни бартараф этиш ишларини, кейинчалик тезкор журналга ёзиб қўйиш шарти билан нарядсиз бажариш қуйидаги ходимларга рухсат этилади:

а) тезкор ходимларга (кучланиши 1000 В дан юқори бўлган қурилмаларда — камида икки киши бўлиб);

б) таъмирлаш ходимларига тезкор ходимнинг кузатуви остида, агар нарядни ёзиш ва расмийлаштириш вақти авария оқибатларини бартараф этишнинг чўзилишига олиб келса;

в) таъмирлаш ходимларига агар тезкор ходим банд бўлса ҳамда доимий хизмат кўрсатувчи ходим бўлмаган ҳолларда, ушбу қурилмага хизмат кўрсатувчи электр хавфсизлиги бўйича камида V гуруҳга эга (1000 В гача кучланишли қурилмаларда камида IV гуруҳга эга) маъмурий техник ходимлар назорати ва жавобгарлиги остида.

126. Подстанцияларда наряд ёки фармойиш бериш ҳуқуқига эга бўлган маъмурий-техник ходимлар бўлмаган тақдирда, авариянинг олдини олиш ва оқибатларини бартараф этиш ишларига наряд ёки фармойиш бериш ҳуқуқи барча подстанциялар ва тезкор чиқиш бригадаларининг электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга эга бўлган тезкор ходимларига берилади.

127. Барча ҳолатларда ишларни бажаришда, хавфсизликни таъминловчи барча техник чора-тадбирлар бажарилиши шарт.

128. Авария оқибатларини бартараф этишда тезкор ходимларнинг (бевосита, нарядсиз ишланганда ишловчилар устидан кузатув ўрнатиш йўли билан) иштирок этишига юқори турувчи тезкор ходимларнинг розилиги билан рухсат берилади. Юқори турувчи ходимлар билан алоқа бўлмаган тақдирда, бундай рухсат талаб этилмайди.

129. Корхоналарнинг электр қурилмаларида шаҳар (туман) электр таъминоти ёки магистрал электр тармоқларининг навбатчи бригадалари томонидан ҳар хил турдаги авария ишлари бажарилганда, масалан, авариядан шикастланган кабелни синаш ва ўлчашда, мазкур Қоидаларнинг талабларига мувофиқ наряд бериш ваишга ижозат беришни расмийлаштириш шарт. Бундай ҳолатларда, корхона подстанциясида наряд бериш ҳуқуқига эга бўлган шахс айни вақтда бўлмаган тақдирда, аварияни тезроқ бартараф этиш мақсадида қурилмани (корхонани, цехни) электр хўжалиги учун жавобгар шахснинг кўрсатмаси бўйича нарядни корхонанинг навбатчи ёки тезкор таъмирловчи ходими бериш ҳуқуқига эга бўлади.

4-§. Хизмат сафаридаги ходимлар бажарадиган ишлар

130. Хизмат сафаридаги ходимлар — бу истеъмолчиларнинг электр қурилмаларидаги ишларни бажариш мақсадида уларнинг штат рўйхатида бўлмаган, бошқа корхона ва ташкилотлардан юборилган ходимлар.

131. Хизмат сафаридаги ходимни ишга қуйиш ушбу Қоидаларга мувофиқ амалга оширилади. Хизмат сафаридаги шахслар хавфсизлик техникаси қоидалари бўйича билим синовидан ўтганлиги ва электр хавфсизлиги бўйича гуруҳ берилгани ҳақидаги белгиланган шаклдаги шахсий гувоҳномага эга бўлишлари шарт. Мазкур қоидалар бўйича билим синови доимий иш жойи бўйича ўтказилади.

132. Хизмат сафарига юборилган корхона (ташкилот) хизмат сафарининг мақсадидан ташқари, жавобгар раҳбар, иш бажарувчи, назорат қилувчи ва бригада аъзолари қилиб тайинланиши мумкин бўлган ходимлар ҳақида, шунингдек, электр қурилмаларида узоқ муддатли ишларда наряд бериш ҳуқуқига эга бўлган шахслар ҳақида ёзма равишда маълумот бериши керак.

133. Хизмат сафаридаги шахслар хизмат сафари жойига илк бор келганда, ишлаши керак бўлган электр қурилмаларининг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, электр хавфсизлиги бўйича йўл-йўриқ оладилар. Наряд берувчи, жавобгар раҳбар, иш бажарувчи ва назорат қилувчи вазифалари юклатиладиган шахслар эса ушбу электр қурилмаларининг энергия таъминоти схемалари бўйича ҳам йўл-йўриқ оладилар.

Йўл-йўриқ йўриқномалар журналида ёзув, шунингдек, йўл-йўриқ олувчи ва йўл-йўриқ берувчи шахсларнинг имзолари билан расмийлаштирилади.

134. Хизмат сафарининг муддати 5 иш кунидан ошмайдиган бўлса, ишлаб турган электр қурилмаларида бажариладиган ишларда наряд берувчи, жавобгар раҳбар, иш бажарувчи, кузатувчи ҳамда бригада аъзолари сифатида ишлаш ҳуқуқи тақдим этилиши хизмат сафарига юборган ташкилотнинг хатига қурилмаларни эксплуатация қилувчи ташкилот раҳбариятининг резолюцияси билан расмийлаштирилади. Хизмат сафарининг муддати 5 иш кунидан ошган тақдирда расмийлаштириш ёзма кўрсатма орқали амалга оширилиши лозим.

135. Хизмат сафаридаги ходимларга йўл-йўриқ берилиши улар хизмат сафарига юборилган корхонанинг электр хавфсизлиги бўйича камида V гуруҳга эга маъмурий-техник ходими ёки камида IV гуруҳга эга тезкор ёхуд тезкор таъмирловчи ходими томонидан ўтказилиши зарур.

Йўл-йўриқ мазмуни, ишнинг хусусиятлари ва мураккаблигига, электр қурилмасининг ўзига хос хусусиятлари ва схемасига қараб йўриқ берувчи шахс томонидан белгиланади.

136. Хизмат сафарига юбораётган корхона (ташкилот) хизмат сафарига юборилган ходимларнинг, уларга электр хавфсизлиги бўйича берилган гуруҳларига ҳамда ушбу Қоидаларнинг 134-бандига кўра уларга тақдим этилган ҳуқуқларга мувофиқлигига ва ходим томонидан мазкур Қоидалар бажарилишига жавобгардир.

137. Электр қурилмаларида хизмат сафаридаги ходимлар томонидан ишлар бажарилаётган корхона (ташкилот) ишлаётганларнинг ишчи ва илашган кучланиш электр токидан шикастланишидан ҳимояни таъминловчи хавфсизлик чоралари бажарилиши учун жавобгардир.

138. Хизмат сафаридаги ходимлар учун иш жойини тайёрлаш ва ишга ижозат бериш барча ҳолларда қурилмани эксплуатация қилаётган ташкилотнинг тезкор ходими томонидан амалга оширилади.

3-боб. Якунловчи қоида

139. Мазкур Қоидалар талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жавоб беради.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига 1-ИЛОВА

Электр қурилмаларига хизмат кўрсатувчи ходимларнинг электр хавфсизлиги бўйича гуруҳлари

Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига 2-ИЛОВА

Электр хавфсизлиги бўйича I гуруҳга эга бўлган ходимларнинг хавфсизлик техникаси бўйича билимлар синовидан ўтиш журнали

Фамилияси, исми, отасининг исми Текширилувчи ходим ишлайдиган цехнинг, электр қурилма номи Лавозими, ушбу лавозимдаги иш стажи Олдинги билимлар синовининг санаси, баҳоси Мазкур билимлар синовининг санаси ва сабаби Билим баҳоси Имзо Текширувчи Текширилувчи

Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига 3-ИЛОВА

Истеъмолчиларнинг электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари ва Истеъмолчиларнинг электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидалари бўйича билим синовидан ўтиш журнали

Фамилияси, исми, отасининг исми, эгаллаб турган лавозими, ушбу лавозимдаги иш стажи Олдинги билимлар синовининг санаси, баҳоси, электр хавфсизлиги бўйича гуруҳи Билимлар синовининг санаси ва сабаби Билимларнинг умумий баҳоси, электр хавфсизлиги бўйича гуруҳи, комиссия хулосаси Текширувчининг имзоси Кейинги синов санаси Комиссия раиси__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (эгаллаб турган лавозими, имзоси, фамилияси, исми, отасининг исми) Комиссия аъзолари _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (эгаллаб турган лавозими, имзоси, фамилияси, исми, отасининг исми) _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига 4-ИЛОВА

‎‎Билимлар синовидан ўтиш тўғрисидаги гувоҳноманинг шакли ‎ 1-бет ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Истеъмолчиларнинг электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари ва Истеъмолчиларнинг электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидалари бўйича билимлар синовидан ўтганлик тўғрисида ‎ГУВОҲНОМА ‎ ‎ ‎___________________________________________________________________________________________ 2-бет‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Вазирлик, бирлашма __________________________________________________________________________ ‎Ташкилот, корхона ____________________________________________________________________________ ‎Гувоҳнома ________- сон ‎Ф.И.О.______________________________________________________________________________________ ‎Мансаби____________________________________________________________________________________ ‎_________________________________________________(цех) бўлимида ‎_________________________________________________ сифатида ‎кучланиши ________________________________________бўлган ‎электр қурилмаларидаги ишларни бажаришга ижозат берилди. ‎Берилган сана________________________________________________________________________________ ‎Корхонанинг электр хўжалиги бўйича жавобгар шахс_________________________________________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎(имзо) ‎‎Муҳр ўрни ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎3-бет ‎Билимлар синовининг натижаси ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ Сана‎ Билимлар синовининг сабаби‎‎ Журналдаги ёзув рақами‎‎ Умумий баҳо, электр хавфсизлиги бўйича гуруҳи ‎‎ Комиссия раисининг имзоси‎‎ ‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 4-бет‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Махсус ишларни бажариш ҳуқуқига шаҳодатнома ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ Сана‎‎ Ишларнинг номи‎‎ Комиссия раисининг имзоси‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ 5-бет‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎

Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига 5-ИЛОВА

Электр қурилмаларини назорат қилувчи хавфсизлик техникаси бўйича ‎муҳандислар учун билимлар синовидан ўтганлик тўғрисидаги ‎гувоҳноманинг намунаси ‎ 1-бет ‎ ‎ ‎Гувоҳнома ‎‎Истеъмолчиларни электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари ва Истеъмолчиларнинг электр қурилмаларини техник эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидалари бўйича билимлар синовидан ўтганлик тўғрисида‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 2-бет‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ _________________________________________ вазирлиги ‎__________________________________________ корхонаси ‎____________ - сон гувоҳнома ‎Ф.И.О._____________________________________ ‎___________________________________ лавозимда ‎корхона электр қурилмаларини назорат қилиш учун ‎ижозат берилган ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ М.ў. ‎ ‎ ‎Берилган санаси ‎20 ___ йил «___» ______________ ‎Корхона бош муҳандиси ___________________ ‎ ‎ ‎ (имзо)‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎3-бет ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ Сана‎‎ Текшириш сабаби‎‎ Журналдаги ёзув рақами‎‎ Гуруҳ, баҳо ‎‎ Комиссия раисининг имзоси‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 4-бет‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎

Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига 6-ИЛОВА

‎‎Наряднинг шакли ва уни тўлдириш бўйича кўрсатмалар ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎(Наряднинг олд томони) ‎‎Корхона_________________________‎ ‎Бўлинма_________________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Электр қурилмаларида ишлаш учун ‎___ -сон наряд-ижозат ‎‎ ‎Иш учун жавобгар раҳбар ____________________________ ижозат берувчи _____________________________ ‎иш бажарувчи ______________________________________ кузатувчи_______________________________га ‎бригада аъзолари билан________________________________________________________________________ ‎____________________________________________________________________________________________ ‎топширилади: ________________________________________________________________________________ ‎Ишлар бошлансин: сана ___________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎вақти __________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Ишлар тугатилсин: сана ___________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎вақти __________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Ишлар бажарилсин: ‎ ‎кучланиш олинганда; ‎ ‎кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида;‎ ‎кучланиш олинмасдан, кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмлардан узоқда (кераклиси остига чизилсин).‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎1-жадвал ‎‎Иш жойини тайёрлаш бўйича чоралар ‎ Тармоқдан узилиши ва ерга улагичлар ўрнатилиши лозим бўлган электр қурилмаларининг номи‎‎ Нима тармоқдан узилиши ва ерга улагич қаерга ўрнатилиши керак‎‎ 1‎‎ 2‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ Алоҳида кўрсатмалар__________________________________________________________________________ ‎____________________________________________________________________________________________ ‎Нарядни берди: сана_____________ вақти_____________ имзо___________ фамилияси___________________ ‎Наряд муддати гача узайтирилди: сана___________ вақти _________ ‎Имзо________ фамилияси__________________ сана_______вақти________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎2-жадвал ‎‎Ишга ижозат беришга рухсат бериш Иш жойини тайёрлашга ва ишга ижозат беришга рухсат олдим ‎‎ Сана, вақти‎‎ Кимдан олинди (фамилияси, лавозими) ‎‎ Ижозат берувчи (имзо) ‎‎ 1‎‎ 2‎‎ 3‎‎ 4‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎(Наряднинг орқа томони) ‎‎ ‎Иш жойи тайёрланди. Кучланиш остида қуйидагилар қолди:____________________________________________ ‎____________________________________________________________________________________________ ‎Ижозат берувчи __________________ Иш учун жавобгар раҳбар _______________________________________ ‎ ‎ ‎ (имзо) ‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎(имзо) ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎3-жадвал ‎‎Кундалик ижозат бериш ва ишнинг тугаши Бригадага йўл-йўриқ берилди ва тайёрланган иш жойида ишлашга ижозат берилди ‎‎ Иш тугади, бригада иш жойидан чиқарилди‎‎ Иш жойларининг номи‎‏ Сана, вақти‎‏ Имзолар‎‎ Сана, вақти ‎‏ Бригада ўрнатган ерга улагичлар олингани ҳақида хабар берилди (кимга)‎‏ Иш бажарувчи (имзо) ‎‏ Ижозат берувчи‎‎ Иш бажарувчи ‎‎ 1‎‎ 2‎‎ 3‎‎ 4‎‎ 5‎‎ 6‎‎ 7‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎ ‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎4-жадвал ‎‎Бригада таркибидаги ўзгаришлар Бригада таркибига киритилди‎‎ Бригада таркибидан чиқарилди ‎‎ Сана, вақти‎‎ Рухсат берилди (имзо)‎‎ 1‎‎ 2‎‎ 3‎‎ 4‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Иш бутунлай тугатилди, бригада иш жойидан чиқарилди, бригада ўрнатган ерга улагичлар олинди _________________________________________ га хабар берилди. ‎‎(лавозими, фамилияси) ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Сана____________ вақти____________Иш бажарувчи________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎(имзо) ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Иш учун жавобгар раҳбар ____________________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎(имзо) ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Нарядни тўлдириш бўйича кўрсатмалар ‎‎1. Наряддаги ёзувлар тушунарли бўлиши шарт. Наряд матнига тузатишлар киритиш ман қилинади. ‎2. Нарядларни рақамлаш тизими корхонанинг электр хўжалиги учун жавобгар шахс томонидан белгиланади. ‎3. Жадвалнинг тўлдирилмайдиган катакларига «Z» белгисини қўйиш, қаторларга эса чизиқ тортиш керак. ‎4. «Сана» сатрига ёзилаётганда аввал кун, кейин ой ва сўнгида йилнинг охирги икки сони кўрсатилади, масалан, 02.11.13, 24.04.13. ‎5. Нарядда кўрсатилаётган шахсларнинг фамилияларидан ташқари, уларнинг исми, отасининг исми ҳамда ижозат берувчи, масъул жавобгар раҳбар, иш бажарувчи, кузатувчи ва бригада аъзоларининг электр хавфсизлиги бўйича гуруҳи ҳам ёзилади. ‎6. Нарядда электр қурилмаларининг, уланмаларнинг, жиҳозларнинг диспетчерлик номланиши кўрсатилиши лозим. ‎‎ ‎Наряднинг олд томони ‎ ‎‎7. «Бўлинма» сатрида корхонанинг электр қурилмасида иш олиб бориши лозим бўлган таркибий бўлими (цехи, хизмати, участкаси) кўрсатилади. ‎8. Агар ишларнинг масъул жавобгар раҳбарсиз бажарилиши кўзда тутилган бўлса, «Иш учун жавобгар раҳбар» сатрида «Тайинланмайди» деб кўрсатилади. ‎«Ижозат берувчи» сатрида тезкор ходимлар жумласидан бўлган ижозат берувчининг фамилияси кўрсатилади. ‎«Бригада аъзолари билан» сатрида иш бажарувчи ёки кузатувчидан ташқари барча бригада аъзоларининг ҳаммаси фамилиялари кўрсатилади. ‎Фамилиялар бош келишикда ёзилади. Сатрлар етишмаган ҳолларда, наряд берувчи шахс томонидан имзоланган бригада аъзоларининг рўйхати нарядга илова қилиниши ва бу ҳақда охирги сатрда «Қўшимча рўйхатга қаранг» деб ёзиб қўйилиши лозим. ‎9. «Топширилади» сатрида: ‎иш бажариладиган жойдаги электр қурилмасининг ва уланмаларнинг номи, ишнинг мазмуни кўрсатилади; ҲЛ учун ушбу линиянинг номи ва иш бажарилиши керак бўлган участка чегараси (таянчларнинг тартиб рақами кўрсатилиб, қайси таянчларда ёки таянчлар оралиғида иш олиб борилиши, қайси таянчлар оралиғидаги симларда ишлаш), шунингдек, ишнинг мазмуни кўрсатилади. Кўп занжирли ҲЛ учун, шунингдек, занжирнинг номи, фазама-фаза таъмирлашда эса тянчларда фазаларнинг жойлашиши кўрсатилади. ‎10. «Иш тугатилсин» сатрида ушбу наряд бўйича ишни тугатиш санаси ҳамда вақти кўрсатилади (барча ишлар қачон батамом тугашидан қатъи назар). ‎11. Подстанциялар электр қурилмаларида ва КЛда иш бажарилганда 1-жадвалда қуйидагилар кўрсатилади: ‎1-устунда-тармоқдан узилиши ва ерга улагич ўрнатилиши зарур бўлган электр қурилмаларининг номи; ‎2-устунда ўчирилиши зарур бўлган коммутация аппаратлари ва ерга улагичлар ҳамда тўсиқлар ўрнатилиши зарур бўлган жойлар. ‎12. ҲЛ да иш бажарилганда 1-жадвалда қуйидагилар кўрсатилади: ‎1-устунда наряднинг «топширилади» сатрига ёзилган линиялар, занжирлар ва симларнинг номи ҳамда таъмирланаётган ҲЛ ёки занжирдаги ишларни бажариш билан боғлиқ ҳолда ўчирилиши ва ерга улагич ўрнатилиши зарур бўлган бошқа ҲЛ ёки занжирнинг номи; ‎2- устунда ижозат берувчи томонидан ўчириладиган ва ерга улагич ўрнатиладиган ҲЛ учун ТҚда ва ҲЛнинг ўзида ўчириладиган коммутация аппаратларининг номи ва ерга улагичлар ўрнатилиши зарур бўлган жойлар. ‎Агар ерга улагичлар таянчларга ўрнатиладиган бўлса, таянчларнинг тартиб рақами кўрсатилиши лозим. Ушбу устунда, шунингдек, мазкур Қоидаларга 9-иловадаги 42 — 45 , 48 , 50 , 51-бандларга мувофиқ иш жойида симлар ва тросларга ерга улагич ўрнатилиши шарт бўлган таянчларнинг тартиб рақамлари ёки таянчлар оралиғи кўрсатилиши керак. ‎Агар наряд бериш пайтида ерга улагич ўрнатилиши лозим бўлган жойни аниқлаш мумкин бўлмаса ёки бажариладиган иш ерга улагични бир жойдан иккинчи жойга кўчирилишини талаб қилса, ушбу устунда «иш жойларида ерга улагич ўрнатилсин» деб кўрсатилади. ‎2-устунда, шунингдек, таъмирланаётган ҲЛ билан кесишган ёки унинг яқинидан ўгган ҳаво электр узатиш тармоғига ўрнатилиши керак бўлган ерга улагичларнинг жойи ҳам кўрсатилиши керак. ‎Агар ушбу ҲЛ бошқа корхона томонидан эксплуатация қилинса, наряднинг «Алоҳида кўрсатмалар» сатрида бошқа корхона ходимлари томонидан ўрнатилган ерга улагични текшириш зарурлиги кўрсатилиши керак. ‎13. 1-жадвалга бевосита иш жойини тайёрлаш учун керак бўлган тармоқдан ўчиришлар киритилиши зарур. Иш жойини тайёрлаш жараёнида схемага ўзгартиришлар киритиш билан боғлик бўлган қайта улашлар (масалан, уланмани бир шина тизимидан, бошқа шиналар тизимига ўтказиш, тармоқ участкасини бир манбадан иккинчи манбага ўтказиш ва бошқалар) жадвалга киритилмайди. ‎Иш жойини тайёрлаш бўйича тезкор таъмирловчи ходимлар жумласидан бўлган ижозат берувчи томонидан бажариладиган электр қурилмаларидаги барча операцияларни ҳамда иш жойларини тайёрлаш бўйича бошқа чораларни (масалан, кучланиш йўқлигини текшириш, ток ўтказувчи қисмларга тўсиқлар ўрнатиш ва бошқалар) электр хўжалиги учун жавобгар шахс томонидан тасдиқланган тезкор ўчириб-улаш ишлари бўйича махаллий йўриқномаларга мувофиқ 1-жадвалга киритиш мумкин. ‎14. Ишга ижозат бериш учун тармоқдан ўчириш ва ерга улагичлар ўрнатиш талаб қилинмайдиган нарядларда 1-жадвалнинг 1-устунига «Тармоқдан узмасдан ва ерга улагичларни ўрнатмасдан» деб ёзиб қўйилади. ‎15. Агар 1-жадвалдаги сатрлар сони иш жойини тайёрлаш бўйича барча чораларни кўриш учун етарли бўлмаса, унда нарядга наряд берувчининг имзоси билан қўшимча жадвал илова қилишга рухсат этилади ва бу ҳақда асосий жадвалнинг охирги сатрига «қўшимча рўйхатга қаралсин» деб ёзиб қўйилиши керак. ‎16. «Алоҳида кўрсатмалар» сатрларида қуйидагилар қайд этилади: ‎жавобгар раҳбарнинг узлуксиз назорати остида бажариладиган ишнинг босқичлари ёки алоҳида операциялари (мазкур Қоидаларнинг 62-банди ); ‎ерга улагични вақтинча олишга рухсат бериш (мазкур Қоидаларга 9-илованинг 39-банди ); ‎юкларни кран билан бир жойдан иккинчи жойга кўчиришда, ишнинг хавфсиз бажарилиши учун жавобгар шахсни тайинлаш (мазкур Қоидаларга 10-илованинг 141-банди ); ‎мазкур Қоидаларнинг 46-бандида кўрсатилган ишлар бажарилаётган жойдаги таъмирланаётган линия устунлари оралиғидаги кучланиш остидаги ҲЛ, кучланиш остидаги симлар ва таъмирланаётган линиянинг трослари; ‎таъмирланаётган линиянинг бошқа ҲЛ таъсирида илашган кучланиш остида эканлиги ҳақида кўрсатма. ‎Наряд берувчининг хоҳишига кўра, ушбу сатрларга бажарилаётган иш билан боғлиқ бўлган бошқа кўрсатмаларни ҳам ёзишга рухсат этилади. ‎«Наряд берди» ва «Наряд муддати узайтирилди» сатрларида наряд берувчи уни имзолаган вақтини ва санасини кўрсатиши зарур. ‎17. 2-жадвал тезкор таъмирловчи ходимлардан бўлган ижозат берувчи ёки ижозат берувчи вазифасини ўриндошлик асосида бажараётган иш бажарувчи томонидан ишлашга биринчи бор ишга ижозат берилганда тўлдирилади. ‎Таъмирланаётган электр қурилмасини вақтинча улаш пайтида 2-жадвал ҳар бир қайта ишга ижозат беришдан олдин тўлдирилади. ‎Ишга ижозат бериш навбатчи томонидан амалга оширилганда, шунингдек, тезкор таъмирлаш ходимлар жумласидан ижозат берувчи ёки ижозат берувчи вазифасини ўриндошлик асосида бажарувчи иш бажарувчи томонидан ишга ижозат бериш иш жойига етиб келган заҳоти амалга ошириладиган ҳолларда 2-жадвал тўлдирилмайди. ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Наряднинг орқа томони ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 18. Электр станциялари, подстанцияларнинг электр қурилмаларида ва КЛда ишлаганда «Иш жойи тайёрланди. Кучланиш остида қуйидагилар қолди» сатрларида ижозат берувчи таъмирланаётган ва иш жойи яқинидаги қўшни уланмаларнинг (ёки қўшни уланмаларнинг ускуналарини) кучланиш остида қолган ток ўтказувчи қисмларини кўрсатади. Агар бундай қисмлар бўлмаса, ушбу сатрларда «Қолмади» деб ёзилиши лозим. ‎ҲЛда ишлаганда ушбу сатрларда наряд берувчи томонидан «Алоҳида кўрсатмалар» сатрида кўрсатилган ток ўтказувчи қисмлар, зарур бўлганда эса бошқа ток ўтказувчи қисмлар ҳам ёзиб қўйилади. ‎Ижозат берувчи ва жавобгар раҳбар «Иш жойи тайёрланди. Кучланиш остида қуйидагилар қолди» сатрлари остига фақат биринчи бор ишга ижозат беришда имзо қўяди. ‎19. 3-жадвалда ҳар кунги ишга ижозат бериш ва ишнинг тугатилиши, шу жумладан бригаданинг бир иш жойидан иккинчисига кўчирилиши, шунингдек, электр қурилмалари вақтинча уланганда ишга ижозат бериш ва ишнинг тугатилиши расмийлаштирилади. ‎Қайта ишга ижозат беришни амалга оширувчи шахс 3-устунга имзо қўяди. ‎Мазкур Қоидаларнинг 96-бандига мувофиқ текшириш учун электр қурилмаларини улаш билан боғлиқ ишларда 6-устун тўлдирилади. 6-устунда бригадани иш жойидан чиқарилгани, ўрнатилган ерга улагичлар олингани, иш вақтинча тугатилгани ҳақида хабар берилган шахснинг фамилияси ва лавозими кўрсатилади. ‎Ишларнинг иш кунининг тугаши муносабати билан тамомланишини иш бажарувчи 3-жадвалнинг 5- ва 7-устунларида расмийлаштиради. ‎20. 4-жадвалда бригада таркибига механизм ҳайдовчиси ёки кранчини киритиш ёки ундан чиқаришда, унга бириктирилган механизм ва ўзиюрар краннинг тури ҳам кўрсатилади. «Рухсат берди» сатрига бригада таркибини ўзгартиришга рухсат берган шахс (фамилиясини кўрсатиб) имзо қўяди. ‎Агар рухсат телефон ёки радио орқали берилган бўлса, иш бажарувчи ушбу устунда бригада таркибини ўзгартиришга рухсат берган шахснинг фамилиясини кўрсатади. ‎21. Иш тўлиқ тугатилгандан сўнг иш бажарувчи нарядни ушбу ишларни расмийлаштириш учун мўлжалланган сатрига расмийлаштириш вақти ва санасини кўрсатган ҳолда имзо қўяди. Иш жойини қабул қилиб олганидан сўнг жавобгар раҳбар ҳам тегишли сатрга имзо қўяди. Агар жавобгар раҳбар тайинланмаган бўлса, иш бажарувчи унинг ўрнига имзо қўяди. ‎Нарядда ишнинг тўлиқ тугалланганини иш бажарувчи фақат ўзидаги наряд нусхасида иш батамом тугаллангани ҳақида хабар берилган шахснинг фамилиясини ва лавозимини ҳамда хабар берилган сана ва вақтини кўрсатган ҳолда расмийлаштиради. ‎Агар бригада ерга улагичлар ўрнатмаган бўлса, у ҳолда «бригада ўрнатган ерга улагичлар олинди» деган сўзлар иш тўлиқ тугалланганлиги тўғрисидаги хабар матнидан ўчириб ташланади. ‎22. Наряд берувчи шахс мазкур Қоидаларнинг 106-бандига мувофиқ наряднинг тўғри расмийлаштирилганлигини назорат қилади ва унинг охирида имзо қўяди.‎‎

Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига 7-ИЛОВА

1-жадвал Электр қурилмасининг кучланиши Одамлардан ва улар ишлатадиган асбоб-ускуналар ва мосламалардан, вақтинча тўсиқлардан Транспорт ва ишчи ҳолатидаги юк кўтариш машиналари ва механизмлардан, юк чангалловчи мосламалар ва юкларнинг строп (арқон)ларидан ток ўтказувчи қисмларгача бўлган масофа, м 1000 В гача ҲЛда 0,6 тегиш бўлмаган ТҚда меъёрланмайди 1,0 1,0 3 — 35 кВ 0,6 1,0 60 — 110 кВ 1,0 1,5 150 кВ 1,5 2,0 220 кВ 2,0 2,5

2-жадвал Тупроқ Қазиш чуқурлиги, м 1,5 гача 1,5 — 3,0 Қиялик йўналиши ва горизонтал чизиқ ўртасидаги бурчак, град Қиялик баландлиги- нинг асосига нисбати Қиялик йўналиши ва горизонтал чизиқ ўртасидаги бурчак, град Қиялик баландли-гининг асосига нисбати Табиий намликдаги, уйилган 76 1:0,25 45 1:1 Қумли ва шағалли, намли (тўйинмаган) 63 1:0,5 45 1:1 Лойли: қумлоқ тупроқ қумоқ тупроқ лой 76 90 90 1:0,25 1:0 1:0 56 63 76 1:0,67 1:0,5 1:0,25 Сариқ (соғ) тупроқ 90 1:0 63 1:0,5

3-жадвал Тупроқ шартлари Хандақ чуқурлиги, м Тўсиқлар Сизот сувлари кичик миқдорда сизиб чиқадиган ёки улар йўқ бўлган табиий намликдаги ёпишқоқ тупроқлар 3 гача Ораси очиқ Худди шунингдек 3 — 5 Яхлит Юқори намликдаги ҳар хил ва қумли тупроқлар Чуқурлигидан қатъи назар Яхлит

Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига 8-ИЛОВА

1-§. Электр станциялари, подстанцияларнинг электр қурилмаларида ва электр узатиш кабель линияларида ишлар хавфсизлигини таъминловчи ташкилий чора-тадбирлар

1. Кучланиши 1000 В дан юқори кабель линиялари (кейинги ўринларда — КЛ) ва подстанция электр қурилмаларида наряд бўйича қуйидаги ишлар бажарилиши шарт:

Кучланиш олинганда;

кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмлар ва уларнинг яқинида;

кучланиш олинмасдан, кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмлардан узоқда, вақтинча тўсиқлар ўрнатиш талаб этиладиган;

ТҚда кўтариш машиналари ва механизмларини қўллаб амалга ошириладиган

Кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмлардан узоқда бажариладиган бошқа ишлар, шу жумладан: комплект тақсимлаш қурилмалари (кейинги ўринларда — КТҚ) ва ташқарида ўрнатилган комплект тақсимлаш қурилмасидаги (кейинги ўринларда — ТКТҚ), шкафнинг эшиклари ва тўсиқлари ёпилган бўлиши шарти билан аравачаларда шкафлардан тортиб чиқарилган ускуналардаги; коммутация аппаратларининг узатмалари ва агрегат шкафидаги, иккиламчи занжирлар, релели ҳимоя, автоматика, телемеханика ва алоқа қурилмаларидаги ишлар фармойиш бўйича бажарилиши мумкин.

2. Кучланиши 1000 В гача бўлган ТҚ, тақсимлаш шчитлари, йиғмаларнинг йиғма шиналарида, шунингдек, ушбу қурилмаларнинг улар орқали йиғма шиналарга кучланиш узатилиши мумкин бўлган уланмаларидаги ишлар наряд бўйича бажарилиши керак. Боши берк уланмалардаги ишларни фармойиш бўйича бажаришга рухсат этилади.

3. Подстанцияларнинг электр қурилмалари ва КЛда, уларнинг барча ток ўтказувчи қисмларидан, шу жумладан ҲЛ ва КЛ чиқишларидан кучланишни олган ҳолда, қўшни (кучланиши 1000 В гача бўлган йиғма ва шчитлар кучланиш остида қолиши мумкин) электр қурилмаларига кириш жойи қулфланган бўлиши шарти билан ишлар бажарилганида, барча уланмаларда бир вақтда ишлаш учун битта наряд берилишига рухсат этилади.

4. Якка тизимли шина ва секциялар сони қанча бўлишидан қатъи назар, 10 кВ гача бўлган ТҚда секцияни таъмирлашга чиқаришда, шиналар ва ушбу секциянинг барча ёки бир қисм уланмаларидаги ишларга битта наряд беришга рухсат этилади. Секциянинг барча иш жойларига ишлашга бир вақтда ижозат берилиши мумкин; бригадани ушбу секция чегарасида турли иш жойларида тарқалиб жойлаштиришга рухсат этилади.

Нарядлар бўйича иш тўла тугалланмагунча секциянинг бирон-бир уланмасини кучланиш остида текшириб кўриш ёки уни улаш учун тайёрлаш тақиқланади.

5. Қуйидаги ҳолларда бригадани турли иш жойларига тарқатиб, бир иш жойидан бошқа иш жойига кўчиришни расмийлаштирмасдан, бир ёки бир неча уланмаларда бир вақтда ёки навбатма-навбат бажариладиган ишлар учун битта наряд беришга рухсат этилади:

назорат ва куч кабелларини ўтказишда ва кўчириб ўтказишда, ускуналарни синашда, ҳимоя, автоматика, блокировка ҳамда шунга ўхшаш қурилмаларни текширишда;

узатмалари бошқа хонада жойлаштирилган коммутация аппаратларини таъмирлашда;

котлован, хандақ, қудуқ, коллектор, туннеллардаги айрим кабелни таъмирлашда;

иш жойларининг жойлашиши иш бажарувчига (кузатувчига) бригада устидан назоратни ўрнатиш имкониятини берадиган икки котлованда ва котлованга яқин жойлашган ЁТҚда бажариладиган алоҳида бир кабелни таъмирлаш ишларида.

6. Ишлар мазкур Қоидага 8-илованинг 4-5-бандларига мувофиқ бажарилганда, барча иш жойлари ишга ижозат беришдан олдин тайёрлаб қўйилиши лозим. Бригада турли иш жойларига тарқатиб ишлаганда, бригада аъзоларидан электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлганлардан биттаси ёки бир нечтаси иш бажарувчидан алоҳида туришига рухсат этилади; бунда иш бажарувчи, ундан алоҳида жойлаштирилиши керак бўлган бригада аъзоларини иш жойларига бошлаб бориши ва ишлар хавфсизлиги бўйича йўл-йўриқ бериши шарт.

7. Тезкор чиқиш бригадага бир неча подстанцияларда, ҳар бир подстанциянинг бир ёки бир неча уланмаларида, бир хил турдаги эксплуатация ишларини навбати билан бажариш учун битта наряд беришга рухсат этилади.

Бундай ишларга қуйидагилар киради: изоляцияни тозалаш, қисқичларни тортиб маҳкамлаш, мойни таҳлилга олиш ва мой қуйиб тўлдириш, трансформаторларнинг шохобчаларини қайта улаш, релели ҳимоя, автоматика, ўлчов асбоблари қурилмаларини текшириш, чет манбадан юқори кучланиш билан синаш, изоляторларни ўлчов штангаси билан текшириб кўриш ва шунга ўхшаш ишлар. Бундай нарядларни амал қилиш муддати 1 сутка.

Ҳар бир подстанция ва ҳар бир уланмада ишга ижозат бериш мазкур Қоидаларга 6-иловада келтирилган наряднинг «Кундалик ишлашга ижозат бериш ва унинг тугаши» 3-жадвалида расмийлаштирилиши лозим. Ишлар мазкур Қоидаларга 8-илованинг 3-бандига мувофиқ бажариладиган подстанциялард ишга ижозат бериш барча уланмалар учун бир вақтда амалга оширилиши мумкин, лекин ушбу подстанциядаги барча ишлар тўлиқ тугалланмагунча уларни биронтасини ҳам улашга тайёрлаш тақиқланади. Подстанцияларнинг ҳар бирини мазкур наряд бўйича ишлар тўлиқ тугалланганидан сўнг улашга рухсат берилади.

8. ТҚ ичида жойлашган алоқа қурилмаларидаги ишлар ТҚга хизмат кўрсатувчи ходимлар томонидан бериладиган нарядлар бўйича амалга оширилиши шарт. Ишга ижозат бериш ушбу ходимлар томонидан амалга оширилади.

2-§. Электр узатиш ҳаво линияларида ишлар хавфсизлигини таъминловчи ташкилий чора-тадбирлар

9. ҲЛда наряд бўйича қуйидаги ишлар бажарилиши лозим:

кучланиш олинганда, шу жумладан икки таянч оралиқлари кесишган жойларда, илашган кучланиш зонасида, шунингдек, тармоқдан узилган кўп занжирли 35 кВ ва ундан юқори кучланишли ҲЛда симларни монтаж қилиш ва алмаштириш бўйича;

кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида ;

кучланиш олинмасдан, кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмлардан узоқда: одам оёғи остидан ҳисоблаганда ер сиртидан 3 метрдан юқори баландликда; таянчнинг конструктив қисмларини бўлаклаб; таянч оёғини 0,5 метрдан кўп чуқурликда кавлаб ;

қўриқлаш майдонида, ҲЛ трассасини тозалашда кесилаётган дарахтларнинг симга тушишининг олдини олиш чораларини кўриш талаб этилган ҳолларда; 0,4 — 10 кВ ҲЛ трассасини тозалашда шох-буталарни кесишда, уларнинг симларга тушиши ёки уларни кесиш билан боғлиқ равишда одамларни симларга хавфли масофага яқинлашишида, юк кўтарувчи машина ва механизмларни қўллаб бажараладиган ишлар. ҲЛдаги қолган барча ишлар фармойиш бўйича бажарилиши мумкин.

10. Ҳар бир ҲЛга, кўп занжирли линияларда эса унинг ҳар бир занжирига алоҳида наряд берилади, битта наряд беришга рухсат этилган қуйидаги ҳоллар бундан мустасно:

кўп занжирли линиянинг бир неча занжирларида кучланиш олинганда ва кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида бажариладиган ишлар;

кучланиш олинмасдан, кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмлардан узоқда бир нечта ҲЛда бажариладиган бир турдаги ишлар;

ҲЛларнинг кесишган жойларидаги ишлар; кучланиши 1000 В гача бўлган ҲЛларда бир линиядан бошқасига ўтишни расмийлаштириб, навбатма-навбат бажариладиган ишлар.

11. Таъмирланаётган линиядан кучланиш олинганда бажариладиган ишларга берилган нарядда уни кесиб ўтган қайси линия узилиши мазкур Қоидаларнинг 46-бандига ва ерга уланиши мазкур Қоидаларга 9-иловага мувофиқ ерга улагич ўрнатилиши кўрсатилган бўлиши шарт. Агар ишларни бажариш шароитларига кўра таъмирланаётган линия яқинидан ўтаётган линияни ўчириш талаб қилинадиган бўлса, нарядда таъмирланаётган ҲЛга тегишли худди шундай кўрсатма киритилиши лозим. Бундай ҳолларда таъмирланаётган линияни кесиб ўтувчи ёки унинг яқинидан ўтаётган линияга ерга улагич ўрнатиш ишга ижозат беришдан олдин амалга оширилиши керак ҳамда ишлар тўлиқ тугалланишига қадар улардан ерга улагичларни олиш тақиқланади.

12. Иш куни тамом бўлиши сабабли ишдаги танаффусларда иш жойларига ўрнатилган ерга улагичлар олинмайди. Келгуси кун ишни бошлашда қолдирилган ерга улагичларнинг бутлиги ва мустаҳкам уланганлиги текширилганидан кейингина бригадани ишлашига ижозат берилади.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига 9-ИЛОВА

1. Кучланиш олиниб бажариладиган ишлар учун иш жойини тайёрлаш бўйича қуйидаги техник чора-тадбирлар кўрсатилган тартибда бажарилиши шарт:

а) зарур ўчиришларни амалга ошириш ва иш жойига коммутация аппаратурасининг янглишиб ёки ўз-ўзидан уланиб қолиши оқибатида кучланиш берилишини истисно этувчи чораларни кўриш;

б) қўлда бошқариладиган узатмаларга ва масофадан бошқариладиган коммутация аппаратларининг калитларига тақиқловчи плакатларни осиб қўйиш;

в) одамларни электр токидан жароҳатланишдан ҳимоя қилиш учун ерга уланиши зарур бўлган ток ўтказувчи қисмларда кучланиш йўқлигини текшириш;

г) ерга улагични ўрнатиш (ерга улагич пичоқларини улаш, улар бўлмаган тақдирда, кўчма ерга улагичларни ўрнатиш);

д) огоҳлантирувчи ва кўрсатма берувчи плакатларни осиб қўйиш, зарур бўлган тақдирда, иш жойини ва кучланиш остида қолган ток ўтказувчи қисмларни тўсиш. Маҳаллий шароитларга қараб ток ўтказувчи қисмлар, ерга улагичлар ўрнатилишидан олдин ёки кейин тўсиқлар билан ажратиб қўйилади.

Электр қурилмаларига сменада икки ва ундан кўп шахс томонидан тезкор хизмат кўрсатилганда, ушбу бандда қайд этилган тадбирлар икки киши томонидан бажарилиши керак. Электр қурилмаларига битта шахс томонидан хизмат кўрсатилган тақдирда, уларни бир киши бажариши мумкин, кучланиши 1000 В дан юқори электр қурилмаларида кўчма ерга улагични ўрнатиш (мазкур Қоидаларга 9-илова 37-банди ) ва ажраткичлари нотўғри ҳаракатлардан блокировкалаш қурилмаларига эга бўлмаган кучланиши 1000 В дан юқори электр қурилмаларнинг икки ва ундан кўп уланмаларидаги алмашлаб улашларни бажариш ишлари бундан мустасно.

1-§. Тармоқдан ўчириш ишларини бажариш

2. Ишлаш жойидан кучланиш олинганда, кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида қуйидагилар ўчирилиши шарт:

а) иш бажарилиши керак бўлган ток ўтказувчи қисмлар;

б) ток ўтказувчи қисмларга юк кўтариш машиналари ва механизмларини, одамлар ва улар қўллайдиган асбоб ва таъмирлаш жиҳозларини мазкур Қоидаларга 7-илованинг 1-жадвалида кўрсатилганидан кам масофага яқинлашиш эҳтимоли бўлган тўсилмаган ток ўтказувчи қисмлар.

3. Мазкур Қоидаларга 9-илованинг 2-банди «б» кичик бандида кўрсатилган ток ўтказувчи қисмларни узиш мумкин бўлмаса, унда улар тўсиб қўйилиши керак.

4. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида коммутация аппарати орқали иш жойига кучланиш қайси томондан берилиши мумкин бўлса, уларнинг ҳар бир томонида шина ёки симларни узиш ёки ажратиш, ажраткичларни узиш, сақлагичларни олиб қўйиш, шунингдек, аппаратларнинг ўзига ўрнатилган пружина орқали автоматик уланадиганларидан ташқари, бўлгичлар ва юклама ўчиргичларини ўчириш йўли билан ҳосил қилинган кўринувчан узилиш бўлиши шарт.

Электр қурилмасининг ишларни бажариш учун ажратилган участкаси билан боғлиқ бўлган кучланиш трансформаторлари ва куч трансформаторлари ҳам тескари трансформацияга йўл қўймаслик учун 1000 В гача бўлган кучланиш томонидан узиб қўйилиши шарт.

5. Кучланиши 1000 В дан юқори электр қурилмаларида коммутация аппаратларини янглишиб ёки ўз-ўзидан уланишини ва улар орқали иш жойига кучланиш берилиши эҳтимолини бартараф этиш учун:

ажраткич, бўлгич, юклама ўчиргичларинининг қўлда бажариладиган узатмаларни узилган ҳолатида механик қулф билан қулфлаш;

оператив штанга билан бошқариладиган ажраткичларнинг кўчмас тўсиқларини механик қулф билан қулфлаш;

масофадан бошқарувга эга бўлган, кўрсатиб ўтилган коммутация аппаратларининг узатмаларида куч ва тезкор ток занжирларини узиш, пневматик узатмаларда эса, бундан ташқари қисилган ҳаво бериш йўлидаги клапанни ёпиш ва механик қулф билан қулфлаш, ҳамда сиқилган ҳавони чиқариб юбориш, бунда ҳаво чиқарувчи тиқинларни (клапанларни) очиқ ҳолатда қолдириш;

юкли ва пружинали узатмаларда уловчи юк ёки уловчи пружиналарни ишламайдиган ҳолатга келтириш.

Тортиб чиқариладиган аравачали КТҚ ва ТКТҚдаги коммутация аппаратларининг янглишиб уланишини бартараф этиш чоралари мазкур Қоидаларга 10-илованинг III боб «Комплект тақсимлаш қурилмаларига хизмат кўрсатиш» талабларига мувофиқ бажарилиши шарт.

6. Бир қутбли ажраткичлар билан жиҳозланган 6 — 10 кВ кучланишли электр қурилмаларида уларни янглишиб уланишини баратараф этиш учун пичоқларига махсус резина қалпоқлар кийдиришга рухсат этилади.

7. Кучланиши 1000 В гача электр қурилмаларида бажариладиган ишлар ток ўтказувчи қисмлардан қўлда бажариладиган узатмали коммутация аппаратлари ёрдамида ҳамма томондан кучланиш олиниши лозим, схемада сақлагичлар бўлганда эса уларни олиб қўйиш орқали амалга оширилиши зарур.

Схемада сақлагичлар бўлмаган тақдирда, коммутация аппаратларини янглишиб уланишини бартараф этиш учун шкаф эшикларини ёки дастакларини қулфлаш, тугмаларини беркитиш, контактлар орасига изоляцияловчи қоплама қўйиш ва бошқа чоралар кўриш орқали таъминланиши лозим. Шунингдек, уловчи ғалтакнинг симларини узиб қўйиш шарти билан кучланишни масофадан бошқариладиган коммутация аппаратлари орқали олиб ташлашга рухсат этилади.

Агар аппаратларнинг конструктив ишланиши ва иш хусусиятлари бўйича имкон бўлса, юқорида қайд этилган чоралар, шиналарни ажратиш ёки кабеллар, симлар ишлар бажариладиган коммутация аппаратларидан ёки қурилмалардан ажратиш билан алмаштирилиши мумкин.

Сим ва кабель учларини ажратиб олиш ёки шиналарни ажратишни таъмирловчи ходимлар жумласидан бўлган электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга шахс ишга қуювчи раҳбарлиги остида бажариши мумкин. Иш жойи яқинидаги бехосдан тегиб кетиш мумкин бўлган ток ўтказувчи қисмлардан кучланиш олиниши ёки улар тўсилган бўлиши керак.

8. Контактларини кўриш имкони бўлмаган (тортиб чиқарилмайдиган турдаги автоматлар, пакетли ўчиргичлар, ёпиқ ишланган рубильниклар ва бошқалар) 1000 В гача кучланишли коммутация аппаратларининг ўчирилган ҳолати уларнинг қисқичларида ёки чиқувчи шиналарда, симларда ёхуд ушбу коммутация аппаратлари ёрдамида уланадиган ускуналар қисқичларида кучланиш йўқлигини текшириш орқали аниқланади.

2-§. Плакатларни осиш, иш жойини тўсиш

9. Иш жойини тайёрлаш жараёнида керакли узишлар амалга оширилганидан сўнг 1000 В дан юқори кучланишли узилган ажраткичлар, бўлгичлар, юклама ўчиргичларининг узатмаларида, уларни масофадан бошқариш тугмалари ва калитларида, 1000 В гача кучланишли коммутация аппаратурасида (автоматлар, рубильниклар, ўчиргичлар) «УЛАНМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» плакати, ишга ижозат бериш учун узилган ҲЛ ва КЛларда эса «УЛАНМАСИН! ЛИНИЯДА ИШ БАЖАРИЛМОҚДА!» плакати осиб қўйилиши шарт.

Оператив штанга билан бошқариладиган ажраткичларда плакат тўсиқларга, қутбли узатмали ажраткичларда эса ҳар бир қутб узатмасига осиб қўйилиши зарур.

КТҚнинг ячейкаларида плакатлар мазкур Қоидаларга 10-илованинг 3-боби «Комплект тақсимлаш қурилмаларига хизмат кўрсатиш» талабларига мувофиқ осиб қўйилади.

Ажраткичларнинг пневматик узатмаларида ҳаво беришни ёпадиган клапанларига «ОЧИЛМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» плакати осиб қўйилади.

Автоматлари, ўчиргичлари ёки рубильниклари бўлмаган 1000 В гача кучланишли уланмаларда плакатлар сақлагичлар олиб қўйилган ва уларни қайта ўрнатиш билан кучланиш бериш мумкин бўлган жойда осиб қўйилиши керак.

10. Ишларни бажариш учун ҲЛ ва КЛни узган автоматлар, рубильниклар ва бошқа ажраткичларнинг узатмаларига, ишлаётган бригадалар сонидан қатъи назар, битта «УЛАНМАСИН! ЛИНИЯДА ИШ БАЖАРИЛМОҚДА» плакати осилиши керак. Бу плакат иш жойини тайёрлашга, ишга ижозат беришга фармойиш берувчи ва линияда ишлаётган бригадалар сонини ҳисобга олувчи тезкор ходимнинг кўрсатмаси бўйича осиб қўйилади ва ечиб олинади.

Электр қурилмасининг линия ажраткичида ва унга тааллуқли бўлган линияда бир вақтда ишланган тақдирда, «УЛАНМАСИН! ТАРМОҚДА ИШ БАЖАРИЛМОҚДА!» плакатлари схема бўйича унга яқин жойлашган, улар орқали линия ажраткичига кучланиш бериш мумкин бўлган ажраткичларнинг узатмаларига осиб қўйилади.

11. Ишларни бажариш вақтида бехосдан тегиб кетиш мумкин бўлган ўчирилмаган ток ўтказувчи қисмлар тўсиб қўйилиши шарт. Вақтинча тўсиқ учун шчит (пардалар), экранлар ва шунга ўхшаш ёғочдан ёки бошқа изоляцияловчи материаллардан ясалган тўсиқлар қўлланиши мумкин. Вақтинчалик тўсиқлар билан ток ўтказувчи қисмларгача масофа 1-жадвалнинг 2-устунида кўрсатилганидан кам бўлмаслиги шарт. 6 — 15 кВ кучланишли электр қурилмаларида бу масофа зарур бўлганда 0,35 метргача камайтирилиши мумкин.

Вақтинча тўсиқларнинг зарурлиги, уларнинг тури, ўрнатиш усули маҳаллий шароитга ва иш хусусиятларига қараб, жавобгар раҳбар ва иш жойини тайёрлашни бажараётган шахс томонидан аниқланади. Тўсиқлар алоҳида эҳтиёткорлик билан жавобгар раҳбар иштирокида ўрнатилади.

Вақтинча тўсиқларга «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» плакати маҳкамлаб қўйилиши лозим.

12. Конструкцияси уларнинг хавфсиз ўрнатилишини таъминлайдиган турғун ва ишончли маҳкамланадиган махсус кўчма тўсиқларни, қафаслар, қийшайтириб ясалган шчит ва бошқаларни қўллашга рухсат этилади.

13. 15 кВ гача кучланишли электр қурилмаларида ҳамда ток ўтказувчи қисмларни шчитлар билан тўсиб бўлмайдиган ҳолларда, узилган ва кучланиш остида турган ток ўтказувчи қисмлар (масалан, узилган рубильникнинг, ажраткичнинг контактлари) орасига жойлаштириладиган изоляцияловчи қопламадан фойдаланишга рухсат этилади. Бу изоляцияловчи қопламалар кучланиш остидаги ток ўтказувчи қисмларга тегиб туриши мумкин.

Қопламаларни кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида V ва IV гуруҳга, 1000 В гача бўлган қурилмаларда IV ва III гуруҳга эга (улардан бири тезкор, бошқаси таъмирловчи ходимлар жумласидан бўлиши мумкин) икки шахс диэлектрик қўлқоп ва изоляцияловчи штангадан ёки ҳимоя кўзойнагини қўллаб, изоляцияловчи қисқичдан фойдаланиб ўрнатиши ва олиб қўйиши лозим.

14. Ёпиқ электр қурилмаларида ерга улагич пичоқлар уланиб ёки кўчма ерга улагич ўрнатилганидан сўнг иш жойи билан қўшни ва унинг рўпарасидаги ячейкаларнинг тўрли ёки яхлит тўсиқларига «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» плакатлари осиб қўйилиши шарт.

Бундай тўсиқлари бўлмаган иш жойи яқинидаги ячейкада ҳамда қўшни ва рўпарадаги ячейкаларда, шунингдек, ходимларнинг киришлари тақиқланган йўлкалар худди шундай плакатлар билан жиҳозланган шчитлар (пардалар) билан тўсиб қўйилиши керак. Кўчма шчитлар шундай жойлаштирилиши керакки, бунда хавф пайдо бўлган тақдирда, улар ходимларнинг чиқиб кетишига тўсқинлик қилмаслиги керак.

15. ОТҚда пойдеворга ва алоҳида конструкциялар устига ўрнатилган ускуналарда ердан туриб иш бажарилганда, иш жойи (ўтиш учун йўлак қолдирилиб) ичкарига қаратиб «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» плакатлари осиб қўйилган изоляцияли электр сим ёхуд ўсимлик ёки синтетик толадан ишланган йўғон арқон билан тўсиб қўйилиши керак.

Йўғон арқонни осиш учун иш жойи зонасига кирмайдиган контрукциялардан улар тўсилган майдон чегарасидан ташқарида қолиши шарти билан фойдаланишга рухсат этилади.

Линия ажраткичларидан ташқари ОТҚнинг барчасидан кучланиш олинганида, линия ажраткичлари тўсилган майдон ташқарисига қаратиб осиб қўйилган «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» плакатлари осилган йўғон арқон билан тўсиб қўйилиши лозим.

16. ОТҚнинг кучланиш бор бўлган қўшни участкаларига ўтиш мумкин бўлган жойдаги конструкцияларнинг участкаларига яхши кўринадиган «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» плакатлари ўрнатилиши керак. Бу плакатлар электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган тезкор таъмирловчи ёки таъмирлаш ходимларидан бўлган шахс томонидан ижозат берувчининг раҳбарлиги остида ўрнатилиши мумкин.

Кўтарилиш рухсат этилган конструкцияларга қўшни бўлган конструкциялар пастида «ЧИҚМА! ЎЛДИРАДИ!» плакати осилиши шарт.

Кўтарилиш рухсат этилган кўчмас нарвонлар ва конструкцияларга «ШУ ЕРДАН ЧИҚИЛСИН!» плакати осиб қўйилиши керак.

17. Электр қурилмаларида ҲЛ дан ташқари тайёрланган барча иш жойларига ерга улагич ўрнатилиши ва иш жойи тўсилишидан кейин «ШУ ЕРДА ИШЛАНСИН!» плакати осиб қўйилиши лозим.

18. Ишлаш вақтида ходимларга тўсилган майдончалар ташқарисига ўтиш, ўрнатилган вақтинча тўсиқ ва плакатларни олиб қўйиш ёки жойини ўзгартириш тақиқланади. Барча плакатлар фақат тезкор ходимларнинг фармойиши бўйича осиб ва олиб қўйилади.

3-§. Кучланиш йўқлигини текшириш

19. Электр қурилмаларидаги кучланиш олинганда бажариладиган барча турдаги ишларни бошлашдан олдин ишланадиган участкада кучланиш йўқлигини текшириш зарур. Электр қурилмасининг ишлаш учун узилган қисмида кучланиш йўқлигини текшириш тақиқловчи плакатлар осилганлигидан кейин ижозат берувчи томонидан амалга оширилиши лозим.

20. Электр қурилмасида кучланишнинг йўқлиги фойдаланишдан олдин соз ҳолатда эканлиги махсус асбоблар орқали ёки яқинда жойлашган кучланиш остидаги ток ўтказувчи қисмларга яқинлаштириб аниқланган, заводда ишлаб чиқарилган кучланиш кўрсаткичи ёрдамида текширилиши керак.

Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида кучланиш кўрсаткичидан диэлектрик қўлқопларда фойдаланиш зарур.

Кучланиш кўрсаткичининг яроқли эканлигини иш жойида текшириб кўриш учун яқин орада аввалдан кучланиш остида турган ток ўтказувчи қисмлар ёки бошқа имкони бўлмаган тақдирда, уни бошқа электр қурилмасида аввалдан текшириб қўйишга рухсат этилади.

Агар бундай йўл билан текшириб қўрилган кучланиш кўрсаткичи тушириб юборилган ёки зарбага (қаттиқ силкинишга) учраган бўлса, уни қайта текширмасдан туриб қўллаш тақиқланади.

Узилган ускуналарда кучланиш йўқлигини барча фазаларда, ўчиргич ва ажраткичда эса олтита кириш қисқичларининг барчасида текшириш керак.

Агар иш жойидаги электр занжирида узилиш бўлса, кучланиш йўқлиги узилган жойнинг иккала тарафидаги ток ўтказувчи қисмларда текширилади.

Доимий тўсиқлар бевосита кучланиш йўқлигини текширишдан олдин очилиши ёки олиниши керак.

21. Кучланиши 35 кВ ва ундан юқори бўлган электр қурилмаларида кучланиш йўқлигини текшириш учун, шунингдек, изоляцияловчи штангадан ҳам фойдаланиш мумкин, бунинг учун уни ток ўтказувчи қисмларга бир неча марта теккизиб кўриш лозим, бунда чирсиллаш ва учқун чиқмаслиги кучланиш йўқлигидан далолат беради.

Кучланиши 220 кВ гача бўлган ОТҚда кучланиш йўқлигини кучланиш кўрсаткичи ёки штанга билан фақат қуруқ об-ҳаво шароитида текширишга рухсат этилади. Нам об-ҳаво шароитида кучланиш йўқлигини мавжуд схемани синчиклаб кузатиш орқали текширишга рухсат этилади. Бундай ҳолларда чиқиб кетаётган линияда кучланиш йўқлиги тезкор ходим ёки диспетчер томонидан тасдиқланади.

Агар схемани текширишда, шиналарда ёки ускуналарда кучланиш борлигини тасдиқловчи тожланиш ёки линия ажраткичларини узиш пайтида унинг контактлари орасида линияда кучланиш борлигидан дарак берувчи учқун чиқаётганлиги аниқланса, схемани қайтадан текшириб чиқиш ва линиянинг ҳолати тўғрисидаги мулоҳазаларни тезкор ходимга ёки диспетчерга етказиш зарур.

Барча кучланишдаги КТП ва ТКТҚда кучланиш йўқлигини турли об-ҳаво шароитида фойдаланишга мўлжалланган махсус кўрсаткич бўлмаган ҳолларда, нам об-ҳаво шароитида мавжуд схема бўйлаб синчиклаб кузатиш йўли билан текшириб кўришга рухсат этилади.

Мавжуд схема бўйлаб кузатиш пайтида ҲЛ ва КЛ киришларида кучланиш йўқлиги ушбу линия тезкор бошқаруви остида бўлган ходимлар томонидан тасдиқланади.

ҲЛларда схема бўйлаб жойида кузатиш унинг йўналишини ва ташқи белгиларини текширишдан, шунингдек, таянчдаги белгиларни линияларнинг диспетчерлик номларига мувофиқлигини текширишдан иборат.

22. 6 — 20 кВ кучланишли ҲЛнинг ёғоч ва темир бетон таянчларида ҳамда телескопик минора устида ишланганда, сиғим токи оқиши принципига асосланган кучланиш кўрсаткичи билан кучланиш йўқлигини текширишда унинг етарлича сезгирлиги таъминланиши шарт. Бунинг учун кўрсаткичнинг ишчи қисмининг кўндаланг кесими 4 мм 2 дан кам бўлмаган сим билан ерга уланиши керак.

23. Симлари турли сатҳларда осилган ҲЛларда кучланиш йўқлигини кучланиш кўрсаткичи ёки штанга билан текшириш ва ерга улагичларни ўрнатиш, энг пастки симдан бошлаб, пастдан юқорига қаратиб амалга оширилиши лозим. Горизонтал осилган симларда эса текширишни энг яқин жойлашган симдан бошлаш керак.

24. 1000 В гача кучланишли электр қурилмаларида кучланиш йўқлиги ҳам фазалар орасида, ҳам ҳар бир фаза билан ускунанинг ерга уланган корпуси ёки ерга уланадиган (ноль сими) сими орасида текширилиши керак. Аввалдан текширилган вольтметрни қўллашга рухсат этилади. Назорат лампаларини қўллаш тақиқланади.

25. Аппаратлар, блокировка қурилмалари, доимий уланган волътметрлар ва бошқа мосламаларнинг ўчганлик ҳолати ҳақида сигнал берувчи қурилмалар фақат қўшимча воситалар бўлиб ҳисобланади ва уларнинг кўрсаткичлари ёки ҳаракатларига асосланиб кучланиш йўқлиги ҳақида хулоса чиқариш мумкин эмас.

Сигнал берувчи қурилмаларнинг кучланиш борлигини кўрсатиши ушбу қурилмага яқинлашиш мумкин эмаслигидан далолат беради.

26. Подстанцияларнинг электр қурилмаларида ва ТҚда кучланиш йўқлигини кучланиши 1000 В дан юқори электр қурилмаларида тезкор ёки тезкор таъмирловчи ходимлардан бўлган электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга, 1000 В гача қурилмаларда камида III гуруҳга эга булган шахснинг якка ўзи текширишига рухсат этилади.

ҲЛларда кучланиш йўқлигини текширишни кучланиши 1000 В дан юқори ҲЛда камида IV ва III гуруҳга, кучланиши 1000 В гача бўлган ҲЛда — III гуруҳга эга бўлган икки шахслар амалга оширишлари керак.

4-§. Ток ўтказувчи қисмларни ерга улаш. Умумий талаблар

27. Ток ўтказувчи қисмларни ерга улаш иш жойига янглишиб кучланиш берилганда, ишловчиларни электр токидан жароҳатланишдан ҳимоялаш мақсадида бажарилади.

28. Ток ўтказувчи қисмларга ерга улагичлар бевосита кучланиш йўқлиги текширилганидан сўнг ўрнатилиши керак. Кўчма ерга улагичлар аввал ерга, ундан кейин кучланиш йўқлиги текширилигандан сўнг ток ўтказувчи қисмларга уланиши лозим.

Кўчма ерга улагичларни олиш тескари тартибда: аввал ток ўтказувчи қисмлардан, сўнгра ердан ажратиб олиб амалга оширилади.

29. Кучланиши 1000 В дан юқори электр қурилмаларида кўчма ерга улагични ўрнатиш ва ечиб олиш операциялари диэлектрик қўлқопда, изоляцияловчи штангани қўллаган ҳолда бажарилиши керак. Ўрнатилган кўчма ерга улагич қисқичларини маҳкамлаш штанга ёрдамида ёки бевосита қўлда диэлектрик қўлқоп кийиб бажарилиши керак.

Ерга улаш учун бу мақсадларга мўлжалланмаган симлардан фойдаланиш, шунингдек, ерга улагични бураб улаш тақиқланади.

5-§. Подстанцияларнинг электр қурилмаларида ва тақсимлаш қурилмаларида ток ўтказувчи қисмларни ерга улаш

30. Кучланиши 1000 В дан юқори электр қурилмаларида иш олиб бориш учун узилган участкага қайси томондан кучланиш берилиши мумкин бўлган барча фазаларга, қутбларга ерга улагич ўрнатилиши шарт. Ишларни бажариш учун узилган йиғма шиналар бундан мустасно, уларга битта ерга улагични ўрнатиш етарлидир.

ТҚда ишланганда, ушбу қурилмани таъминловчи линиянинг қарама-қарши учларида ерга улагични ўрнатиш талаб этилмайди. Бунда ишларни бажариш жараёнида ерга улагични олиб ишлаш зарур бўлган ҳоллар бундан мустасно.

Ўрнатилган ерга улагичлар бевосита ишлар бажарилаётган ток ўтказувчи қисмлардан ўчиргичлар, ажраткичлар, бўлгичлар ёки юклама ўчиргичларининг ўчирилиши, сақлагичларнинг олиб қўйилиши, шиналар ёки симларнинг демонтаж қилиниши билан ажратилиши мумкин.

31. Бевосита иш жойидаги ток ўтказувчи қисмларда ушбу қисмлар токдан жароҳатланишга олиб келадиган илашган кучланиш (потенциал) остида қолиши мумкин бўлса ёки уларга бегона манбадан (пайвандлаш аппарати, ёритиш тармоқлари ва шунга ўхшаш) кучланиши 42 В ўзгарувчан ва 110 В ўзгармас ток берилиши эҳтимоли бўлса, қўшимча ерга улагичлар ўрнатилиши лозим.

32. Ток ўтказувчи қисмларга ўрнатилган кўчма ерга улагичлар кўзга кўринадиган узилиш билан кучланиш остидаги ток ўтказувчи қисмлардан ажратиб қўйилиши лозим. Ерга улагичлар бўёқдан тозаланган жойга ўрнатилиши керак.

33. ЁТҚда кўчма ерга улагичлар ток ўтказувчи қисмларнинг улаш учун белгиланган жойларига ўрнатилиши керак. Бу жойлар бўёқдан тозаланиб, қора қалин чизиқ билан белгилаб қўйилади.

ЁТҚ ва ОТҚдаги кўчма ерга улагичларни ерга улаш магистралига ёки ерга уланган конструкцияларга улаш жойлари бўёқдан тозаланган ва маҳкамлаш учун мослашган бўлиши лозим.

34. Ерга улагични ўрнатишнинг имкони бўлмаса ёки конструкциясига кўра ўрнатиш хавфли бўлган электр қурилмаларида (масалан, айрим тақсимловчи қутиларда, алоҳида турдаги КТҚда) янглишиб иш жойига кучланиш берилишига йўл қўймаслик учун иш жойини тайёрлашда қўшимча хавфсизлик чоралари кўрилиши шарт. Ушбу чораларга: ўчирилган аппаратлар ва узатмаларни қулфлаб қўйиш; ажраткичлар, рубильниклар, автомат ва бошқаларнинг юқори контактларини ёки пичоқларини резинали қалпоқ ёки изоляция материалидан ясалган қаттиқ тўшама билан тўсиш; коммутация аппарати билан кетма-кет уланган сақлагичларни олиб қўйиш ва бошқалар киради.

Бу техник чора-тадбирлар эксплуатацияга оид маҳаллий йўриқномада кўрсатилиши шарт. Кўрсатилган қўшимча чораларни бажариш имкони бўлмаган тақдирда, бевосита иш жойига ТҚнинг, шчитнинг, йиғманинг таъминловчи линиянинг учлари тармоқдан узилиши шарт.

Бундай электр қурилмаларининг рўйхати электр хўжалиги учун жавобгар шахс томонидан аниқланади ва тасдиқланади.

35. Ушбу қурилмада электр майдон таъсирида кучланиш пайдо бўлмаслик шарти билан ва бегона манбадан ёки тескари трансформация йўли билан бу қурилмага кучланиш берилиши мумкин бўлган симлар, кабеллар ва шиналар барча тарафдан ажратиб қўйилган ҳолларда, ушбу электр қурилмаларида ишларни бажаришда ерга улагич ўрнатиш талаб этилмайди. Ажратилган кабелларнинг учлари бундай ҳолларда бир-бири билан қисқа туташтирилган ва ерга уланган бўлиши шарт.

36. Кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмаларида ТҚнинг, шчитларнинг йиғма шиналарида ва ушбу шиналарнинг йиғмаларида (изоляция билан қопланган симлардан ясалган шиналардан ташқари) кучланиш олиниб ишланганда, бу шиналарга ерга улагич ўрнатилиши керак. Ушбу ТҚ, шчитлар, йиғмаларнинг уланмаларига ва улардан таъминланувчи ускуналарга ерга улагич ўрнатиш зарурати ва имкони наряд, фармойиш берувчи шахс томонидан белгиланади (мазкур Қоидаларнинг 60-банди ).

37. 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида:

ерга уловчи пичоқларни тезкор ёки тезкор-таъмирловчи ходимлар жумласидан бўлган камида IV гуруҳга эга бўлган битта шахс якка ўзи бажаришига рухсат этилади;

кўчма ерга улагичларни ўрнатиш электр хавфсизлиги бўйича камида IV ва III гуруҳга эга бўлган тезкор ёки тезкор-таъмирловчи ходимлардан бўлган икки шахс томонидан бажарилиши керак. Камида III гуруҳга эга бўлган иккинчи шахс таъмирловчи ходимлар жумласидан бўлиши ва у электр қурилмасининг схемаси билан танишиб чиққан ҳамда йўл-йўриқ олган бўлиши керак;

ерга уловчи пичоқларни узиш ва кўчма ерга улагични олиш тезкор ёки тезкор-таъмирловчи ходимлар жумласидан бўлган камида III гуруҳга эга битта шахс томонидан бажарилиши мумкин.

38. 1000 В гача кучланишли электр қурилмаларида ерга улагични ўрнатиш ва олиб ташлаш бўйича барча операцияларни тезкор ёки тезкор-таъмирлаш ходимларидан бўлган, электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган битта шахс бажаришига рухсат этилади.

39. Агар бажарилаётган ишнинг хусусиятига кўра талаб этилса (масалан, изоляция қаршилигини ўлчаш ва шунга ўхшаш), иш жойини тайёрлаш вақтида ўрнатилган ерга улагичларни вақтинча олиб туришга рухсат этилади. Бунда иш жойи мазкур Қоидаларнинг талабларига тўла мос равишда тайёрланиши керак ва фақат ишни бажариш вақтида халақит бериши мумкин бўлган ерга улагичлар олиб қўйилади.

Ерга улагичларни вақтинча олиб туриш ва қайта ўрнатиш тезкор ходим ёки унинг кузатуви остида электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган бригада аъзоси томонидан бажарилади.

Маҳаллий тезкор ходимлари бўлмаган кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида ерга улагични вақтинча олиб туриш ва қайта ўрнатиш ижозат берувчи шахс бўлмаган ҳолларда жавобгар раҳбар ёки иш бажарувчи, ёки унинг кузатуви остида камида III гуруҳга эга бўлган бригада аъзоси томонидан бажарилиши мумкин.

Нарядни топшириш пайтида ерга улагични вақтинча олиб туришга рухсат, унинг «Алоҳида кўрсатмалар» сатрида бу операция қаерда ва қайси мақсадлар учун талаб қилиниши тўғрисида ёзиб қўйилади.

6-§. Электр узатиш ҳаво линияларини ерга улаш

40. Кучланиши 1000 В дан юқори ҲЛ тақсимловчи қурилмаларнинг барча узилган жойларида ва секцияга ажратадиган коммутация аппаратлари олдида ерга уланиши керак. Қуйидаги ҳолларда:

шохобланган 35 кВ ва ундан юқори кучланишли ҲЛнинг иккала учидан ерга уланишига ва шу подстанцияларда ерга улагичлар тармоқдан узилган линия ажраткичларидан кейин (подстанция томонидан) ўрнатилиши шарти билан ерга уламасликка рухсат этилади;

6 — 20 кВ кучланишли ҲЛни фақат битта ТҚда ёки секцияга ажратувчи битта аппарат олдида ёки бу қурилмага яқин жойда ерга улагич қурилмаси бўлган таянчдаги секцияга ажратувчи аппарат олдида ерга улашга рухсат этилади. Ушбу кучланишдаги бошқа ТҚда ва ҳаво линияси тармоқдан узилган жойдаги секцияларга ажратувчи коммутация аппаратлари олдида ҲЛга иш жойи билан ТҚ ўртасида ёки секцияга ажратувчи коммутация аппаратлари оралиғида ерга улагич ўрнатиш шарти билан ҲЛни ерга уламасликка рухсат этилади. Ерга улагичлар ерга улаш қурилмаси бўлган таянчларда ўрнатилади. 1000 В гача кучланишли ҲЛ учун ерга улагич фақат иш жойида ўрнатилиши етарлидир.

41. ҲЛнинг алоҳида фазаларини таъмирлашда ТҚда ўчирилган фаза симини ерга улаш тақиқланади.

42. 40-бандда кўрсатилган ерга улагичларга қўшимча равишда ҳар бир бригаданинг иш жойидаги симлар, зарур бўлганда эса трослар ҳам ерга уланиши керак.

Тармоқдан узилган ва ерга уланган 35 кВ ва ундан юқори кучланишли ҲЛнинг бир фазасида ёки навбат билан ҳар бир фазасида ишланганда, иш жойида фақат иш бажарилаётган фаза симини ерга улашга рухсат этилади. Бунда қолган ерга уланмаган фазаларга мазкур Қоидаларга 7-илованинг 1-жадвали 2-устунида кўрсатилгандан кам масофага яқинлашиш тақиқланади.

35 кВ ва юқори кучланишли ҲЛлардаги бошқа ишларда, шунингдек, кучланиши 35 кВ дан паст ҲЛлардаги барча ишларда ҳамма фазаларнинг симлари иш жойида ерга уланиши керак.

43. Бир занжирли ҲЛларда иш жойидаги ерга улагични иш бажарилаётган таянчга ёки унга қўшни таянчга ўрнатиш зарур. Ерга улагичларни уларнинг орасидаги масофа 2 км дан ошмаслиги шарти билан бригада ишлаётган ҲЛ участкасининг иккала томонидан ўрнатишга рухсат этилади.

44. Кучланиш остидаги бошқа ҲЛ билан кесишган оралиқдаги ҲЛ симларида ишлар бажарилганда (мазкур Қоидаларнинг 46-банди ), ерга улагич иш бажарилаётган таянчга ўрнатилиши лозим.

Агар бу оралиқда сим ёки трос алмаштирилаётган ёки янгидан тортилаётган бўлса, алмаштирилаётган сим ҳам, трос ҳам, янгидан тортилаётган сим ҳам кесишган жойнинг иккала тарафидан ерга уланиши шарт.

45. Таянчдан изоляцияланган яшин қайтаргич тросларида ёки ушбу троссга 1 метрдан кам масофага яқинлашиш талаб этиладиган таянч конструкцияларидаги ишларни бажаришда трос ерга уланиши керак. Ерга улагич таянчдан туриб трос изоляция қилинган тарафдаги оралиққа қаратиб ёки ушбу оралиқда ўрнатилиши зарур.

Агар ушбу оралиқда муз эритиш кўзда тутилган бўлса, унда иш бошлашдан олдин трос тармоқдан узилиши ва унга қайси томондан кучланиш берилиши мумкин бўлса, шу томонлардан ерга уланиши зарур.

46. Иш жойидаги электр занжирини узишдан аввал (симларни, тросларни бўлаклаб олиш, секцияга ажратувчи ажраткични узиш) узиладиган жойнинг иккала томонидан ерга улагич ўрнатилиши керак.

47. Кўчма ерга улагичларни қуйидагиларга улаш керак:

металлдан ясалган таянчларда — унинг элементларига;

ерга улаш сими билан жиҳозланган темир-бетон ёки ёғоч таянчларда ерга уловчи симларга, уларнинг бутунлиги текширилганидан сўнг.

Темир-бетон таянчларда кўчма ерга улагични таянчнинг арматурасига ёки таянчнинг арматура билан боғлиқ бўлган металл элементларига улашга рухсат этилади.

Нейтрали ерга уланган 1000 В гача кучланишли электр тармоқларида ноль симни қайта ерга улаш бажарилган ҳолларда, кўчма ерга улагичларни ноль симга улашга рухсат этилади.

Кўчма ерга улагичларнинг ерга уловчи симларига ёки конструкцияга улаш жойлари бўёқдан тозаланган бўлиши лозим.

Барча ҲЛларда иш жойидаги кўчма ерга улагичларни чуқурлиги 0,5 метрдан кам бўлмаган чуқурликда ерга киритилган махсус ерга улагичга ёки маҳаллий шароитларга қараб бошқа турдаги ерга улагичларга улаш мумкин.

48. 1000 В гача кучланишли ҲЛларда ишлар таянчлардан ёки изоляцияловчи бўғини бўлмаган телескопик миноралардан туриб бажарилганда, ерга улагичлар таъмирланаётган симлар билан бир қаторда, ушбу таянчларга осилган барча симларга, шу жумладан телемеханика ва радиотрансляция симларига ҳам ўрнатилиши керак.

49. ҲЛ симлари турли баландликларда осилган бўлса, ерга улагич энг пастдаги симдан бошлаб, пастдан юқорига қараб ўрнатилиши, горизонтал осилганида эса — энг яқин турган симдан бошлаб ўрнатилиши керак.

50. Илашган кучланиш зонасидан ўтадиган ёки бошқа занжирлари кучланиш остида турган кўп занжирли линиянинг узилган занжиридаги симларда (тросларда) таянчда туриб олиб бориладиган ишларда, ерга улагич ишлар бажарилаётган ҳар бир таянчга ўрнатилиши керак.

Илашган кучланиш зонаси — бу ҲЛ ўқидан 110 кВ кучланишли ҲЛ учун — 100 метр, 220 кВ кучланишли ҲЛ учун — 150 метр, 500 кВ кучланишли ҲЛ учун 200 метр масофада ХЛ бўйлаб икки тарафидан вертикал текислик билан чегараланган ер участкаси ва ҳаво фазосидаги 110 кВ ва ундан юқори кучланишли ўзгарувчан ток ҲЛнинг узунаси бўйича зона.

51. Илашган кучланиш зонасида изоляцияловчи бўғини бўлмаган телескопик минорадан ёки одамларни кўтариш учун ишлатиладиган бошқа механизмлардан туриб симларда (троссларда) ишлар бажарилганда, уларнинг ишчи майдончалари кўчма ерга улагич ёрдамида сим (тросс) билан уланиши, минора ёки механизмнинг ўзи эса ерга уланиши керак. Бунда сим (тросс) яқин турган таянчда ерга уланиши керак.

52. ҲЛда кўчма ерга улагичларни ўрнатиш ва таянчларга ўрнатилган ерга улагич пичоқларни улаш 1000 В дан юқори кучланишли ҲЛда электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга ва 1000 В гача кучланишли ҲЛда камида III гуруҳга эга бўлган тезкор ёки тезкор-таъмирловчи ходимлар жумласидан бўлган шахслар, улардан бири иш бажарувчи, иккинчиси эса электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бригада аъзоси томонидан бажарилиши керак. Кўчма ерга улагичларнинг камида III гуруҳга эга бўлган икки шахс томонидан ечиб олинишига рухсат берилади.

Ерга улагични ўрнатишда ва ечиб олишда бу операцияларни бажарувчи икки шахсдан бири, шу жумладан иш бажарувчи ҳам ерда туриши мумкин.

Ерга улагич пичоқларни узишни тезкор ёки тезкор-таъмирловчи ходимлардан бўлган, электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган битта шахс амалга оширишига рухсат этилади.

7-§. Ерга улагичларни сақлаш ва ҳисобини юритиш

53. Кўчма ерга улагичлар комплекти рақамланган бўлиши ва улар учун ажратилган жойда сақланиши лозим. Кўчма ерга улагичларни илиб қўйиш ёки тахлаб қўйиш учун ажратилган махсус жойлар уларнинг комплектларида кўрсатилган рақамларга мос рақамлар билан таъминланган бўлиши керак.

54. Кўчма ерга улагичларни ўрнатиш ва ечиб олиш, ерга улагич пичоқларни улаш ва узиш тезкор ёки мнемоник схемаларда, тезкор журналда ва нарядда акс эттирилиши шарт.

Барча кўчма ерга улагичлар уларнинг турган жойлари кўрсатилган ҳолда рақамлари бўйича ҳисобга олиниши керак.

Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига 10-ИЛОВА

Алоҳида ишларни бажаришда хавфсизлик техникаси қоидалари

1-боб. Электр двигателларни эксплуатация қилиш

1. Электр двигателларга ёки айланувчи қисмларга ва улар орқали ҳаракатга келтириладиган механизмларга тегиш билан боғлиқ ишларни бажаришда, электр двигателни тўхтатиш ва уни ишга тушириш қурилмасига ёки бошқариш калитига «УЛАНМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» плакатини осиб қўйиш зарур.

2. 1000 В дан юқори кучланишли электр двигателнинг ёки у орқали ҳаракатга келтириладиган механизмларнинг ток ўтказувчи ёки айланувчи қисмларига тегиш билан боғлиқ ишларни бажаришда, мазкур Қоидаларга 9-илованинг 4-бандига ва 10-иловага мувофиқ электр двигателдан кучланишни олиш лозим.

Электр двигателда ишланганда, ерга улагич кабелга (уни электр двигателдан ажратиб ёки ажратмасдан туриб) ёки унинг ТҚдаги уланмасига ўрнатилиши зарур.

Айланувчи қисмларга тегиш билан боғлиқ бўлмаган ёки улаш муфтаси ажратилган механизмлардаги ишларни бажаришда, электр двигателни таъминловчи кабелни ерга улаш зарур эмас.

Кучланиши 1000 В гача бўлган юқори кучланишли электр двигателларда ёки у орқали ҳаракатга келтириладиган механизмларда ишлашда, кучланишни олиш ва кабелнинг ток ўтказувчи қисмини ерга улаш мазкур Қоидаларга 9-илованинг 7 , 8 ва 36-бандларига мувофиқ бажарилиши лозим.

3. Насослар, тутун сўргич ва шамоллаткичларнинг электр двигателларида ишга ижозат беришдан олдин, агар электр двигателларга уланган механизмлар орқали уларда айланиш эҳтимоли мавжуд бўлса, бу механизмлардаги сурилма клапанлар ва шиберлар ёпиқ ҳолатда ва қулфланган, шунингдек, электр двигателларнинг роторларини тормозлаш чоралари кўрилган бўлиши керак.

4. Электр двигателларнинг айланувчи қисмлари ишлаб турган вақтда уларнинг тўсиқларини олиш ман этилади.

5. 1000 В дан юқори кучланишли электр двигателларни қўлда бошқариладиган ишга туширувчи аппарат ёрдамида улаш ва узиш операцияларини изоляцияланган таглик устида диэлектрик қўлқопдан фойдаланиб бажариш керак.

6. Ишлаб турган электр двигателнинг чўткали аппаратига хизмат кўрсатишни тезкор ходимлардан бўлган шахс ёки шу мақсадда ажратилган бундай ишларни бажаришга ўқитилган, электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган шахс бажаришига рухсат этилади. Бунда қуйидаги эҳтиёт чораларига риоя этилиши зарур:

ишни бош кийимда ва тугмалари тақилган махсус кийимда, кийим машинанинг айланувчан қисмларига тортилиб кетишидан эҳтиёт бўлиб бажариш;

диэлектрик калиш ёки резина гиламчадан фойдаланиш;

қўл билан бирданига икки қутбдаги ток ўтказувчи қисмларга ёки ток ўтказувчи ва ерга уланган қисмларга тегмаслик.

Айланаётган электр двигателидаги ротор ҳалқаларини силлиқлаш ишларини фақат изоляцияланган даста ёрдамида ҳимоя кўзойнагини тақиб бажариш керак.

7. Ишлаб турган катта тезликдаги электр двигателнинг ишлатилмаётган чулғами ва унинг таъминловчи кабели кучланиш остида деб ҳисобланиши керак.

2-боб. Автоматик узатмали ва масофадан бошқарилидиган коммутация аппаратларидаги (ўчиргичлар, юклама ўчиргичлари, бўлгичлар, қисқа туташтиргичлар, ажраткичларда) ишлар

8. Масофадан бошқариладиган коммутация аппаратларида ишга ижозат беришдан аввал:

узатманинг куч занжири, оператив ток занжирлари ва иситиш занжирлари узилиши;

ўчиргичларнинг бакига ёки пневматик узатмасига ҳаво узатувчи қувур ўтказгичдаги тамбалар ёпиқ ва қулфланган ҳолатга келтирилиши ҳамда улардаги ҳаво атмосферага чиқарилиб юборилиши, шу билан бирга, ҳаво чиқарувчи тиқин (клапан) очиқ ҳолатга ўтказилиши;

уловчи юк ёки уловчи пружиналар ишламайдиган ҳолатга келтирилиши;

масофадан бошқарувчи калитга «УЛАНМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» ва ёпиқ тамбаларга «ОЧИЛМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» плакатлари осиб қўйилиши керак.

9. Коммутация аппаратини созлаш пайтида топширилмаган наряд бўйича унинг уланиши ва узилишини синов тариқасида текшириб кўриш учун оператив ток занжирига, узатманинг куч занжири, сигнализация ва иситиш занжирига вақтинча кучланиш, шунингдек, ўчиргичга ва узатмага ҳаво беришга рухсат этилади.

Олиб қўйилган сақлагичларни ўрнатиш, узиб қўйилган занжирларни улаш ва ҳаво узатиш учун тамбаларни очиш, шунингдек, текшириб кўриш вақтида «УЛАНМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» ва «ОЧИЛМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» плакатларини олиш тезкор ходимлар ёки унинг рухсати билан иш бажарувчи томонидан амалга оширилади. Коммутация аппаратини текшириб кўриш учун масофадан улаш ёки узишни, созлашни ёки ростлашни бажараётган шахсга ёки унинг талаби асосида тезкор ходим бажаришига рухсат этилади.

Коммутация аппарати текшириб кўрилгандан сўнг иш яна давом эттирилиши зарур бўлган тақдирда, тезкор ходимлардан бўлган шахс ёки унинг рухсати асосида иш бажарувчи мазкур Қоидаларга 10-илова 8-бандига мувофиқ ишлашга ижозат олиш учун талаб этиладиган тадбирларни бажариши шарт.

10. Ишчи босим остидаги ҳаволи ўчиргичга фақат синаш ва созлаш (демпферларни созлаш, виброграмма олиш, симларни ўлчов асбобларига улаш ёки узиш, ҳаво чиқаётган жойларни топиш ва бошқалар) ишларини бажариш учун кўтарилишга рухсат этилади.

Тармоқдан узиб қўйилган ҳаво ўчиргичига ҳаво билан тўлдирилган ажраткичи ишчи босим остида бўлганда, кўтарилиш барча ҳолатларда қатъиян ман этилади.

11. Ҳаволи ўчиргичларнинг нам ўтказмаслигини (герметик ҳолатини) текшириш уни ишлаб чиқарган корхона йўриқномасига мувофиқ паст босимда бажарилади.

12. Ҳаволи ўчиргични синаш ва созлаш ишларини бажариш учун унга кўтарилишдан олдин қуйидагилар зарур:

оператив ток занжирларини узиш;

маҳаллий бошқарув тугмасини ва ишга тушириш клапанини блокировкалаш (масалан, ҳаво ўтказувчи қувурларни ечиб қўйиш, шкафларни қулфлаш ва бошқалар) ёки иш бажарувчининг кўрсатмаси бўйича фақат аниқ бир шахс (оператив ток улангандан сўнг) узиб-улаш операцияларини бажариши учун ишга қўйювчи йўл-йўриқ олган бригада аъзоларидан бир ходимни ўчиргич ёнига қўйиш.

Босим остидаги ҳаволи ўчиргичда одамлар бўлган вақтда бошқарув ва тақсимлаш шкафларидаги барча ишлар тўхтатилади.

13. Ҳаволи ўчиргични ишлатиб кўриш, созлаш ва синаш учун уни улаш ва ўчириш вақтида ўчиргич ёнида одамларнинг бўлиши тақиқланади.

Синаш ва созлаш учун ўчиргич билан операциялар бажарилишига буйруқни иш бажарувчи (ёки бригада аъзолари жумласидан бўлган ва иш бажарувчи томонидан вакил қилинган шахс) фақат бригада аъзолари ўчиргичдан хавфсиз масофага ёки беркиниш жойига узоқлаштирилганларидан сўнг бериши мумкин.

14. Одамларни ҳаво тўплагич ичида бўлиши билан боғлиқ ишга ижозат беришдан аввал қуйидагилар зарур:

ҳаво берилиши мумкин бўлган барча ҳаво қувурларининг сурилма клапанларини беркитиш, қулфлаб ёпиш, сурилма клапанларига «ОЧИЛМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» плакатини осиш;

ҳаво тўплагичдан босим остида бўлган ҳавони чиқариш, унинг юқори қисмидаги тиқинни ва пастдаги ҳаво чиқарувчи сурилма клапанни очиқ ҳолатда қолдириш;

ҳаво тўплагичдан ҳаво қувурини ажратиш ва унга қопқоқни ўрнатиш лозим.

15. Ўчиргичларнинг ва ҳаво тўплагичнинг бакларидаги манометрнинг ноль қийматини кўрсатиши уларда сиқилган ҳаво йўқлигини исботловчи ишончли далил бўлолмайди. Дарчага ўрнатилган қопқоқларни ечишда, болт ва гайкаларни бўшатишдан олдин ҳаво чиқарувчи тиқинларни (клапанларни) ёки сурилма клапанларни очиш йўли билан ҳақиқатан ҳам сиқилган ҳаво йўқлигига ишонч ҳосил қилиш зарур.

Ҳаво чиқарувчи тиқинларни (клапанларни) ёки сурилма клапанларни ёпишга фақат дарчага ўрнатилган қопқоқни маҳкамлаб ёпувчи барча болт ва гайкалар қотирилгандан сўнг рухсат берилади.

16. Компрессор қурилмасига Газ қувурлари, ҳаво қувурларининг кўчмас компрессор қурилмаларининг тузилиши ва хавфсиз ишлатиш қоидаларини биладиган электр хавфсизлиги бўйича III гуруҳга эга бўлган, шу қурилмага бириктирилган шахс хизмат кўрсатиши шарт.

3-боб. Комплект тақсимлаш қурилмаларига хизмат кўрсатиш

17. Аравача билан тортиб чиқариладиган ускуналари бўлган КТҚда шиналардан кучланишни олмасдан ва уларни ерга уламасдан туриб, шиналардан ёки тўғридан-тўғри КТҚларга уланган ускуналардан яхлит металл тўсиқ билан ажратилмаган шкаф бўлмалари ичига кириш тақиқланади.

18. Комплект тақсимлаш қурилмасининг шкаф бўлмаси ичида ишлаганда, аравачани қурилмаси билан тортиб чиқариб қўйиш, ток ўтказувчи қисмлари кучланиш остида қолган бўлмадаги тўсиқчани қулфлаб, «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» плакатини осиш зарур. Ишланаётган бўлмага «ШУ ЕРДА ИШЛАНСИН!» плакатини осиб қўйиш керак.

19. Ерга уловчи пичоқлар билан жиҳозланган КТҚларида, бошқа томондан кучланиш узатилишини истисно этувчи схемали уланмаларда бу пичоқларни шинага улашдан олдин кучланиш бор-йўқлигини шу жойнинг ўзида электр схемани кўздан бирма-бир кечириб текширишга рухсат этилади.

20. КТҚдан ташқарида ундан чиқувчи ҲЛ ва КЛларда ёки уларга уланган ускуналарда ишланганда, ўчиргични аравачаси билан тортиб чиқариш, юқоридаги тўсиқча ёки эшикчаларни қулфлаб қўйиш ва «УЛАНМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» ёки «УЛАНМАСИН! ЛИНИЯДА ИШ БАЖАРИЛМОҚДА!» плакатларини осиб қўйиш керак.

Чиқувчи ҲЛда ишланган тақдирда, КТҚ шкафларида ерга улагичларни ўрнатишда мазкур Қоидаларга 9-илованинг 40-банди талаблари эътиборга олиниши зарур.

21. КТҚларининг шкафлари ичида мазкур Қоидаларга 10-илованинг 20-бандидаги кўрсатмаларга мувофиқ ишлар бажарилганда қуйидагиларга рухсат этилади:

ерга улагич пичоқлар билан ўчиргичнинг аравачаси орасида блокировка бўлса, аравачани ушбу пичоқлар улангандан сўнг назорат ҳолатига ўрнатиш;

ерга улагич пичоқлар билан ўчиргичнинг аравачаси орасида блокировка бўлмаса, шунингдек, шкафлар ичида ерга улагич пичоқлар бўлмаган тақдирда, шу ҳолатда қулфлаб қўйиш шарти билан аравачани тортиб чиқарилган ҳолат билан назорат ҳолати оралиғидаги ҳолатга келтириш. Аравача уланманинг чиқиш қисмлари ерга уланганлиги ёки ерга уланмаганлигидан қатъи назар, оралиқ ҳолатда қолдирилиши мумкин.

22. КТҚларидан ташқарида ундан чиқувчи ҲЛ ва КЛларда ёки уларга уланган ускуналарда электр двигателлар билан уланган механизмларни ҳам қўшиб ҳисоблаганда иш олиб борилмаган ҳолларда ёки бу уланмага КТҚнинг шкафи ичида ерга улагич ўрнатилган бўлса, ўчиргичли аравачани назорат ҳолатига чиқариб, унинг бошқарув ва ҳимоя занжирида ишлашига ва ўчиргични текшириш учун ишлатиб кўришга рухсат берилади.

4-боб. Кабелли электр узатиш линияларида таъмирлаш ишлари

1-§. Ер қазиш ишлари

23. Кабеллар учун ҳандақлар ёки котлованларни қазишдан олдин ер қазиш ишлари олиб бориладиган ҳудудда ушбу ҳудуд тегишли бўлган ташкилот ёки корхонанинг ишларни бажариш учун ёзма рухсатини олиш ҳамда мавжуд ер ости иншоотлари, газ, сув қувурлари ва бошқа коммуникацияларнинг аниқ ўрнашган жойи тўғрисида кўрсатма олиш зарур.

Ер қазиш ишлари ер ости иншоотлари яқинида ва коммуникацияларнинг муҳофаза зонасида олиб борилган тақдирда, коммуникациялар эгаси бўлган корхона ёки ташкилот томонидан кўрсатиб берилган ишлаш шартлари бажарилиши лозим.

24. Кабеллар ўтган жойдан 1 метрдан кам масофада ер қазиш машиналаридан ва 5 метрдан кам масофада пона-болға ёки шунга ўхшаш куч билан урадиган механизмлардан фойдаланишга рухсат этилмайди.

Ер қазиш ишлари кабеллар устида бажарилганда, тупроқни юмшатиш учун парчалайдиган болғалардан ва уни қазиб чиқариш учун ер қазувчи машиналардан, шунингдек, лом ва киркалардан фойдаланиш учун фақат кабелгача энг камида 0,3 метр масофа қолишига қадар қазишга рухсат этилади. Ернинг қолган қатламидаги тупроқ белкурак ёрдамида олиб ташланиши керак.

Кабелларни эксплуатация қилувчи ходимларнинг назорати остида ер қазиш ишларини бошлашдан олдин ер қазиш ишларини бажарувчи ташкилот томонидан кабеллар ўтган чуқурликни ва уларнинг жойлашувини аниқлаш мақсадида тупроқнинг назорат учун қазилиши ва ер қазиш механизмларининг ишлаш чегараларини белгиловчи вақтинча тўсиқлар ўрнатилиши лозим.

25. Қиш фаслида тупроқни белкурак билан қазишни фақат тупроқ иситилгандан сўнг бошлаш мумкин. Бунда иссиқлик манбаини кабелга қадар 15 см масофагача яқинлаштириш мумкин.

26. Ер қазиш ишларини бажаришда кабелларнинг планида ва схемаларида қайд этилмаган қувурлар, ер ости иншоотлари аниқланса, аниқланган иншоотлар ва жисмларнинг хусусиятлари аниқланиши ва тегишли рухсатнома олинишига қадар ер қазиш ишларини тўхтатиб туриш ва бу ҳақда жавобгар раҳбарга маълум қилиш лозим.

27. Заҳарли газлар пайдо бўлиши билан ишлар дарҳол тўхтатилиши, ишчилар эса заҳарли газ билан ифлосланиш манбаи аниқланиши ва у бартараф этилишига қадар хавфли жойдан зудлик билан чиқариб юборилиши зарур. Заҳарли газлар пайдо бўлиши эҳтимоли мавжуд бўлганда, ер қазиш ишлари фақат ишловчилар газга қарши ниқоб билан таъминланиб, уларга газни аниқловчи индикатор берилгандан кейин давом эттирилиши мумкин. Бунда ишни бошлашдан олдин ишчиларга заҳарли газга қарши курашиш усуллари бўйича йўл-йўриқ берилиши керак.

28. Ўпирилиш хавфи бўлган бўш ёки нам тупроқли ерларда ҳандақлар қазилаётганда, уларнинг деворлари пухта маҳкамланиши керак.

Тўкилувчан тупроқли ерлардаги ишлар зовур деворларини мустаҳкамламасдан, аммо унинг четида табиий қиялик бурчагини сақлаган ҳолда бажарилиши мумкин.

29. Ер ости сувлари бўлмаган, табиий намликдаги тупроқ ерларда ва ер ости иншоотларига яқин жойлашган ерларда котлованларни ва ҳандақларни мустаҳкамланмаган тик деворларининг қуйидаги чуқурликдан оширмасдан қазишга рухсат этилади:

уйилган ва шағалли ерларда — 1 м;

қумлоқ тупроқли ерларда — 1, 25 м;

қумоқ тупроқли ва лойли ерларда — 1,5 м;

ўта зич ва қоя ости тупроқли ерларда — 2 м.

Қовушқоқ зич тупроқли ерларда тик деворли ҳандақларни роторли ва зовур қазувчи экскаваторлар ёрдамида мустаҳкамлагичларни ўрнатмасдан, 3 метргача чуқурликда қазишга рухсат этилади. Бу ҳолларда ишчиларнинг зовурларга тушишига рухсат этилмайди. Зовурларнинг ишчилар ичида бўлиши зарур бўлган жойларида мустаҳкамлагичлар ўрнатилиши ёки қияликлар барпо этилиши зарур.

Қиш фаслида ернинг музлаган қисмида (ернинг қуруқ тупроқ қисмидан ташқари) ер қазиш ишларини мустаҳкамлагичлар ўрнатмасдан бажаришга рухсат этилади.

30. Ер қазиш шароити мазкур Қоидаларга 10-илованинг 29-бандида кўрсатилгандан фарқ қиладиган ҳолатларда котлованлар ва ҳандақларни қазиш ишлари тик деворларни бўйи баравар тиргович ёрдамида мустаҳкамлаб ёки табиий қияликни сақлаган ҳолда, деворларни мустаҳкамламасдан бажарилади.

31. Деворлари мустаҳкамланмасдан мазкур Қоидаларга 10-илованинг 29-бандида кўрсатилгандан каттароқ чуқурликдаги зовур ва ҳандақлар қияликларининг энг катта қиймати мазкур Қоидаларга 7-илованинг 2- жадвали бўйича қабул қилинади.

32. Чуқурлиги 3 метргача бўлган котлованлар ва ҳандақларнинг тик деворлари мазкур Қоидаларга 7-илованинг 3-жадвалида келтирилган талабларга мувофиқ мустаҳкамланиши лозим.

33. Чуқурлиги 3 метргача бўлган котлованлар ва ҳандақларнинг мустаҳкамланиши одатда инвентарли бўлиши ва намунавий лойиҳаларга мувофиқ бажарилиши лозим.

34. Котлованлар ва ҳандақларнинг тахтадан ясалган мустаҳкамлагичлари тупроқни ўрага қайта солинишига кўра пастдан юқорига қараб ажратиб олинади.

Бир вақтнинг ўзида бирданига олинадиган мустаҳкамлагич тахталарнинг сони учтадан ошмаслиги, сочилувчан ва барқарор тупроқларда эса бир донадан ошмаслиги керак. Тахталарнинг олинишига қараб, бўшаган тирговичлар бошқа жойларга ўрнатилади. Бунда эски ўрнатилган тирговичлар фақат янгиси ўрнатилгандан кейингина олиб ташланади.

35. Ўралар, ҳандақлар ва котлованларни қазишда ишлатиладиган қурилиш материаллари ҳамда котлованлар ва ҳандақлардан чиқариб ташланаётган тупроқ иложи борича тўсилган жой ичига ёки йўловчилар ва транспортга халақит бермайдиган қилиб ундан четроққа жойлаштирилиши зарур.

36. Котлован, ҳандақ ва ўра қазиш ишлари бажарилаётган жой огоҳлантирувчи ёзув ва белгилар ўрнатилган тўсиқлар билан тўсилиши, тунги вақтда эса тўсиқларга огоҳлантирувчи чироқлар ўрнатилиши зарур.

37. Йўловчилар ва транспорт ўтиши учун ҳандақлар устига кўприкчалар ташланиши керак.

2-§. Кабель ва муфталарни осиш ҳамда маҳкамлаш

38. Очиқ муфталар ҳандақ устидан ташланган кўндаланг тахталарга сим ёки трос ёрдамида ўрнатилган мустаҳкам тўсинга осилиб, қути билан ёпилиши лозим. Қутининг бир томони ечиб олинадиган ва михсиз маҳкамланадиган бўлиши керак.

39. Кабелларни осиш учун қўшни кабеллардан, қувурлардан ва шунга ўхшаш материаллардан фойдаланиш ман қилинади.

40. Кабелларни шундай осиш керакки, улар кейинчалик жойидан силжимаслиги керак.

41. Қазиб очилган кабелни ёпувчи қутилар устига огоҳлантирувчи «ТЎХТА! КУЧЛАНИШ!» плакати осиб қўйилиши шарт.

3-§. Муфталарни очиш ва кабелни кесиш

42. Муфталарни очишдан ёки кабелни кесишдан олдин таъмирланиши керак бўлган кабель ҳақиқатан ҳам шу эканлигига, иш бажариш учун у узиб қўйилганлигига ва унда ишлашга ижозат бериш учун керакли барча техник тадбирлар бажарилганлигига ишонч ҳосил қилиш керак.

43. Иш жойида таъмирланиши зарур бўлган кабель қуйидагича аниқланиши керак:

кабель туннель, коллектор, канал ичидан иморат деворлари бўйлаб ўтказилган бўлса — уни трасса бўйлаб кузатиш билан, чизма ва схемалар бўйича кабелларнинг жойлашиш тартибини солиштириш ва кабеллардаги ёрлиқларни текшириш орқали;

кабель ер ичидан ўтказилган бўлса — уларнинг ердаги жойлашишини схемада кўрсатилган ҳолатларини солиштириш орқали. Бунинг учун олдиндан кабель тўпламидаги барча кабеллар кўзга кўринадиган қилиб, кабель тўпламига кўндаланг бўлган назорат ҳандағи (шурф) қазилиши керак.

44. Таъмирланиши зарур бўлган кабелни ишонч билан аниқлаб бўлмаган ҳолларда, кийдирма рамкаси бўлган кабель қидирувчи аппарат қўлланилиши керак.

45. Кабель линияларида кабелни кесишдан ёки уловчи муфтани очишдан олдин махсус пўлат игнали ёки кесувчи учли изоляцияловчи штангали мослама ёрдамида кучланиш йўқлигини текшириш зарур. Мослама ёрдамида кабелнинг зирҳи ва қобиғини ток ўтказувчи фазаларигача тешиш ёки кесиш, бир-бирига қисқа туташтириб, унинг ерга уланишини таъминлаш лозим. Кабелнинг тешиладиган жойи устига олдиндан беркитувчи экран ўрнатилиши керак. Туннелларда, коллекторларда ва қудуқларда бундай мосламани қўллаш учун фақат масофадан бошқариш мавжуд бўлганда рухсат этилади.

46. Кабелнинг шикастланиши натижасида унинг барча ток ўтказувчи фазалари очилиб қолган бўлса, кучланиш йўқлигини кабелни тешмасдан кучланишни бевосита кўрсатувчи асбобнинг ўзи билан текшириш мумкин.

47. Кабелни тешиш ишлари жавобгар раҳбар ёки ижозат берувчи ёхуд унинг кузатуви остида иш бажарувчи томонидан бажарилади.

Кабелни ҳимоя кўзойнагини тақиб ва диэлектрик қўлқоп кийиб тешиш лозим. Тешиш вақтида ҳандақ устидаги изоляцияловчи мосламада ва имкони борича кабелдан узоқроқда туриш керак.

48. Тешадиган мосламани ерга улаш учун кабелнинг зирҳидан ёки 0,5 метр чуқурликда ерга киритилган махсус мосламадан фойдаланилади. Ерга уловчи сим зирҳга ҳалқасимон қисқич ёрдамида уланади; қисқич остидаги зирҳ тасмаси тозаланган бўлиши зарур.

Агар зирҳ тасмаси занглаган бўлса, у ҳолда ерга уловчи симни кабелнинг металл қобиғига улашга рухсат этилади.

Кучланиши 1000 В гача бўлган тўрт толали кабель линиясида ишлар бажарилганда, унинг ноль сими иккала учидан ажратиб қўйилади.

4-§. Кабель массасини қиздириш ва муфтага қуйиш

49. Муфтага қуйиладиган кабель массаси металлдан ясалган қопқоқли ва жўмракли махсус идишда қиздирилади.

Очилмаган банкалардаги кабель массасини қиздириш қатъиян ман қилинади.

50. Кабель массасини қуйишда брезент қўлқоп кийиб, ҳимоя кўзойнагини тақиб ишлаш лозим.

51. Қайноқ кавшарлаш қотишмали қозончани, шунингдек, қайноқ кабель массаси солинган идишларни жойдан-жойга кўчириш ва уларни қиздиришда брезент қўлқопдан ва ҳимоя кўзойнагидан фойдаланиш зарур. Кийим енгларининг қўлқоп устига чиқариб бойлаш ёки тирсаккача етадиган қўлқоплардан фойдаланиш лозим. Қайноқ бирикма ва эриган қотишмали идишларни қўлдан-қўлга узатиш ман қилинади. Уларни бир-бирига бериш учун ерга ёки мустаҳкам тагликка қўйиш зарур.

52. Қуйиш учун эритилган бирикма ва қотишмани металл таёқча ёрдамида аралаштириш, қизиган қотишма устидаги қоракуяни эса металл қошиқ ёрдамида олиб ташлаш лозим. Металл таёқча ва металл қошиқ фойдаланишдан олдин иситилади.

Қизиган бирикма ва қотишма ичига сув томишига йўл қўйиб бўлмайди.

53. Йилнинг совуқ фаслларида қизитилган бирикмани уловчи ва охирги муфтага қуйишдан олдин муфталар иситилиши зарур.

5-§. Кабелларни ўтказиш, кабель ва муфталарни бошқа жойга кўчириш

54. Кабелли барабан ғилдиратилганда, ишчиларнинг кийимларининг барабан қисмларига илашиб кетишига йўл қўймаслик чоралари кўрилиши зарур. Барабанларни ғилдиратишдан олдин барабандан туртиб чиқиб турган михлар олиб ташланиши ва кабель учлари маҳкамланиши керак. Кабелли барабанни фақат горизонтал текислик бўйича қаттиқ ерда ёки мустаҳкам тўшама устида ғилдиратишга рухсат этилади.

55. Кабель, бўш барабан, механизмлар, мосламалар ва асбоб-ускуналарни бевосита ҳандақ четига жойлаштириш тақиқланади.

56. Барабанлардаги кабелни фақат тормоз мосламаси бўлган тақдирдагина тортиб бўшатишга рухсат этилади.

57. Кабель ўтказиш қўлда бажарилганда, ишчиларнинг умумий сони ҳар бир эркак учун кабель бўлагининг оғирлиги 35 кг, аёл учун 15 кг ҳисобидан белгиланиши керак. Иш брезент қўлқопда бажарилиши зарур.

58. Кабелни ўтказиш жараёнида ишчиларга қайрилиш бурчаги ичида туриш ва трассанинг бурилиш жойларида кабелни қўлда ушлаб туриб узатиш ман этилади. Бундай мақсадлар учун бурчак роликлари ўрнатилади.

59. Кабелни электр токи билан иситиш учун 380 В дан юқори кучланишдан фойдаланиш мумкин эмас.

60. Кабелни ва муфталарни фақат кабель тармоқдан узилганидан сўнггина бошқа жойга кўчириш мумкин.

61. Кучланиш остидаги кабелларни бошқа жойга қўчиришга қуйидаги шартлар бажарилгандагина рухсат этилади:

қўчирилиши керак бўлган кабелнинг ҳарорати 5 °C дан кам бўлмаслиги;

қўчирилиши керак бўлган кабель бўлагидаги муфта ёғоч тахтага ҳалқасимон қисқичлар билан қаттиқ маҳкамланган бўлиши;

иш мобайнида диэлектрик қўлқоп кийиб, устидан механик шикастланишдан ҳимоя қилиш мақсадида брезент қўлқоп кийиб ишланиши;

ишлар кабель ўтказиш тажрибасига эга бўлган ишчилар томонидан, электр хавфсизлиги бўйича камида V гуруҳга эга бўлган, кучланиши 1000 В дан кам бўлган кабелларда эса камида IV гуруҳга эга шахс раҳбарлиги остида бажарилиши зарур.

6-§. Ер ости иншоотларидаги ишлар

62. Қудуқларни кўрикдан ўтказиш ва улардаги ишлар камида икки киши томонидан бажарилиши керак. Бунда қопқоғи очиқ турган қудуққа тушилганда, қудуқ олдига огоҳлантирувчи белги ёки тўсиқ ўрнатилиши лозим. Қудуқ ичида электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган битта шахс ишлаши мумкин. Бу ҳолда қудуқ ёнида иккинчи шахс навбатчи бўлиб туриши керак.

Қудуққа эҳтиёт (монтер) камарисиз ва бир учи қудуқдан ташқарига чиқариб қўйилган арқонсиз тушиш ва унда ишлаш тақиқланади. Туннелларни электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга эга бўлган битта шахс кўрикдан ўтказишига рухсат этилади.

63. Сўриб олувчи вентиляция билан жиҳозланмаган туннель, коллектор ва қудуқларда иш бошлашдан ёки уларни кўрикдан ўтказишдан олдин, ёнувчан ва одам учун хавфли газ йўқлигини текшириб кўриш керак. Текширувни асбоблардан фойдаланишга ўқитилган шахслар бажаришлари лозим. Бундай шахсларнинг рўйхати корхона бўйича кўрсатма билан тасдиқланади. Газ йўқлигини текшириш зарур бўлган қудуқлар ва туннелларнинг рўйхати корхонада тузилади.

Қудуқларни очишда (иккинчи қопқоқларини) учқун чиқмайдиган асбоблардан фойдаланиш ҳамда қопқоқнинг қудуққа тушадиган жойдаги темирга урилиб кетишидан сақлаш шарт.

64. Хавфли газнинг бор-йўқлигини очиқ олов ёрдамида текшириш ман этилади.

Қудуқ, коллектор ва туннелларда газ пайдо бўлиб қолса, иш дарҳол тўхтатилиши ва газ чиқаётган манбани топиб, у бартараф этилгунча ишчилар хавфли жойдан чиқарилиши шарт.

Иш жойида йиғилиб қолган газни чиқариб юбориш учун ташқаридан вентилятор ёки қудуқ тубига 0,25 метр етказмасдан компрессор қурилмасига уланган узун енг ёрдамида ҳаво берилиши зарур. Вентиляция учун баллонлардаги сиқилган газни ишлатиш тақиқланади.

65. Сўриб олувчи вентиляция билан жиҳозланган коллектор ва тунелларда иш бошлашдан олдин улар маҳаллий шароитга қараб, маълум муддатга ишга туширилиши керак. Бунда газ бор-йўқлигини текширмаса ҳам бўлади.

66. Коллектор ва туннеллар ичида ишлаётган пайтда уларда икки томондан эшик очиқ туриши, ишлаётганлар эса уларнинг ўртасида бўлиши керак.

67. Қудуқлар ичида ишлаган пайтда кавшарлаш лампаларини ёқиш, пропан-бутан баллонларини ўрнатиш, муфта ичига қуйилиши керак бўлган қотишма ва мастикаларни эритиш фақат қудуқдан ташқарида бажарилиши мумкин. Эритилган қотишма ва қиздирилган мастикани қудуққа ёпиқ идишда ва махсус чўмичда металл тросга карабин билан маҳкамлаб, илгак ёрдамида секин-аста тушириш лозим.

Кабеллар ўтказилган коллектор, туннель, кабель ярим қаватлар ва бошқа хоналарда пропан-бутандан фойдаланиладиган ишларни бажаришда, хонада ишлатилаётган баллонларнинг умумий ҳажми 5 литрдан ошмаслиги керак.

Ишлаш пайтида аланга тарқалишини чегараловчи оловбардош материаллардан ясалган шчитчалардан фойдаланиш ва ёнғинни ўчириш учун асбестдан ясалган мато тайёрлаб қўйиш зарур.

Иш тамом бўлгандан сўнг газли баллонлар олиб чиқилиши ва хоналар шамоллатилиши лозим.

68. Кабелларнинг шикастланган жойларини куйдириш вақтида ишчиларни қудуқларда туриши тақиқланади. Коллектор ва туннелларда эса фақат иккита очиқ турган чиқиш эшиклари орасида туришга рухсат берилади. Кабелларни куйдириш вақтида уларда ишлаш мумкин эмас. Кабелнинг шикастланган жойини куйдириб бўлгандан сўнг ёнғин чиқишини олдини олиш мақсадида кабелларни, албатта, кўрикдан ўтказиш зарур.

69. Коллектор, туннель ва қудуқларда узоқ муддатли ишлар бажарилганда, одамларнинг улар ичида бўлиш вақтини ишларни бажариш шароитларига қараб, жавобгар раҳбар ёки наряд берувчи шахс белгилайди.

70. Ишга ижозат беришдан ва туннелларни кўрикдан ўтказишдан аввал улардаги ёнғинга қарши ҳимоя қурилмалари автоматик ишлаш тартибидан масофадан бошқариладиган тартибга ўтказилиши ва бошқарув калитига «УЛАНМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» плакати осиб қўйилиши зарур.

71. Қудуқ, коллектор ва туннелларда ҳамда очиқ люклар яқинида чекиш ман қилинади.

72. Қудуқлар ва туннеллардаги иш жойини ёритиш учун 12 В кучланишли ёриткичлар ёки портлашдан ҳимояланган аккумулятор фонарларидан фойдаланиш лозим.

7-§. Кавшарлаш лампалари билан ишлаш

73. Кавшарлаш лампалари билан ишланганда, қуйидаги кўрсатмаларга амал қилиниши зарур:

а) кавшарлаш лампасининг резервуарига керосин ёки бензин қуйганда, резервуар ҳажмининг 3/4 қисмидан ошмаслиги;

б) қуйиш жойидаги тиқин қопқоқни резбанинг камида тўрт чизиғига бураб ёпиш;

в) лампадаги ёнилғини тўкмаслик ёки лампага ёнилғи қуймаслик, лампани бўлакларга ажратмаслик, лампа бош қисмини бураб чиқариш ва шунга ўхшаш ишларни олов яқинида қилмаслик;

г) кавшарлаш лампасини унинг горелкасига керосин ёки бензин қуйиб ёқмаслик;

д) портлаб кетишидан сақланиш учун кавшарлаш лампасига ҳаддан ташқари кўп ҳаво юбормаслик;

е) босим чиқарилмагунча лампанинг горелкасини бўшатмаслик ва олмаслик;

ж) лампа резервуаридаги ҳаво босимини ёнилғи қуйиш тиқин қопқоғи орқали тушириш лампанинг горелкасидаги олов ўчирилиб, у тўла совитилганидан сўнггина амалга оширилиши лозим;

з) лампада носозликлар аниқланган тақдирда (резервуардан сизиб чиқиш, ёндиргич резбасидан газ чиқиши ва бошқалар) уни дарҳол таъмирлашга топшириш шарт;

и) лампани фақат қайси ёнилғи тури билан ишлатилишига рухсат берилган бўлса, шу ёнилғи тури билан тўлдириш шарт.

5-боб. Ўлчов асбоблари, релели ҳимоя қурилмалари, иккиламчи занжирлар, автоматика, телемеханика ва алоқа қурилмаларини монтаж ва эксплуатация қилиш

Электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари билан ишлаш

74. Ўлчов асбоблари ва релели ҳимоя қурилмалари занжирларида ўтказиладиган ишларнинг хавфсизлигини таъминлаш учун ток ва кучланиш ўлчов трансформаторла-рининг барча иккиламчи чулғамлари доимий равишда ерга уланган бўлиши керак. Релели ҳимоянинг мураккаб схемаларида ток трансформаторларининг бир-бири билан электр жиҳатидан боғланган бир гуруҳ иккиламчи чулғамларини уларнинг сони қанча бўлишидан қатъи назар, фақат бир нуқтада ерга улашга рухсат этилади.

Реле ва ўлчов асбобларининг ток занжирини узиш зарурати пайдо бўлган тақдирда, ток трансформатори иккиламчи чулғамининг занжири махсус мўлжалланган қисқич ёрдамида олдиндан қисқа туташтирилиб қўйилиши керак.

75. Ток трансформатори билан қисқа туташтиргич ўрнатилган қисқичлар ўртасидаги занжирларда узилишга олиб келиш мумкин бўлган ишларни бажариш тақиқланади.

76. Ток трансформаторлари ёки уларнинг иккиламчи занжирида ишлаш пайтида қуйидаги хавфсизлик чораларига риоя этилиши лозим:

а) бирламчи занжирларнинг шиналарини монтаж ишларини олиб боришда ёрдамчи ток ўтказгичлар сифатида ёки пайвандлаш ишларини олиб боришда ток ўтказувчи занжирлар сифатида ишлатмаслик зарур;

б) ўлчов ва ҳимоя занжирларини кўрсатилган ток трансформаторларининг қисқичларига иккиламчи схемадаги монтаж ишлари тўла тамомланганидан сўнггина улаш керак;

в) қутбларни текширувчи асбобларни текшириш учун бирламчи чулғамга ток импульси беришдан олдин бирламчи чулғамини иккиламчи чулғам қисқичларига мустаҳкам улаб қўйилиши зарур.

77. Релели ҳимоя, электроавтоматика ва телемеханика (кейинги ўринларда — РҲА ва Т) қурилмалари занжирида ишлар ижро схемалари бўйича бажарилиши керак. Схемасиз, хотирага таянган ҳолда ишлаш қатъиян ман этилади.

78. РҲАваТ қурилмаларида ишларни бажаришда дастаклари изоляцияланган чилангарлик-монтаж асбоб-ускуналаридан фойдаланиш зарур.

79. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаси хонасида ўлчов, сигнализация, бошқарув ва ҳимоя занжирларини текшириш жараёнида зарур бўлган ҳолларда ишлаш шароитларига қараб, бригада таркибидан битта шахс қолдирилиши мумкин (масалан, ўчиргичларни ростлаш, изоляциясини текшириш); бунда иш бажарувчидан ажратилган шахс электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлиши лозим; иш бажарувчи унга хавфсизлик техникаси бўйича зарур кўрсатмаларни бериши керак.

80. Кучланиш трансформаторлари занжирларида бегона манбадан кучланиш бериб ишланганда, юқори ва паст кучланиш томонидан ўрнатилган сақлагичлар олиниши ва иккиламчи чулғамдаги автоматлар узиб қўйилиши лозим.

81. Асосий ускуналарнинг уланган ҳолатида РҲАваТ аппаратурасида ёки занжирларида бирор ишларни бажариш зарур бўлса, унинг тўсатдан узилиб қолишига қарши қўшимча чоралар кўрилиши зарур.

82. Реле аппаратураси жойлаштирилган панелларда ёки унинг ёнида реле аппаратураларининг қаттиқ силкинишига олиб келадиган, релеларнинг хатолик билан ишлаш хавфини туғдирадиган ишларни бажариш тақиқланади.

83. РҲАваТ қурилмаларини текшириш ва созлаш учун зарур бўлган ўчиргичларни, ажраткичларни ва бошқа аппаратураларни алмашлаб улаш, улаш ва ўчириш, агрегатларни ишга тушириш ва тўхтатиш, уларнинг иш режимини созлаш фақат тезкор ходимлар томонидан амалга оширилиши керак.

84. Бошқарув шчити ва тақсимлаш қурилмасида ўрнатилган электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари ва бошқа ўлчов асбобларининг кўрсаткичларини ёзиб олиш қуйидаги шахсларга рухсат этилади:

доимий тезкор ходимлар (икки кишилик навбатчилик) бор бўлганда, корхонанинг тезкор ходимлари жумласидан электр хавфсизлиги бўйича камида II гуруҳга эга бўлган битта шахс якка ўзи ва доимий тезкор ходимлар бўлмаганда — электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган битта шахс якка ўзи амалга ошириши мумкин;

бошқа ташкилотларнинг ходимлари электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган маҳаллий тезкор ходим кузатуви остида амалга оширишлари мумкин.

85. Ўлчов трансформаторларига уланган электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари ва бошқа ўлчов асбобларини ўрнатиш ва ечиб олиш наряд бўйича кучланиш олиниб, икки шахс томонидан бажарилиши, улардан бири электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга, иккинчиси эса камида III гуруҳга эга бўлиши керак

Ток занжирларини хавфсиз туташтириш имконини берувчи махсус қисқич ёки синаш блоки ўрнатилган тақдирда, ушбу электр энергиясини ҳисобга олиш асбобларини ўрнатиш ва ечиб олиш ҳамда уларни текшириш юқоридаги шахслар томонидан фармойиш бўйича бажарилиши мумкин.

86. Тўғридан-тўғри уланадиган электр энергиясини ҳисобга олиш асбобларини ўрнатиш ва ечиб олиш электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган битта шахс томонидан фармойиш бўйича бажарилишига рухсат этилади.

Электр энергиясини ҳисобга олиш асбобларини ўрнатиш ёки ечиб олиш ҳамда ўлчов асбобларини текшириш учун улаш ишлари кучланиш олиниб бажарилиши керак.

87. Бир хонада жойлашган турли уланмаларнинг электр энергиясини ҳисобга олиш асбобларини ўрнатиш ва ечиб олиш битта наряд (фармойиш) бўйича битта иш жойидан бошқа иш жойига ўтишни расмийлаштирмасдан бажарилиши мумкин.

88. «Ўзэнергоинспекция»нинг ходимлари истеъмолчиларнинг электр қурилмаларидаги электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари занжирларидаги ишларни Электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига мувофиқ бажариши керак.

89. Ўлчов асбобларини улаш, ўлчов трансформаторларига электр энергиясини ҳисобга олиш асбобларини улаш ва ечиб олиш ток занжирларини хавфсиз туташтириш имконини берувчи синаш блоклари ёки махсус қисқичлар бўлганда, кучланиш ва юкламани олмасдан бажарилиши мумкин.

6-боб. Тақсимлаш қурилмаларининг ток ўтказувчи қисмларидан ва улар яқинидан кучланиш олинмасдан туриб изоляцияни тозалаш

90. ЁТҚларининг ток ўтказувчи қисмларидан ва улар яқинидан кучланишни олмасдан туриб, изоляцияни тозалаш изоляцияланган штанга билан таъминланган махсус чўтка ёки чанг ютгич ёрдамида бажарилади.

91. ЁТҚларининг кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида изоляцияни тозалаш фақат полдан ёки мустаҳкам тагликдан туриб, чанг тозаловчи воситалар билан бемалол ҳаракатланиш учун кенглиги етарли даражада бўлган йўлакларда бажарилиши мумкин.

92. Изоляцияни чанг ютгич билан тозалашда электр қурилманинг кучланишига мўлжалланган махсус мосламалар ўрнатилган ғовак изоляцияловчи штангадан фойдаланилади. Бу штангалар туташувга йўл қўймаслик учун ва ичидаги чангни йўқотиш учун иш бошлашдан олдин ва иш давомида мунтазам тозалаб турилиши зарур.

93. Ғовак изоляцияловчи штангаларга ўрнатилган қалпоқча шундай ишланган бўлиши керакки, унда изоляцияни тозалаш чоғида қўшни фазаларга тегиб, туташув ҳосил бўлмаслиги керак.

94. Кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида изоляцияни тозалаш диэлектрик қўлқопларда ва ботикларда бажарилиши керак.

95. Кучланиш олинмасдан ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида изоляцияни тозалаш қандай услубда бажарилишидан қатъи назар, камида иккита шахс томонидан бажарилиши, улардан бири электр хавфсизлиги бўйича камида IV, қолганлари — камида III гуруҳга эга бўлиши керак.

Ушбу шахслар махсус ўқитилган ва кўрсатилган ишларни бажариши учун ижозат олган бўлишлари ва бу ҳақда гувоҳномаларида белги қўйилган бўлиши шарт.

Изоляторларни тозалаш иш бажарувчининг ёки бригаданинг камида IV гуруҳга эга бўлган аъзосининг узлуксиз назорати остида, бригада аъзоларидан фақат III гуруҳга эга бўлган шахслардан бири томонидан бажарилиши мумкин.

96. Изоляторларни тозалаш ишлари бўйича маҳаллий шароит ҳамда иш технологияси билан боғлиқ бўлган қўшимча талабларни кўзда тутувчи йўриқнома тузилади. Йўриқнома корхонанинг бош энергетиги томонидан тасдиқланади.

7-боб. Ускуналарда синаш ва ўлчашларни амалга ошириш

1-§. Ташқи ток манбаидан юқори кучланиш бериб синаш

97. Синашлар таркиби икки кишидан кам бўлмаган, улардан бири электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга эга бўлган иш бажарувчи, қолганлари камида III гуруҳга эга бўлган ходимлардан иборат бўлган бригадалар томонидан амалга оширилади.

Синовларни фақат махсус тайёргарликдан ҳамда синаш схемалари ва Қоидаларнинг ушбу боби ҳажмида билимлар синовидан ўтган, тайёрланиш даврида ишлаб турган электр қурилмаларида синов ишларини ўтказиш тажрибасига эга бўлган ходимларгина бажаришлари мумкин.

Мазкур синов ушбу Қоидалар бўйича билимлар синови билан бир вақтда, таркибига электр хавфсизлиги бўйича V гуруҳга эга бўлган ускуналарни синаш бўйича мутахассис киритилган комиссияда ҳамда белгиланган муддатларда ўтказилади.

Синов ишларини ўтказиш учун ижозат берилган шахснинг гувоҳномасига бу ҳақда белги қўйилиши зарур.

98. 1000 В дан юқори кучланишли қурилмаларда синовлар наряд бўйича бажарилади. Таъминловчи кабели тармоқдан узилган ва учлари ерга уланган кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр двигателларни синаш фармойиш бўйича бажарилиши мумкин.

99. Синовлар ўтказишга берилган наряд бўйича ишга ижозат бериш ва тайёргарлик ишларини бажариш, синаш учун мўлжалланган электр ускунада ишлаётган бошқа бригадалар иш жойидан чиқарилиб юборилгандан ва улар нарядларини топширганларидан кейин амалга оширилади.

100. Синовларни бажарувчи бригада таркибига тайёргарлик ишларини бажариш, синалаётган ускунани муҳофаза қилиш ҳамда шиналарни бир-бирига улаш ёки бир-биридан ажратиш учун электр хавфсизлиги бўйича камида II гуруҳга эга таъмирлаш ходимларидан бўлган шахслар киритилиши мумкин. Синовларни бошлашдан олдин иш бажарувчи бу хизматчиларга синовларни ўтказишдаги хавфсизлик чоралари бўйича йўл-йўриқ бериши лозим.

Ускуналарни таъмирлаш ёки монтаж қилиш ишларини бажарадиган бригада таркибига синовларни бажариш учун электр лабораторияси ёки созлаш ташкилотининг ходимлари киритилиши мумкин. Бу ҳолларда синов ишларига иш бажарувчи ёки унинг кўрсатмаси бўйича лаборатория ёки созлаш ташкилоти жумласидан бўлган электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга эга бўлган шахс раҳбарлик қилади.

Таъмирлаш ёки монтаж ишларини бажариш жараёнида синов ишларини ўтказиш наряднинг «Зиммасига топширилади» сатрида алоҳида қайд этилади.

101. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларидан ташқарида туриб, ток ўтказувчи қисмлари бутунлай ёки тўрли тўсиқ билан ёпилган, эшиклари эса блокировка билан жиҳозланган стендлардан фойдаланиб, изоляция материалларини ва буюмларини (ҳимоя воситалари, ҳар хил изоляция деталлари ва бошқалар) ялпи синов ишларини III гуруҳга эга бўлган битта шахс якка ўзи жорий эксплуатация тартибида бажариши мумкин.

102. Синов занжирини йиғиш пайтида энг аввал синов қурилмасига ҳимоя ва ишчи ерга улагичларни ўрнатиш ва керак бўлганда, синаладиган ускуна корпусига ҳимоя ерга улагичини ўрнатиш зарур. Синов қурилмасини 380/220 В кучланишли тармоққа улашдан олдин унинг юқори кучланишли чиқармасига ерга улагич ўрнатилади. Чиқармани ерга уловчи мис симнинг кесими 4 мм 2 дан кам бўлмаслиги зарур.

Ускунанинг синов занжирини йиғишни синовни ўтказувчи бригада ходимлари бажарадилар.

Иш бажарувчи синовни бошлашдан аввал занжирнинг тўғри йиғилганини ва ишчи ҳамда ҳимоя ерга улагичларининг ишончлилигини текшириб чиқиши шарт.

103. Электр қурилмасига ўрнатилган, cиновни ўтказишга халақит берувчи ерга улагичларни олиш ва уларни қайтадан ўрнатиш фақат синов ишларига раҳбарлик қилаётган шахснинг кўрсатмаси бўйича бажарилиши мумкин.

104. Синов жойи, шунингдек, синов пайтида синов кучланиши остидаги уловчи симлар тўсиқлар билан тўсилади ҳамда синов жойи ёнига кузатувчи қўйилади. Кузатувчи вазифасини ўлчаш схемасини синалаётган ускунага уловчи шахс бажариши мумкин. Тўсиқларни синов ишларини ўтказаётган бригада ходимлари ўрнатади. Тўсиқлар сифатида шчитлар, тўсиқлар, «СИНОВ! ҲАЁТ УЧУН ХАВФЛИ!» плакатлари осилган йўғон арқонлар ёки шундай ёзувли ёруғлик таблоси ишлатилиши мумкин. Агар синов кучланиши остидаги уловчи симлар кучланиши 1000 В дан юқори электр қурилмалари хонасидан ташқарида (йўлакда, зинапояларда, ўтиш жойларида, ҳудуд ичида) бўлса, тўсиқ ўрнатиш билан бир қаторда электр хавфсизлиги бўйича камида II гуруҳга эга бўлган, нарядга киритилган ва йўл-йўриқ олган бир ёки бир нечта шахсдан иборат қўриқчилар қўйилиши керак. Қўриқчилик қилаётган бригада аъзолари тўсиқ ташқарисида жойлаштирилиши керак.

Синалаётган ускунани қўриқлашга қўйилган шахслар ушбу ускунани кучланиш остида деб ҳисоблаши лозим.

Иш бажарувчи қўриқчиликка тайинланган шахслар ўз постларида эканлиги ва синаш ишлари бошланганлиги ҳақида хабар топганликларига ишонч ҳосил қилиши зарур. Мазкур шахслар ўз постларидан фақат иш бажарувчининг рухсати билан кетишлари мумкин.

105. Синов қурилмаси ва синалаётган ускуналар ҳар хил хоналарда ёки ТҚнинг ҳар хил участкаларида жойлашган бўлса, изоляция ҳолатини текшириб туриш учун электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган бригада аъзолари иш бажарувчидан алоҳида туришига рухсат этилади. Бригаданинг ушбу аъзолари синов ишлари бошланишидан олдин иш бажарувчидан керакли йўл-йўриқ олишлари ва тўсиқдан ташқарида жойлашишлари шарт.

106. Кабелни синаш жараёнида кабелнинг қарама-қарши учи беркитилган камерада, комплект ТҚ ячейкасида ёки хона ичида жойлашган бўлса, эшикка ёки тўсиққа «СИНОВ! ҲАЁТ УЧУН ХАВФЛИ!» плакати осиб қўйилиши лозим. Агар бу эшик ва тўсиқлар беркитилмаган ёки учлари трассада ажратилган таъмирланаётган кабель синовдан ўтказиладиган бўлса, бундай ҳолларда эшикларга, тўсиқларга ва учлари очиқ бўлган кабелларга плакатлар осишдан ташқари, нарядга киритилган электр хавфсизлиги бўйича камида II гуруҳга эга бўлган шахслардан шу жойларга қўриқчи қўйилиши шарт.

107. Синов қурилмасини 380/220 В кучланишли тармоққа улаш қурилмани бошқарув жойида жойлашган, занжир узилиши яққол кўринадиган коммутация аппарати ёки штепсель вилкаси орқали амалга оширилиши керак.

Коммутация аппарати ушлаб қолувчи қурилма билан жиҳозлан бўлиши ёки аппаратнинг қўзғалмас ва қўзғалувчи контактлари орасига изоляция қопламаси қўйилиши керак.

108. Синов ускунасидан келаётган симни фазага, синалаётган ускуна қутбига ёки кабель толасига улаш ва ажратишни синов раҳбарининг кўрсатмаси бўйича ва фақат ушбу ускуна ерга улангандан кейингина амалга оширишга рухсат этилади.

109. Синалаётган қурилмага синов кучланишини беришдан олдин иш бажарувчи қуйидаги тадбирларни бажариши шарт:

ҳамма бригада аъзолари ўзларига кўрсатилган жойларда турганлиги, бегона шахслар иш жойидан чиқарилганлиги ва қурилмага синаш учун кучланиш бериш мумкин ёки мумкин эмаслигини текшириши;

бригадани кучланиш берилаётгани ҳақида огоҳлантириши ва ушбу огоҳлантиришни бригаданинг барча аъзолари эшитганлигига ишонч ҳосил қилганидан сўнг синов қурилмасининг чиқармасидан ерга улагични олиши, кейин унга 380/220 В кучланишни бериши.

Синов қурилмасининг чиқармасидан ерга улагич олиб ташланган пайтдан бошлаб, бутун синов қурилмаси, синалаётган ускуна ва улар орасидаги симлар кучланиш остида деб ҳисобланиши ҳамда синаш схемасида ва синалаётган ускунада симларни қайта улаш ман қилинади.

110. Синов ишлари тамом бўлгандан кейин иш бажарувчи синов қурилмаси кучланишини нолгача пасайтириши, уни 380/220 В кучланишли тармоқдан ўчириши ва юқори кучланиш томонини ерга улаши (ёки ерга улаш ҳақида кўрсатма бериши) ҳамда бу ҳақда бригада аъзоларини хабардор қилиши керак. Фақат шундан кейингина симларни қайта улаш ёки синов ишлари батамом тугалланган бўлса, синалаётган қурилманинг симлари синов қурилмасидан узиб қўйилиши ва тўсиқлари олиб қўйилиши мумкин. КЛ ва ҲЛ изоляциясини синашдан олдин, шунингдек, бу ишлар тамомлангандан кейин КЛ ва ҲЛдан қўшимча қаршилик орқали қолдиқ электр зарядини олиб ташлаш, ерга улагични улаш ва қолган электр заряди тўлиқ олиб ташланганига ишонч ҳосил қилиш зарур. Шундан кейингина плакатларни олиб қўйишга рухсат берилади. Зарядсизлашни бажарувчи шахс изоляцияланган тагликда туриб, ҳимоя кўзойнагини тақиб, диэлектрик қўлқопда ишлаши зарур.

111. Операторнинг иш жойида 1000 В гача ва ундан юқори кучланиш уланганлиги тўғрисида алоҳида лампали сигнализация бажарилади.

112. Кўчма лаборатория синов қурилмасининг юқори кучланишли чиқармаси кучланиш остида бўлганда ёнадиган лампали сигнализация билан жиҳозланади.

113. Мегаомметр ёрдамида ўлчаш ишларини бажаришга электротехник ходимлари жумласидан бўлган, ўқитилган шахсларга рухсат берилади. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган қурилмаларда синов ишлари наряд бўйича иккита шахс томонидан бажарилади, улардан бири электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга эга бўлиши лозим. Кучланиши 1000 В гача бўлган қурилмаларда синов ишлари фармойиш бўйича иккита шахс томонидан бажарилади, улардан бири электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлиши лозим. Мазкур Қоидаларга 10-илованинг 116-бандида кўрсатилган синов ишлари бундан мустасно.

114. Икки тарафдан кучланиш олиши мумкин бўлган линияларнинг изоляциясини синаш ишлари фақат ушбу линиянинг иккинчи томонига уланган электр қурилмасининг жавобгар шахсидан телефон, курьер орқали ва бошқалар орқали (қайтадан тасдиғи билан) ўчиргич ва линия ажраткичи узилганлиги ва «УЛАНМАСИН! ОДАМЛАР ИШЛАМОҚДА!» плакатлари осиб қўйилганлиги тўғрисида хабар олингандан кейингина бажарилиши мумкин.

115. Синов ишларини бошлашдан олдин электр қурилмасининг синов асбоби уланган қисмида ишлаётган одамларнинг йўқлигига ишонч ҳосил қилиш, унинг яқинида турган шахсларга эса ток ўтказувчи қисмларга қўл билан тегишни тақиқлаш, зарур бўлган тақдирда эса қўриқчи қўйиш зарур.

116. Электр машиналарининг изоляция ҳолатини назорат қилиш учун тўхтатилган ёки айланаётган, аммо қўзғатилмаган машинада методик кўрсатмалар ёки дастурларга мувофиқ мегаомметр билан ўлчаш, тезкор ходимлар томонидан ёки уларнинг кўрсатмаси бўйича жорий эксплуатация тартибида электр лабораторияси хизматчилари томонидан бажарилиши мумкин. Тезкор ходимларнинг кузатуви остида бу ўлчашлар таъмирловчи ходимлар томонидан ҳам бажарилиши мумкин. Якорлар, роторлар ва қўзғатиш занжирларининг изоляциясини электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган битта шахс, статор изоляциясини синашни — камида иккита шахс ўтказиши мумкин, улардан бири электр хавфсизлиги бўйича камида IV, иккинчиси эса камида III гуруҳга эга бўлиши керак.

117. Мегаомметр билан ишлашда у уланган ток ўтказувчи қисмларга тегиш ман этилади. Иш тамом бўлгандан сўнг текширилаётган ускуналардан қолдиқ электр заряди уни қисқа вақтда ерга улаш йўли билан олиб ташланиши керак.

118. Мегаомметр билан ўлчаш ишларини бажариш қуйидаги ҳолларда ман қилинади:

кучланиши 1000 В дан юқори бўлган икки занжирли линиянинг битта занжирида, агар бошқа занжир кучланиш остида бўлган вақтда;

кучланиши 1000 В дан юқори ва ишлаб турган линияга параллел ўтган бир занжирли линияда момақалдироқ вақтида ёки у яқинлашиб келганида.

2-§. Электр ўлчов қисқичлари ва ўлчов штангалари билан ишлаш

119. Кучланиши 1000 В дан юқори электр қурилмаларида электр ўлчов қисқичлари билан бажариладиган ишлар икки шахс томонидан бажарилиши, бунда уларнинг бири электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга, иккинчиси эса — камида III гуруҳга эга бўлиши лозим. Ўлчаш ишлари таъмирловчи ходимлар томонидан наряд бўйича, тезкор ходимлар томонидан эса фармойиш бўйича бажарилади. Кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмаларида электр ўлчов қисқичлари билан ишларни электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган битта шахс фармойиш асосида бажариши мумкин.

120. Ўлчаш учун ишчи қисмига амперметр ўрнатилган қисқичлардан фойдаланилади. Амперметри ташқарига чиқарилган қисқичлардан фойдаланиш ман этилади. Ўлчаш вақтида ўлчов трансформаторларига, симларга, асбобларга тегиш, амперметр кўрсаткичини олиш учун унга энгашиш тақиқланади. Кучланиши 1000 В дан юқори электр қурилмаларида ўлчаш ишлари изоляцияланган таглик устида туриб, ҳимоя кўзойнагини тақиб, диэлектрик қўлқопда бажарилиши керак.

121. Ўлчаш ишлари олиб бориладиган шиналар участкаларини шундай танлаш керакки, уларнинг конструктив бажарилиши ва ҳар хил фаза ток ўтказгичлари орасидаги ҳамда улар билан ерга уланган қисмлар оралиғидаги масофаларни қисқичларнинг ишчи қисми ҳисобига камайиши натижасида фазалар ўртасида ёки ерга электр туташиш эҳтимоли бартараф этилган бўлиши лозим.

122. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган кабелларда электр ўлчов қисқичларидан фойдаланиш учун фақат кабелнинг толалари изоляцияланган ва улар ўртасидаги масофа камида 250 мм дан бўлгандагина рухсат этилади.

123. Кучланиши 1000 В гача бўлган шиналарда электр ўлчов қисқичлари ёрдамида ўлчаш ишлари полдан ёки махсус таглик устида туриб бажарилиши лозим.

124. Фазалари горизонтал жойлашган, кучланиши 1000 В гача бўлган қурилмаларнинг ҳар бир фазасида қисқич ёрдамида ўлчаш пайтида ўлчаш ишларини бошлашдан олдин ҳар бир фазани изоляцияловчи қистирма билан тўсиб қўйиш зарур. Кўрсатилган ишлар диэлектрик қўлқопларда бажарилади.

125. Ишларни бажариш учун конструкцияга ёки телескопик минораларга штангасиз кўтарилиш зарур. Штангани арқон ёрдамида ишчи қисмини юқори ҳолатда сақлаб, тик қилиб кўтариш керак. Кўтариш учун металлдан ишланган арқонлардан фойдаланиш тақиқланади. Кўтариш пайтида штангани чайқатиш ёки қаттиқ жисмларга тегиб кетиш мумкин эмас. Катта бўлмаган баландликларга кўтариш зарур бўлса, штангани қўлдан-қўлга узатиш мумкин.

126. Момақалдироқ, туман, ёмғир ёки ҳўл қор ёғаётган вақтда ўлчов штангалари билан ишлаш тақиқланади.

127. Штанга билан ишлашда ишловчи билан ток ўтказувчи қисмлар ўртасида мазкур Қоидаларга 7-илованинг 1-жадвалида кўрсатилган масофага риоя этилиши керак.

128. Кучланиши 1000 В гача бўлган ҲЛ таянчларида ўлчаш ишлари тирноқларда (лазларда) туриб ва таянчга камар ёрдамида маҳкамланиб бажарилиши мумкин. ҲЛда нарвондан туриб ўлчов ишларини бажариш тақиқланади.

129. Ерга улагич симлари бўлган ҳаво линиялари таянчларида туриб ўлчаш ишларини бажариш тақиқланади.

8-боб. Электр асбоб-ускуналари, қўл электр машиналари ва қўл электр ёриткичлари

130. Электр асбоб-ускуналари ва қўл электр машиналари мазкур Қоидалар талабларини қондириши ва мувофиқлик сертификатига эга бўлиши керак.

131. Электр токидан жароҳатланиш хавфи юқори бўлган хоналарда ҳамда хоналар ташқарисида I тоифага мансуб бўлган электр асбоб-ускуналари ва қўл электр машиналари билан ишлашга электр хавфсизлиги бўйича камида II гуруҳга эга бўлган ходимларга ижозат берилади.

Тармоққа ёрдамчи ускуналарни (трансформаторлар, частота ўзгартиргичи, ҳимоя — ўчириш қурилмалари ва шунга ўхшашларни) улаш ва уни ўчириш III гуруҳдан кам бўлмаган электротехник ходимлар томонидан бажарилиши керак.

132. Хоналар электр токидан жароҳатланиш хавфининг даражаси бўйича турига қараб, электр асбоб-ускуналари ва қўл электр машиналарининг қуйидаги тоифалари қўлланилиши лозим:

I тоифали — ишлаб чиқариш шароитидаги эксплуатацияда (қурилиш — монтаж ишларини бажариш ва унга тайёргарлик кўриш бундан мустасно). I тоифали электр асбоб-ускуналари ва қўл электр машиналари билан ишланганда, шахсий ҳимоя воситаларидан фойдаланиш керак. Агар I тоифали электр асбоб-ускунаси ёки қўл электр машинаси фақат битта бўлиб, у ажратувчи трансформаторга, автоном двигатель-генератор қурилмасига ёки чулғамлари ажратилган частота ўзгартиргичга, ёки ҳимоя ўчириш қурилмаси орқали уланган бўлса, ҳимоя воситаларидан фойдаланилмасдан ишлашга рухсат берилиши мумкин;

II ва III тоифали — ишлаб чиқариш шароитидаги эксплуатациянинг барча ҳолларида, аммо қурилиш-монтаж ишларини тайёрлаш ва бажаришда юқори хавфли шароитли хоналарда ва хона ташқарисида ишлатилиши мумкин. II ва III тоифали машиналарни, индивидуал ҳимоя воситаларидан фойдаланмасдан ишлатиш мумкин. Қурилиш-монтаж ишларини бажаришда ва унга тайёргарлик кўришда II тоифали электр асбоб-ускуналари ва электр машиналари билан индивидуал ҳимоя воситалари ёрдамида ишлаш шарт бўлган ҳоллар бундан мустасно;

III тоифали — ҳаддан ташқари ноқулай ишлаш шароитларида (идишлар ичида, аппаратлар ва бошқа металлдан ясалган, операторнинг чиқиши ва юриши чегараланган сиғимларда), шунингдек, қурилиш-монтаж ишлари ва уларга тайёргарлик ҳаддан ташқари хавфли шароитларда бажарилганда ишлатилиши мумкин.

Бундай шароитларда қурилиш-монтаж ишларини бажариш ва унга тайёргарлик кўриш учун III тоифали қўл электр машиналари ва асбоб-ускуналаридан фақат индивидуал ҳимоя воситаларини қўллаган ҳолда фойдаланишга рухсат этилади.

Қўл электр машинаси ёки III тоифали асбоб-ускуна бўлмаган тақдирда, электр хўжалиги учун жавобгар шахс бир дона I ва II тоифали машина ёки асбоб-ускунани қўллашга таъминот автоном двигатель-генератор қурилмасидан, ажратувчи трансформатордан, чулғамлари бўлинган частота ўзгартиргичдан бўлганида ёки ҳимоя ўчириш қурилмаси мавжуд бўлгандагина рухсат берилиши мумкин.

133. Юқори хавфли ва ўта хавфли хоналарда ишланганда, кучланиши 42 В дан юқори бўлмаган қўл электр ёриткичидан фойдаланиш зарур.

Ўта ноқулай шароитларда ишланганда, кучланиши 12 В дан юқори бўлмаган қўл электр ёриткичлари ишлатилиши керак.

Кучланиши 42 В гача бўлган ёриткичларнинг электр манбалари сифатида пасайтирувчи трансформаторлар, машинали ўзгартиргичлар, генераторлар, аккумулятор батареялари ишлатилиши мумкин. Бундай мақсадлар учун автотрансформаторлардан фойдаланиш тақиқланади.

134. Қўл электр машиналари, қўл ёриткичлари ва электр асбоб билан ишлашдан олдин қуйидагилар бажарилиши зарур:

уларнинг бутунлигини ва деталларининг маҳкамланганлигини текшириш;

штепсель вилкаси, кабель (шнур), унинг устки ҳимояловчи қобиғи яроқли эканлигини ташқи кўрикдан ўтказиш йўли билан текшириш;

корпуснинг изоляция деталларини, тутқични ва чўтка тутқичнинг қопқоғи бутунлигини текшириш, ҳимояловчи ғилофлар борлигини ва уларнинг яроқли эканлигини кўздан кечириб чиқиш;

ўчиргичнинг аниқ ишлашини текшириш;

салт юришда ишлашни текшириб кўриш;

I тоифали машиналарда бундан ташқари (штепсель вилкасидаги ерга уловчи контакт билан машина корпуси орасидаги) ерга улаш занжирининг созлигини текшириш.

Нуқсони бўлган қўл электр машиналари, қўл ёриткичлари, электр асбоблари ва уларнинг ёрдамчи ускуналарини ишлатиш учун бериш ман этилади.

135. Электр асбоблари, қўл электр машиналари ва қўл ёриткичларидан фойдаланилганда, уларнинг кабеллари ёки симлари иложи борича осиб қўйилиши лозим. Кабель ва симларни иссиқ, нам ва мойланган металл юзаларга ёки жисмларга бевосита тегиб туришига йўл қўйилмаслиги керак.

Бирор носозлик аниқланганда, қўл электр машиналари ёки қўл электр ёриткичларини ишлатишни дарҳол тўхтатиш керак.

136. Қўл электр машиналари, электр асбоблари, қўл ёриткичлари ва уларнинг ёрдамчи қурилмалари созлигини ва сақланишини назорат қилиш мақсадида Электр ускуналарини синаш қоидалари ва меъёрлари билан белгиланган муддатларда даврий текширувлар ва синовлардан ўтказилиши керак. Машиналар, асбоб-ускуналар ва ёриткичларни синовдан ўтказиш махсус шу ишларни бажариш учун бириктирилган, электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган ходимлар томонидан амалга оширилади.

137. Электр ускуналарини ишлатиш жараёнида электр токи узилиб қолгудек бўлса ёки ишдаги танаффусларда, электр асбоб-ускунаси электр тармоғидан узиб қўйилиши керак.

138. Электр асбоб-ускуналаридан ва қўл электр машинасидан фойдаланувчи шахсларга қуйидагилар тақиқланади:

а) қўл электр асбоб-ускуналари ва электр машинасини қисқа муддатга бўлса ҳам, бошқа шахсларга бериб туриш;

б) қўл электр машиналарини ва электр асбоб-ускуналарини қисмларга ажратиш ва ўзбошимчалик билан бирон бир (фақатгина электр асбоб-ускунаси ёки қўл электр машинасининг ўзидагина эмас, балки унинг штепсель улагич симлари ва бошқаларда) таъмирлаш ишларини бажариш;

в) қўл электр машинасини ёки электр асбобининг симларини ушлаш ёки айланувчан кесувчи асбобга тегиш;

г) қўл электр машинаси тўлиқ тўхташига қадар ва у ишлаб турган пайтда қипиқ ёки қириндини қўл билан тозалаш;

д) тирама нарвонлардан туриб ишлаш. Бу ишларни бажариш учун мустаҳкам ҳавоза ёки тахта тушама барпо этилиши лозим;

е) қозонларнинг барабанлари, металл резервуарлар ва шунга ўхшашлар ичига кўчма трансформаторларни ва частота ўзгартиргичларни олиб кириш;

ж) қўл электр машиналарини ва электр асбобларини электр тармоғига уланган ҳолда назоратсиз қолдириш.

9-боб. Механизмлар ва юк кўтариш машиналарини қўллаб бажариладиган ишлар

139. ОТҚ ҳудуди бўйлаб ва ҲЛ остидан ўтаётганда, юк кўтариш машиналари ва механизмларнинг юк кўтарувчи ва сурилма қисмлари транспорт ҳолатида бўлиши лозим.

Юк кўтариш машиналарининг иш жойи доирасида телескопи кўтарилган, аммо суриб чиқарилмаган ҳолда ёки стреласи ёхуд бошқа ишчи қисми кўтарилмаган ҳолда, кўтариладиган ёки суриб чиқариладиган қисмда юксиз ва одамларсиз текис жойда юришига рухсат этилади, агар бундай юриш завод йўриқномасида рухсат этилган бўлса.

ОТҚ ҳудуди бўйлаб ва ҲЛнинг мухофаза зонасида юк кўтариш машиналари ва механизмларни мазкур Қоидаларга 10-илованинг 141-бандида кўрсатилган шахсларнинг ёки маъмурий-техник ходимлар жумласидан бўлган электр хавфсизлиги бўйича камида V гуруҳга эга бўлган шахснинг бевосита назорати остида, ОТҚ ҳудуди бўйлаб эса камида IV гуруҳга эга бўлган тезкор ходимнинг назорати остида ҳаракатланишига рухсат берилади.

ОТҚ ҳудуди бўйлаб ҳаракат тезлиги маҳаллий йўриқнома бўйича аниқланади, аммо 10 км/соатдан ошмаслиги керак.

ҲЛ остида юк кўтариш машиналари ва механизмлари симларнинг энг кам осилган жойидан (таянчлар яқинидан) ўтишлари лозим.

140. Юк кўтариш машиналари ва механизмлари юраётганда уларнинг кўтариладиган ва сурилма қисмларидан, строплардан, юк иладиган мосламалардан, юклардан ток ўтказувчи қисмларгача бўлган масофа мазкур Қоидаларга 7-илованинг 1-жадвали 3-устунида кўрсатилгандан кам бўлмаслиги, ушбу механизмларда ишлашда эса кўтариладиган ва сурилма қисмларда туриб ишлаётган одамгача бўлган масофа ҳам 1 жадвалнинг 3-устунида кўрсатилгандан кам бўлмаслиги шарт.

Юк кўтариш машиналари ва механизмларининг ишлаш жараёнида стрелани, телескоп минорасини ёки сурилма нарвонни ток ўтказувчи қисмларгача бўлган масофа мазкур Қоидаларга 7-илованинг 1-жадвали 3-устунида кўрсатилганидан кам бўлган баландликка ва бурчакка кўтариш ва буриш ман этилади. Юк кўтарувчи машина стреласининг, ёки бошқа сурилма. ёки кўтариладиган қисмининг горизонтал текисликдаги энг кўп мумкин бўлган бурилиш бурчаги зарур ҳолатларда, қизил байроқчалар ёки фонарлар ўрнатилган таёқчалар ёрдамида белгилаб қўйилиши лозим.

141. ОТҚда ва ҲЛнинг муҳофаза зонасида стрелали кранлар ишлатилганда, юкларни кранлар билан хавфсиз кўчирилиши учун жавобгар шахс кран стреласи ишчи ҳолатига келтирилишидан олдин кран ўзи тарафидан кўрсатилган жойга тўғри ўрнатилганини текшириб, сўнг кранни ишлатишга рухсат бериши шарт. Кранлар билан юкларнинг хавфсиз кўчирилиши учун жавобгар шахсларни тайинлаш тартиби, уларнинг вазифалари ҳамда электр хавфсизлиги бўйича техник тадбирлар (кранни ерга улаш, ташқарига чиқувчи таянчларни ўрнатиш ва бошқалар) тегишли норматив-техник ҳужжатларда белгилаб берилган.

Юкларнинг кранлар билан хавфсиз кўчирилиши учун жавобгар шахс тайинлангани ҳақида наряднинг «Алоҳида кўрсатмалар» сатрида ёзиб қўйилади. Бундай шахс сифатида наряд берувчи, жавобгар раҳбар ёки Ўзбекистон Республикаси Саноат хавфсизлиги давлат қўмитасининг (кейинги ўринларда — Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси) ҳудудий инспекцияси билан келишилган ҳолда, электр хавфсизлиги бўйича камида IV гуруҳга эга бўлган иш бажарувчи белгиланиши мумкин.

142. Стрелали юк кўтариш кранларида туриб ишлаш ва уларни бевосита 0,4 — 35 кВ кучланиш остидаги ҲЛ симлари остида ўрнатиш ман этилади.

143. Юк кўтариш машиналари ва механизмларининг ҳайдовчилари ҳамда илгакларга юк илувчилар (туширувчилар) ОТҚ ва ҲЛ остида ишлаши учун ишга ижозат беришдан олдин улар ҳаракатланиш ва ушбу қурилмаларда ишлаш тартиби бўйича йўл-йўриқ олишлари керак.

144. Юк кўтариш машиналари ва механизмларининг ҳайдовчилари электр хавфсизлиги бўйича камида II гуруҳга, илгакларга юк илувчилар эса I гуруҳга эга бўлишлари керак.

145. Юк кўтариш машиналари ва механизмлари ОТҚда ва ҲЛни қўриқлаш зонаси доирасида кучланиш олинмасдан бажариладиган барча ишларда ерга уланади. Ерга уловчи симларнинг кўндаланг кесими ушбу электр қурилмаси учун қабул қилингандан кам бўлмаслиги шарт. Гусеницали юк кўтариш машинаси бевосита ер устида турганида уни ерга уланиши талаб этилмайди.

146. Агар ток ўтказувчи қисмларга тегиш ёки электр разряди ҳосил бўлиши оқибатида юк кўтарувчи кран ёки механизм кучланиш остига тушиб қолса, кучланиш тўла олинишига қадар унга тегиш, ундан ерга тушиш ёки унга кўтарилиш тақиқланади.

Юк кўтариш машинаси ёки механизм ёнган тақдирда, ҳайдовчи уни қўли билан ушламасдан, бараварига икки оёғи билан ерга сакраб тушиши ва бир оёқда сакраб ёки оёқ кафти узунлигидан ошмаган майда қадам билан юриб, ундан энг камида 8 метр масофага узоқлашиши зарур.

147. Юк кўтариш машиналари ва механизмлари ёрдамида иш бажарилганда, кўтарилаётган юк, тортилаётган сим, тортувчи трос ва торткич, телескопик минора кажаваси остида, шунингдек, тортилаётган томондан таянчлар ва тирговичларга бевосита яқин жойларда одамларнинг туриши тақиқланади.

148. Телескопик минорадан (гидрокўтаргичдан) туриб ишлаганда, машина ҳайдовчиси билан телескопик минора кажавасидаги бригада аъзоси бир-бирини кўриб туриши зарур. Бундай алоқа бўлмаганда, телескопик минора яқинида кажавани юқорига кўтариш ёки пастга тушириш тўғрисидаги буйруқни ҳайдовчига етказиб турувчи учинчи бригада аъзоси қўйилиши шарт.

149. Ҳар доим иш бошлашдан олдин иш бажарувчи юк кўтарувчи машиналар, механизмлар ва ёрдамчи юк иладиган мосламаларнинг созлигига ишонч ҳосил қилиши керак.

Ташқарига чиқариб ўрнатиладиган таянчлар билан жиҳозланган юк кўтариш машиналари ва механизмлари иш жараёнида ўрнатилиши шарт.

Телескопик минора ва гидрокўтаргичлар ёрдамида ишларни бажаришдан олдин уларнинг сурилма ва кўтариладиган қисмлари амалда текшириб кўрилиши, телескопик минораларда эса бундан ташқари кўтарувчи қисми тик ҳолатга келтирилиб, шу ҳолатда маҳкамлаб қўйилиши шарт. Телескопик минорадан (гидрокўтаргичдан) туриб ишлашда, кажава полида туриш ва ҳимоя камарининг арқони билан кажавага боғланган ҳолда туриш зарур.

Кажавадан (осма беланачакдан) таянчга ёки ускунага ўтиш ва қайта орқага ўтиш фақат иш бажарувчининг рухсати билан амалга оширилишига рухсат этилади.

150. Бурчак таянчлардаги изоляторларни ва симларни алмаштириш ҳамда арматураларни таъмирлаш билан боғлиқ бўлган ишларни бажаришда телескопик минорани (гидрокўтаргични) симлардан ҳосил бўлган бурчак ичига ўрнатиш ман этилади.

151. Юк кўтариш машинаси ёрдамида юкларни кўтариш учун мўлжалланган арқон ёки троснинг хавфли масофага (юксиз) чайқалишини келтириб чиқарадиган шамол эсганда ишларни бажариш тақиқланади.

10-боб. Электр қурилмаларида баландликка чиқиш билан боғлиқ бўлган ишлар

152. Баландлиги ердан ёки бостирмадан 1 метр ва ундан юқори бўлган ишлар юқорида бажариладиган ишлар ҳисобланади. Бундай ишларни бажаришда ишловчиларнинг юқоридан қулаб тушишининг олдини олиш чоралари кўрилган бўлиши зарур.

153. Ҳимоя камари қулаб тушишнинг олдини олувчи асосий восита бўлиб хизмат қиладиган ер, бостирма ёки ишчи тушама юзасидан 5 метрдан юқори баландликда, ҳавоза, тахта тушама устида туриб бажариладиган ишлар баландликка чиқиб бажариладиган ишлар ҳисобланади. Баландликка чиқиб бажариладиган ишларни бажаришга рухсат этилган шахсларнинг соғлиги ушбу ишларни бажариш учун белгиланган тиббий талабларга жавоб бериши керак.

Баландликда бажариладиган ишларни амалга оширишга берилган рухсат ҳақидаги махсус ёзув билимлар синови гувоҳномасининг «Махсус ишларни бажариш ҳуқуқига гувоҳнома» жадвалида қайд этилиши зарур.

154. Агар ҳимоя камарининг стропини таянчга, конструкцияга маҳкамлашнинг имкони бўлмаса, унда таянч деталга, конструкцияга олдиндан маҳкамлаб қўйилган хавфсизлик арқонидан фойдаланиш керак. Ушбу ишни икки шахс бажариши зарур, бунда иккинчи шахс хавфсизлик арқонини зарур бўлса, секин-аста кўтариши ёки тушириши керак.

155. Кучланиш остида турган ток ўтказувчи қисмлар тагида жойлашган конструкциялар устида иш бажарилган ҳолларда, асбоб-ускуналар ва таъмирлаш мосламаларининг тушириб юборилишидан сақлаш учун улар боғлаб қўйилади. Бундай ҳолларда металл занжирли ҳимоя камаридан фойдаланиш ман этилади.

156. Конструкция ёки қурилма устига кўтариш зарур бўлган деталларни «узлуксиз ҳалқа» услубидаги йўғон арқон ёрдамида кўтариш лозим. Пастда турган хизматчи йўғон арқонни тебраниб кетмаслиги ва ток ўтказувчи қисмларга тегиб кетмаслиги учун ушлаб туриши зарур.

157. Порталларда, конструкцияда, таянчларда ва бошқаларда ишловчи ходимлар танасини қисмайдиган ва ҳаракатни чекламайдиган кийимдан фойдаланиши зарур. Унинг шахсий асбоб-ускуналари сумкасида туриши керак.

158. Баландликда ёки баландликка кўтарилиб бажариладиган ишларни бажарувчи бригада аъзоларини кузатиб турувчи шахслар ерда жойлашишлари мумкин.

159. Кўприкли кран аравачасида туриб, машина зали ва цехлар шипларидаги ёритиш қурилмаларига хизмат кўрсатиш ишлари камида икки шахс томонидан бажарилиши керак, улардан бири электр хавфсизлиги бўйича III гуруҳга эга бўлиши лозим. Иккинчи шахс ишловчи ёнида туриб, унинг хавфсизлик чораларига етарли даражада риоя этаётганлигини кузатиб туриши шарт. Ишлар таъмирловчи ходимлар томонидан бажарилган тақдирда уларга наряд берилиши керак.

Вақтинча тахта тушама, нарвон ва шунга ўхшашларни аравача устига ўрнатиш ман этилади. Ишларни бевосита аравача тушамаси устида ёки қоплама тепасига ўрнатилган стационар (доимий) тахта тушама устида туриб бажариш зарур.

Аравачага кўтарилишдан олдин троллей симларидан кучланишни олиб ташлаш шарт. Ишлаш жараёнида ҳимоя камаридан фойдаланиш керак.

Кран кўпригини ёки аравачасини кран ҳайдовчиси фақат иш бажарувчининг буйруғи билан юргизиши керак. Кўприк крани ҳаракатланиши жараёнида ишловчи шахслар кранчи кабинасида ёки кўприк тўшамасида туришлари зарур. Ишчилар аравачада турган пайтида кўприкли кранни ва аравачани бир жойдан иккинчи жойга юргизиш ман этилади.

11-боб. Аккумулятор батареялари ва зарядловчи қурилмалар

160. Аккумулятор батареялари жойлашган хона ҳар доим қулфланган бўлиши шарт. Ушбу хоналарни кўздан кечирувчи ва уларда ишловчи шахсларга калитлар умумий тартибга мувофиқ берилади.

161. Аккумулятор хонасида чекиш, у ерга олов билан кириш, учқун бериши мумкин бўлган электр иситиш асбоблари, аппарат ва ускуналардан фойдаланиш ман этилади, истисно ҳолатлари мазкур Қоидаларга 10-илованинг 170-бандида келтирилган.

162. Сўриб олувчи ветиляцияга эга бўлган аккумулятор хонасида у зарядловчи қурилма уланишидан олдин ишга туширилиши ва зарядловчи қурилма ўчирилганидан сўнг камида 1,5 соат ўтгандан, ҳосил бўлган газ тўла чиқариб юборилганидан сўнг тўхтатилиши керак.

163. Ҳар бир аккумулятор хонасида қуйидагилар бўлиши шарт:

электролит тайёрлаш ва уни идишларга қуйишга мўлжалланган 1,5 — 2 литр ҳажмли тумшуқли, бандли шиша ёки чинни идиш (кўза);

кислотали батарея учун ичимлик содасининг нейтраллаштирувчи (5 фоизли) эритмаси ва ишқорли батарея учун бор кислотаси ёки сирка эссенциясининг бир қисмига саккиз қисм сувли эритмаси.

164. Ичида электролит, дистилланган сув ва нейтраллаштирувчи эритма бўлган барча идишларда ушбу суюқлик номларини кўрсатувчи ёзув бўлиши шарт.

165. Кислота оғзи зич ёпиладиган тиқин билан беркитилган шиша идишларда сақланиши ва суюқлик номи ёзилган ёрлиқ билан жиҳозланиши шарт. Батареяларни эксплуатация қилишга мўлжалланган, ичида кислотаси бўлган идишлар ва бўш идишлар аккумулятор батареясига тегишли бўлган алоҳида хонада сақланиши зарур. Идишлар полда махсус саватларга ёки ёғоч қутиларга солиб сақланиши керак.

166. Кислота, ишқор ва қўрғошин билан боғлиқ барча ишларни махсус ўқитилган шахслар бажариши зарур.

167. Ичида кислота ва ишқор бўлган шиша идишларни икки ишчи ташиши шарт. Шиша идишлар савати билан биргаликда дастакли махсус ёғоч қутиларда ёки ўртасида чуқурчаси бўлган, атрофи ёғоч катак билан ўралган ва ичида шиша идиш камида 2/3 қисми баландлиги бараварида турадиган махсус замбилда ташилиши керак.

168. Электролит тайёрлашда кислота ичида дистилланган суви бўлган иссиққа чидамли ёки чинни идишга аста-секин (эритмани тез қизишининг олдини олиш мақсадида) ингичка қилиб жилдиратиб қуйилиши керак. Бунда электролитни ҳар доим таёқча ёки шиша найча, ёки кислотабардош пластмассадан ясалган қорғич билан аралаштириб туриш керак.

Кислотага сув қуйиб, электролит тайёрлаш ман этилади. Тайёр электролитга сув қуйишга рухсат этилади.

169. Кислота ва ишқор билан ишлаганда (кислота учун дағал жун матодан ёки ишқор учун пахтадан тайёрланган) костюм, резинали фартук, резинали этик (шим остига) ёки калиш, ҳимоя кўзойнаги ва резинали қўлқопларни кийиб ишлаш керак.

Ўювчи ишқорларни махсус ажратилган жойда қоп-қанорларга ўраб майдалаш лозим.

170. Аккумулятор хоналарида қуйидаги шароитларда пластиналарни кавшарлаш ишларини бажаришга рухсат этилади:

зарядлаш тамом бўлганидан камида 2 соатдан кейин кавшарлашга рухсат этилади. Доимий зарядланиш тартибида ишловчи батареяларда кавшарлаш ишларини бошлашдан 2 соат илгари улар зарядсизлантириш ҳолатига ўтказилиши ва хона иш бошлашдан олдин шамоллатилиши шарт;

кавшарлаш вақтида хона узлуксиз шамоллатиб турилиши керак;

кавшарлаш ишлари ўтказилаётган жой ўтга чидамли шчитлар билан бошқа батареялардан тўсиб қўйилиши керак;

қўрғошин ёки унинг бирикмалари таъсиридан заҳарланишнинг олдини олиш учун махсус эҳтиёт чоралари кўрилиши ва иш тартиби аккумулятор батареяларини эксплуатация қилиш ва таъмирлаш йўриқномаларига мувофиқ белгиланиши зарур.

171. Аккумулятор батареяларига хизмат кўрсатиш махсус тайёрланган, электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган ходимлар томонидан амалга оширилади.

172. Махсус мақсадларга мўлжалланган аккумулятор батареялари уларга қўйиладиган талабларга мувофиқ экспулатация қилиниши зарур.

12-боб. Электр узатиш ҳаво тармоқлари

1-§. Таянчларда ишлаш

173. Таянчга чиқишга ва унда ишлашга рухсат фақат таянчнинг, айниқса, унинг асоси мустаҳкамлигига ишонч ҳосил қилингандан кейингина берилиши мумкин. Таянчни мустаҳкамлаш услуби ва зарурати иш бажарувчи ёки жавобгар раҳбар томонидан иш жойида аниқланиши керак.

174. Қуйидаги бригада аъзоларига таянчга кўтарилишга рухсат этилади:

электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлганларга таянчнинг юқорисигача барча турдаги ишларни бажаришга;

электр хавфсизлиги бўйича камида II гуруҳга эга бўлганларга кучланиш олиниб амалга ошириладиган ишларни, кучланиш олинмасдан, кучланиш остида бўлган ток ўтказувчи қисмлардан узоқда амалга ошириладиган ишларда эса пастки симлар сатҳига камида 2 метр қолгунга қадар ишларни бажаришга;

I гуруҳга эга бўлганларга барча кўринишдаги ишларда ердан оёқларигача 3 метргача кўтарилишга рухсат этилади.

175. Штирли изоляторлар билан жиҳозланган бурчак таянчларининг ички бурчак томонидан кўтарилиш ва ишлаш тақиқланади.

176. Таянчнинг тик қисмида ишлаганда шундай жойлашиш лозимки, бунда кучланиш остида бўлган энг яқин турган симлар эътибордан четда қолмаслиги керак.

177. Таянчларга кўтарилишда ҳимоя камарини стропи устун орқасидан айлантириб ўтказиб олиниши, темир бетон таянчларда эса тирноққа (лазга) маҳкамланиши зарур. Таянчда ишлаганда ҳимоя камаридан фойдаланган ҳолда иккала тирноққа (лазга) тиралиб ишлаш керак.

178. Занжирлари горизонтал жойлашган кўп занжирли ҲЛда унинг битта занжиридан кучланиш олиниб ишлашга фақат ушбу занжир тарафидан рухсат этилади. Кучланиш остида турган занжирларни ушлаб турувчи траверс участкаларига ўтиш тақиқланади.

179. Занжирлари бир-бирининг устида жойлашган кўп занжирли ҲЛнинг ўчирилган занжирида ишлашга фақат ушбу занжир кучланиш остида турган бошқа занжирлар остида жойлашгандагина рухсат этилади. Таянчга фақат ўчирилган занжир тарафидан кўтарилишга рухсат берилади. Ўчирилган занжирдаги симларни алмаштириш ва қайта тортиш тақиқланади.

180. 220 кВ ва ундан юқори кучланишли кўп занжирли ҲЛ таянчларида бир занжирдан кучланиш олиниб ишлар бажарилганда, ер сатҳидан 2 — 3 метр баландликда устунларнинг кучланиш остида қолган занжирлари томонидан қизил байроқчалар ўрнатилиши шарт. Байроқчаларни иш бажарувчи, электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бўлган бригада аъзоси билан биргаликда ўрнатиши керак.

181. Таянчда, изоляцияланган бўғини бўлмаган телескопик минорада ёки одамларни кўтариш учун мўлжалланган бошқа механизмларда туриб ишлар бажарилганда, одамдан ёки у ишлатаётган асбоблар ва мосламадан кучланиши 1000 В гача бўлган ҲЛ, радиотрансляция, телемеханика симларигача бўлган масофа 0,6 метрдан кам бўлмаслиги шарт. Агар ишлаш пайтида кўрсатилган симларгача ушбу масофани сақлашнинг имкони бўлмай, оралиқдаги масофа камайиши хавфи туғилса, улар тармоқдан ўчирилади ва иш жойида ерга уланади.

182. Кучланиши 1000 В гача ва ундан юқори ҲЛ билан бирга таянчларда тортилган кучланиши 1000 В гача бўлган ҲЛ симларини алмаштириш ва қайта тортиш ишлари фақат кучланиши 1000 В гача ва ундан юқори барча ҲЛ ўчирилиб, симлар иш жойида ёки иш участкасининг икки томонида ерга уланганидан сўнг бажарилиши мумкин.

183. Трос ва симларни бир тарафга қараб тортишга мўлжалланмаган таянчларда шундай вақтинча тортиш зарур бўлса, таянчларнинг қулаб тушишининг олдини олиш учун улар маҳкамланиши шарт.

184. Таянчларнинг деталлари алмаштирилаётганда, унинг силжиши ёки қулаб тушиши эҳтимоли истисно этилган бўлиши зарур.

185. П ва АП туридаги таянчларнинг битталик ёки иккиталик қўшимча тиргакларини алмаштиришда, бараварига таянчнинг иккала оёғи остини кавлаб олиш тақиқланади.

Тиргакларни ўрнатишни таянчнинг бир оёқлисидан бошлаш зарур ва фақат ундаги тиргаклар алмаштирилиб, бандаж билан маҳкамланганидан ҳамда ердаги тупроқ зичланганидан кейин таянчнинг бошқа оёғидаги тиргакларни алмаштиришга киришиш мумкин. Иккитаси бирлаштирилган тиргакларни навбатма-навбат алмаштириш керак.

Тиргакларни чиқариб олиш ёки уни тушириш вақтида ҳандақда туриш ман этилади.

186. Таянчларни қулатиш ва ўрнатиш услублари, оғишининг олдини олиш учун уларни маҳкамлаш зарурати ва усуллари жавобгар раҳбар томонидан, у тайинланмаган ҳолда эса, наряд берувчи шахс томонидан белгиланади.

187. Механик жиҳатдан мустаҳкамлиги (ёғочнинг чириши, бетондаги дарзлар ва бошқалар) шубҳа туғдирадиган таянчлардаги трос ва тортқиларни маҳкамлаш зарурати пайдо бўлганда, ушбу ишлар бевосита таянчга кўтарилиш талаб этилмаган ҳолда, таянч ёнига барпо этилган махсус маҳкамловчи қурилмалардан ёки одамларни кўтариш учун мўлжалланган бошқа механизм, ёки телескопик минорадан фойдаланиб бажариш зарур.

Кўтарилган таянчдаги трос ва тортқиларни фақат таянч ерга ёки пойдеворга маҳкамлангандан кейин ечиш мумкин.

188. Агар илгакли тортқилар қўлланилган бўлса, улар ҳимоя қулфлари билан жиҳозланган бўлиши керак.

189. Изоляторлар шодаларида ишлаганда, қуйидаги ҳолларда улар бўйлаб ҳаракатланишга рухсат этилади:

бир занжирли, шунингдек, икки ва ундан кўп занжирли кўтариб турувчи шодалар бўйлаб;

икки ва ундан кўп занжирдан ташкил топган тортиб турувчи шодалар бўйлаб.

Бир занжирли тортиб турувчи шодаларда махсус мосламалардан фойдаланиб, улар бўлмаган тақдирда эса, шодалар устига ётиб ва тана ҳолатини ўрнаштириш учун оёқларни траверсга илаштирган ҳолда ишлашга рухсат этилади.

190. Ушлаб турувчи шодада ишлаган пайтда ҳимоя камарининг стропи траверсга маҳкамланиши керак. Агар осма узунлиги етарли бўлмаса, белга маҳкамланган иккита хавфсизлик арқонидан фойдаланиш зарур. Бу ҳолда битта арқон траверсга боғланади, иккинчиси эса олдиндан траверснинг орқасидан ўтказилиб бригада аъзоларидан бири хавфсизликни таъминлаш учун заруратга қараб уни аста-секин тортиб ёки бўшатиб туради.

191. Тортиб турувчи шодада ишлаганда, ҳимоя камарининг осмаси траверсга ёки ушбу мақсадлар учун мўлжалланган мосламага маҳкамланиши зарур.

192. Ушлаб турувчи ва тортиб турувчи икки ва ундан кўп занжирли шодаларда ҳимоя камарининг стропини иш бажарилмаётган занжирнинг бирига маҳкамлашга рухсат этилади. Строп осмасини иш бажарилаётган шодага маҳкамлаш тақиқланади.

193. Шодаларни бир-биридан ажралиб кетишига олиб борувчи носозликлар аниқланганда, иш тўхтатилиши шарт.

194. Симларни, тросларни, изоляторларни траверсга кўтараётган ёки тушираётган вақтда юк кўтараётган траверсда ёки таянчнинг бу траверси остидаги қисмида туриш ман этилади.

Юк кўтариш схемасини танлаш ва кўтарувчи блокларни жойлаштириш шундай ҳисобланиши керакки, унда таянчга шикаст етказиладиган куч пайдо бўлмаслиги лозим.

195. Таянчни бўяш пайтида изолятор ва симларга бўёқ тегиб кетмаслигининг олдини олиш чораларини кўриш (масалан, таглик қўллаш) зарур.

2-§. Кучланиш олинмасдан, ток ўтказувчи қисмларда ва уларнинг яқинида ишлаш

196. Кучланиш остида турган симга бевосита тегиш билан боғлиқ ишлар одамни изоляцияловчи қурилмалар: изоляцияланган бўғинли телескопик минора, изоляцияловчи майдонча, нарвон ва шунга ўхшаш қурилмалар ёрдамида ердан изоляциялаш шарти билан бажарилиши мумкин. Бунда одам симга тегишидан олдин изоляцияланган қурилманинг иш майдончаси симдаги потенциал билан боғланган бўлиши керак, бунинг учун иш майдончасига олдиндан улаб қўйилган сим изоляцияловчи штанга ёрдамида кучланиш остида турган симга уланиши зарур.

Бу ишларни бажаришда одамдан ерга уланган қисмларгача бўлган масофа мазкур Қоидаларга 7-илованинг 1-жадвали 2-устунида кўрсатилгандан кам бўлмаслиги шарт.

197. Шодаларда иш бошлашдан аввал ўлчаш штангаси ёрдамида осма изоляторларни ишга яроқли эканлиги ва арматурадаги барча қулфлар ва шплинтлар бутлигини текшириш шарт. Агар шодалардаги изоляторлар сирғалиб чиқувчи қисқичлар билан жиҳозланган бўлса, улар иш бажариладиган таянчга ҳамда трасса рельефи бўйича талаб қилинадиган ҳолларда, шунингдек, қўшни таянчларга тортиб, пона ёрдамида маҳкамланиши керак.

198. Изоляцияловчи қурилмалар ёки траверсалардаги монтерлар томонидан шодаларни қайта осиш, шодалардаги алоҳида изоляторларни, арматураларни алмаштириш ишларини шодадаги ёки сим ва уни ажратиш мосламаси ўртасидаги ишга яроқли изоляторлар сони қуйидагидан кам бўлмаслик шарти билан бажаришга рухсат этилади:

ҲЛ кучланиши, кВ Яроқли изоляторлар сони , дона ҲЛ кучланиши, кВ Яроқли изоляторлар сони, дона 15 2 110 6 35 4 220 10

199. Траверсадан туриб шодаларни қайта осиш ишларини бажаришда зарур мосламани шодага ўрнатиш ва уни траверсадан бўшатиш диэлектрик қўлқопларда амалга оширилиши керак.

Бунда 35 кВ кучланишли ҲЛда шодадаги икки изолятор ишга яроқли бўлганда, биринчисининг қалпоғига, кучланиши 110 кВ бўлган ҲЛда эса биринчиси ва иккинчисининг қалпоғига тегиш мумкин. Изоляторларни ҳисоблаш траверсдан бошланади.

200. Сим потенциали остида турган изоляцияловчи қурилма майдончасида туриб ишлаган пайтда симдагидан бошқа потенциалга эга бўлган шода арматураларга ва изоляторига тегиш, шунингдек, ушбу иш майдончасида турмаётган шахслардан асбоб-ускуна ёки мосламаларни олиш ёки унга узатиш ман этилади.

Таъмирланаётган ҳар хил потенциал остидаги фаза элементларини (масалан, сим ва шодаларни) улаш ёки уларни бир-биридан ажратишда диэлектрик қўлқоплардан фойдаланиш зарур.

201. Изоляцияловчи қурилмадан унинг иш майдончасига ўтиш ва қайта ўтиш учун фақат майдонча монтёри билан биргаликда симдан, кучланиши 110 кВ бўлган ҲЛда 0,5 метрдан ортиқ масофага, кучланиши 150 — 220 кВ бўлган ҲЛда эса 1 метрдан ортиқ масофага узоқлаштирилиб, ишчи майдончасидан потенциал олингандан сўнг рухсат этилиади.

202. Кучланиши 35 — 110 кВ бўлган ҲЛда кучланиш остида найсимон зарядсизлантиргични унинг ташқи электроди билан сим орасида белгилангандан кам масофага яқинлашиши имкониятини истисно этадиган изоляцияловчи осма габаритникдан фойдаланиш шарти билан ўрнатишга рухсат этилади.

Зарядсизлантиргични олиш пайтида зарядсизлантириш электродини буриш ёки унинг ташқи электродини симга яқинлаштиришда газ отилиб кетиши мумкин бўлган зонада туриш ман этилади. Зарядсизлантиргичнинг ташқи электродини симга яқинлаштириш ва узоқлаштириш фақат изоляцияловчи штанга ёрдамида бажарилиши зарур.

203. Таянчдан изоляцияланган яшин қайтаргич тросга 1 метрдан кам масофага яқинлашиш ман этилади. Муз эритиш схемасида тросдан фойдаланилганда, тросга яқинлашиш мумкин бўлган масофа эритиш кучланишига қараб белгиланади.

204. Кучланиш остида турган ҲЛда куннинг қоронғу вақтида, ёмғир ва қор ёғаётганда, момақалдироқ ва туман пайтида, шунингдек, таянчда ишларни қийинлаштирадиган шамол пайтида ишлаш тақиқланади.

Кесиб ўтиш оралиқларида, илашган кучланиш зонасида, 35 кВ ва ундан юқори кучланишли кўп занжирли ҲЛда бир занжири ўчирилганда, симларни ҳамда троссларни монтаж қилиш ва алмаштириш

205. Сим ва троссларни монтаж қилиш ва алмаштириш пайтида силтамасдан, ёйиш ва осиш зарур. Арқон шундай йўналтирилиши керакки, унда осилаётган сим силтанган ёки узилиб кетган тақдирда, кучланиш остида турган симга яқинлашмаслиги ёки унга илашиб қолмаслиги керак. Зарур бўлганда, одатда ип-газламадан ёки капрондан ясалган махсус тортқичлар қўлланилади. Арқонлар иложи борича калта бўлиши ва таранг тортилиб туриши, уларнинг учлари осилиб қолишига йўл қўйилмаслик керак. Металлдан ясалган йўғон арқонлар ёки чиғирлар ерга уланади.

206. Симларни (троссларни) ёйишдан олдин ҳар бир барабандаги сим ерга уланиши керак. Агар симлар (тросслар) ёйиш аравачасидан ёзилса, симнинг (тросснинг) қўзғалмас учи ерга уланиши керак.

Бир жойда турган барабандаги симни (троссни) ёйишда, ерга улаш учун унинг учи барабан втулкасига, барабаннинг вали эса барабанга яқин турган таянчга ёки ерга улагичга уланиши зарур.

207. Монтаж ишларини бошлашдан олдин (хом чизиқ тортиш, сим тортиш, симни роликдан қисқичларга ўтказиш), ёзилган сим (тросс) икки жойда: бошланғич анкер таянчининг тортувчи қисқичи яқинида ва сим тортилаётган охирги таянчда ерга уланиши керак.

Бундан ташқари, сим (тросс) ва иш олиб борилаётган жойдаги ҳар бир оралиқ таянч ҳам ерга уланиши зарур.

208. Металлдан ясалган осма роликларда ёки қисқичлардаги симлар учун роликларнинг (қисқичларнинг) гардишини ерга улаш етарлидир. Роликнинг (қисқичнинг) металл гардиши билан металли ёки арматурали темир-бетон таянч ўртасидаги табиий металли контакт мавжуд бўлса, металлдан ясалган роликни (қисқични) ерга улаш учун қўшимча тадбир талаб қилинмайди.

209. Кучланиш остида турган ҲЛ билан кесишган оралиқларда осилаётган сим кесишган линиянинг (тросс) иккала тарафидан ерга уланиши лозим.

210. Одамларни кўтаришга мўлжалланган механизмдан ёки изоляцияловчи бўғини бўлмаган телескопик минорадан, шунингдек, таянчда туриб симларда бажариладиган ва таянчдан батамом ерга қадар туширилган симлардаги ишлар мазкур Қоидаларга 9-илованинг 50 ва 51-бандларига мувофиқ бажарилиши керак.

211. Анкерлар оралиғидаги симларни осиш ишлари тамомлангандан сўнг симлар бошланғич анкер таянчида ёки бирон-бир оралиқ таянчда ерга уланиши керак. Кейинги анкер оралиғида ишлаётган одамларнинг тайёр бўлган олдинги анкер оралиғидаги сим орқали яшин разрядидан жароҳатланмасликлари учун симни охирги анкер таянчида ерга улаш тақиқланади.

212. Анкер таянчида шлейфларни улаш фақат бу таянчга тегишли бўлган ёнма-ён анкерлар оралиғидаги монтаж ишлари тамомлангандан сўнг амалга оширилади.

110 кВ ва ундан юқори кучланишли ҲЛ шлейфлари уланишига қадар симга ёки тортиб турувчи шодаларга траверсадан ҳисобланганда тўртинчи изоляторгача, 35 кВ ва ундан кам кучланишга эга бўлган ҲЛда фақат симга маҳкамлаб қўйилиши зарур.

213. Ишлар тугатилган ҲЛ участкаларида анкер таянчлардаги шлейфлар улаб бўлингандан кейин сим бошланғич анкер таянчида ва охирига яқин бўлган таянчлардан бирида ерга уланиши керак. Охирги анкер таянчида ушбу симларни ерга улаш ман этилади.

3-§. Турли ишлар

214. Фазалар бўйича таъмирлашда, ўчирилган фазанинг симига иш жойида фақат битта ерга улагич ўрнатилади. Ушбу симда ерга улагичдан 20 метргача бўлган масофада ишлашга рухсат этилади.

Бир неча бригадалар бир вақтда ишлаганда, ўчирилган сим электр жиҳатдан ўзаро боғланмаган участкаларга ажратиб бўлиниши зарур. Ҳар бир бригада учун битта ерга улагич ўрнатилган алоҳида участка ажратилади.

215. Кучланиши 110 кВ ва ундан юқори бўлган ҲЛда фазалар бўйича таъмирлаш ишлари бажарилганда, ерга улагични ўрнатиш ёки олишдан олдин разряд ёйи тарқалмаслиги учун ёй сўндирувчи мослама билан жиҳозланган штанга ёрдамида симни олдиндан ерга улаб қўйилади. Штанганинг ерга уловчи сими олдиндан ерга улагичга уланади. Бу штанга фақат кўчма ерга улагич ўрнатилгандан (ёки олингандан) сўнг олиниши мумкин.

216. Симлари горизонтал жойлашган ҲЛни фазалар бўйича таъмирлаш ишлари бажарилганда, кучланиш остида турган симларни ушлаб турувчи траверсалар участкаларига ўтиш тақиқланади.

217. Таянчнинг ерга уланиш қаршилигини ўлчаш пайтида яшин қайтарувчи троснинг ерга улагичга уловчи симини улаш ёки олиб қўйиш диэлектрик қўлқопда ёки тросни олдиндан ерга улагичга улаб қўйилгандан кейин бажарилиши лозим.

218. Кесими 240 мм 2 дан кам бўлмаган симларда ва кесими 70 мм 2 дан кам бўлмаган тросларда ходимларнинг ҳаракатланишига рухсат этилади.

Ажратилган симларда ва тросслар бўйлаб ҳаракатланганда, ҳимоя камари илгаклари симларга, махсус аравачадан фойдаланилганда эса, аравачага маҳкамланиши зарур.

219. ҲЛни ёки ҳаво алмашлаб-улаш пунктини кўрикдан ўтказишда конструкция ёки таянчга кўтарилиш тақиқланади.

220. Ўтиш қийин бўлган жойларда ва ноқулай об-ҳаво шароитида ҲЛни кўрикдан ўтказиш икки киши томонидан бажарилиши, бунда уларнинг бири электр хавфсизлиги бўйича камида II гуруҳга эга бўлиши керак. Бошқа ҳолларда II гуруҳга эга бўлган шахс кўрикдан ўтказишни якка ўзи ўтказиши мумкин.

Куннинг қоронғу вақтларида кўрикни сим остида юриб ўтказиш тақиқланади.

Шикастланган жойни излаш пайтида ҲЛни кўздан кечирувчи шахсларда носозлик топилган жойларга ўрнатиш учун огоҳлантирувчи плакатлар бўлиши керак.

221. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган ҲЛнинг узилиб ерда ётган симларига 8 метрдан кам масофага яқинлашиш тақиқланади. Бундай сим яқинида одамлар ва ҳайвонларнинг яқинлашишини олдини олиш учун назоратчилар имкони бўлган ҳолларда огоҳлантирувчи плакатлар қўйиши ва бу ҳақда электр тармоқлари корхонасига хабар бериши ҳамда таъмирлаш бригадаси етиб келгунча кутиб туриш зарур.

222. Кучланиш остидаги 6 — 35 кВ ҲЛнинг темир-бетон таянчларига, уларда изоляторларнинг ишдан чиқиши, симларнинг таянчга тегиб туриши ва бошқа сабаблар натижасида ерга ток ўтаётганлик аломати сезилса (намликнинг ердан буғланиб кўтарилиши, таянчда ва таянчнинг ерга кирган жойида электр ёйининг ҳосил бўлиши ва бошқа белгилар), таянчларга 8 метрдан кам масофага яқинлашиш ман этилади.

223. ҲЛнинг транспорт магистраллари (темир йўллар, кема қатновчи дарёлар ва каналлар) билан кесишган участкаларида иш олиб бориш учун вақтинча транспорт ҳаракатини тўхтатиш ёки транспорт ҳаракати туфайли ҲЛда олиб борилаётган ишларни тўхтатиб туриш талаб қилинса, наряд берувчи шахс иш жойига транспорт магистраллари ҳаракати хизматининг вакилини чақириши керак. Бу вакил зарур муддатга транспорт ҳаракати тўхтатиб турилишини таъминлаши ёки тармоқда ишлаётган бригадани яқинлашаётган транспорт тўғрисида огоҳлантириши шарт. Транспортни ўтказиб юбориш учун ҳалақит бераётган симлар хавфсиз баландликка кўтариб қўйилади.

224. ҲЛнинг асосий ва қишлоқлараро йўллар билан кесишган ёки бевосита яқинлашган участкаларида иш олиб борилганда, транспорт ҳайдовчиларини огоҳлантириш ёки транспорт ҳаракатини тўхтатиш учун Давлат автомобиль назорати билан келишилган ҳолда иш бажарувчи асосий ва бошқа йўлларга сигнал берувчиларни қўйиши, шунингдек, «Таъмирлаш ишлари» йўл белгисини ўрнатиши зарур. Зарур бўлганда, Давлат автомобиль назоратининг вакили чақиртирилиши лозим.

Сигнал берувчилар ҲЛ билан йўлнинг кесишган ёки яқинлашган жойидан ҳар икки томонда 100 метр узоқликда туришлари ва уларда кундузи қизил байроқчалар, кечаси эса қизил чироқлар бўлиши керак.

225. Барча турдаги таянчларга ёки кронштейнларга ўрнатилган, шунингдек, тортилган тросларга осилган барча хилдаги ёритгичларни тозалаш ва лампаларини изоляцияловчи бўғини бўлган телескопик минорадан туриб алмаштириш ишлари симлардан кучланишни олмасдан туриб, фармойиш бўйича бажарилиши мумкин.

Ерга улагич сими ёғоч таянч бўйлаб туширилмаган ва фаза симидан пастда ўрнатилган ёритгичларда бундай ишлар таянчдан туриб ёки ёғоч нарвонни қўйиб бажарилиши мумкин.

Ишни иш бажарувчи электр хавфсизлиги бўйича камида II гуруҳга эга бўлган бир ёки бир нечта бригада аъзолари билан бирга бажариши зарур.

226. Ерга улагич сими таянч бўйлаб туширилган ёғоч таянчлардаги, темир-бетон ва металлдан ясалган таянчлардаги ва кронштейнлардаги ёритгичларни изоляцияловчи бўғини бўлмаган телескопик минорадан ёки таянчдан туриб ёхуд ёғоч нарвонни қўйиб тозалаш ва лампаларини алмаштириш наряд бўйича, таянчга осилган барча симлардан кучланишни олиб ташлаб, уларга ерга улагич ўрнатилгандан кейин бажарилиши зарур.

Ушбу бандда ва мазкур Қоидаларга 10-илованинг 225-бандида кўрсатилган ишларни бажаришда ёритгичларга фақат иш бажарувчи ёки электр хавфсизлиги бўйича камида III гуруҳга эга бригада аъзоси кўтарилишига рухсат этилади.

227. Газоразрядли лампаларнинг ишга тушириш-ростлаш аппаратларида ишлаганда, уни ёритгичнинг умумий схемасидан ўчиришдан олдин симни тармоқдан узиб, статик конденсаторларини (зарядсизловчи қаршиликлар бўлишидан қатъий назар) зарядсизлаш зарур.

4-§. Трассани дарахтлардан тозалаш

228. Дарахтларни қулатишдан олдин иш жойи тозаланган бўлиши керак. Қиш пайтида қорга қулатилаётган дарахт тагидан тез қочиш мақсадида унинг қулайдиган тарафига қарама-қарши тарафга бурчак қилиб, 5-6 метр узунликда тозаланган иккита йўлакча очилиши керак.

229. Иш бажарувчи иш бошлашдан олдин барча бригада аъзолари қулатилаётган дарахтлар, йўғон арқонлар ва бошқаларнинг ҲЛ симларига яқинлашиши хавфли эканлиги ҳақида огоҳлантирилиши шарт.

230. Дарахтлар симларнинг устига қулашининг олдини олиш учун улар чопишдан олдин тортқи билан тортиб қўйилиши зарур.Чопилаётган ёки арраланаётган дарахтлар устига чиқиш тақиқланади.

231. Дарахт симларга қулаган тақдирда, ҲЛдан кучланиш олинмагунча, унга 8 метрдан кам бўлган масофага яқинлашиш ман этилади.

232. Кесилаётган дарахтнинг қулаши тўғрисида арракашлар бошқа ишчиларни огоҳлантириши шарт. Дарахт қулаши мўлжалланган томонда ҳамда унинг қарама-қарши томонида туриш тақиқланади.

233. Дарахтнинг маълум қисмини чопмасдан ёки арраламасдан қулатиш ман этилади. Шунингдек, дарахтни ялписига арралаб қулатиш ҳам тақиқланади. Қийшайган дарахтни эгилган тарафига қулатиш зарур.

234. Ишдаги танаффус ёки бошқа дарахтни кесишга ўтиш вақтида кесилаётган ёки арраланаётган дарахтларни қулатмасдан қолдириш ман қилинади.

235. Чириган ва қуриган дарахтни қулатишдан олдин унинг мустаҳкамлигини текшириш, шундан сўнг қулатиш учун арралашни бошлаш зарур. Бундай дарахтларни чопиб қулатиш тақиқланади.

236. Бир неча дарахтларни олдиндан маълум қисмини арралаб бир йўла ва бирини устига бирини ағанатиш йўли билан қулатиш тақиқланади. Биринчи навбатда, чириган, куйган ва қуриган дарахтлар қулатилиши керак.

13-боб. Электрод қозонлари. Электр фильтрлари

237. Изоляцияланган корпусли, кучланиши 1000 В гача бўлган электродли қозоннинг ғилофи қулфланиб ёпилиши шарт. Қозондан кучланиш олингандан кейингина ғилофни очишга рухсат берилади.

238. Ишлаб турган электродли қозонга уланган қувурларда уларнинг ерга ҳимоя улагичларини бузиш ёки уларни ажратиш билан боғлиқ ишларни бажаришга йўл қўйилмайди.

239. Қувурларни ажратишдан аввал электр пайвандлаш ёрдамида бўлаклар орасида мустаҳкам металл контакт бўлишини таъминлаш лозим. Бир-биридан ажратилиши байпас айланмаси билан жиҳозланган қувурларни бўлаклари орасида бундай контактни таъминлаш талаб этилмайди.

240. Электр фильтрларини эксплуатация қилишда қуйидагилар ман этилади:

жавобгар раҳбарнинг наряддаги алоҳида кўрсатмаси бўйича нарядда кўрсатилгандан ташқари ҳолларда одамларнинг электр фильтри ичида бўлган пайтларида силкитиш механизмини улаш;

электр фильтрларининг бункер ва секцияларида бир вақтда бараварига таъмирлаш ишларини олиб бориш;

таъминловчи агрегатларнинг блокировка қурилмалари носоз бўлган пайтда электр фильтрининг секция тешиклари, изолятор ғилофлари ва люкларни ёпувчи зулфинлар ва шунга ўхшаш мосламаларда носозлик бўлмаса, электр фильтрларга ҳамда уни уловчи кабелларга кучланиш бериш.

241. Қозон электр фильтрининг ҳар қандай майдончасида, захирадаги шинада, электр фильтрини манбага уловчи ҳар қандай кабелда ишланганида, ушбу электр фильтрини барча таъминловчи агрегатлари узилиши ва ерга уланиши керак.

242. Электр фильтри секцияларида одамлар ишлашига ижозат беришдан олдин секциялар шамоллатилиши ва бункердаги кул (чанг) олиб ташланиши шарт. Ҳаво ҳарорати эса 45 °C дан ошмаслиги зарур.

243. Электр фильтри ўчирилгандан кейин ундан ва уни электр энергияси билан таъминловчи кабеллардан 1000 В дан юқори кучланишли электр агрегатларини ерга улаш йўли билан электростатистик заряд олиб ташланиши зарур. Электр фильтрини ерга уланмаган қисмидан заряд олиб ташланишига қадар унга тегиш тақиқланади.

244. Корхоналарда мавжуд кул (чанг) ушлайдиган қурилманинг алоҳида хусусиятларига қараб, электр фильтрларига хизмат кўрсатиш бўйича маҳаллий йўриқнома ишлаб чиқилиши керак.

Йўриқномада цехлар ўртасида хизмат кўрсатиш чегаралари ўрнатилишига қараб, наряд ва ишлашга ижозат бериш тартиби белгиланади.

Ўзбекистон Республикасининг Бош вазири А. АРИПОВ

Тошкент ш.,

2020 йил 11 ноябрь,

712-сон

(Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 11.11.2020 й., 09/20/712/1502-сон; Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 05.04.2022 й., 09/22/153/0266-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

qarori

QOIDALARI

QOIDALARI

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Davlat huquqiy siyosatini amalga oshirishda adliya organlari va muassasalari faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2020-yil 19-maydagi PF-5997-son Farmoniga muvofiq Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Quyidagilar:

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari 1-ilovaga muvofiq;

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, Toshkent shahar va viloyatlar hokimliklari, vazirliklar va idoralar oʻzlarining tizimlaridagi tashkilotlar tomonidan Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalarining talablari bajarilishi ustidan nazoratni taʼminlasinlar.

3. Oʻzbekiston Respublikasi Energetika vazirligi Oʻzbekiston Milliy teleradiokompaniyasi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, Toshkent shahar va viloyatlar hokimliklari bilan birgalikda Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalarining mazmun-mohiyatini ommaviy axborot vositalarida keng yoritilishini tashkil etsinlar.

4. Oʻzbekiston Respublikasi Energetika vazirligi, vazirliklar va idoralar bilan birga oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni bir oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsin.

5. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining sanoat va uning bazaviy tarmoqlarini hamda kooperatsiya aloqalarini rivojlantirish masalalari departamenti va Oʻzbekiston Respublikasi energetika vaziri A.S. Sultanov zimmasiga yuklansin.

Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qaroriga 1-ILOVA

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Ushbu Qoidalar elektr energiyasi isteʼmolchilari (keyingi oʻrinlarda — isteʼmolchilar) elektr qurilmalarini ishonchli, xavfsiz va samarali ekspluatatsiya qilishni taʼminlash, shuningdek, ularni ishga yaroqli holatda saqlab turish maqsadida ishlab chiqilgan boʻlib, isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish, sozlash va taʼmirlash bilan shugʻullanuvchi muhandis-texnik xodimlar (keyingi oʻrinlarda — MTX) uchun moʻljallangan.

2. Ushbu Qoidalarda quyidagi tushunchalar va atamalardan foydalanilgan:

elektr uzatish havo tarmogʻi (keyingi oʻrinlarda — HT) — simlari yer ustida tayanchlar, izolyatorlar yordamida ushlab turiladigan elektr uzatish tarmogʻi;

binoga biriktirilgan podstansiya — binoning bir qismini egallagan elektr podstansiyasi;

elektr stansiyasining (podstansiyasining) ikkilamchi zanjirlari — elektr stansiyasining (podstansiyasining) boshqaruv, avtomatika, signalizatsiya, himoya va oʻlchov qurilmalarini birlashtiruvchi kabellar va simlar majmui;

dublyorlik qilish (dublyorlik) — dublyorni tayyorlashga javobgar shaxs kuzatuvi ostida ish joyida elektr qurilmani boshqarish va boshqa funksiyalarni bajarish;

yoʻriq berish — xodimlarga xavfsiz mehnatni tashkil etishga va elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilishga qaratilgan asosiy talablar mazmunini yetkazish, yoʻriq olayotganlar ish joylarida yuz bergan yoki yuz berishi mumkin boʻlgan xatolarni tahlil qilish, xavfsiz ishlab chiqarish bilimlarini va tajribalarini chuqurlashtirish, Energetika korxonalari uchun yongʻin xavfsizligi qoidalari (keyingi oʻrinlarda — YOXQ) boʻyicha bilimlarni mustahkamlash hamda kengaytirish;

elektr uzatish kabel tarmogʻi (keyingi oʻrinlarda — KT) — bir yoki bir necha kabellardan tashkil topgan, bevosita yerga, kabel kanallariga, quvurlarga va kabel konstruksiyalariga yotqizilgan elektr uzatish tarmogʻi;

kapital taʼmirlash — qurilma, uskuna yoki buyumning yaroqliligi va resursini toʻliq yoki toʻliqqa yaqin tiklash uchun uning ixtiyoriy, shu jumladan asosiy qismlarini almashtirib yoki tiklab taʼmirlash;

komplekt taqsimlovchi qurilma — ichida oʻrnatilgan uskunalar, boshqaruv, nazorat, himoya, avtomatika va signalizatsiya qurilmalari bor shkaflardan yoki bloklardan tashkil topgan, yigʻilgan yoki yigʻish uchun tayyor holda yetkazib beriladigan elektr taqsimlovchi qurilma;

komplekt transformator podstansiyasi — yigʻilgan yoki yigʻish uchun tayyor holda yetkazib beriladigan, ichiga transformator va taqsimlovchi qurilmaning boshqa uskunalari oʻrnatilgan blok, shkaflardan tashkil topgan podstansiya;

elektr uzatish tarmogʻi — elektr stansiyasi yoki podstansiyasining tashqarisiga chiquvchi va elektr energiyasini uzatish uchun moʻljallangan elektr uzatish tarmogʻi;

neytral — elektr uskunalari choʻlgʻamlarining (elementlarining) “yulduz” sxemasi boʻyicha ulangan umumiy nuqtasi;

rejali taʼmirlash — tasdiqlangan rejaga muvofiq amalga oshiriladigan taʼmirlash;

elektr energiyasi isteʼmolchisi — energetika qurilmalari, uskunalari elektr energiyasi bilan taʼminlovchi tashkilotning tarmogʻiga bevosita ulangan, u bilan elektr tarmoqlarining mansublik chegarasiga hamda elektr energiyasini yetkazib berish boʻyicha tuzilgan shartnomaga ega va ushbu shartnoma asosida elektr energiyasidan foydalanish huquqi va shartlari belgilangan korxona, tashkilot, idora (keyingi oʻrinlarda — korxona);

elektr energiyasini qabul qilgich (elektr qabul qilgich) — undan foydalanish uchun elektr energiyasini energiyaning boshqa turiga oʻzgartiradigan elektr qurilma;

elektr stansiyasining (podstansiyasining) prinsipial elektr sxemasi — elektr stansiyasining (podstansiyasining) elektr qismining ishlash prinsipi haqida dastlabki maʼlumot va tasavvur beruvchi, uskunaning tarkibi va uning bogʻlanishlarini aks ettiruvchi sxema;

taʼmir — qurilmalarning, uskunalarning, jihozlarning, buyumlarning ishlash resurslarini yoki ularning tarkibiy qismlari sozligini hamda ishga yaroqliligini tiklash boʻyicha amalga oshiriladigan ishlar yoki tadbirlar majmui;

joriy taʼmir — qurilmalarning, uskunalarning, jihozlarning, buyumlarning ishga yaroqliligini taʼminlash yoki tiklash uchun bajariladigan va ularning alohida qismlarini almashtirish yoki tiklashdan tashkil topgan taʼmir;

texnik xizmat koʻrsatish — qurilmalardan, uskunalardan, jihozlardan, oʻz vazifasi boʻyicha foydalanishda, ularni saqlash va transportirovka qilishda ishga yaroqliligini hamda sozligini saqlab turish boʻyicha amalga oshiriladigan ishlar yoki tadbirlar majmui;

tok oʻtkazgich — elektr stansiyasi, podstansiyasi yoki sex doirasida elektr energiyasini uzatish va taqsimlash uchun moʻljallangan, izolyatorlar va ushlab turuvchi konstuksiyalarga ega boʻlgan shinalar yoki simlar shaklida bajarilgan qurilma;

transformator podstansiyasi — transformator yordamida bir kuchlanishdagi elektr energiyasini boshqa kuchlanishdagi elektr energiyasiga oʻzgartirish uchun moʻljallangan elektr podstansiyasi;

elektr stansiyasining (podstansiyasining) boshqaruv paneli — elektr stansiyasini (podstansiyasini) boshqarish, nazorat va himoya qurilmalaridan iborat pultlar va panellarning bir xonada joylashgan toʻplami;

elektr podstansiyasi — elektr energiyasini qabul qilish, taqsimlash va uning parametrlarini oʻzgartirish uchun moʻljallangan hamda transformatorlardan yoki boshqa elektr qurilmalaridan, shu jumladan oʻzgartirgichlar, boshqarish qurilmalari va yordamchi uskunalardan tashkil topgan elektr qurilma;

elektr tarmogʻi — elektr energiyasini uzatish va taqsimlash uchun moʻljallangan, podstansiyalar, taqsimlovchi qurilmalar va ularni birlashtiruvchi elektr uzatish tarmoqlari majmui;

neytrali yerga ulangan elektr tarmogʻi — neytrallarning barchasi yoki bir qismi bevosita yoki nol ketma — ketligining qarshiligiga nisbatan kichik qarshilikli qurilma orqali yerga ulash qurilmasi bilan ulangan uskunasi mavjud boʻlgan elektr tarmogʻi;

neytrali izolyatsiyalangan elektr tarmogʻi — neytrali yerga ulanmagan yoki katta qarshilikli oʻlchov, himoya, signalizatsiya qurilmalari orqali ulangan uskunasi mavjud boʻlgan elektr tarmogʻi;

elektr taqsimlovchi punkt — podstansiyaning tarkibiga kirmaydigan elektr taqsimlovchi qurilma;

elektr taqsimlovchi qurilma — bir kuchlanishda elektr energiyasini qabul qilish va taqsimlash uchun moʻljallangan hamda kommutatsiya apparatlari mavjud boʻlgan elektr qurilmasi;

elektr uskunasi — moʻljallanishiga koʻra umumiy belgilari bilan birlashgan (masalan, vazifasi boʻyicha — texnologik; qoʻllash sharoitlari boʻyicha — tropiklarda qoʻllaniladigan, obyektga tegishliligi boʻyicha — sexga, stanokka tegishli) elektr qurilmalar majmui;

elektr stansiyasi — elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun moʻljallangan, elektr energiyasini hosil qiluvchi uskunalar va yordamchi uskunalardan tashkil topgan, qurilish qismi mavjud yoki usiz (koʻchma elektr stansiyasida) energetik qurilma;

elektr qurilma — elektr energiyasini ishlab chiqarish yoki oʻzgartirish, uzatish, taqsimlash yoki isteʼmol qilish uchun moʻljallangan oʻzaro bogʻlangan uskunalar va inshootlar majmui;

ekspluatatsiya qilish — buyumning ishlatiladigan, sifati saqlanib turadigan yoki tiklanadigan hayotiy sikli bosqichi;

stajerlik — ish joyida amaliy mashgʻulot oʻtish.

2-bob. Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishdagi asosiy talablar

1-§. Qoidalarni qoʻllash sohasi va tartibi

3. “Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari” (keyingi oʻrinlarda — TEQQ) idoraviy mansubligidan va mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, barcha istemolchilar uchun majburiydir.

4. Isteʼmolchilarning yangidan montaj, rekonstruksiya va modernizatsiya qilingan elektr qurilmalari amaldagi Elektr qurilmalarining tuzilishi qoidalariga (keyingi oʻrinlarda — EQTQ) muvofiq bajarilgan boʻlishi, shuningdek, muvofiqlik sertifikatiga ega boʻlishi shart.

Sertifikatlanmagan elektr uskunalaridan foydalanish va ularni ekspluatatsiya qilish man etiladi.

5. Ushbu Qoidalar isteʼmolchilarning ishlab turgan, kuchlanishi 220 kV gacha boʻlgan elektr qurilmalariga tatbiq etiladi. Qoidalarda “kuchlanishi 220 kV gacha boʻlgan elektr qurilmalari” yoki “kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalari” deyilganda kuchlanishi tegishlicha 220 kV va 1000 V boʻlgan elektr qurilmalarini ham tushunish lozim.

Ishlab turgan elektr qurilmalari — bu toʻliq yoki qisman kuchlanish ostida boʻlgan yoki istalgan vaqtda kommutatsion apparatura ulanishi bilan yoki elektromagnit induksiya hisobiga kuchlanish berilishi mumkin boʻlgan qurilmalar yoki ularning uchastkalari tushuniladi.

6. Elektr xavfsizligi shartlari boʻyicha elektr qurilmalari kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalariga va kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalariga boʻlinadi.

7. Ushbu Qoidalarda koʻzda tutilmagan, alohida ishlab chiqarish shartlariga yoki maxsus elektr qurilmalariga ega boʻlgan isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish, sohada ishlab chiqilgan va tasdiqlangan qoidalar boʻyicha amalga oshirilishi mumkin.

Soha qoidalari, ushbu Qoidalar va Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari (keyingi oʻrinlarda — XTQ) talablariga qarshi boʻlmasligi va ularni zaiflashtirmasligi shart.

8. Isteʼmolchilarning kuchlanishi 220 kV dan yuqori boʻlgan elektr stansiyalari, blok stansiyalari elektr qurilmalariga va boshqa elektr qurilmalariga Oʻzbekiston Respublikasi elektr stansiyalari va tarmoqlarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga (keyingi oʻrinlarda — Oʻzbekiston Respublikasi elektr stansiyalari va tarmoqlarini TEQQ) muvofiq ekspluatatsiya qilinadi.

2-§. Xodimlarning vazifalari, qoidalarning bajarilishi uchun javobgarlik va nazorat

9. Qoidalarning maqsadi isteʼmolchilar elektr qurilmalari va elektr tarmoqlarini ishonchli, xavfsiz va samarali ekspluatatsiya qilishni taʼminlash hamda ularni ishga yaroqli holatda saqlab turishdan iborat.

10. Ishlab turgan elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatish, ularda tezkor almashlab ulashlarni oʻtkazish, taʼmirlash, montaj yoki sozlash ishlarini va sinashlarni tashkil etish va bajarish maxsus tayyorlangan elektrotexnik xodimlar tomonidan amalga oshiriladi. Korxonaning mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, elektrotexnik xodimlari energetika xizmati tarkibida boʻlishlari shart.

Korxonada energetika xizmati boʻlmagan taqdirda, isteʼmolchilarning elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatishni shartnoma boʻyicha ixtisoslashtirilgan tashkilot yoki boshqa korxonaning (shu jumladan, tadbirkorlar subyektlarining) elektrotexnik xodimlari amalga oshirishi mumkin.

11. Elektrotexnik xodim oʻz korxonasining texnologik xususiyatlarini aniq tasavvur qilishi, mehnat va ishlab chiqarish intizomiga qatʼiy rioya qilishi va barcha choralar bilan ularni mustahkamlashi kerak hamda mazkur Qoidalar, XTQ, yoʻriqnomalar va boshqa normativ hujjatlar talablarini bilishi va ularga rioya etishi shart.

12. Mazkur Qoidalar, XTQ va YOXQ ni buzishda aybdor shaxslar oʻz harakatlari yoki harakatsizligining xususiyatiga va ulardan kelib chiqadigan oqibatlarga qarab, Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunlariga muvofiq javobgarlikka tortiladi.

13. Ushbu Qoidalarning bajarilishini taʼminlash uchun har bir korxonada korxona rahbari yoki egasining buyrugʻi bilan energetika xizmatining MTX orasidan korxona elektr tarmogʻi xoʻjaligi obyektlari umumiy holatiga javob beruvchi shaxs (keyingi oʻrinlarda — elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs) tayinlanishi shart.

Elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tayinlanishi haqidagi buyruq, qoidalar va yoʻriqnomalar boʻyicha u bilimlar sinovidan oʻtganidan va unga elektr xavfsizligi boʻyicha tegishlicha: 1000 V dan yuqori kuchlanishli elektr qurilmalarida — V guruh, 1000 V gacha kuchlanishli elektr qurilmalarida — IV guruh berilganidan soʻng chiqariladi.

Korxonada bosh energetik lavozimi boʻlsa, unga ushbu korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsning majburiyatlari yuklanadi. Elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsning majburiyatlarini oʻrindoshlik asosida bajarishga ruxsat beriladi.

Korxonalarda ular tomonidan oʻz faoliyatida kuchlanishi 400 V va 400 V gacha boʻlgan, aholiga sotish uchun chakana savdo tarmogʻiga chiqariladigan hamda tegishli sifat sertifikatiga ega boʻlgan yoritish qurilmalari, elektr asboblari va elektr mashinalaridan foydalanilganda, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsni tayinlash yoki ishga yollash imkoniyati boʻlmaganda, elektr xoʻjaligiga javobgarlik korxona rahbariga yoki egasiga yuklatilishi mumkin.

Bu holda korxona rahbari yoki egasi bilimlar sinovidan oʻtmaydi va unga elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli guruh berilmaydi. Bunda rahbar yoki egasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Elektr energiyasi, neft mahsulotlari va gazdan foydalanishni nazorat qilish inspeksiyasi (keyingi oʻrinlarda — Oʻzenergoinspeksiya) hududiy boʻlinmalarida elektr xavfsizligi va elektr uskunalarga xavfsiz xizmat koʻrsatish boʻyicha yoʻriqdan oʻtishi kerak. Ushbu holat “Oʻzenergoinspeksiya”ning 400 V gacha kuchlanishli elektr uskunalari mavjud boʻlgan individual isteʼmolchilarni roʻyxatga olish jurnalida va egasining ariza-majburiyatida rasmiylashtirilishi shart.

400 V gacha kuchlanishli yongʻin va portlash xavfi yuqori boʻlgan xonalarda va qurilmalarda (avtoyoqilgʻi va gazyoqilgʻi quyish stansiyalari va boshqalar) elektr uskunalarni ekspluatatsiya qiluvchi korxonalarda, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxslar elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli guruhga ega boʻlishi hamda bilimlar sinovini roʻyxatga olish jurnalida rasmiylashtirilishi shart.

Elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs uzoq muddat (dam olishda, kasal boʻlsa, xizmat safarida) boʻlmasa, uning majburiyatlarini bajarish korxona boʻyicha buyruq bilan uning oʻrinbosariga (agar bu shtat jadvalida koʻzda tutilgan boʻlsa) yoki mazkur Qoidalarning 34-bandi “a” kichik bandiga muvofiq malaka komissiyasida bilim sinovidan oʻtgan energetika xizmatining MTX orasidan boshqa shaxsga yuklanadi.

Ushbu Qoidalarning talablariga mos elektrotexnik xodimlar boʻlmagan taqdirda, isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish man etiladi.

Korxonada ushbu Qoidalarning talablariga mos elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs va elektrotexnik xodimlarning mavjudligi uchun korxonaning rahbari (egasi) javobgar boʻladi. Korxona rahbari, shuningdek, mazkur Qoidalar, oʻrnatilgan tartibda tasdiqlangan Elektr energiyasidan foydalanish qoidalari (keyingi oʻrinlarda — EEFQ), isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda XTQ va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarning talablari bajarilishi uchun zarur boʻlgan barcha tadbirlarning moddiy taʼminlanishi uchun javobgar boʻladi.

14. Korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs quyidagilarni taʼminlashi shart:

elektr qurilmalarining ishonchli, tejamli va xavfsiz ishlashini;

elektr energiyasini tejash boʻyicha chora-tadbirlar ishlab chiqilishi va bajarilishini hamda elektr qurilmalarning xavfsiz ishlashini;

elektr va elektrotexnologik uskunalar va tarmoqlarni, himoya vositalari va yongʻinga qarshi anjomlarning ishga yaroqli holatda saqlanishini, ularning ushbu Qoidalar, isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda XTQ, EEFQ va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar talablariga mos ravishda ekspluatatsiya qilinishini;

energetika uskunalarida profilaktik va taʼmirlash ishlari oʻz vaqtida va sifatli oʻtkazilishi tashkil etilishini;

elektrotexnik xodimlar oʻqitilishini, XTQ va TEQQ, lavozim va ishlab chiqarish yoʻriqnomalari boʻyicha bilimlar sinovidan oʻtishlarini;

foydalanilayotgan energiyaning hisobga olinishi yuritilishini;

atrof-muhitga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi texnologiyalar va ish usullari ishlatilishining oldi olinishini;

reaktiv quvvat kompensatsiyasi, mahsulot birligini ishlab chiqarish uchun energiya sarfi meʼyorini kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlar ishlab chiqilishini va amalga oshirilishini;

elektr uskunalari ishlashida buzilishlar, baxtsiz hodisalar hisobga olinishini va tahlil qilinishini hamda ularning yuzaga kelishi sabablarini bartaraf etish choralari qabul qilinishini;

isteʼmol shartnomasiga muvofiq rejimga rioya etilishini, energetika tizimi yuklamasi maksimal soatlarida dispetcherlik xizmati talablari boʻyicha isteʼmol quvvatining kamaytirilishini;

elektrotexnik xodimlar uchun lavozim va ishlab chiqarish yoʻriqnomalari ishlab chiqilishini.

15. Elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsning taklifiga koʻra, korxona rahbari tarkibiy boʻlinmalarining elektr xoʻjaliklariga javobgar shaxslarni tayinlashi mumkin.

Agar bunday shaxslar tayinlanmagan boʻlsa, tarkibiy boʻlinmalar elektr xoʻjaligi uchun javobgarlikni, ularning hududiy joylashuvidan qatʼi nazar, bosh korxona elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs olib boradi.

Tarkibiy boʻlinmalar elektr xoʻjaligi uchun javobgarlar va korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs oʻrtasidagi oʻzaro aloqa va majburiyatlarning taqsimlanishi ularning lavozim yoʻriqnomalarida aks ettirilishi shart.

16. Agar korxona rahbari elektr taʼminoti shartnomasini bevosita energiya bilan taʼminlovchi tashkilot bilan tuzmagan boʻlsa, ijaraga berilgan elektr uskunalarini ekspluatatsiya qilish uchun javobgarlikning taqsimlanishi ijaraga beruvchi va ijaraga oluvchi oʻrtasidagi ijara shartnomasida aks ettirilishi shart.

17. Korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs:

ishlab chiqaruvchi zavodlarga — butlanmagan, sifatsiz yoki buyurtma xususiyatiga, davlat standartlariga va texnik shartlarga mos boʻlmagan uskunalar keltirilganda;

montaj qiluvchi tashkilotlarga — elektr montaj ishlari texnologiyasi buzilganda, sifatsiz montaj qilinganda, loyiha hujjatlaridan chetga chiqilganda va montaj jarayonida uskunalar shikastlanganda;

elektr taʼminoti tashkilotiga — elektr energiyasining sifatsiz parametrlarida va korxona elektr taʼminoti buzilishlarida oʻz vaqtida daʼvo (reklamatsiya) berishi shart.

18. Ushbu Qoidalarning buzilishlarini payqagan, shuningdek, elektr qurilmalari yoki himoya vositalarining ishga yaroqsizligini sezgan har bir xodim, zudlik bilan bevosita oʻzining rahbariga, u boʻlmaganda esa — yuqori turuvchi rahbarga bu haqda xabar berishi shart.

Elektr qurilmadagi nosozlik atrofdagi kishilarga yoki qurilmaning oʻziga aniq xavf tugʻdirgan hollarda, uni payqagan xodimning oʻzi bartaraf qila olsa, buni zudlik bilan amalga oshirishi, shundan keyin bevosita boshliqni xabardor qilishi kerak. Nosozlikni bartaraf qilish xavfsizlik qoidalariga qatʼiy rioya qilgan holda amalga oshiriladi.

19. Elektr qurilmasining ishidagi har bir buzilish ishlab chiqaruvchi zavodning yoʻriqnomalariga koʻra tekshirilishi va hisobga olinishi shart.

Tekshirish materiallari asosida elektr qurilmalarining ishida shunga oʻxshash buzilishlarning oldini olish boʻyicha avariyaga qarshi chora-tadbirlar ishlab chiqilishi kerak.

Elektr qurilmalari ishidagi buzilishlar uchun quyidagilar shaxsan javobgardir:

bevosita elektr qurilmaga xizmat koʻrsatuvchi tezkor xodimlar − ularning aybi bilan yuz bergan buzilishlar uchun, shuningdek, ular tomonidan xizmat koʻrsatish uchastkasida elektr qurilmaning ishidagi buzilishlar notoʻgʻri bartaraf etilganligi uchun;

uskunani taʼmirlayotgan taʼmirlovchi va tezkor taʼmirlovchi xodimlar — taʼmirlash sifati pastligi tufayli kelib chiqqan ishdagi buzilishlar uchun;

korxonaning, tarkibiy boʻlinmalarning bosh muhandislari va energetiklari, elektr sexi boshliqlari va energetika xizmatining boshqa MTX — ularning aybi bilan elektr qurilmalarni ishlashida yuz bergan buzilishlar uchun, texnologik xizmatlar rahbarlari va mutaxassislari, elektrotexnologik uskunalarni ekspluatatsiya qilishdagi buzilishlar uchun, shuningdek, oʻz vaqtida va qoniqarli texnik xizmat koʻrsatish hamda avariyaga qarshi chora-tadbirlarning bajarilishi taʼminlamagani uchun.

20. Har bir baxtsiz hodisa, shuningdek, XTQ buzilishining boshqa holatlari oʻrnatilgan tartibda sinchiklab tekshirilishi, ularning paydo boʻlish sabablari, javobgar shaxslar aniqlanishi va bunday holatlarning oldini olish uchun choralar koʻrilishi shart.

21. Elektr tokidan shikastlanishdan yuzaga kelgan baxtsiz hodisalar uchun bevosita qoidalarni buzgan xizmat koʻrsatuvchi shaxslar va baxtsiz hodisalar yuzaga kelishi holatini istisno etuvchi tashkiliy-texnik tadbirlar bajarilishini taʼminlamagan maʼmuriy-texnik xodimlar masʼuldir.

22. Mazkur Qoidalar talablariga rioya etilishi uchun davlat energetika nazorati “Oʻzenergoinspeksiya” va uning hududiy boʻlinmalari tomonidan oʻrnatilgan tartibda amalga oshiriladi.

Korxonalarda mazkur Qoidalar talablariga rioya etilishini tekshirish va nazoratni, “Oʻzenergoinspeksiya” va uning hududiy boʻlinmalaridan tashqari, korxonaning xavfsizlik texnikasi boʻlimlari va yuqori turuvchi tashkilotlar amalga oshiradilar.

3-§ . Xodimlarga qoʻyiladigan talablar

23. Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish maxsus tayyorlangan elektrotexnik xodimlar tomonidan amalga oshirilishii kerak.

Korxonaning elektrotexnik xodimlari quyidagilarga boʻlinadi:

elektr uskunalarida tezkor almashlab ulashlarni, taʼmirlash, montaj va sozlash ishlarini tashkil qiluvchi va bu ishlarda bevosita ishtirok etuvchi, tezkor, taʼmirlash yoki tezkor-taʼmirlovchi xodimlar huquqlariga ega boʻlgan maʼmuriy-texnik xodimlarga;

tezkor boshqarishni va tezkor almashlab ulashlarni amalga oshirish ruxsat etilgan xodimlar toifasiga va ushbu ishlovchilarni bevosita boshqarish uchun tayinlangan shaxslarga taalluqli tezkor xodimlarga (agar boʻlinishi talab etilmasa, keyinchalik tezkor va tezkor-taʼmirlovchi xodimlar tezkor xodimlar deb ataladi);

elektr uskunalarini taʼmirlash, rekonstruksiya va montaj qilish boʻyicha barcha ishlarni bajaruvchi taʼmirlovchi xodimlarga. Ushbu toifaga, shuningdek, majburiyatiga sinashlarni, oʻlchashlarni amalga oshirish, elektr apparatlarni sozlash va rostlash hamda boshqa ishlar kiradigan ixtisoslashtirilgan xizmat (masalan, sinash laboratoriyalari, avtomatika va nazorat-oʻlchash asboblari xizmati va boshqalar) xodimlari ham kiradi;

tasdiqlangan hajmda oʻziga biriktirilgan elektr qurilmalarida tezkor ishlarni bajarish uchun maxsus oʻqitilgan va tayyorlangan, taʼmirlovchi xodimlar toifasidan boʻlgan tezkor-taʼmirlovchi xodimlarga.

Korxonaning energetika xizmati tarkibiga kirmagan, ishlab chiqarish sexlari va uchastkalarining elektr texnologik qurilmalari ekspluatatsiya qilinishini amalga oshiradigan va elektr xavfsizligi boʻyicha II va undan yuqori guruhga ega boʻlgan elektr texnologik xodimlar oʻzlarining huquqlari va majburiyatlari boʻyicha elektrotexnik xodimlarga tenglashtiriladi hamda texnik jixatdan korxonaning energetika xizmatiga boʻysunadilar.

24. Elektr xavfsizligi boʻyicha II — V guruhga ega boʻlgan elektrotexnik xodimlarga quyidagi talablar qoʻyiladi:

18 yoshga toʻlmagan shaxslarga elektr qurilmalarida mustaqil ishlashga ruxsat etilmaydi;

elektrotexnik xodimlardan boʻlgan shaxslar ishlab chiqarishga halaqit beradigan (doimiy shakldagi) kasallikka va mayiblikka ega boʻlmasligi shart;

elektrotexnik xodimlar tegishli nazariy va amaliy tayyorgarlikdan keyin bilimlar tekshiruvidan oʻtishlari hamda elektr qurilmalarida ishlash uchun ruxsat beruvchi guvohnomaga ega boʻlishlari shart.

25. Universitet, institut, kollej, litseyning 18 yoshga toʻlmagan ish oʻrganuvchilarini amalda ishlab turgan elektr qurilmalarida boʻlishlariga 1000 V gacha kuchlanishli qurilmalarda elektr xavfsizligi boʻyicha III guruhdan kam boʻlmagan va 1000 V dan yuqori kuchlanishli qurilmalarda — IV guruhdan kam boʻlmagan elektrotexnik xodimning doimiy nazorati ostida ruxsat etiladi.

18 yoshga toʻlmagan ish oʻrganuvchilarni mustaqil ishlashga qoʻyish va ularga elektr xavfsizligi boʻyicha III va undan yuqori guruhni berish man etiladi.

26. Ishlab turgan elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatuvchi elektrotexnik xodimlarning sogʻlomlik holati ishga qabul qilinayotganda tibbiy tekshiruv bilan aniqlanadi va keyinchalik sogʻliqni saqlash organlari tomonidan belgilagan muddatlarda davriy tekshirilib turiladi.

27. Elektrotexnik xodimlar mustaqil ishga tayinlangunga qadar yoki elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa ishga (lavozimga) oʻtganda, shuningdek, ushbu lavozimda 1 yildan ortiq mehnat faoliyatini olib bormaganda, ish joyida ishlab chiqarishni oʻrganishi shart.

Ishlab chiqarishni oʻrganish uchun xizmatchiga uskunalar, apparatura, tezkor sxemalar bilan tanishish bilan bir vaqtda, ushbu lavozim uchun zarur hajmda:

mazkur Qoidalarni, isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda XTQ, EQTQ, EEFQ;

lavozim va ishlab chiqarish yoʻriqnomalarini;

mehnatni muhofaza qilish boʻyicha yoʻriqnomalarni;

ushbu korxonada amal qiluvchi boshqa qoidalar, meʼyoriy va ekspluatatsiya hujjatlarini oʻrganishga yetarli boʻlgan muddat berilishi kerak.

28. Ishlab chiqarishni oʻrganish dasturini qoidalar va yoʻriqnomalarning zarur boʻlimlarini koʻrsatgan holda ishlab chiqarish boʻlinmasining javobgar shaxsi tuzadi va korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs yoki bosh muhandis tasdiqlaydi.

Oʻrganayotgan xodim oʻrganishi mobaynida korxona (MTX uchun) yoki boʻlinma (ishchilar uchun) farmoyishi bilan elektrotexnik xodimlar orasidan tajribali xizmatchiga biriktiriladi.

29. Oʻrganayotgan xodim tezkor almashlab ulashlarni, koʻrib chiqish yoki elektr uskunasidagi boshqa ishlarni faqatgina oʻrgatayotgan xodimning ruxsati asosida uning nazorati ostida amalga oshirishi mumkin.

Oʻrganayotgan xodimning harakatlari toʻgʻriligiga va ushbu Qoidalarga, shuningdek, xavfsizlik texnikasi Qoidalariga rioya qilinishiga oʻrganayotgan xodimning oʻzi va oʻrgatayotgan xodim javobgar boʻladi.

30. Ishlab chiqarishni oʻrganish tugaganidan soʻng oʻrganayotgan xodim 28-bandda koʻzda tutilgan hajmda malaka komissiyasida bilimlar tekshiruvidan oʻtishi shart. Unga XTQga koʻra tegishli elektr xavfsizlik guruhi (II — V) berilishi kerak.

Boshqa korxonaga ishga oʻtganda, oʻrindoshlik boʻyicha ishlashda yoki bir korxona doirasida boshqa ishga (lavozimga) oʻtganda yoki ishda 1 yildan ortiq tanaffus boʻlganda, bilimlar tekshiruvidan muvaffaqiyatli oʻtgan elektrotexnik xodimlardan boʻlgan shaxsga komissiya qarori bilan elektr xavfsizligi boʻyicha boshqa ishga (lavozimga) oʻtgunga qadar oʻrindoshlik yoki ishdagi tanaffusgacha boʻlgan elektr xavfsizlik guruhi tasdiqlanishi mumkin.

31. Tezkor va tezkor-taʼmirlovchi xodimlardan boʻlgan har bir xizmatchi, shuningdek, yuqori kuchlanishli sinovlarni oʻtkazuvchi sinov laboratoriyalari xodimlari bilimlar tekshiruvidan oʻtganidan keyin kamida ikki hafta mobaynida tajribali xizmatchi rahbarligida ish joyida dublyorlikdan oʻtishi kerak. Shundan soʻng u mustaqil tezkor ishlarni bajarishga, yuqori kuchlanish ostida sinashlarni oʻtkazishga qoʻyilishi mumkin.

Stajirovkaga va mustaqil ishlashga ijozat, MTX uchun korxona boʻyicha ishchilar uchun esa sex boʻyicha farmoyish bilan rasmiylashtiriladi.

Taʼmirlovchi xodimlar uchun dublyorlik qilish talab qilinmaydi.

32. Davriy bilimlar sinovi quyidagi muddatlarda oʻtkazilishi shart:

ishlab turgan elektr qurilmalariga bevosita xizmat koʻrsatuvchi yoki ularni sozlash, elektr montaj qilish, taʼmirlash ishlarini amalga oshiruvchi yoki profilaktik sinovlarni oʻtkazuvchi elektrotexnik xodimlar uchun, shuningdek, ushbu ishlarni tashkil qiluvchi va farmoyishlarni rasmiylashtiruvchi xodimlar uchun 1 yilda 1-marta;

avvalgi guruhga kirmaydigan elektrotexnik xodimlardan boʻlgan MTXlar, shuningdek, elektr qurilmalarini nazorat qilishga ruxsat berilgan xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandislar uchun 3 yilda 1-marta.

Tekshiruv natijasiga asosan xodimlarning davriy bilimlar sinovi muddati malaka komissiyasi tomonidan qisqartirilishi mumkin.

Agar guvohnomaning amal qilish muddati taʼtilga yoki kasallik vaqtiga toʻgʻri kelsa, bu holda guvohnomaning amal qilish muddatini ishga tushgan kundan boshlab 1 oyga uzaytirishga ruxsat beriladi. Guvohnomani amal qilish muddatini uzaytirish haqidagi qaror maxsus rasmiylashtirilmaydi.

Qonirqarsiz baho olgan xodim guvohnomasining amal qilish muddati, agar bilimlar sinovini qayd etish jurnalida xodimni elektr uskunalarida ishlashdan vaqtincha chetlatilganligi haqida komissiyaning maxsus qarori chiqarilmagan boʻlsa, komissiya tomonidan belgilangan ikkinchi yoki uchinchi sinovga qadar boʻlgan muddatgacha avtomatik tarzda uzaytiriladi.

33. Mazkur Qoidalarni, XTQni yoki ishlab chiqarish yoʻriqnomalarini buzgan shaxslar navbatdan tashqari bilimlar tekshiruvidan oʻtishga jalb etilishlari kerak.

Shuningdek, navbatdan tashqari bilimlar tekshiruvi quyidagi hollarda ham oʻtkaziladi:

bilimlari qoniqarsiz boʻlganda, malaka komissiyasi belgilagan muddatlarda, lekin oxirgi tekshuruv kunidan 2 haftadan oldin va 1 oydan kech boʻlmagan muddatda;

yangi texnologiyalar, elektr qurilmalari va uskunalari joriy etilganda;

ishdagi tanaffus bir yildan ortiq boʻlganda.

boshqa ishga oʻtkazilganda;

mazkur Qoidalarning va XTQning yangi tahriri amalga kiritilganda;

“Oʻzenergoinspeksiya” inspektorining yozma koʻrsatmasi boʻyicha.

Bilimlar sinovida uchinchi marta qoniqarsiz baho olgan xodim boshqa, elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlmagan ishga oʻtkazilishi shart.

34. Ushbu Qoidalar va XTQ boʻyicha bilimlar sinovi tarkibi kamida 3 kishidan iborat boʻlgan malaka komissiyasi tomonidan oʻtkazilishi shart:

a) korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs, uning oʻrinbosari va lavozim yoʻriqnomasiga koʻra elektr xoʻjaligini nazorat qiluvchi mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandisi uchun bosh muhandis yoki korxona rahbari (komissiya raisi), “Oʻzenergoinspeksiya” inspektori va joylardagi Oʻzbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi yoki korxonaning kasaba uyushmasi qoʻmitasi vakili tarkibidagi komissiya tomonidan;

b) korxonaning ishlab chiqarish sexlari va boʻlinmalarining elektr xoʻjaligiga javobgar shaxslar, elektr hoʻjaligining tarkibiy boʻlinmalari boshliqlari va boshliq oʻrinbosarlari uchun korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs yoki uning oʻrinbosari (rais), mazkur Qoidalarning ushbu bandi “a” kichik bandiga muvofiq komissiyada bilim tekshiruvidan oʻtgan mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandis (xavfsizlik texnikasi va mehnat muhofazasi boʻlimi vakili), energetika xizmati vakili tarkibidan iborat komissiya tomonidan;

v) qolgan muhandis-texnik xodimlar uchun mazkur Qoidalarning ushbu bandi “b” kichik bandiga muvofiq kimissiyada bilim tekshiruvidan oʻtgan, elektr xavfsizligi boʻyicha V guruhga (yoki 1000 V gacha kuchlanishli elektr qurilmalari uchun IV guruhga) ega komissiya tekshiruvidan oʻtgan shaxs — rais va energetika xizmati, mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi boʻlimi yoki kasaba uyushmasi vakilidan iborat komissiya tomonidan;

g) qolgan elektrotexnik xodimlar uchun tarkibi korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan belgilangan va tasdiqlangan bir necha komissiyalar tuzilishi mumkin;

d) korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsning bilimlari sinovini “Oʻzenergoinspeksiya” inspektori ishtirokida taʼsischi korxona malaka komissiyasida oʻtkazishga ruxsat etiladi;

e) Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi (keyingi oʻrinlarda — Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi) nazoratidagi elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatayotgan yoki ularni ekspluatatsiyasini boshqarayotgan rahbarlar va muhandis-texnik xodimlarning bilimlari sinovi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi vakili ishtirokida oʻtkazilishi shart. Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi vakillari komissiyada ishtirok etishi uchun komissiya faoliyati haqida kamida 5 kun oldin xabardor qilinishi kerak. Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi vakili kelmagan holda, komissiya uning ishtirokisiz faoliyat koʻrsatadi.

Birlamchi bilim sinovidan tashqari barcha turdagi sinovlarda kompyuter texnikasidan foydalanishga ruxsat beriladi; bunda bilimlar sinovi jurnalidagi yozuvlar bekor qilinmaydi.

Yuqorida keltirilganlarda:

navbatdagi tekshiruv vaqti bilimlar oxirgi tekshirilgan sanaga mos ravishda belgilanadi;

“Oʻzenergoinspeksiya” va mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi xizmati vakillari “b” , “v” va “g” kichik bandlarda koʻrsatilgan xodimlar bilimi tekshiruvi komissiyalarida oʻz xohishlariga koʻra ishtirok etishlari mumkin;

“b” va “v” kichik bandlardagi komisciya tarkibini korxonaning bosh muhandisi tasdiqlaydi.

35. Qoidalar boʻyicha bilimlar sinovi sinalayotgan xodim ishlayotgan korxona komissiyasida oʻtkazilishi shart. 34-bandning “d” kichik bandida koʻzda tutilgan holatlar bundan mustasno. Biror-bir boshqa komissiyada bilimlar sinovini oʻtkazilishi man etiladi.

36. Har bir xodimning bilimlari sinovi alohida oʻtkaziladi va rasmiylashtiriladi. Bilimlar sinovi natijalari oʻrnatilgan shakldagi jurnalga kiritiladi hamda komissiyaning barcha aʼzolari tomonidan imzolanadi.

Bilimlar sinovidan muvaffaqiyatli oʻtgan xodimga elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli guruh (II — V) berilgan holda bilimlar tekshiruvi haqida belgilangan shakldagi guvohnoma beriladi.

Guvohnoma u yoki bu elektr qurilmalariga maʼmuriy texnik xodim sifatida tezkor, taʼmirlovchi yoki tezkor-taʼmirlovchi huquqlari bilan xizmat koʻrsatish, tezkor, taʼmirlovchi yoki tezkor-taʼmirlovchi, shuningdek, elektr xavfsizligi boʻyicha II va undan yuqori guruhga ega elektr-texnolog xodim sifatida xizmat koʻrsatish huquqini beradi.

Agar tekshirilayotgan xodim bir vaqtning oʻzida maxsus ishlarni bajarish huquqini beruvchi bilimlar tekshiruvidan oʻtgan boʻlsa, bu haqda bilimlar sinovi jurnalida va guvohnoma grafasida belgilab qoʻyiladi.

Elektr qurilmalariga javobgar shaxsning bilimlarni sinovdan oʻtkazgan komissiyada elektr xavfsizligi boʻyicha IV guruh hajmida bilimlar sinovidan oʻtgan elektr qurilmalarini nazorat qiluvchi mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandisga mazkur korxona elektr qurilmalari ustidan nazorat olib borish huquqini beruvchi guvohnoma beriladi.

Mazkur Qoidalar, XTQ va mehnat muhofazasi hamda xavfsizlik texnikasi yoʻriqnomalari boʻyicha bilimlar tekshiruvidan oʻtmagan xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandisga, elektrotexnik xodimlarga hech qanday koʻrsatmalar berishga ruxsat etilmaydi.

37. Ishga yangi qabul qilingan, qoidalar va yoʻriqnomalar boʻyicha bilimlar sinovidan oʻtmagan yoki muddati oʻtgan bilimlar sinovi guvohnomasiga ega elektrotexnik xodimlar ( 32-bandda koʻrsatilgan guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirish hollaridan tashqari) elektr xavfsizligi boʻyicha I guruhga ega shaxslarga tenglashtiriladi.

Elektr xavfsizligi boʻyicha I guruh, shuningdek, elektr tokidan shikastlanish xavfi yuzaga kelishi mumkin boʻlgan ishlarni bajarish bilan bogʻliq boʻlgan, elektrotexnik boʻlmagan xodimlarga ham beriladi.

38. Elektrotexnik boʻlmagan xodimlarga elektr xavfsizligi boʻyicha I guruh har yili korxona, sex, uchastka elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs yoki uning yozma koʻrsatmasiga binoan III dan past boʻlmagan elektr xavfsizligi guruhiga ega shaxs tomonidan xizmat koʻrsatilayotgan qurilmada xavfsiz ishlash usullari tekshirilgandan keyin beriladi. Elektr havfsizligi boʻyicha I guruh berilishi maxsus jurnalda tekshiruvchi va tekshirilayotgan imzosi bilan rasmiylashtiriladi.

Bunda bilimlar sinovi haqida guvohnoma berilishi talab qilinmaydi.

Ishlash jarayonida I guruh xodimlari har yili bilimlar sinovidan tashqari davriy ravishda yoʻriqdan oʻtadilar.

39. Elektr xavfsizligi boʻyicha I guruhga ega shaxslar, II — V guruhga ega shaxslar oʻtkazayotgan elektrotexnik qurilmalarni taʼmirlash, sozlash va sinash boʻyicha ishlarda, faqat XTQda koʻrsatilgan hollarda ishtirok etishlari mumkin.

40. Elektr xavfsizligi boʻyicha I va undan yuqori guruhga ega elektrotexnologik xodimlar bilimlarining oʻz vaqtida sinalishiga korxonaning uchastka, sex va boshqa tarkibiy qismlari rahbarlari javobgardir.

41. Korxonada elektrotexnik xodimlar bilan ularning malakasini, mazkur Qoidalar, XTQ, EQTQ va mehnatni muhofaza qilish yoʻriqnomalari boʻyicha bilimlarini oshirishga, ilgʻor tajribani va elektr qurilmaga xizmat koʻrsatishning xavfsiz usullarini oʻrganishga, avariya va shikastlanishning oldini olishga qaratilgan muntazam ish olib borilishi shart.

Tashkil etilayotgan texnik oʻqish hajmini, avariyaga qarshi mashgʻulotlarni oʻtkazish zarurligini korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs aniqlaydi.

4-§. Elektr xoʻjaligini tezkor boshqarish

42. Korxona — elektr energiya isteʼmolchisi elektr xoʻjaligini boshqarish tizimi, butun korxonaning boshqaruv tizimiga birlashgan energoxoʻjaligini boshqarishning tarkibiy qismi hisoblanadi va quyidagilarni taʼminlashi shart:

korxonaning elektr energiyasiga boʻlgan ehtiyojini qondirish uchun uning elektr taʼminoti tizimini tezkor rivojlantirishni;

mehnat samaradorligini oshirish va energotejamkorlik boʻyicha tadbirlarni amalga oshirish yoʻli bilan elektr xoʻjaligining samarali ishlashini;

uskunalarning ishonchli, xavfsiz va avariyasiz ishlashini oshirishni;

texnik qayta qurollanish va elektr xoʻjaligini rekonstruksiya qilish, uskunalarni modernizatsiyalash yoʻli bilan asosiy ishlab chiqarish fondlarini yangilashni;

yangi texnikani, ekspluatatsiya qilish va taʼmirlash texnologiyalarini, ishlab chiqarish va mehnatni tashkil qilishning samarali hamda xavfsiz usullarini joriy qilish va oʻzlashtirishni;

xodimlarning malakasini oshirishni, mehnatning ilgʻor usullarini, iqtisodiy bilimlarni targʻib etishni, ratsionalizatorlik va ixtirochilikni rivojlantirishni;

taʼminlovchi energetika tizimi bilan kelishilgan holda elektr xoʻjaligini, shu jumladan oʻzining elektr energiyasi manbalarini tezkor-dispetcherlik boshqaruvini;

oʻzining elektr qurilmalarining texnik holati va avtonom ishlovchi (blok stansiya hisoblanmaydigan) oʻzining elektr energiyasi manbalarining ekspluatatsiyasini nazorat qilishni;

taʼminlovchi energetika tizimi unga bergan ish rejimlariga korxona tomonidan rioya etilishini nazorat qilishni.

43. Elektr taʼminoti tizimi tarkibida oʻzining elektr energiyasi manbalari, elektr tarmoqlari va elektr energiyasi qabul qilgichlari mavjud boʻlgan korxonalarda ularning ishini, vazifalari quyidagilardan iborat boʻlgan uzluksiz dispetcherlik boshqaruvi tashkil etilishi kerak:

oʻzining elektr stansiyalari va tarmoqlarining elektr taʼminoti uzluksizligini belgilovchi ish rejimlarini ishlab chiqish, taʼminlovchi energetika tizimi bilan kelishish hamda ularni amalga kiritish;

elektr energiyasi sifatiga boʻlgan talablarni bajarish;

isteʼmol rejimlariga rioya qilgan holda elektr taʼminoti tizimining tejamkor ishlashini va energiya resurslaridan oqilona foydalanishni taʼminlash;

elektr energiyasini ishlab chiqarishda, uni energiyaning bir turidan boshqa turiga oʻzgartirishda, uzatishda, taqsimlashda avariyalar hamda boshqa texnologik buzilishlarning oldini olish va bartaraf etish.

Bunday korxonalarda dispetcherlik boshqaruvi, energetika tizimining milliy dispetcherlik xizmati, elektr tarmogʻi korxonalarining dispetcherlik xizmati yoki tuman elektr tarmogʻining tezkor-dispetcherlik xizmati bilan kelishuv boʻyicha amaldagi elektr stansiyalari va tarmoqlarining TEQQ talablariga mos ravishda tashkil qilinishi shart.

Shunday dispetcherlik boshqaruvi xususiy elektr energiyasi manbaiga ega boʻlmagan, lekin oʻzining elektr taʼminoti tizimida mustaqil elektr tarmogʻi korxonalari mavjud boʻlgan korxonalarda ham tashkil etilishi kerak.

44. Dispetcherlik boshqaruvi iyerarxik tuzilish boʻyicha tashkil qilinishi kerak. Bunda tezkor nazorat va boshqaruv funksiyalarining bosqichlar oʻrtasida taqsimlanishi, shuningdek, boshqaruvning quyi bosqichdagilarini yuqoridagilarga boʻysunuvi koʻzda tutilishi kerak.

Korxonalar — elektr energiyasi isteʼmolchilarining elektr taʼminoti sxemasiga qarab ular uchun dispetcherlik boshqaruvning yuqori bosqichi boʻlib, taʼminlovchi energetika tizimining dispetcher xizmatlari (energetika tizimining milliy dispetcher xizmati, elektr tarmoqlari korxonalarining dispetcherlik xizmati yoki tuman elektr tarmogʻining tezkor-dispetcherlik guruhi) korxonaning dispetcher xizmati hisoblanadi.

Dispetcherlik boshqaruvi vazifalarini hal etish uchun isteʼmolchi taʼminlovchi energetika tizimning dispetcherlik punktlari bilan zarur aloqa va telemexanika vositalariga ega boʻlishi shart.

45. Har bir dispetcher bosqichi uchun uskunalar va inshootlar boshqaruvining ikki toifasi — tezkor boshqaruv va tezkor yurituv belgilangan boʻlishi shart.

46. Navbatchi dispetcherning tezkor boshqaruvida ular yordamida bajariladigan operatsiyalar boʻysinuvidagi tezkor xodimning harakatini muvofiqlashtirishni, bir nechta obyektlarda rejimlarni kelishib oʻzgartirishni talab qiladigan uskuna, elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazgichlar, releli himoya qurilmalari, avariyaga qarshi va rejim avtomatikasi tizimining apparaturasi, dispetcherlik va texnologik boshqaruv vositalari boʻlishi kerak.

Koʻrsatilgan uskunalar va qurilmalarda operatsiyalar navbatchi dispetcher rahbarligida oʻtkazilishi shart.

47. Navbatchi dispetcher tezkor yurituvida turli energetika obyektlarining xodimlari harakatlarini muvofiqlashtirish talab etilmaydigan, lekin ularning holati va rejimi elektr tarmogʻining rejimiga va ishonchliligiga, shuningdek, avariyaga qarshi avtomatika qurilmalarini sozlashga taʼsir koʻrsatadigan uskunalar, elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazgichlar, releli himoya qurilmalari, avariyaga qarshi va rejim avtomatikasi tizimlarining apparaturasi, dispetcherlik va texnologik boshqaruv vositalari boʻlishi kerak.

Koʻrsatilgan uskunalar va qurilmalarda operatsiyalar navbatchi dispetcher ruxsati bilan amalga oshirilishi shart.

48. Korxona elektr taʼminoti tizimining barcha elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazgichlari, uskunalari va qurilmalari dispetcherlik boshqaruvi bosqichlari boʻyicha taqsimlanishi shart.

Korxona navbatchi dispetcherining tezkor boshqaruvidagi yoki tezkor yurituvidagi elektr uzatish tarmoqlari, tok oʻtkazgichlar, uskunalar va qurilmalar roʻyxati taʼminlovchi energetika tizimining tezkor-dispetcherlik boshqaruv boʻyicha qarorlarini hisobga olgan holda tuzilishi, u bilan kelishilgan boʻlishi va korxonaning texnik rahbari (bosh muhandisi) tomonidan tasdiqlangan boʻlishi kerak.

49. Dispetcherlik boshqaruvining turli bosqichlaridagi xodimlarning oʻzaro munosabatlari oʻrnatilgan tartibda kelishilgan va tasdiqlangan tegishli nizomlarda hamda yoʻriqnomalarda tartibga solingan boʻlishi shart.

50. Elektr xoʻjaligini tezkor boshqaruv tizimiga ega har bir korxona vazifalari quyidagilardan iborat boʻlgan boʻlishi shart:

talab qilingan, shu jumladan energetika tizimi tomonidan berilgan ish rejimlarini yuritish;

elektr qurilmalarida almashlab ulashlarni amalga oshirish;

avariyali buzilishlarni bartaraf etish va elektr energiyasi isteʼmolining talab etilayotgan rejimini tiklash;

elektr qurilmalarida taʼmirlash ishlarini bajarishga tayyorlash.

51. Tezkor boshqaruvning tashkiliy tuzilishi va shakli korxona rahbariyati tomonidan energetika xizmati haqidagi nizomga muvofiq xizmat koʻrsatishning hajmidan, uskunalarning murakkabligidan va ishning necha smenaligidan kelib chiqqan holda belgilanadi.

52. Elektr xoʻjaligini tezkor boshqarish boshqaruv panelidan (punktidan), dispetcherlik boshqaruv punktidan yoki ushbu maqsad uchun moslangan boshqa elektrotexnik xonadan amalga oshiriladi.

Tezkor boshqaruv punktlari zarur aloqa vositalari bilan jihozlanadi.

53. Tezkor boshqaruv panellarida (punktlarida) va shu maqsadda moslangan boshqa xonalarda quyidagilar boʻlishi shart:

korxonaning elektr taʼminoti sxemalari;

tezkor hujjatlar (tezkor jurnal, naryadlar, almashlab ulash blankalari va boshqalar);

tezkor ishni yuritish uchun roʻyxatlar va yoʻriqnomalar;

yongʻin oʻchirishning birlamchi vositalari va yongʻin haqida avtomatik ravishda xabar berish qurilmalari;

elektr xonalari, kuch panellari, shkaflar va boshqalarning kalitlari uchun qulflanadigan quti, shuningdek, qoidalarda koʻzda tutilgan boshqa vositalar va hujjatlar.

54. Tezkor xizmat koʻrsatish quyidagilardan iborat:

barcha elektr uskunalarning holatlari va ish rejimlarini doimiy nazorat qilish;

uskunalarni davriy koʻrikdan oʻtkazish;

uskunalardagi elektr qurilmalarida rejada koʻzda tutilmagan, hajmi katta boʻlmagan ishlarni (joriy ekspluatatsiya qilish tartibida bajariladigan ishlar roʻyxatiga binoan) bajarish;

tezkor almashlab ulashlarni amalga oshirish;

taʼmirlash brigadalari uchun sxemalar va ish joylarini tayyorlash, ularning ishlashiga ijozat berish, ish paytida ularni nazorat qilish hamda barcha ishlar tugagandan soʻng sxemani tiklash.

55. Boshqaruv panellarida, shu jumladan telemexanizatsiyalashgan panellarda amaldagi mnemonik sxemalar yoʻq boʻlsa, barcha apparatlarning haqiqiy holati va yerga ulagichlarning qoʻyilgan joyi, koʻchma yerga ulagichlarning tartib raqami koʻrsatilgan holda, elektr birikmalarning tezkor sxemasi yoki sxema-maketi boʻlishi shart.

Elektr qurilmalarida oʻtkazilayotgan ulanish sxemalarining barcha oʻzgarishlari, shuningdek, yerga ulagichlar qoʻyiladigan joylar operatsiyalar oʻtkazilgandan keyin sxemada aks ettirilishi shart.

56. Biron-bir ishni bajarish uchun elektrotexnik boʻlmagan xodimning ogʻzaki buyurtmasi boʻyicha oʻchirilgan elektr uskunalari, faqat oʻchirishga buyurtma bergan shaxsning yoki uning oʻrnidagi xizmatchining talabi boʻyicha ulanadi.

Elektrotexnik boʻlmagan xodim buyurtmasi boʻyicha vaqtincha oʻchirilgan elektr uskunani ishga tushirishdan avval tezkor xodim uskunani koʻzdan kechirishi, uni kuchlanish ostiga qoʻyishga tayyor ekanligiga ishonch hosil qilishi va unda ishlayotgan xodimlarni uskuna ishga tushirilayotganligi haqida ogohlantirishi majburiydir.

Elektr uskunani oʻchirishga buyurtmani rasmiylashtirish tartibi elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan boʻlishi shart.

57. Har bir elektr qurilma uchun uskunaning normal ish rejimlaridagi barcha kuchlanishlar uchun korxonaning, uchastkaning, sexning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan bir chiziqli elektr ulanish sxemalari tuzilgan boʻlishi shart.

58. Har bir dispetcherlik punktida, korxona elektr taʼminoti tizimining boshqaruv panelida va doimiy navbatchi xodim mavjud boʻlgan obyektda, yuqori turgan tezkor-dispetcherlik boshqaruvi organining namunaviy yoʻriqnomalariga muvofiq tuzilgan, avariyaviy holatlarning oldini olish hamda bartaraf etish boʻyicha mahalliy yoʻriqnomalar boʻlishi shart.

59. Avariyaviy buzilishlarni bartaraf qilishda tezkor-dispetcherlik boshqaruvining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:

buzilishlar rivojlanishining oldini olish, xodimlarning elektr tokidan shikastlanishiga va avariya taʼsir qilmagan uskunalarning buzilishiga yoʻl qoʻymaslik;

isteʼmolchilar elektr taʼminotini va elektr energiyasining normal parametrlarini zudlik bilan tiklash;

korxona va uning alohida boʻlinmalarini elektr taʼminoti tizimining avariyadan keyingi eng ishonchli sxemasini yaratish;

oʻzi oʻchgan va oʻchirilgan uskunalar holatini aniqlash va imkon boricha ularni ishga tushirish.

60. Podstansiyalar, panellar, yigʻmalar va taqsimlovchi qurilmalarning (keyingi oʻrinlarda — TQ) elektr sxemalarida almashlab ulashlar ushbu uskunalar boshqaruvida yoki yurituvida boʻlgan yuqori turuvchi tezkor xodimning farmoyishi bilan yoki xabardorligida, korxonada qabul qilingan tartib boʻyicha ogʻzaki yoki telefon orqali berilgan farmoyish boʻyicha tezkor jurnalga yozish orqali amalga oshiriladi.

Almashlab ulashlarni bevosita elektr qurilmaga xizmat koʻrsatuvchi tezkor xodim amalga oshirishi kerak.

Almashlab ulashlar haqidagi farmoyishda ularning ketma-ketligi koʻrsatilishi shart. Farmoyish — faqat u berilgan shaxs tomonidan ijro etilganligi toʻgʻrisidagi xabar olinganidan keyin bajarilgan deb hisoblanadi.

Kechiktirib boʻlmaydigan holatlarda (baxtsiz hodisa, tabiiy ofat, shuningdek. avariyani bartaraf qilishda) mahalliy yoʻriqnomalarga koʻra almashlab ulashlarni yuqori turuvchi tezkor xodimning farmoyishisiz yoki xabardorligisiz, keyinchalik unga xabar berish va tezkor jurnalga yozish orqali bajarishga ruxsat beriladi.

Tezkor almashlab ulashlarni amalga oshirish huquqiga ega boʻlgan shaxslarning roʻyxatini elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tasdiqlaydi.

Tezkor muloqotlar olib borish huquqiga ega boʻlgan shaxslarning roʻyxati energiya bilan taʼminlovchi tashkilotga taqdim etiladi.

61. Almashlab ulashni amalga oshirishga farmoyish berayotgan shaxs, tezkor sxema boʻyicha koʻzda tutilayotgan operatsiyalar ketma-ketligi toʻgʻriligini oldindan tekshirib koʻrishi shart. Farmoyish beruvchi faqat bajaruvchi shaxsdan bevosita yoki telefon orqali farmoyish ijro etilgani haqida xabar olganidan keyin uni bajarilgan deb hisoblashi mumkin.

62. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida almashlab ulash quyidagicha oʻtkaziladi:

oddiy almashlab ulashlar, almashlab ulash jarayonida ajratgichlar va yerga ulovchi pichoqlar bilan notoʻgʻri operatsiyalarga yoʻl qoʻymaydigan ishlab turgan blokirovka qurilmalari mavjud boʻlgan barcha almashlab ulashlar, blanklarisiz almashlab ulash;

blokirovka qurilmalari mavjud boʻlmagan yoki ular nosoz boʻlgan, shuningdek, murakkab almashlab ulashlar, almashlab ulash blankasi boʻyicha amalga oshiriladi.

Murakkab almashlab ulashlar roʻyxatini elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tasdiqlaydi.

Avariyalarni bartaraf qilishda almashlab ulashlar blanklarsiz, keyinchalik tezkor jurnalga yozish bilan amalga oshiriladi.

Almashlab ulash blankalari raqamlangan boʻlishi shart. Ishlatilgan blankalar oʻrnatilgan tartibda saqlanadi.

63. Ajratgichlari notoʻgʻri operatsiyalar amalga oshirilishiga yoʻl quymaydigan ishchi holatdagi blokirovkalari boʻlgan 1000 V dan yuqori kuchlanishli bitta birikmada bajariladigan, shuningdek, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan panel va yigʻmalardagi barcha operatsiyalarning tezkor xodim tomonidan yakka oʻzi, almashlab ulash blankalarini toʻldirmasdan, lekin tezkor jurnalga yozish sharti bilan amalga oshirilishiga ruxsat beriladi.

64. Elektr uskunalaridagi almashlab ulashlarda quyidagi tartibga rioya qilish shart:

almashlab ulashga topshiriq olgan tezkor xodim uni takrorlashi, tezkor jurnalga yozib qoʻyishi va tezkor sxema yoki sxema-maket boʻyicha bajarilishi kerak boʻlgan operatsiyalar tartibini tuzishi, kerak boʻlsa almashlab ulash blankasini tuzishi shart. Tezkor xodimlarning muloqotlari imkon boricha qisqa va aniq boʻlishi shart. Qoʻllanilayotgan tezkor muloqot tili xodimlar tomonidan qabul qilinayotgan xabarlar va berilayotgan farmoyishlarni notoʻgʻri tushunishga yoʻl qoʻymasligi shart. Farmoyish beruvchi va uni qabul qiluvchi operatsiyalar tartibini aniq koʻz oldiga keltirishi shart;

agar almashlab ulashni ikkita xizmatchi bajarsa, buyruq olgan xodim ulanishlarni tezkor sxema boʻyicha almashlab ulashda ishtirok etadigan ikkinchi xizmatchiga bajarilishi kerak boʻlgan operatsiyalarning tartibi va ketma-ketligini tushuntirishi shart;

bajarilayotgan almashlab ulashlar toʻgʻriligiga shubha paydo boʻlganda, ularni toʻxtatish va ulanishlarning tezkor sxema boʻyicha talab qilinayotgan ketma-ketlikni tekshirish kerak;

almashlab ulash boʻyicha topshiriq bajarilganidan keyin tezkor jurnalga bu haqda yozib qoʻyish shart.

65. Bevosita almashlab ulashlarni bajarayotgan tezkor xodimga oʻzboshimchalik bilan blokirovkalarni ishdan chiqarib qoʻyish man etiladi.

Blokirovka nosozligi aniqlanganda, xodim bu haqda tezkor xodimlardan kattasiga xabar berishi va blokirovkani vaqtincha ishdan chiqarib, bajariladigan operatsiyalarni faqat uning ruxsati va rahbarligi ostida bajarishi mumkin.

66. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalardagi barcha murakkab almashlab ulashlarni ikkita xizmatchi bajarishi shart: bittasi bevosita almashlab ulashlarni bajaradi, ikkinchisi esa operatsiyalar bajarilishining toʻgʻriligini va ketma-ketligini nazorat qiladi.

Almashlab ulash blankasini almashlab ulashni oʻtkazishga farmoyish olgan navbatchi toʻldiradi. Blankani almashlab ulashni oʻtkazgan har ikki xizmatchi imzolaydi.

Lavozimi boʻyicha katta xodim almashlab ulashni bajarishda nazorat qiluvchi boʻladi.

Barcha holatlarda almashlab ulashning toʻgʻriligi uchun javobgarlik operatsiyalarni bajargan ikkala xizmatchiga yuklanadi.

67. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan komplekt taqsimlovchi qurilmalarda (komplekt transformatorli podstansiyalarda) almashlab ulashlar, shu jumladan uskunalari bor aravachalarni kiritish va chiqarish, shuningdek, 1000 V gacha kuchlanishli taqsimlovchi qurilmalarda, panellarda va yigʻmalarda almashlab ulashlarni ushbu elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatayotgan tezkor xodimlardan boʻlgan bir xizmatchining bajarishiga ruxsat beriladi.

68. Elektr qurilmada kuchlanish avariyaviy yoʻq boʻlganda, tezkor xodim uning istalgan vaqtda ogohlantirmasdan paydo boʻlishini bilishi va bunga tayyor boʻlishi shart.

69. Xodimlarning doimiy navbatchiligi mavjud boʻlgan elektr qurilmalarini taʼmirlashda yoki sinashda boʻlgan uskunaga kuchlanish faqat u tezkor xodim tomonidan qabul qilinganidan keyin beriladi.

Xodimlarning doimiy navbatchiligi mavjud boʻlmagan elektr qurilmalarida taʼmirlashdan yoki sinashdan keyin uskunani qabul qilish tartibi elektr qurilmaning xususiyati va XTQ talablari hisobga olingan holda mahalliy yoʻriqnomalarda belgilanadi.

70. Oʻz zanjirida oʻchirgichga ega boʻlgan ulanmani oʻchirish, kuchlanish ostiga qoʻyish va ishga tushirish oʻchirgich yordamida bajarilishi shart.

Alohidalagichlar, ajratgichlar, komplekt TQlar, shu jumladan tashqi oʻrnatilgan komplekt TQ birikmalarining ajratuvchi kontaktlari bilan quyidagilarni oʻchirishga va ulashga ruxsat beriladi:

110 — 220 kV kuchlanishli kuch transformatorlarining neytrallarini;

6 — 35 kV kuchlanishli yerga ulanadigan yoy soʻndiruvchi reaktorlarni, agar tarmoqda yerga tutashuv yoʻq boʻlsa;

6 — 220 kV kuchlanishli kuch transformatorlarining magnitlovchi tokini;

elektr uzatuvchi havo va kabel tarmoqlarining yerga ulanish tokini va zaryadlanish tokini;

shinalar tizimining zaryadlanish tokini, shuningdek, ulanmalarning zaryadlanish tokini taʼminlovchi energetika tizimining normativ-texnik hujjatlari talablariga rioya etilgan holda.

6 — 10 kV kuchlanishli halqali tarmoqlarda 70 A gacha tenglashtiruvchi toklarni ajratgichlar yordamida oʻchirishga, tarmoqni halqaga tutashishga esa ajratilgan kontakt birikmalarida kuchlanishlar farqi 5 foizdan koʻp boʻlmaganda ruxsat beriladi.

10 kV va undan past kuchlanishli tashqi va ichki oʻrnatilgan, mexanik yuritmali, uch qutbli ajratgich bilan 15 A gacha boʻlgan yuklama tokini oʻchirishga va ulashga ruxsat etiladi.

Agar oʻchirgichni oʻchirish uning buzilishiga va podstansiyaning toksizlanib qolishiga olib kelishi mumkin boʻlsa, bitta oʻchirgich yoki shinalar tizimi boshqa birikmalarining bir nechta oʻchirgichlari zanjiri bilan shuntlangan 220 kV li buzilgan oʻchirgichni ajratgichlari bilan masofadan oʻchirishga ruxsat beriladi.

Ajratgichlar yordamida oʻchiriladigan va ulanadigan toklarning ruxsat etilgan qiymatlari taʼminlovchi energetika tizimining NTHlarida aniqlangan boʻlishi kerak.

Turli elektr qurilmalari uchun operatsiyalarni bajarish tartibi va shartlari mahalliy yoʻriqnomalar bilan tartibga solingan boʻlishi kerak.

Quvvati 750 kVA va undan past boʻlgan transformatorlarning magnitlovchi tokini kuchlanishi 10 kV va undan past boʻlgan tashqi yoki ichki oʻrnatilgan, mexanik yuritmali, standart uch qutbli ajratgichlar bilan oʻchirishga hamda ulashga ruxsat beriladi.

5-§. Boshqaruvning avtomatlashtirilgan tizimlari

71. Korxonalarning energiya xoʻjaligida dispetcherlik, ishlab chiqarish-texnologik va tashkiliy-iqtisodiy masalalarni hal etish uchun ular energiya xoʻjaligi boshqaruvining avtomatlashtirilgan tizimi (keyingi oʻrinlarda — BAT) bilan jihozlanadi.

72. Energiya xoʻjaligining BAT, korxona BAT tizim asosi boʻlib, taʼminlovchi energetika tizimi bilan kelishilgan hajmda, uning dispetcherlik punktlari bilan zarur aloqa va telemexanika vositalariga ega boʻlishi shart.

73. Elektr xoʻjaligi BATning energiya xoʻjaligi BATning tarkibiy qismi boʻlishi kerak hamda oʻz tarkibida elektr taʼminoti va elektr qurilmalarini taʼmirlashning dispetcherlik boshqaruvi tizimlariga, shuningdek, elektr xoʻjaligida ishlab chiqaruvchi-texnologik va tashkiliy-iqtisodiy jarayonlarni boshqarish tizimlariga ega boʻlishi mumkin.

74. Elektr xoʻjaligining BAT quyidagi masalalar majmuini hal etishi kerak:

dispetcherlik boshqaruvini;

ishlab chiqarish-texnik faoliyatni boshqarishni;

isteʼmolning hisobga olinishini va nazoratini;

tarmoqlarning mansublik chegarasida elektr energiyasining sifati nazoratini;

texnik-iqtisodiy prognozlashni va rejalashtirishni;

elektr uskunalarining taʼmirlanishini, elektr energiyasi taqsimlanishini va sotilishini, elektr xoʻjaligining rivojlanishini, moddiy-texnika taʼminotini, kadrlarni boshqarishni;

ekspluatatsiya qiluvchi xodimlarni tayyorlashni.

75. Har bir elektr xoʻjaligida BAT masalalari majmualari, ishlab chiqarish va iqtisodiy maqsadga muvofiqlikdan kelib chiqib, mavjud namunaviy amaliy dasturlar paketlari yechimlaridan va texnik vositalar imkoniyatlaridan samarali foydalanishni hisobga olgan holda bosh muhandis yoki elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan aniqlanadi.

76. BAT texnik vositalarining majmui tarkibiga quyidagilar kirishi kerak:

axborotni yigʻish va uzatish vositalari (axborot datchiklari, aloqa kanallari, telemexanika qurilmalari, maʼlumotni uzatish apparaturasi va boshqalar);

axborotni qayta ishlash va aks ettirish vositalari (elektron hisoblash mashinalari, analog va raqamli asboblar, displeylar, bosib chiqaruvchi qurilmalar va boshqalar);

yordamchi (elektr taʼminoti, havoni konditsiyalash, yongʻinni avtomatik ravishda oʻchirish va xabar berish) tizimlari.

77. BATni ishga tushirish belgilangan tartibda qabul komissiyasining dalolatnomasi asosida amalga oshirilishi kerak. Sanoat ekspluatatsiyasiga kiritish oldidan undan 6 oydan koʻp boʻlmagan vaqtda tajriba asosida foydalanish mumkin.

BATni yaratish va ishga tushirishni navbatma-navbat amalga oshirish mumkin.

BATni sanoat ekspluatatsiyasiga qabul qilish, ishga tushirilayotgan navbat uchun koʻzda tutilgan barcha masalalar sanoat ekspluatatsiyasiga qabul qilingandan keyin amalga oshirilishi shart.

78. BATni ekspluatatsiya qilishni tashkil etishda texnik vositalar majmuiga xizmat koʻrsatish, dasturiy taʼminot boʻyicha tarkibiy boʻlinmalarning majburiyatlari korxona rahbarining buyrugʻi bilan belgilanishi shart.

Bunda kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr uzatish tarmoqlari boʻylab telefon aloqalari va telemexanikaning yuqori chastota kanallari uskunalarini (aloqa kondensatorlari, yuqori chastotali toʻsiq reaktorlari, yerga ulovchi pichoqlar, aloqa antennasi qurilmasi, oʻtish izolyatorlari, sozlash elementlari va ulanma filtrlari zaryadsizlagichlari va boshqalar) ekspluatatsiya qilish va taʼmirlashni kuchlanishi 1000 V dan yuqori qurilmalarga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar amalga oshirishi shart.

Kuchlanish va tok transformatorlarining ikkilamchi choʻlgʻam zanjiriga ulanadigan teleoʻlchashlar datchiklarini (oʻzgartirgichlar) tekshirishni, ularga texnik xizmat koʻrsatishni himoya vositalari va avtomatika qurilmalariga xizmat koʻrsatuvchi hamda metrologik taʼminot bilan shugʻullanuvchi tegishli boʻlinmaning xodimlari amalga oshirishi kerak.

79. BATga xizmat koʻrsatuvchi boʻlinmalar quyidagilarni taʼminlashi shart:

texnik vositalarning, axborot va dasturiy taʼminotning ishonchli ekspluatatsiya qilinishini;

ish jadvaliga binoan tegishli boʻlinmalarga elektron hisoblash mashinalarida ishlov berilgan axborotlar berishni;

amaldagi meʼyorlarga muvofiq hisoblash texnikasidan samarali foydalanishni;

yangi masalalarni joriy etgan, foydalanilayotgan dasturlarni modernizatsiyalagan, berilgan maʼlumotlarni yigʻish va tayyorlashning ilgʻor texnologiyalarini oʻzlashtirgan holda boshqaruv tizimini takomillashtirish va rivojlantirishni;

meʼyoriy — maʼlumot axborotlarini toifalashni amalga oshirishni;

BATning aloqador iyerarxik bosqichlari bilan oʻzaro maʼlumotlar harakatini tashkil etishni;

BAT faoliyati uchun zarur yoʻriqnoma va uslubiy materiallarni ishlab chiqishni;

BAT ishlarini, uning iqtisodiy samaradorligi tahlil qilinishini, hisobotlar oʻz vaqtida taqdim etilishini.

80. Har bir BAT boʻyicha unga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar korxonaning bosh muhandisi tasdiqlagan roʻyxat asosida texnik va ekspluatatsiya hujjatlarini yuritishlari kerak.

81. Podstansiyalar va dispetcherlik punktlarida teleboshqaruvning chiqish zanjirlari ishlashini toʻxtatish uchun maxsus umumiy kalitlar yoki oʻchiruvchi qurilmalar qoʻllanilishi kerak. Teleboshqaruv zanjirini va alohida ulanmalar telesignalizatsiyasini oʻchirish ajratuvchi qisqichlarda yoki individual oʻchirish qurilmasida amalga oshirilishi kerak.

Teleboshqaruv va telesignalizatsiya zanjirlarida teleboshqaruvning umumiy kalitlari va individual oʻchirish qurilmalari bilan barcha operatsiyalarni faqat dispetcherlar koʻrsatmasi boʻyicha yoki unga xabar berib, bajarishga ruxsat beriladi.

82. BATning texnik vositalaridagi taʼmirlash va profilaktika ishlari tasdiqlangan ish jadvallariga muvofiq ravishda bajarilishi shart. Ularni taʼmirga chiqarish, texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash tartibi tasdiqlangan nizom boʻyicha aniqlanishi shart.

Dispetcherlik aloqa vositalarini va telemexanika tizimini ishlashdan toʻxtatish tezkor buyurtma bilan rasmiylashtirilishi shart.

83. Korxona rahbari BAT faoliyatini tahlil qilishni, uni ekspluatatsiya qilish nazoratini, BATni rivojlantirish va takomillashtirish hamda oʻz vaqtida qayta jihozlash boʻyicha tadbirlar ishlab chiqilishini taʼminlashi kerak.

6-§. Elektr qurilmalarini taʼmirlash

84. Elektr qurilmalarini ishga yaroqli holda saqlab turish, tiklash va ushbu Qoidalar va boshqa NTH talablariga mos holga keltirilishi uchun har bir korxonada texnik xizmat koʻrsatish, kapital va joriy taʼmirlash, shuningdek, profilaktik sinovlarni oʻtkazish tashkil etilishi kerak.

Ishlab chiqarish hajmining oʻzgarishiga taʼsir koʻrsatuvchi elektr qurilmalarini taʼmirlash ish jadvali korxona rahbari tomonidan tasdiqlanishi shart.

Korxonalar, shuningdek, uzoq muddatga moʻljallangan texnik qayta jihozlash va elektr qurilmalarni rekonstruksiya qilish rejalarini ishlab chiqishlari lozim.

85. Elektr uskunani kapital taʼmirlash, uning ishga yaroqligini tiklash va taʼmirlash orasidagi davrda ishonchli hamda tejamli ishlashini taʼminlash maqsadida amalga oshiriladi.

Uskunani kapital taʼmirlashda uni qismlarga ajratish, diqqat bilan koʻzdan kechirish, tekshirish, oʻlchash, sinash, rostlash, aniqlangan nosozliklarni bartaraf qilish, yemirilgan uzel va detallarni tiklash va almashtirish amalga oshiriladi.

Kapital taʼmirlashni oʻtkazishda elektr uskunaning uzluksiz ishlash vaqtini uzaytirishga, texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarni yaxshilashga qaratilgan tadbirlar va yoʻl-yoʻriq koʻrsatmalar talablari bajarilishi, shuningdek, kerak boʻlganda ilgʻor ekspluatatsiya tajribasi hisobga olingan holda alohida uzellar modernizatsiya qilinishi shart.

86. Joriy taʼmirlash keyingi rejali taʼmirgacha elektr uskuna va apparatlarning ishlash qobiliyatini taʼminlash uchun oʻtkaziladi.

Uskunani joriy taʼmirlashda quyidagilar bajarilishi shart: ekspluatatsiya qilish davomida yuzaga kelgan nuqsonlarni bartaraf etgan holda uni koʻzdan kechirish, tozalash, zichlash, rostlash, alohida uzel va detallarini taʼmirlash.

87. Texnik xizmatlar koʻrsatish va rejali ogohlantiruvchi taʼmirlashlarning hajmi bosh muhandis yoki elektr hoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan elektr qurilmalarining ishlash qobiliyatini saqlab turish zarurati maqsadida ularni davriy ravishda tiklash va oʻzgaruvchan ishlash sharoitiga moslashtirishdan kelib chiqib belgilanishi shart.

88. Barcha taʼmirlash turlarining davriyligi va davomiyligi, shuningdek. elektr uskunalarining alohida turlari uchun har yili taʼmir davrida ishlamay turish davomiyligi ushbu Qoidalarga, sohaning amaldagi meʼyorlariga va ishlab chiqaruvchi zavod koʻrsatmalariga binoan belgilanadi.

Meʼyoriy muddatlarga nisbatan taʼmirlash davriyligining ortishiga yoki kamayishiga, taʼmir vaqtining ortishiga elektr uskunalar va apparatlarning holatidan va yuqori namunaviy ishlarni oʻtkazish hajmidan kelib chiqib hamda tegishli texnik asoslangan holda, faqat yuqori turuvchi tashkilotning ruxsati bilan yoʻl quyiladi.

Taʼmirlashlar orasidagi davr qisqartirilganda, taʼmirlashlar orasidagi davrni meʼyoriy holatga keltirish uchun tadbirlar ishlab chiqiladi va koʻrib chiqish uchun yuqori tashkilotga taqdim etiladi.

89. Bevosita texnologik agregatlar bilan bogʻliq boʻlgan elektr uskunalar va apparatlarni taʼmirlash texnologik agregatlarni taʼmirlash bilan bir vaqtda bajarilishi shart.

Energiyani koʻp isteʼmol qiluvchi uskunalarni taʼmirlash, odatda kuz — qish davrida oʻtkazilishi kerak.

90. Elektr uskunalar va apparatlarni konstruktiv oʻzgartirish faqatgina tasdiqlangan loyihalar boʻyicha amalga oshiriladi. Taʼmirlarni bajarishda elektr sxemalarni oʻzgartirish belgilangan tartibda tasdiqlangan texnik hujjatlar boʻyicha amalga oshiriladi.

91. Elektr uskunani kapital taʼmirlashga chiqarishdan oldin quyidagilar tayyorlanishi shart:

uskunani ochib va koʻzdan kechirgandan keyin aniqlashtiriladigan nosozliklar roʻyxati va ishlar hajmi smetasi, shuningdek, taʼmirlash ishlari grafigi tuzilgan boʻlishi kerak;

nuqsonlar roʻyxati va ishlar hajmi smetasiga koʻra, zarur materiallar va ehtiyot qismlari tayyorlangan boʻlishi kerak;

kapital taʼmirlash davrida bajarilishi koʻzda tutilgan rekonstruksiya ishlariga texnik hujjatlar tuzilgan va tasdiqlangan boʻlishi, ularni bajarish uchun materiallar va uskunalar tayyorlangan boʻlishi kerak;

asboblar, moslamalar, takelaj uskunalari, yuk koʻtarish-transport mexanizmlari butlangan va ishga yaroqli holga keltirilgan boʻlishi kerak;

taʼmirlash uchun ish joylari tayyorlangan, qismlar va detallarning joylashishi koʻrsatilgan holda maydoncha rejalashtirilgan boʻlishi kerak;

taʼmirlash brigadalari jamlangan va yoʻriq olgan boʻlishlari kerak.

92. Korxonada taʼmirlash — ekspluatatsiya qilish ishlarini bajarish uchun oʻrnatilgan elektr uskunalar ehtiyot qismlar va materiallar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

Omborda, sexlarda va uchastkalarda mavjud ehtiyot qismlar va uskunalar hisobga olingan boʻlishi kerak. Roʻyxat va ehtiyot qismlarning mavjudligi elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan davriy ravishda tekshirib turilishi kerak.

Elektr uskunalarini kapital taʼmirlash boʻyicha hujjatlarni korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tuzadi. Korxonaning texnik rahbari (bosh muhandis) tomonidan tasdiqlanadi va taʼmirlash markazlashtirilgan holda bajarilayotgan boʻlsa, hujjatlar taʼmirlovchi korxonaning javobgar rahbari bilan kelishiladi.

93. Ehtiyot qismlar, zaxira elektr uskunalari va materiallari buzilishdan saqlanishi hamda ular toʻgʻridan-toʻgʻri maqsad boʻyicha ishlatilishi taʼminlanishi kerak.

Atmosfera sharoiti taʼsirida saqlaganda buziladigan uskuna, ehtiyot qismlar va materiallar yopiq omborlarga joylashtirilishi kerak.

94. Uskunani kapital taʼmirdan qabul qilayotganda, koʻzda tutilgan barcha ishlarning bajarilganligi tekshirilishi, uskunaning tashqi holati (issiqlik izolyatsiyasi borligi, tozaligi, boʻyalganligi, panjaralar va maydonchalar holati va boshqalar), taʼmirlash-hisobot-texnik hujjatlarning mavjudligi va sifati tekshirilishi shart.

95. Uskunalar taʼmirdan keyin ishga tushirishda “Elektr uskunalarni sinash qoidalari va meʼyorlari”ga (keyingi oʻrinlarda — elektr uskunalarni SQ va M) muvofiq sinalishi shart.

Ekspluatatsiya qilinayotgan uskunalarning maxsus sinovlari elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tasdiqlagan sxema va dasturlar boʻyicha oʻtkaziladi.

Sinash meʼyorlari toʻgʻrisida maʼlumotlar boʻlmaganda, ishlab chiqaruvchi zavod maʼlumotlaridan foydalaniladi.

96. Elektr qurilmalarining asosiy uskunalari kapital taʼmirlashdan dastlabki qabul qilib olinganidan keyin ishlab chiqaruvchi zavod koʻrsatgan, lekin 24 soatdan kam boʻlmagan muddatda yuklama ostida ishlatib tekshiriladi.

Ushbu vaqt mobaynida ishlaganda nosozliklar boʻlmasa, uskuna ekspluatatsiyaga qabul qilinadi. Nosozliklar topilsa, ular bartaraf etilmaguncha va agregat yuklanish ostida keyingi 24 soat maboynida shunday tekshirilmagunga qadar kapital taʼmir tugallangan hisoblanmaydi.

97. Asosiy elektr uskunalarini kapital taʼmirlashda bajarilgan barcha ishlar dalolatnoma boʻyicha qabul qilinadi. Unga taʼmirlash boʻyicha texnik hujjatlar ilova qilinishi kerak. Dalolatnomalar barcha ilovalari bilan birga uskunalarning pasportida saqlanadi.

Qolgan elektr uskuna va apparatlarni kapital taʼmirlashda bajarilgan ishlar haqida elektr uskunalarining pasportida yoki maxsus taʼmirlash jurnalida batafsil yozib qoʻyiladi.

7-§. Texnik hujjatlarni yuritish

98. Har bir korxonada elektr qurilmalarni ekspluatatsiya qilishiga ijozat berish uchun asos boʻlgan texnik hujjatlar boʻlishi shart.

Ularning tarkibiga quyidagilar kiradi:

qurilishning zichligiga qarab 1:500 yoki 1:200 masshtabdagi bosh plan; unga binolar, inshootlar va yer osti kommunikatsiyalari kiritiladi;

energiya bilan taʼminlovchi tashkilot va “Oʻzenergoinspeksiya” bilan kelishilgan loyiha hujjatlari (chizmalar, tushuntiruvchi yozuvlar va boshqalar), keyinchalik kiritilgan barcha oʻzgarishlar bilan;

yashirish ishlarni qabul qilish dalolatnomalari, elektr qurilmalarni ekspluatsiya qilishga qabul qilish dalolatnomalari, elektr uskunalarini sinash, oʻlchash va sozlash dalolatnomalari va bayonnomalari;

birlamchi va ikkilamchi elektr birikmalarning ishchi ijro sxemalari;

asosiy elektr uskunalarining texnik pasportlari;

elektr uskunalar, apparaturalar va elektrotexnik buyumlarning muvofiqlik sertifikatlari;

elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatish boʻyicha yoʻriqnomalar, shuningdek, har bir ish joyi boʻyicha lavozim yoʻriqnomalari va mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalar;

korxona elektr taʼminotining umumiy sxemasi.

Bundan tashqari, har bir sex yoki mustaqil ishlab chiqarish uchastkasi quyidagilarga ega boʻlishi zarur:

elektr uskunalari va himoya vositalarining texnik maʼlumotlari, shuningdek, ularga berilgan inventar raqamlari koʻrsatilgan roʻyxat jurnaliga yoki pasport kartalariga (pasport maʼlumotlariga yoki jurnallarga uskunalarni sinash, taʼmirlash va reviziya bayonnomalari va dalolatnomalari ilova qilinadi);

elektr uskunalari, elektr qurilmalari va inshootlarning chizmalariga, ehtiyot qismlar chizmalari komplektiga, havo va kabel trassalarining bajarilgan chizmalari hamda kabel jurnallariga;

yer osti kabel trassalari va yerga ulash qurilmalarining binolar va doimiy inshootlarga bogʻlangan chizmalariga, shuningdek, ulash muftalari oʻrnatilgan va boshqa kommunikatsiyalar bilan kesishish joylari koʻrsatilgan chizmalarga;

butun korxona boʻyicha va alohida sexlar yoki uchastkalar (boʻlinmalar) boʻyicha tuzilgan elektr taʼminotining umumiy sxemasiga;

sexlar, uchastkalarda (boʻlinmalar) elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatish asosida ekspluatatsiya qilish yoʻriqnomalariga va har bir ish joyi boʻyicha lavozim yoʻriqnomalariga va mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalarga.

Yuqorida koʻrsatilgan hujjatlar toʻplami energetika obyektining texnik arxivida saqlanadi.

99. Ekspluatatsiya qilish jarayonida elektr qurilmalarida amalga oshirilgan barcha oʻzgarishlar zudlik bilan sxema va chizmalarda, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsning imzosi, uning lavozimi va oʻzgarish kiritilgan sana koʻrsatilib, aks ettirilishi shart.

Sxemalarga kiritilgan oʻzgartirishlar haqidagi maʼlumotlar ushbu sxemalarni bilishi zarur boʻlgan barcha xizmatchilar eʼtiboriga (tezkor jurnalga yozish bilan) yetkazilishi shart.

Sxemalarning amaldagi ekspluatatsiyaga mosligi kamida 2 yilda 1-marta tekshirilganligi haqida belgi qoʻyilib, tekshirilishi shart.

100. Elektr taʼminotining zarur sxemalar toʻplami elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsda, uning ish joyida boʻlishi shart.

Sex, uchastka (boʻlinma) elektr qurilmalarining va ular bilan elektr bogʻlangan boshqa boʻlinmalarning tezkor sxemalari toʻplami ushbu boʻlinmaning navbatchi xodimida saqlanishi shart.

Asosiy sxemalar ushbu elektr qurilma xonasining koʻrinarli joyiga osib qoʻyiladi.

101. Mazkur Qoidalarda koʻzda tutilmagan, alohida ishlab chiqarish sharoitlariga yoki elektr qurilmalariga ega isteʼmolchilarda ushbu elektr qurilmalarga xizmat koʻrsatuvchi elektrotexnik xodimlar uchun ishlab chiqarish xususiyati, uskunalar va texnologiya xususiyatlari hisobga olingan holda, bosh muhandis yoki korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan ekspluatatsiya yoʻriqnomalari ishlab chiqilgan boʻlishi shart.

102. Har bir ish joyi boʻyicha lavozim yoʻriqnomalarida quyidagilar koʻrsatilgan boʻlishi shart:

ushbu lavozimdagi xizmatchilar uchun bilishi majburiy boʻlgan uskunalarga xizmat koʻrsatish yoʻriqnomalari roʻyxati, NTH, elektr uskunalarning sxemalari;

xodimlarning huquqlari, majburiyatlari va javobgarligi;

yuqori turuvchi, boʻysunuvchi va ish boʻyicha aloqador boshqa xodimlar bilan oʻzaro munosabatlar.

103. Elektr uskunalarini ekspluatatsiya qilish sharoitlari oʻzgargan hollarda, yoʻriqnomalarga tegishli qoʻshimchalar kiritiladi va bu haqida ushbu yoʻriqnomalarni bilishi shart boʻlgan xodimlar xabardor qilinib, farmoyishlar jurnaliga yozib qoʻyiladi.

Ish joyi boʻyicha lavozim yoʻriqnomalari 5 yilda 1-marta, ekspluatatsiya qilish yoʻriqnomalari 3 yilda 1-marta qayta koʻrib chiqiladi.

104. Har bir ishlab chiqarish uchastkasida, sexida tasdiqlangan roʻyxat boʻyicha yoʻriqnomalar toʻplami boʻlishi shart. Sexning, uchastkaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsida yoʻriqnomalarni toʻliq toʻplami va tegishli xodimning ish joyida zarur toʻplam saqlanishi shart.

105. Tezkor xodimlarning ish joylarida (podstansiyalarda, taqsimlovchi qurilmalarda yoki elektr uskunaga xizmat koʻrsatuvchi xodim uchun ajratilgan xonalarda) quyidagi hujjatlar yuritilishi shart:

tezkor sxema yoki sxema-maket;

tezkor jurnal;

elektr qurilmalarida ishlarni bajarishga naryad blankalari;

almashlab ulash blankalari;

elektr uskunalaridagi nosozliklar jurnali yoki kartotekasi;

nazorat oʻlchash asboblari va elektr energiyasini hisobga olish asboblarining koʻrsatkichlari roʻyxatlari;

biriktirilgan uchastkada tezkor xizmat koʻrsatish boʻyicha mustaqil bajariladigan ishlar roʻyxati;

ishlab chiqarish yoʻriqnomalarini hisobga olish jurnali;

avariyaga qarshi mashgʻulotlarni hisobga olish jurnali;

elektr qurilmalarini shaxsan bir oʻzi koʻzdan kechirishga huquqi bor shaxslar, tezkor farmoyishlar berish huquqiga ega shaxslar, energiya bilan taʼminlovchi tashkilotning javobgar navbatchilari roʻyxatlari;

releli himoya, avtomatika, telemexanika jurnali va releli himoya hamda avtomatika oʻrnatilgan kartalar;

farmoyishlar jurnali.

Mahalliy sharoitlardan kelib chiqqan holda, tezkor hujjatlar hajmi bosh muhandis yoki elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs qarori bilan toʻldirilishi yoki kamaytirilishi mumkin.

106. Tezkor hujjatlar, nazorat-oʻlchov asboblarining qayd etuvchi diagrammalari, elektr energiyasini hisobga olish asboblarining koʻrsatkichlari roʻyxatlari, BAT tezkor-maʼlumot kompleksi tomonidan shakllanadigan chiqish hujjatlari qatʼiy hisobga olinadigan hujjatlarga kiradi va belgilangan tartibda saqlanishi kerak.

Tezkor hujjatlarni davriy ravishda (korxonada belgilangan muddatlarda, kamida bir oyda 1-marta) yuqori turuvchi elektrotexnik yoki maʼmuriy texnik xodimlar koʻrib chiqishi shart. Ularning elektr uskunalari ishidagi nuqsonlar va buzilishlarni bartaraf qilish choralarini koʻrishlari majburiy.

8-§. Xavfsizlik texnikasi, yongʻin va ekologiya xavfsizligi

107. Elektr qurilmalarining tuzilishi, ularni ekspluatatsiya qilishni tashkil etish hamda taʼmirlashda mehnat muhofazasi standartlari talablariga va XTQga javob berishi shart.

108. Elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatishda qoʻllaniladigan himoya vositalari, moslamalar va asboblar mehnat xavfsizligi boʻyicha amaldagi NTHga mos ravishda koʻrik va sinashlardan oʻtishi shart.

109. Elektr xoʻjaligi xodimlari lavozimi (kasbi) uchun majburiy hajmdagi elektr uskunalari va elektr qurilmalarida ishlar bajarilganda, xavfsizlik talablarini belgilaydigan mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnomalarga amal qilishlari shart.

110. Elektr xoʻjaligini har bir xizmatchisi xizmat koʻrsatilayotgan uskunaga taalluqli mehnat xavfsizligi va ish joyida mehnatni tashkil qilish talablarini bilishi va bajarishi shart.

111. Har bir korxonada xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish boʻyicha ishlar ushbu ishlarning xavfsiz bajarilishini va tashkil etilishining yagona tizimini, elektrotexnik, texnologik va boshqa xodimlarning funksional vazifalarini, ularning oʻzaro munosabatlarini, lavozim boʻyicha javobgarliklarini belgilaydigan mehnat xavfsizligini boshqarish tizimi haqidagi nizomga mos kelishi shart.

Korxona rahbari va elektr xoʻjaligiga javobgarlar (bosh energetiklar, boʻlim va elektr taʼminoti xizmati boshliqlari) elektr xoʻjaligi xizmatchilari uchun xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish va xodimlarni elektr tokidan shikastlanish hollarining oldini olish boʻyicha tashkiliy-texnik ishlar uchun shaxsan javobgar boʻladi.

Korxonalar tarkibiy boʻlinmalarining elektr xoʻjaligiga javobgarlari (elektr sexi, podstansiyalar, xizmatlar, laboratoriyalar boshliqlari, ustalar va boshqalar) xavfsiz va sogʻlom mehnat sharoitlarini yaratish, koʻrgazmali qoʻllanma bilan yoʻriq berishi, xodimlarga xavfsiz ishlash usullarini oʻrgatish, shuningdek, doimiy ravishda uskunaning mehnat xavfsizligi standartlari tizimiga mos kelishini nazorat qilish, xodimlarning mehnat xavfsizligi talablariga rioya qilishlarini va bajarilayotgan ish xususiyatidan kelib chiqib, ular himoya moslamalari, maxsus kiyimlar va boshqa shaxsiy himoya vositalari qoʻllashlarini tizimli nazorat qilib borish boʻyicha tashkiliy hamda texnik tadbirlarni oʻtkazilishini taʼminlashlari shart.

112. Har bir baxtsiz hodisa, shuningdek, mehnat xavfsizligi talablarining buzilishi holatlari, ularning sodir boʻlish sabablarini va ularni yuzaga keltirgan aybdorlarni aniqlash va bundan keyin bu kabi holatlar takrorlanmasligining oldini olish choralarini koʻrish uchun sinchiklab tekshirilishi shart.

Baxtsiz hodisalar haqida xabar berish, ularni tekshirish va hisobga olish qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshirilishi shart.

Baxtsiz hodisalar tekshiruvi toʻgʻri, oʻz vaqtida oʻtkazilishi va hisobga olinishi, N-1 shaklidagi dalolatnomalar rasmiylashtirilishi va ularda koʻrsatilgan chora-tadbirlarning bajarilishi uchun rahbarlar, butun korxona va uning tegishli tarkibiy boʻlinmalari elektr xoʻjaligiga javobgar shaxslar javobgar boʻladi.

113. Elektr qurilmalarida yuz bergan baxtsiz hodisalar uchun xavfsizlik yoki mehnat muhofazasi boʻyicha yoʻriqnoma talablarini bevosita buzgan shaxslar bilan birga korxona va uning tarkibiy boʻlinmalari elektr xoʻjaligiga javobgar shaxslar, shuningdek, mehnat xavfsizligi va ishlab chiqarish sanitariyasini taʼminlamagan, mehnat xavfsizligi standartlarini bajarmagan hamda baxtsiz hodisaning oldini olish uchun zarur choralar koʻrmagan boshqa maʼmuriy-texnik xodimlar ham javobgar boʻladi.

114. Elektr qurilmalarida guruhli baxtsiz hodisalar va oqibati oʻlim bilan tugagan baxtsiz hodisalarni tekshirish materiallari korxonaning barcha tarkibiy boʻlinmalari elektr xoʻjaligi xodimlari bilan birgalikda ishlab chiqilishi shart. Bunday baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun tadbirlar ishlab chiqilishi shart.

115. Korxona tarkibiy boʻlinmalari elektr xoʻjaliklarining barcha ishlab chiqarish xodimlari elektr toki taʼsiriga tushgan odamni qutqarish va unga birinchi yordam berishning amaliy usullariga, shuningdek, boshqa baxtsiz hodisalarda jabrlanganlarga birinchi yordam koʻrsatish usullariga oʻrgatilgan boʻlishi shart.

116. Korxonaning ishlab turgan elektr qurilmalarida boshqa tashkilotlar qurilish-montaj, sozlash va taʼmirlash ishlarini oʻtkazayotganda qurilish-montaj, sozlash, taʼmirlash va ekspluatatsiya qiluvchi xodimlarning oʻzaro harakatlarini hisobga oluvchi mehnat xavfsizligi, ishlab chiqarish sanitariyasi, portlash va yongʻin xavfsizligi boʻyicha hamkorlikda chora-tadbirlar ishlab chiqilishi shart.

Bitta uskunada yoki inshootda bir vaqtning oʻzida bir nechta tashkilot ish bajarganda, ishlarning birlashgan ish jadvali tuzilishi shart. Ushbu tadbirlar va ish jadvallari korxona elektr xoʻjaligiga javobgar tomonidan tasdiqlanishi shart.

Ish joyini tayyorlash, ishlarning birlashgan ish jadvalini bajarish va mehnat xavfsizligi boʻyicha birgalikda tuzilgan tadbirlarni bajarish boʻyicha harakatlarni muvofiqlashtirish, shuningdek, ishga qoʻyish uchun korxonaning va tegishli tarkibiy boʻlinmaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxslari javobgar boʻladi.

Boshqa tashkilotlar rahbarlari ushbu tashkilotlar xodimlari malakasining muvofiqligi uchun ularning xavfsizlik talablariga rioya qilishlari va oʻz uchastkalarida mehnat xavfsizligi boʻyicha tadbirlarni tashkil qilishlari va bajarishlari uchun javobgar boʻladi.

117. Korxona elektr xoʻjaligining har bir boʻlinmasida dori qutilari, dori-darmon va tibbiy vositalar bor birinchi yordam sumkalari boʻlishi shart.

Xodimlar soha meʼyorlariga mos ravishda maxsus kiyim, maxsus oyoq kiyim va boshqa individual himoya vositalari bilan taʼminlangan boʻlishlari shart.

118. Ishlab turgan uskunalar bor xonalarda (boshqaruv, releli panellar va shunga oʻxshash qurilmalardan tashqari), ochiq va yopiq taqsimlash qurilmalarida (keyingi oʻrinlarda ― OTQ, YOTQ), quduqlarda, kameralarda, elektr stansiyas, elektr tarmoqlari kanallari va tunellarida, qurilish maydonchalarida, taʼmirlash zonasida boʻlganida, shuningdek, havo elektr uzatish tarmoqlariga xizmat koʻrsatayotganda xodimlar himoya kaskalarini kiyishlari shart.

119. Elektr uskunalari, elektr qurilmalari, shuningdek, ular oʻrnatilgan binolar va inshootlarning yongʻin xavfsizligi Energetika korxonalari uchun yongʻin xavfsizligi qoidalari talablariga javob berishi shart.

120. Qonunchilikka muvofiq korxonalar va tashkilotlarning yongʻin xavfsizligini taʼminlash uchun javobgarlik ushbu obyektlar rahbarlari zimmasiga yuklanadi.

121. Alohida sexlar, laboratoriyalar va boshqa ishlab chiqarish uchastkalarida yongʻin xavfsizligi uchun ularning rahbarlari, ular yoʻq boʻlganda — ularning vazifalarini bajaruvchi xizmatchilar javobgar boʻladi.

122. Har bir korxonada yongʻinga qarshi rejim oʻrnatilgan boʻlishi va ishlab chiqarish xususiyatlarini hisobga oluvchi yongʻinga qarshi tadbirlar bajarilishi shart.

123. YOHQga muvofiq har bir sexda, laboratoriyada, ustaxonada va korxonaning boshqa boʻlinmalarida yongʻin xavfsizligining aniq choralari va yongʻinga qarshi rejim haqida yoʻriqnoma ishlab chiqilishi shart.

Yongʻin xavfsizligi chora-tadbirlari haqida yoʻriqnoma boʻlinmalar rahbarlari tomonidan, yongʻin xavfsizligi boʻyicha muhandis — inspektor yoki korxona rahbari tomonidan buyruq bilan biriktirilgan yongʻin xavfsizligi boʻyicha javobgar shaxs bilan birgalikda ishlab chiqiladi. Obyektlardagi yongʻin-qutqaruv boʻlinmalari bilan kelishiladi (agar u korxonada mavjud boʻlgan holda) va korxona rahbari yoki bosh muhandisi tomonidan tasdiqlanadi. Yoʻriqnoma koʻrinarli joyda osib qoʻyiladi.

124. Har bir ishchi-xizmatchi obyektdagi YOHQlari talablarini bilishi va qatʼiy bajarishi, yongʻin yoki yongʻin chiqishiga olib kelishi mumkin boʻlgan harakatlarga yoʻl qoʻymasligi, birlamchi yongʻin oʻchirish vositalaridan foydalanishni bilishi shart.

125. Amaldagi yongʻin xavfsizligi qoidalarini buzgan yoki bajarmagan aybdor shaxslar ularning qilgan harakatlari yoki harakatsizliklari xususiyatidan kelib chiqib, Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq javobgarlikka tortiladi.

126. Korxona rahbari buyrugʻi bilan quyidagilar belgilanishi kerak:

korxonaning barcha ishchi-xizmatchilari kirish, birlamchi (ish joyida), takroriy, rejadan tashqari, joriy yoʻriqnomalaridan, muxandis-texnik xodimlar hamda yongʻinga xavfli ishlarni olib boruvchilar yongʻin-texnik minimumi boʻyicha mashgʻulotlar oʻtishlari shart.

Bu mashgʻulotlar korxona rahbari tasdiqlagan dastur boʻyicha kamida 2 yilda 1 marotaba oʻtkaziladi.

127. Obyektda yuz bergan har bir yongʻin yoki yonish holatlari yuzasidan Davlat yongʻin xavfsizligi nazorati organi tomonidan tergovga qadar surishtiruv oʻtkaziladi, surishtiruv vaqtida ularga har tomonlama koʻmaklashish va amaliy yordam koʻrsatish zarur.

Korxonalarda yuz bergan yongʻinga elektr qurilmalarining (elektr uskunalarining) aloqasi boʻlgan hollarda, tekshiruv komissiyasida “Oʻzenergoinspeksiya” xodimi ishtirok etadi.

128. Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda bevosita yoki bilvosita atrof-muhitga taʼsir qiladigan iflos moddalarni atmosferaga chiqarishni va suv obyektlariga oqova suvlarni chiqarishni kamaytirish yoki yoʻq qilish, tovush bosimini pasaytirish va tabiiy manbalardan suv isteʼmolini kamaytirish choralari qabul qilinishi shart.

129. Atmosferaga ifloslantiruvchi moddalarni chiqarish, ruxsat etilgan chegaraviy yoki vaqtincha kelishilgan tashlanmalar meʼyoridan, suv obyektlariga ifloslantiruvchi moddalarning tashlanishi — ruxsat etilgan chegaraviy meʼyorlardan, shovqin taʼsiri — har bir obyekt uchun oʻrnatilgan shovqin quvvati meʼyoridan oshmasligi shart.

130. Katta hajmdagi moyli elektr uskunalarini (transformatorlarni, moyli reaktorlarni, oʻchirgichlarni va boshqalar) ekspluatatsiya qiluvchi korxonada moyning atrof-muhitga avariyaviy yoki boshqa holda chiqib ketishining oldini olish boʻyicha tadbirlar ishlab chiqilishi shart.

131. Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda zaxarli chiqindilar yuzaga keladigan korxonalarda ularni oʻz vaqtida utilizatsiya qilish, zararsizlantirish va koʻmish taʼminlanishi shart.

132. Belgilangan sanitariya meʼyorlariga va tabiatni muhofaza qilish talablariga rioya qilishni taʼminlaydigan qurilmalarsiz yoki ushbu talablarga rioya qilishni taʼminlamaydigan, ishga yaroqsiz qurilmali elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish man qilinadi.

9-§. Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish uchun talablar. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uzatish havo tarmoqlari

133. Barcha yangi qurilayotgan va rekonstruksiya qilinayotgan elektr uzatish havo tarmoqlari (keyingi oʻrinlarda — HT) EQTQ va amaldagi QMQga mos ravishda bajarilishi shart.

134. Yangi qurilgan HTni ekspluatatsiyaga qabul qilishda topshirayotgan tashkilot ekspluatatsiyaga qabul qilayotgan tashkilotga quyidagi hujjatlarni taqdim etadi:

qurilish jarayonida kiritilgan, loyiha tashkiloti bilan kelishilgan oʻzgarishlar va hisob-kitoblar bilan HT loyihasini;

simlarning kesimlari va ularning markalari, himoya qiluvchi yerga ulagichlar, yashindan himoya vositalari, tayanch turlari va boshqalar koʻrsatilgan holda tarmoqning ijro sxemasini;

manfaatdor tashkilot bilan birgalikda tuzilgan, bajarilgan oʻtish va kesishishlarni koʻrikdan oʻtkazish dalolatnomalarini;

ulash qurilmalari va tayanchlarining chuqurligi boʻyicha yashirin ishlar dalolatnomalarini;

yerga ulashlar konstruksiyasining tavsifini va yerga ulash qurilmasi qarshiligini oʻlchash bayonnomalarini;

belgilangan shaklda tuzilgan tarmoq pasportini;

HTning barcha elementlariga (tayanchlar, izolyatorlar, simlar va boshqalarga) muvofiqlik sertifikatlarini;

HTning yordamchi inshootlari, material va uskunalarining topshirilayotgan avariyaviy zaxirasi roʻyxatini;

tayanchlar oraligʻida va kesishishlarda simning solqilik chizigʻi va HT gabaritlarini nazorat tekshiruvi bayonnomasini;

qishloq joylarda yer rusurslari boʻyicha tuman xizmatlari bergan qarorni;

hududni kadastrli boʻlishda va yer uchastkalarini kadastrli tasvirlashda shaharlar va posyolkalardagi koʻchmas mulk kadastri xizmatlari bergan ruxsatni;

yer uchastkasining kadastr planida HT loyihasi qayd etilgan chizma nusxasini.

135. Ekspluatatsiyaga qabul qilishdan oldin yangi qurilgan yoki kapital taʼmirdan chiqqan HTda quyidagilar tekshirilishi shart:

HTning texnik holati va uning loyihaga mosligi;

yuklamaning fazalar boʻyicha teng taqsimlanishi;

yerga ulash va yashindan himoya qurilmalari;

simning solqilik chizigʻini va tayanchlar orasida hamda kesishgan joylarda simning eng pastki nuqtasidan yergacha boʻlgan vertikal masofa.

136. Yangi qurilgan yoki rekonstruksiya qilingan HTni ekspluatatsiya qilishga qabul qilishda, shuningdek, tarmoq simlarini almashtirish bilan kapital taʼmirlashdan keyin amaldagi qoidalar hajmida sinovlar oʻtkazilishi, fazirovka qilinishi va tarmoq turtki bilan kuchlanish ostiga qoʻyilishi kerak.

137. HT tayanchlarida EQTQda koʻzda tutilgan belgilar oʻrnatilgan (chizilgan) boʻlishi shart.

138. HTni muhofaza qilish uchun shoxoblanish va binolarga kirishdan tashqari chekka simlarining ogʻishgan holatida yer sathidagi proyeksiyasidan har bir tarafga 2 metr masofadagi parallel chiziqlar bilan chegaralangan yer uchastkasi koʻrinishida qoʻriqlash zonasi belgilanadi.

HTning muhofaza zonasi chegarasida quyidagilar man qilinadi:

sport maydonchalarini, avtomobillar va boshqa transport turlari, mashinalar, mexanizmlar turadigan joylarni tashkil etish, yem-xashak, oʻgʻitlar, yoqilgʻi va boshqa materiallarni saqlash;

daraxtlar (koʻchat) ekish.

HTning muhofaza zonasi chegarasida HTni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot egasining yozma ruxsatisiz quyidagilar man qilinadi:

qurilish, montaj, portlatish va sugʻorish ishlarini amalga oshirish, daraxtlarni kesish, yuk ortish va yuk tushirish hamda yer qazish ishlarini bajarish;

mashinaning umumiy balandligi yuk bilan yoki yuksiz, yer sathidan 4,5 metrdan ortiq boʻlgan mashinalar va mexanizmlar uchun oʻtish yoʻllarini tashkil etish.

139. HTni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar HT oʻtayotgan zonada joylashgan aholi va tashkilotlar oʻrtasida HTni muhofaza qilish boʻyicha tushuntirish ishlarini olib borishga, shuningdek, muhofaza zonasida boshqa tashkilotlar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 26-dekabrdagi 1050-son qarori bilan tasdiqlangan Elektr hoʻjaligi obyektlarini muhofaza qilish qoidalari talablarini buzgan holda ishlar olib borilganda, ishlarni toʻxtatish choralarini koʻrishlari va ushbu Qoidalar talablarini buzuvchilarini belgilangan tartibda javobgarlikka tortishlari shart.

140. Umumiy tayanchlarda HT simlari bilan birga turli tashkilotlarga tegishli boshqa moʻljalli tarmoqlar osilgan taqdirda, HTga shikast yetkazishi mumkin boʻlgan taʼmirlash ishlarini boshlashdan avval har bir tashkilot boshqa tashkilotga taʼmirlashlarni boshlash haqida manfaatdor tashkilotga oldindan xabar berishi shart.

141. HTga shikast yetkazishi mumkin boʻlgan biron-bir ishlarni bajarayotgan korxona ishlar boshlanishidan kamida 3 kun oldin, ularni amalga oshirishni tarmoqni ekspluatatsiya qilayotgan tashkilot bilan kelishishi va HT egasidan ruxsat olgandan keyin boshlashi shart.

142. HTni qayta qurish zaruratini keltirib chiqaradigan yoki uni mexanik shikastlanishdan himoya qilishni talab qiladigan ishlarni bajaradigan tashkilotlar HT egasi va uni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot bilan kelishgan holda, qayta qurish va himoya ishlarini oʻzlarining materiallari va mablagʻlari hisobidan amalga oshirishlari shart.

143. HT tayanchlarini va boshqa elementlarini, shuningdek, tayanchlarni tuproqda mahkamlash usullarini konstruktiv oʻzgartirishlar faqat texnik hujjatlar (asoslar) va korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs ruxsati bilan bajarilishi mumkin. Barcha hollarda konstruktiv oʻzgartirishlarning texnik asoslanishi EQTQ, NTH, QMQ, sanitariya normalari va qoidalari talablariga mos kelishi shart.

144. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uzatish havo tarmoqlarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 1-ilova talablariga muvofiq ravishda amalga oshiriladi.

3-bob. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr uzatish havo tarmoqlari

145. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan HT faqat barcha asosiy va yordamchi inshootlar va qurilmalarning qurilishi, montaji tugagandan soʻng hamda foydalanishga EEFQ talablariga muvofiq kiritilgandan keyin ekspluatatsiyaga qabul qilinishi mumkin.

Kuchlanishi 1000 V dan 220 kV gacha boʻlgan HTni ekspluatatsiya kilishga qabul qilishda topshiruvchi tashkilot ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotga quyidagi hujjatlarni taqdim etadi:

a) HTning loyihasini qurilish jarayonida loyiha tashkiloti bilan kelishilib kiritilgan hisoblashlar va oʻzgartirishlar bilan;

b) loyihadan chetga chiqishlar roʻyxatini;

v) loyiha boʻyicha tugallanmagan ishlar roʻyxatini;

g) loyihaning energiya bilan taʼminlovchi tashkilot va “Oʻzenergoinspeksiya” bilan kelishilganini;

d) yopilgan ishlarni qabul qilish dalolatnomalarini;

e) oʻtish va kesishish joylarini qabul qilish dalolatnomalarini;

j) HT trassasining masshtabi 1:10000 dan kam boʻlmagan, barcha tayanchlar sxemalari keltirilgan, ularning turlari va tartib raqami, shuningdek, barcha kesishish va oʻtishlar koʻrsatilgan ijro rejasini.

Kuchlanishi 35 kV va undan yuqori boʻlgan HT uchun — HTning ijro profili;

z) HT trassasi manfaatdor tashkilotlar bilan kelishilganini (yer uchastkasi egasi, suv-oqova tarmoqlari, issiqlik tarmoqlari, elektr aloqa tarmoqlari uzeli va boshqalar bilan);

i) oʻta kuchlanishlardan himoya qurilmalari tuzilishi sxemasini va yashindan himoya qurilmalarini koʻrikdan oʻtkazish dalolatnomasini;

k) sinashlar va oʻlchashlar bayonnomalarini;

l) tayanchlar ostiga poydevor qurish boʻyicha ishlar, tayanchlar yerga ulagichlarining montaji, simlarni ulash, anker uchastkalarida simlar va trosslarning montaji, presslash usuli bilan tortish va taʼmirlash qisqichlarining montaji jurnallarini;

m) HTning barcha elementlariga muvofiqlik sertifikatlarini (tayanchlarga, izolyatorlarga, simlarga, trosslarga, armaturaga va boshqalarga);

n) oʻrnatilgan shakldagi HT pasportini;

o) ekspluatatsiyaga topshirilayotgan uskunalar, materiallar va asboblarning avariyaviy zaxirasi roʻyxatini;

p) qishloq joylarda yer resurslari boʻyicha tuman xizmatlari tomonidan, shaharlarda va qishloqlarda koʻchmas mulkni kadastrli boʻlishda va yer uchastkalarini kadastrli chizmaga olishda koʻchmas mulk kadastri xizmatlari tomonidan berilgan qarorni;

r) yer uchastkasining kadastr planida HT loyihasi qayd etilganligi nusxasi.

146. HTga kuchlanish berib, tarmoqqa ulash EEFQ talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

Kuchlanishi 35 kV va undan yuqori boʻlgan HTni ulash mazkur HT ulanayotgan elektr qurilma egasi bilan kelishilgan ulash dasturi boʻyicha amalga oshiriladi.

147. HTni ekspluatatsiya qilishda quyidagilar amalga oshiriladi: koʻrikdan oʻtkazishlar, tekshiruvlar, profilaktik oʻlchovlar, ularning ishonchli ishlashini taʼminlashga, saqlab turishga va EQTQning tegishli boʻlimlari talablariga toʻliq hajmda rioya qilinishiga qaratilgan joriy va kapital taʼmirlar.

148. HTni davriy koʻrikdan oʻtkazish HTni ekspluatatsiya qilishni mahalliy sharoitlari hisobga olgan holda, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan ish jadvali boʻyicha oʻtkaziladi.

Koʻriklarning davriyligi quyidagicha boʻlishi shart:

elektr montyorlar tomonidan 6 oyda kamida 1-marta;

muhandis-texnik xizmatchilar tomonidan 1 yilda kamida 1-marta.

Kuchlanishi 35 kV va undan yuqori boʻlgan HTlarida yuqoridagi koʻriklar simlar va trosslarning qisqichlardagi va distansion tirgaklardagi holatlarini tanlash yoʻli bilan elektr xoʻjaligiga javobgar tomonidan tasdiqlangan ish jadvallari boʻyicha, lekin 6 yilda kamida 1-marta amalga oshiriladi.

HT yoki uning uchastkalarida navbatdan tashqari koʻriklar quyidagi hollarda oʻtkaziladi:

simlar, trosslarda muzlash paydo boʻlganda yoki simlar qattiq tebranganda, daryolarda muz koʻchishlar va toshqinlar boshlanganda, trassa zonasida yongʻin boʻlganda, kuchli boʻron, dovul, sovuq boʻlgandan hamda boshqa tabiiy ofatlardan keyin;

tarmoqning releli himoyasi taʼsirida HT avtomatik oʻchgandan keyin — zudlik bilan, muvaffaqiyatli qayta ulashdan keyin esa zarurat boʻyicha.

149. HTda oʻtkazilgan yuqoridagi va boshqa koʻriklar va profilaktik sinashlarda aniqlangan nuqsonlar haqidagi maʼlumot nuqsonlar jurnaliga (yoki nuqsonlar roʻyxatiga) ularni bartaraf qilish muddatini koʻrsatib yozib qoʻyiladi. Ushbu maʼlumotlar asosida korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan HTda taʼmirlash ishlarini oʻtkazish rejalari tuziladi.

150. Kuchli ifloslanishga moyil uchastkalardagi izolyatorlarni tozalash ishlari korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tasdiqlagan ish jadvali boʻyicha bajariladi.

Izolyatsiya moslamalari qushlar tomonidan kuchli ifloslantiriladigan zonalarda va ularning yoppasiga uyalash joylarida qushlarni girlyandalar ustiga oʻtirishlariga yoʻl qoʻymaydigan yoki ularni choʻchitadigan qurilmadan foydalanish kerak.

151. Texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlari, odatda kompleks holda, HT ni minimal muddatga oʻchirish bilan tashkil qilinishi kerak. Ular HTni va bir fazani oʻchirib (fazalar boʻyicha taʼmir) va kuchlanish olinmasdan oʻtkazilishi mumkin.

HTda bir fazani oʻchirib va kuchlanish olinmasdan bajariladigan ishlar maxsus yoʻriqnomalar boʻyicha amalga oshirilishi shart.

HTga texnik xizmat koʻrsatishda, uni taʼmirlashda maxsus mashinalar, mexanizmlar, transport vositalari, takelaj, asboblar va moslamalar qoʻllanilishi kerak.

HTda ishlarni bajarayotgan brigadalar oʻz korxonalari va dispetcherlik punktlari bilan aloqa qilish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi shart.

HT trassasini davriy ravishda daraxt va butalardan tozalash hamda yongʻinga nisbatan xavfsiz holatda saqlash zarur; loyihada belgilangan soʻqmoq kengligini saqlab turish va daraxtlarni kesib turish kerak.

Simlarga bevosita yaqin oʻsayotgan daraxtlar HTni ekspluatatsiya qiluvchi korxona tomonidan kesiladi.

Simlar va tayanchlarga agʻanash xavfi bor daraxtlar keyinchalik ushbu oʻsimliklar tegishli boʻlgan tashkilotlarga xabar berilib, kesilishi kerak.

Taʼmirlash ishlari oʻtkazilayotganda, asossiz va korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsning ruxsatisiz HT elementlari konstruksiyasini va tuproqda tayanchlarni mahkamlash usullarini oʻzgartirish taqiqlanadi.

Kuchlanishi 35 kV va undan yuqori boʻlgan HTda bunday oʻzgartirishlar loyiha tashkiloti bilan kelishilishi shart.

152. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori HT tayanchlariga boshqa maqsadga moʻljallangan tarmoqlarni birgalikda osishga yoʻl qoʻyilmaydi. Tayanchlarda boshqa korxonaga tegishli, kuchlanishi 1000 V dan past, boshqa maqsadga moʻljallangan HT simlari birgalikda osilganda, HTni rejali taʼmirlash ushbu korxonalar bilan kelishilgan muddatlarda oʻtkazilishi shart. Avariyalar yuz berganda, taʼmirlash ishlari ushbu korxonalarga xabar berilgan holda oʻtkazilishi kerak.

Oʻziga tegishli simlarda ishlar olib borayotgan boshqa tashkilot ishlar boshlanishidan kamida uch kun oldin HTni ekspluatatsiya qiluvchi korxona bilan ularni oʻtkazilishini kelishib olishi shart.

153. HTni qayta qurish yoki mexanik buzilishdan himoyalash zaruratini keltirib chiqaradigan ishlarni olib boruvchi tashkilot qayta qurishni yoki himoya ishlarini oʻzining materiallari va mablagʻlari hisobidan hamda HTni egasi va uni ekspluatatsiya qilayotgan tashkilot bilan kelishgan holda amalga oshirishi shart.

154. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr uzatish xavo tarmoqlarini ekspluatatsiya qilish, mazkur Qoidalarga 2-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

4-bob. Kabel tarmoqlari

155. Kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori boʻlgan kabel tarmoqlarini (keyingi oʻrinlarda — KT) ekspluatatsiya qilishga topshirishda QMQ “Tugatilgan qurilish obyektlarini ekspluatatsiyaga qabul qilish”, “Elektrotexnik qurilmalar”da va sohaning qabul qilish qoidalarida koʻzda tutilgan hujjatlardan tashqari quyidagi texnik hujjatlar bor boʻlishi va buyurtmachi uchun rasmiylashtirilishi shart:

KTning tuzatilgan loyihasi, kuchlanishi 110 kV va undan yuqori boʻlgan KT uchun kabelni ishlab chiqaruvchi zavod va ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot bilan kelishilgan boʻlishi shart;

ushbu hududda kommunikatsiyalar rivojlanganligidan kelib chiqib, 1:200 yoki 1:500 masshtabda bajarilgan, birlashtiruvchi muftalar oʻrnatilgan joylar koʻrsatilgan trassaning ijro chizmasini;

kuchlanishi 35 kV va undan yuqori boʻlgan va trassasi oʻta murakkab 6 va 10 kV kuchlanishli KTlarning yoʻllar va boshqa kommunikatsiyalar bilan kesishish joylari profili chizmasi;

kabellarning barabandagi holati dalolatnomalari, zarur boʻlganda namunalarni qismlarga ajratish va koʻrikdan oʻtkazish dalolatnomalari (import kabellar uchun qismlarga ajratish majburiy);

kabel jurnali;

KT barcha elementlarining inventar roʻyxati (kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan KT uchun);

qurilish va yashirish ishlar dalolatnomalari, barcha yer osti kommunikatsiyalar bilan kesishish va yaqinlashish joylari koʻrsatilgan holda;

kabel muftalarini montaj qilish dalolatnomalari;

xandaqlar, bloklar, quvurlar, kanallar, tunnellar va kollektorlarni montaj uchun qabul qilish dalolatnomalari;

KTni elektr kimyoviy zanglashdan himoyalash qurilmalari montaji dalolatnomalari, shuningdek, loyihaga muvofiq zanglash boʻyicha sinovlar natijalari toʻgʻrisida hujjatlar;

kabel oʻtkazilganidan keyin uning izolyatsiyasini yuqori kuchlanish bilan sinash bayonnomalari (kuchlanishi 1000 V dan yuqori KT uchun);

izolyatsiya qarshiligini oʻlchash natijalari toʻgʻrisida hujjatlar;

xandaqlar va kanallarda oʻtkazilgan kabellarni yopishdan oldin koʻrikdan oʻtkazish dalolatnomalari;

past haroratlarda kabellarni oʻtkazishdan oldin ularni barabanda qizdirish dalolatnomalari;

avtomatik yongʻin oʻchirish qurilmalari va yongʻin signalizatsiyasini tekshirish va sinash dalolatnomalari.

Kuchlanishi 110 kV va undan yuqori KTni ekspluatatsiya qilishga qabul qilishda yuqorida koʻrsatib oʻtilgan hujjatlardan tashqari, montaj tashkiloti, buyurtmachiga qoʻshimcha quyidagi hujjatlarni taqdim etishi shart:

kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan, past bosimli, moy toʻldirilgan kabellar uchun kabelni va uni toʻldirib turuvchi apparatlarni yuqori ijro belgisini;

tarmoqlarning barcha elementlari moyini (suyuqligini) sinash natijalari hujjatlarini;

shimdirish sinovlari natijalarini;

yuqori bosimli moy toʻldirilgan kabellar uchun qoʻshimcha moy bilan taʼminlovchi agregatlarni sinash va tekshirish natijalarini;

bosim signalizatsiyasi tizimini tekshirish natijalarini;

kabelni oʻtkazishda tortish kuchlari haqida dalolatnomalarni;

kabellar oʻtkazilgandan keyin himoya qoplamalarini yuqori elektr kuchlanishi bilan sinash haqida dalolatnomalarni;

kabellarni, muftalarni va qoʻshimcha moy bilan taʼminlovchi apparaturalarning zavod sinovlari bayonnomalarini;

tugallovchi muftalarni avtomatik qizdirish qurilmalarini sinash natijalari haqida hujjatlarni;

moy toʻldirilgan past bosimli kabellarning va 110 kV kuchlanishli plastmassa izolyatsiyali kabellarning har bir fazasi tok oʻtkazuvchi tolalari va qobiqlari (ekranlari) boʻylab tokni oʻlchash natijalarini;

kabellar sigʻimini oʻlchash natijalarini;

quduqlarni va tugallovchi muftalarni yerga ulash qarshiligini oʻlchash natijalarini;

kadastrni;

qoʻllanilayotgan elektrotexnik materiallar va apparaturaga muvofiqlik sertifikatlarini.

156. Hududida KT yaqinida yer qazish ishlari oʻtkazilayotgan korxona rahbari KTning butunligini kuzatish uchun javobgar shaxslarni ajratadi.

157. Qaramogʻida KT bor korxona, elektrlashtirilgan relsli transport boshqarmalari va xizmatlari amaldagi Qoidalar va NTH talablariga muvofiq yerdagi daydi toklar qiymatini kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlar bajarilishini nazorat qilishi shart.

158. KTni taʼmirlash, uni koʻrikdan oʻtkazish va sinash asosida ishlab chiqilgan hamda elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan ish jadvali boʻyicha bajariladi.

159. Kabellarda taʼmirlash ishlarini boshlashga faqat u oʻchirilganidan va ikki tomonidan yerga ulangandan keyin ruxsat beriladi.

Yigʻmalarda (yacheykalarda) kabelning tugallovchi muftalarini (birikmalarini) taʼmirlash yigʻmalar (yacheykalar) toʻliq oʻchirilganda va yerga ulanganda bajariladi.

160. Kabel trassalarini qazish yoki ularga yaqin joylarda yer qazish (kavlash) ishlari, faqat KTni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotning yozma ruxsati bilan oʻtkazilishi kerak. Bunda bajaruvchi barcha ishlar mobaynida kabellarning butunligi ustidan nazoratni taʼminlashi shart. Ochilgan kabellarni ular osilib qolishining oldini olish uchun mahkamlash va mexanik shikastlanishdan himoya qilish shart.

Ish joylarida signal chiroqlari va ogohlantiruvchi plakatlar oʻrnatilishi shart.

161. Qarmogʻida KT boʻlgan korxona davriy ravishda kabel trassalari oʻtayotgan hududdagi tashkilotlar va aholini ushbu trassalar atrofida yer qazish ishlarini oʻtkazish tartibi haqida xabardor qilishi shart.

162. KTlar elektr uskunalarni SQ va M talablariga binoan, oʻzgarmas tokning yuqori kuchlanishi bilan davriy ravishda profilaktik sinovdan oʻtishi kerak.

KTlarni navbatdan tashqari sinash zarurligi, masalan, taʼmirlash ishlaridan keyin yoki trassani ochish bilan bogʻliq qazish ishlaridan keyin, shuningdek, KT avtomatik oʻchganidan keyin tarmoq qarmogʻida boʻlgan tashkilot rahbariyati tomonidan belgilanadi.

Kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan KTni sinash faqat elektr taʼminoti tashkiloti ruxsati bilan oʻtkaziladi.

163. Kabel tarmoqlarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 3-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

5-bob. Kuch transformatorlari va reaktorlar

164. Mazkur Qoidalar isteʼmolchilarning yuqori kuchlanish choʻlgʻami 220 kV va ungacha boʻlgan barcha kuch transformatorlariga, avtotransformatorlarga va moyli reaktorlarga (keyingi oʻrinlarda — transformatorlar) taalluqlidir.

165. Transformatorlar amalda EQTQ talablariga muvofiq oʻrnatilishi shart.

166. Transformatorlar va reaktorlarni oʻrnatish EQTQ va podstansiyalarni texnologik loyihalash meʼyorlariga muvofiq amalga oshirilishi shart.

Transformatorlar va reaktorlarni transportirovka qilish, tushirish, saqlash, montaj qilish va ekspluatatsiyaga kiritish ishlab chiqaruvchi zavodning rahbariy hujjatlariga (yoʻriqnomalariga) mos ravishda bajarilishi shart.

167. Kuch transformatorlari va reaktorlarni ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 4-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

6-bob. Elektr dvigatellar

168. Elektr dvigatellarni kapital va joriy taʼmirlash davriyligini korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs belgilaydi. Elektr dvigatellarni taʼmirlash yuritma mexanizmlarini taʼmirlash bilan bir vaqtda oʻtkazilishi shart.

169. Elektr dvigatellarni ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 5-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

7-bob. Oʻta kuchlanishlardan himoya

170. Yashindan himoya qurilmalarini montaj qilingandan keyin qabul qilishda korxonaga quyidagi texnik hujjatlar topshirilishi shart:

tegishli tashkilotlarda tasdiqlangan va energiya bilan taʼminlovchi tashkilot va Davlat yongʻin nazorati organi bilan kelishilgan yashindan himoyaning texnik loyihasi;

ventilli razryadlagichlar va kuchlanishni nochiziq cheklagichlarni montajdan oldin va keyin sinash dalolatnomalari;

quvurli razryadlagichlarni oʻrnatish dalolatnomalari;

razryadlagichlar va yashin qaytargichlarning yerga ulash qarshiliklarini oʻlchash bayonnomalari.

171. Oʻta kuchlanishdan himoya qilish qurilmalarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 6-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

8-bob. Kondensator qurilmalari

172. Ushbu Qoidalar isteʼmolchilar elektr qurilmalarining induktiv elementlariga parallel ulanadigan, 50 Gs chastotali, 0,22 dan 10 kV va ungacha kuchlanishli elektr qurilmalarida kuchlanishni rostlash va reaktiv quvvat kompensatsiyasi darajasini oshirish uchun ishlatiladigan kondensator qurilmalariga taalluqlidir.

Qoidalar boʻylama kompensatsiyalash kondensator qurilmalariga, maxsus va filtrli qurilmalarga taalluqli emas.

173. Kondensator qurilmalari, ularning himoyasi va joylashtirilishi EQTQ talablariga mos kelishi shart.

Avtomatik quvvat rostlagichiga ega boʻlmagan kondensator batareyalarini ishga tushirish apparaturasini, boshqa agregatlarni ishga tushirish apparaturasi bilan qoʻshib qoʻllashga, yaʼni quvvatni individual (guruhli) kompensatsiyalashni amalga oshirishga ruxsat beriladi.

174. Kondensator qurilmalarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 7-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

9-bob. Akkumulyator qurilmalari

175. Akkumulyator batareyalarini koʻrikdan oʻtkazish korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan ish jadvali boʻyicha koʻriklarni quyidagi davriyligini hisobga olib oʻtkazilishi shart:

navbatchi xodimlar tomonidan 1 sutkada 1-marta;

podstansiya ustasi yoki boshligʻi tomonidan 1 oyda 2-marta;

doimiy navbatchi xodimlari yoʻq podstansiyalarda ekspluatatsiya qiluvchi xodimlar tomonidan uskunalarning koʻriklari bilan bir vaqtda, shuningdek, maxsus ajratilgan shaxs bilan korxonaning bosh energetiki tasdiqlagan ish jadvali boʻyicha;

elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan 1 oyda 1-marta.

176. Akkumulyator qurilmalarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 8-ilovada keltirilgan talablariga mos ravishda amalga oshiriladi.

10-bob. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan TQlar

177. TQlari, ularda oʻrnatilgan asboblar va apparatlar bilan birgalikda amaldagi EQTQ talablariga mos kelishi shart.

178. Korxonaning TQ xonalari kuchlanish ostidagi uskunalari mavjud boshqa tashkilot xonalariga tutash boʻlsa, ulardan izolyatsiyalangan boʻlishi va alohida qulflanadigan chiqishga ega boʻlishi shart.

179. Ishga tushirish-rostlash apparatlari va himoya apparatlarining tok oʻtkazuvchi qismlari behosdan tegib ketishdan toʻsilgan boʻlishi shart.

Maxsus xonalarda (elektr mashinalar, panellar, stansiya boshqaruvi xonalarida va boshqalar) apparatlarni himoya qobiqlarisiz ochiq oʻrnatishga ruxsat beriladi.

180. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan taqsimlovchi qurilmalarni ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 9-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

11-bob. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan podstansiyalar va TQlar

181. Podstansiyalar va TQlarni oʻchirmasdan koʻrikdan oʻtkazish quyidagi muddatlarda amalga oshirilishi shart:

doimiy navbatchi xodimlari bor obyektlarda 3 sutkada kamida 1-marta;

sutkaning qorongʻi vaqtlarida, razryadlarni va tojlanishni aniqlash uchun 1 oyda kamida 1-marta;

doimiy navbatchi xodimlari yoʻq obyektlarda 1 oyda kamida 1-marta, transformator va taqsimlovchi punktlarida esa 6 oyda kamida 1-marta;

qisqa tutashuv oʻchirilgandan keyin.

Yomon ob-havoda (kuchli tuman, hoʻl qor, muzlash va shunga oʻxshash) yoki OTQda kuchli ifloslanish boʻlganda, qoʻshimcha koʻrikdan oʻtkazishlar tashkil etilishi shart.

Barcha aniqlangan nosozliklar uskunalar nuqsonlari va buzuqliklari jurnaliga yozilishi shart; bundan tashqari, ular haqidagi maʼlumot elektr xoʻjaligiga javobgarga xabar qilinishi kerak.

Aniqlangan nosozliklar qisqa muddatlarda bartaraf etilishi shart.

182. Kuchlanishi 3 kV va undan yuqori boʻlgan taqsimlovchi qurilmalarning tezkor blokirovkalari mexanik blokirovkalardan tashqari, doimo plombalangan boʻlishi shart.

Bevosita almashlab ulashni bajaradigan xodimlarga oʻzboshimchalik bilan blokirovkalarni ishlashdan chiqarish man etiladi.

183. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan podstansiyalar va TQlarni ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 10-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

12-bob. Releli himoya, elektr avtomatika, telemexanika qurilmalari va ikkilamchi zanjirlar

184. Releli himoya, avtomatika va telemexanika qurilmalariga (keyingi oʻrinlarda — RHA va T) va ularning ikkilamchi zanjirlariga texnik xizmat koʻrsatishni odatda, markaziy yoki mahalliy releli himoya, avtomatika (keyingi oʻrinlarda — RHA) xizmatlari va oʻlchashlar (laboratoriyalar) yoki korxonaning elektr laboratoriya xodimlari amalga oshirishlari kerak.

RHA va T qurilmalarining alohida turlariga xizmat koʻrsatishda boshqa xizmatlar ishtirok etgan hollarda, ular orasida xizmat koʻrsatish zonalari va majburiyatlar mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq chegaralanadi.

Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasining nazorati ostidagi obyektlarda ixtisoslashtirilgan tashkilotlar yoki korxona tashkilotlari sozlash ishlarini bajarayotganda, nomlangan plombalarga va Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi bergan ruxsatnomaga ega boʻlishlari shart.

185. Yangi montaj qilingan RHA va T qurilmalarini ishga tushirishdan oldin uskunalar pasportiga yoki mahsus roʻyxatlarga yozib, ularda sozlash va qabul sinovlari oʻtkazilishi kerak.

186. Qabul qilingan RHA va T qurilmalarini ekspluatatsiyaga kiritishdan oldin quyidagi texnik hujjatlar:

montaj va sozlashda tuzatishlar kiritilgan loyiha materiallari (chizmalar va sxemalar, tushuntirish yozuvlari, kabel jurnali va shunga oʻxshash) montaj qiluvchi va sozlovchi tashkilotlar tomonidan;

zavod materiallari (texnik tavsif va ekspluatatsiya qilish boʻyicha yoʻriqnoma, elektr uskuna va apparatlarning pasporti, va boshqalar) montaj qiluvchi tashkilot tomonidan;

sozlash va sinashlar bayonnomalari sozlash tashkiloti yoki korxona laboratoriyasi tomonidan taqdim etilishi shart.

187. Ekspluatatsiyadagi har bir RHA va T qurilmasiga korxonada quyidagi texnik hujjatlar saqlanishi shart:

uskunaning pasporti-bayonnomasi;

texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha metodik koʻrsatmalar yoki yoʻriqnomalar;

oʻrnatmalar kartasi yoki jadvali (yoki xarakteristikalari) shaklidagi qurilmalarning texnik maʼlumotlari va parametrlari;

prinsipial, montaj yoki prinsipial-montaj sxemalar.

Qurilmaga texnik xizmat koʻrsatishdagi davriy tekshirishlar natijalari pasport — bayonnomaga kiritilishi shart (batafsil yozuvlarni, ayniqsa, RHA va Tning murakkab qurilmalari boʻyicha, ishchi jurnalida yuritish tavsiya etiladi).

188. Rele, apparatlar va RHA va Tning yordamchi qurilmalarini ochishga oʻrnatma qiymatini tezkor xodim oʻzgartiradiganlardan tashqari, faqat ushbu qurilmalarga texnik xizmat koʻrsatuvchi xizmatchilarga ruxsat beriladi.

189. RHAning tez harakatlanuvchi qurilmalari va zaxiralash qurilmalari mavjud boʻlganda, oʻchirgichlar ishdan chiqqanda, taʼmirdan yoki oʻchishdan keyin tarmoqlarni, shinalarni va elektr uskunalarini ulash boʻyicha barcha operatsiyalar, shuningdek, ajratgichlar va havo uzgichlari bilan operatsiyalar RHA qurilmasi ishga tushgandan keyin amalga oshirilishi shart.

Ularni ishga tushirish imkoni boʻlmaganda, zaxira himoyalarida tezlanishni ishga tushirish yoki vaqtincha himoyani (shu jumladan, selektiv boʻlmasa ham) amalga oshirish zarur.

190. RHA va T qurilmalarida ishlarni oʻqitilgan va tegishli qurilmalarga mustaqil texnik xizmat koʻrsatishga ruxsat berilgan xodimlar xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilgan holda bajarishlari shart.

191. Panellarda (shkaflarda) va releli himoya, elektr avtomatika va telemexanika boshqaruv zanjirlarida ishlar bajarilganda, uskunalar xato oʻchirilishining oldini olish choralari qabul qilinishi shart.

Ishlar faqat izolyatsiyalangan asbob bilan bajarilishi shart.

Bu ishlarni ijro sxemalarisiz, RHA va Tning murakkab qurilmalarida esa berilgan hajmlar va ketma-ketliklar mavjud boʻlgan dasturlarsiz bajarish man qilinadi.

Ishlar tugagandan soʻng tok, kuchlanish zanjirlari va tezkor zanjirlar toʻgʻri ulanganligi hamda ishga yaroqliligi tekshirilishi shart. RHA tezkor zanjirlari va boshqaruv zanjirlari, odatda amalda sinash yoʻli bilan tekshirilishi kerak.

192. Ulanmalarning (himoya qilinayotgan yoki oraliq birikmalarni) oʻchishiga ishlab ketishi, shuningdek, boshqa koʻzda tutilmagan taʼsirlar keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan RHA va T qurilmalaridagi ishlar, buni hisobga olgan holda, ruxsat etilgan talabnoma buyicha amalga oshirilishi kerak.

193. Tok transformatorlarining ikkilamchi choʻlgʻamlari doimo rele yoki asboblar orqali tutashtirilgan yoki qisqa tutashtirilgan boʻlishi shart.

Tok va kuchlanish transformatorlarining ikkilamchi zanjirlari va yuqori chastotali kanallar ulanmalari filtrlarining ikkilamchi chulgʻamlari yerga ulangan boʻlishi shart.

194. RHA va T qurilmalarida rejali texnik xizmat koʻrsatishlar, sinashlar va avariyadan keyingi tekshirishlar tugagandan soʻng bayonnomalar tuzilishi va releli himoya, elektroavtomatika va telemexanika jurnalida, shuningdek, pasport-bayonnomada tegishli yozuvlar yozilishi shart.

RHA va T sxemalari va oʻrnatma qiymatlari oʻzgarganda, jurnalda va pasport-bayonnomada tegishli yozuvlar kiritilishi shart. Shuningdek, prinsipial va montaj sxemalariga hamda ekspluatatsiya qilish boʻyicha yoʻriqnomalarga tuzatishlar kiritilishi shart.

195. Teleboshqarilayotgan uskunalarni avtonom boshqaruvga oʻtkazish va uning teskarisi, faqat dispetcher yoki korxona elektr xoʻjaligiga javobgar ruxsati bilan amalga oshiriladi.

Podstansiyadagi teleboshqaruvning chiqish zanjirlari ishlashini toʻxtatish uchun umumiy kalitlar yoki oʻchirish qurilmalari qoʻllanilishi shart.

Teleboshqaruv zanjirlarini yoki alohida ulanmalarning telesignalizatsiyasini oʻchirish, ajratish qisqichlarida yoki individual oʻchirish qurilmalarida bajarilishi shart.

Teleboshqaruv va telesignalizatsiya zanjirlarida teleboshqaruvning umumiy kalitlari va individual oʻchirish qurilmalari bilan barcha operatsiyalarni, faqat dispetcher (tezkor xodim) koʻrsatmasi boʻyicha yoki uni xabardor qilib bajarishga ruxsat beriladi.

196. RHA va T qurilmalarining panellarida (shkaflarda) tezkor xodim kalitlar, qoplagichlar, sinash bloklari va boshqa moslamalar yordamida almashlab ulashni amalga oshirayotganda, barcha ishlatilayotgan rejimlar uchun koʻrsatilgan almashlab ulash qurilmalari holatlarining jadvallari boʻlishi shart.

Ushbu almashlab ulash boʻyicha operatsiyalar tezkor jurnalga yozilishi shart.

197. Elektr tarmogʻini taʼminlovchi elementlarning releli himoyani sozlash shartlari boʻyicha va mumkin boʻlgan ekspluatatsiya rejimlarini hisobga olingan va ruxsat etilgan chegaraviy yuklamalari korxona tomonidan energiya bilan taʼminlovchi tashkilotning dispetcherlik xizmati bilan kelishilishi va davriy ravishda qayta koʻrib chiqilishi kerak.

198. Tezkor xodim quyidagilarni amalga oshirishi shart:

RHA va T va boshqaruv panellarida (shkaflarida) almashlab ulash qurilmalari va sinash bloklari qopqoqlari holatining toʻgʻriligi nazoratini, shuningdek, RHA va T va boshqaruv zanjirlarida avtomatik oʻchirgichlar hamda saqlagichlarning yaroqliligi nazoratini;

RHA va T qurilmalari holatini mavjud panellar (shkaflar) va apparatlardagi tashqi signalizatsiya qurilmalari bazasida nazorat qilishni;

yuqori voltli oʻchirgich va boshqa apparatlarni, shuningdek, avtomatik qayta ulash qurilmalarini, zaxirani avtomatik ulash va qayd qiluvchi asboblarni (indikatorlarni) ishlatib koʻrishni;

yuqori chastotali himoya signallari bilan almashuvni va yuqori chastotali teleoʻchirish qurilmalari va avtomatika kanallarining past chastotali apparatlarini, avariyaga qarshi avtomatikaning yuqori chastotali apparatlarining nazorat qilinayotgan parametrlarini oʻlchashni;

shinalar himoyasida nobalans tokni va kuchlanish transformatorining uzilgan uchburchagida nobalans kuchlanishni oʻlchashni;

avtomatik ossillograflarning avariyaviy yozuv soatlarini yuritib qoʻyishni va boshqalarni.

199. RHA va T qurilmalariga texnik xizmat koʻrsatishni amalga oshiruvchi korxona xizmati xodimlari asosiy eʼtiborni almashlab ulash qurilmalari (kontaktli qoplamalar, boshqaruv kaliti, rubilniklar va boshqalar) va sinash bloklari qopqoqlari holatining toʻgʻriligiga, shuningdek, ularning holati elektr uskunalarining sxemalariga hamda ishlash rejimlariga mosligiga qaratgan holda, davriy ravishda barcha boshqaruv panellari va pultlarini, releli himoya panellarini (shkaflarini), elektroavtomatikani, telemexanikani, signalizatsiyani koʻrikdan oʻtkazishlari shart.

RHA va T xizmati xodimlari tomonidan davriy koʻriklaridan oʻtkazilishidan qatʼiy nazar, tezkor xodimlar bajarishi ruxsat etilgan operatsiyalarga tegishli RHA va T elementlarining holati toʻgʻriligiga javob beradi.

200. Releli himoya, elektroavtomatika, telemexanika va ikkilamchi zanjirlarni ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 11-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

13-bob. Elektr oʻlchash vositalari

201. Har bir korxonada davlat standartlari va idoraviy nizomlarga muvofiq majburiyatlari elektr energiyasini oʻlchash va hisobga olish vositalarini davriy koʻrikdan oʻtkazish va ularga profilaktik xizmat koʻrsatishdan, mazkur vositalarning holatini nazorat qilishdan, tekshirishdan iborat boʻlgan metrologiya xizmati yoki shunday xizmat funksiyasini bajaruvchi boʻlinma tashkil etilishi shart.

Metrologiya xizmati (boʻlinma) “Oʻzstandart” agentligining NTH va idoraviy metrologiya xizmati organlari talablariga muvofiq qiyoslovchi va taʼmirlovchi uskunalari va namunaviy oʻlchov vositalari bilan jihozlangan boʻlishi shart.

Mazkur xizmatlarning faoliyati davlar standartlariga va metrologik xizmat haqidagi idoraviy nizomlarga muvofiq amalga oshiriladi.

202. Podstansiyalar va TQlarda elektr energiyasini oʻlchash va hisoblash vositalarining ishini, shu jumladan qayd qiluvchi asboblar va avariya rejimida yozuv avtomatik tezlatiladigan asboblar ishlashining kuzatuvini korxonaning rahbariyati (elektr xoʻjaligiga javobgar) qarori bilan aniqlangan boʻlinmalarning navbatchisi yoki tezkor taʼmirlovchi xodimi olib boradi.

203. Elektr energiyasini oʻlchash va hisoblash vositalarining tashqi elementlari butunligi hamda tozaligiga ular oʻrnatilgan uskunaga texnik xizmat koʻrsatuvchi xodim javob beradi.

Elektr energiyasini oʻlchash va hisoblash vositalari ishidagi barcha nosozliklar haqida xodim zudlik bilan korxonaning metrologik xizmati funksiyasini bajaruvchi boʻlinmasiga xabar berishi shart.

Qayd qiluvchi asboblarning normal yozuvini taʼminlash boʻyicha ishlar bilan bogʻlanmagan elektr oʻlchash vositalarini ochishga faqat korxonaning metrologiya xizmati funksiyasini bajaruvchi boʻlinma xodimiga, taʼminlovchilar yoki isteʼmolchilar bilan hisob-kitob uchun oʻrnatilgan oʻlchov vositalarini esa boʻlinma xodimiga ularning vakillari bilan birgalikda ruxsat beriladi.

204. Ikkilamchi zanjirlariga elektr energiyasini hisobga olish asboblari ulangan tok va kuchlanish oʻlchov transformatorlarini oʻrnatish va almashtirishni energiya bilan taʼminlovchi tashkilot ruxsati bilan ularni ekspluatatsiya qiluvchi korxona xodimlari bajaradi.

Energiya bilan taʼminlovchi tashkilot va isteʼmolchilar oʻrtasida hisob-kitob oʻtkaziladigan elektr energiyasini hisobga olish asboblari energiya bilan taʼminlovchi tashkilot xodimlari, isteʼmolchi vakili ishtirokida almashtiriladi.

Elektr energiyasini hisobga olish asboblarini qiyoslashni “Oʻzstandart” agentligi yoki u vakolat bergan metrologiya xizmati amalga oshiradi.

205. Elektr energiyasini hisobga olish asboblari ishidagi barcha nuqsonlar va ishlamay qolishlar haqida isteʼmolchi-korxona zudlik bilan energiya bilan taʼminlovchi tashkilotni xabardor qilishga majbur.

206. Energiya bilan taʼminlovchi tashkilot quyidagilarni plombalashi shart:

elektr energiyasining hisob-kitobini hisobga olish zanjirlarini, hisobga olish zanjirlarining oraliq klemmalarini, kuchlanish zanjirlarining avtomatik oʻlagichlarini;

tok transformatorlarini ikkilamchi choʻlgʻamlarini shuntlash qisqichlari bilan sinash qutilarini va elektr energiyasini hisobga olish asboblarini almashtirish yoki qiyoslash uchun ular oʻchirib qoʻyilganda kuchlanish zanjirlarini ulangan joylarni;

elektr energiyasini hisobga olish asboblari ulangan kuchlanish transformatorlarining yuqori kuchlanish tarafida saqlagichlar oʻrnatilgan kamerasi panjaralarini yoki eshiklarini;

elektr energiyasini hisobga olish asboblari ulangan kuchlanish transformatorlari ajratgichlarining yuritma dastaklaridagi moslamalarni.

Elektr energiyasini hisobga olish asboblari ulangan kuchlanish transformatorlarining ikkilamchi zanjirlarida saqlagichlarni, ularning butunligini signalli nazoratisiz oʻrnatish man etiladi.

207. Elektr oʻlchash vositalarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 12-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

14-bob. Yerga ulash qurilmalari

208. Isteʼmolchilar elektr qurilmalarining yerga ulash qurilmalari amaldagi EQTQ talablariga muvofiq boʻlishi shart.

209. Yerga ulash qurilmalari odamlar xavfsizligi shartlarini va elektr uskunalarni himoyalashni, shuningdek, ekspluatatsiya ish rejimlarini taʼminlashi shart.

Elektr uskunalarini yerga ulanishi kerak boʻlgan qismlari yerga ulash qurilmasi bilan yoki ular oʻrnatilgan yerga ulangan konstruksiyalar bilan ishonchli kontakt birikmaga ega boʻlishi shart.

210. Elektr qurilmalarining yerga ulash qurilmalarini ekspluatatsiya qilishga topshirishda, montaj tashkiloti ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotga mazkur Qoidalarda ( 7-§. “Texnik hujjatlarni yuritish”da) koʻrsatilgan texnik hujjatlarni, shuningdek, elektr uskunalarini SQ va Mga koʻra qabul qilish-topshirish sinovlari bayonnomalarini taqdim etadi.

211. Yerga ulash qurilmalarini ekspluatatsiya qilish mazkur Qoidalarga 13-ilova talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

212. Mazkur Qoidalar talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonun hujjatlariga muvofiq javob beradi.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga 1-ILOVA

Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uzatish havo tarmoqlarini ekspluatatsiya qilishda texnik talablar

1. Elektr uzatish havo tarmoqlarining (keyingi oʻrinlarda — HT) trassasi davriy ravishda daraxt novdalaridan va shoxlaridan tozalanib turishi va yongʻinga nisbatan xavfsiz holatda saqlanishi kerak.

Simlarga bevosita yaqin oʻsayotgan daraxtlarlarni kesishni HTni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot amalga oshiradi.

Daraxt shoxlarini HT simlariga 1 m dan yaqin masofaga yaqinlashishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

2. HTni ekspluatatsiya qilish uning ishonchli ishlashini taʼminlashga qaratilgan texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlarini (kapital va joriy) koʻzda tutadi. Texnik xizmat koʻrsatishda HLni koʻrikdan oʻtkazishlar, profilaktik tekshiruvlar va oʻlchovlar oʻtkazilishi, kichik shikastlanish va nosozliklar bartaraf qilinishi hamda boshqa ishlar amalga oshirilishi kerak.

3. HTni ekspluatatsiya qilishda ularni davriy va navbatdan tashqari koʻrikdan oʻtkazish amalga oshiriladi. Davriy koʻriklar ish jadvalini elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tasdiqlaydi.

Koʻriklar kamida 6 oyda 1-marta, odatda bahor va kuz oylarida oʻtkazilishi kerak.

Yuqoridagi koʻrikdan oʻtkazish zarurat boʻyicha oʻtkaziladi.

HT ni navbatdan tashqari koʻrikdan daryolarda muz koʻchish va suv toshish davrida, trassa zonasida yongʻin boʻlganda, kuchli boʻronlar, dovullar, sovuqlar va boshqa tabiiy ofatlar yuz berganda oʻtkaziladi.

4. Tarmoqlar va kirish joylarini koʻrikdan oʻtkazishda quyidagilarga ahamiyat berish zarur:

izolyatorlarning kuygan, darz ketgan va singanligiga, sim tolalarini uzilganligi va eriganligiga, bogʻlamlarning butunligiga, simlarning rostlanishiga;

tayanchlarning holatiga va ularning tarmoq boʻylab yoki koʻndalangiga ogʻishiga, bandajlarning va yerga ulash qurilmalarining butunligiga;

brikmalarning holatiga, unda yerdan turib irgʻitib tashlangan simlar mavjudligiga va simlarni daraxt shoxlariga tegishiga;

kirish shoxobchalari va saqlagichlarning holatiga;

tugallovchi kabel muftalari va tushishlarning holatiga;

trassaning holatiga.

Koʻrikdan oʻtkazishda bandajlarni tortish, tayanchlarga chiqmasdan gaykalarni, bandajlarning boltli birikmalarini burash, tayanchlarning raqamlanishini tiklash va boshqalarni oʻtkazish zarur.

Avariya tusidagi shikastlanishlar va nosozliklarni darhol bartaraf qilish shart.

5. HTga xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning ishlashini nazorat qilish maqsadida MTH tomonidan HT trassasi elementlarining holatini, avariyaga qarshi tekshirishlar va boshqa tadbirlarni baholash uchun 1 yilda 1-marta tanlab nazorat koʻrigi oʻtkazilishi shart.

6. HTda elektr uskunalarini SQ va Mda koʻzda tutilgan hajmlar va muddatlarda profilaktik tekshiruvlar, oʻlchovlar va sinovlar oʻtkazilishi shart.

7. Tayanchlar bandajlari diametri 4 mm va undan ortiq boʻlgan ruxlangan yumshoq simlardan qilinishi lozim.

Diametri 5-6 mm boʻlgan ruxlanmagan simlarni qoʻllashga, agar ular asfalt laki bilan qoplangan boʻlsa, ruxsat etiladi. Loyihada maxsus koʻrsatmalar boʻlmaganda, bandaj oʻramlarining soni quyidagicha qabul qilinadi: sim diametri 4 mm boʻlganda — 12; sim diametri 5 mm boʻlganda — 10; sim diametri 6 mm boʻlganda — 8.

8. HTni koʻrikdan oʻtkazishda, profilaktik tekshirishlarda va oʻlchashlarda aniqlangan nuqsonlar maxsus nuqsonlar jurnalida (kartotekasida) qayd qilinadi va xususiyatiga qarab, zudlik bilan yoki rejali (rejadan tashqari) texnik xizmat koʻrsatishda yoki HLni kapital taʼmirlashda bartaraf etiladi.

9. HTni kapital taʼmirlash uning konstruksiyasiga, elementlarining texnik holatiga va ekspluatatsiya qilish sharoitlariga (tabiiy sharoitlar, atmosfera va tuproq suvlarining yemiruvchanligi, tuproqning holati va boshqalar) qarab, lekin 6 yilda kamida 1-marta oʻtkaziladi. I va II shamol va muzlash hududlarida 0,4 kV kuchlanishli HT tayanchlarining taʼmirlash davriyligini 9 yilgacha uzaytirishga ruxsat beriladi.

10. Texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlari, odatda barcha zarur ishlarni bir vaqtning oʻzida bajarish bilan HT oʻchirish muddatini iloji boricha qisqartirib, kompleks usulda amalga oshiriladi.

11. Avariyaviy shikastlanishni oʻz vaqtida bartaraf qilish maqsadida HTni ekspluatatsiya qiluvchi korxona belgilangan meʼyorlarga koʻra materiallar va detallarning avariyaviy zaxirasiga ega boʻlishi shart.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga 2-ILOVA

Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr uzatish havo tarmoqlarini ekspluatatsiya qilishda texnik talablar

1. Mazkur Qoidalar korxonalarda ekspluatatsiya qilinayotgan kuchlanishi 1000 V dan 220 kV gacha boʻlgan HTlar uchun taalluqlidir.

Qoidalar — ekspluatatsiya qilinishi maxsus qoidalar bilan belgilangan kontakt tarmoqlarining HT va boshqa maxsus havo tarmoqlari va inshootlariga taalluqli emas.

2. HTni ekspluatatsiya qiluvchi korxona Elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlarini muhofaza qilish qoidalariga muvofiq belgilangan qoʻriqlash zonalarida ekspluatatsiya qilishning normal sharoitlarini, baxtsiz hodisalarni, yongʻinlarni bartaraf qilish va boshqalarni taʼminlaydi.

3. HTni ekspluatatsiya qiluvchi korxona (qishloq xoʻjaligi va boshqa ishlar boshlash muddati haqida xabar olganidan keyin) yerdan foydalanuvchilardan muhofaza zonasiga kiruvchi yer uchastkalarida HLning butligini taʼminlash, ekspluatatsiya qilishning normal sharoitlarini yaratish maqsadida Elektr tarmoqlari xoʻjaligi obyektlarini muhofaza qilish qoidalariga qatʼiy rioya qilishni talab qiladi.

4. HT va tok oʻtkazgichlarni koʻrikdan oʻtkazishda quyidagilarni tekshirish zarur:

trassaning yongʻinga qarshi holatini: HTning muhofaza zonasida begona predmetlar, qurilishlar, pichan gʻaramlari, taxlangan yogʻochlar, tarmoqqa qulashi mumkin boʻlgan yoki simlarga xavfli yaqinlashgan daraxtlar, yonuvchan matariallar saqlanishi, gulxanlarni boʻlmasligini; HTni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot va egasining yozma ruxsatisiz ularning muhofaza zonasida ishlar bajarilmasligi shart;

poydevor, qoʻshilgan (ulangan) moslamalarning holatini: poydevor atrofida tuproq oʻtirib qolgan yoki qavargan boʻlmasligi, poydevorda (qoʻshilgan moslamalarda) yoriqlar va shkastlanishlar boʻlmasligi kerak; yetarli darajada chuqurlikda boʻlishi shart;

tayanchlarning holatini: ularning ogʻishlari yoki tuproqda siljishlari, yogʻoch detallarning kuyganligi va parchalangan boʻlmasligini, bandajlar, payvandlangan choklar, metall tayanchlardagi boltli va parchin mixli birikmalar yaxlitligi buzilmasligini, metall elementlarning uzilishlari, metall korroziyasi, temir-beton tayanchlarda yoriqlar va nosozliklar, ularda qush uyalari va boshqa begona predmetlar yoʻqligini, tayanchlarda plakatlar va xavfsizlik belgilari boʻlishi kerak;

simlar va troslar holatini: alohida sim tolalarining uzilishlari va erigan joylari, simlarga va troslarga yerdan turib irgʻitib tashlangan sim boʻlaklari boʻlmasligini, ular sozlangan buzilish, simlarning solqiligini va simlardan yergacha va obyektlargacha boʻlgan masofaning ruxsat etilmagan oʻzgarishlarini, HT loyihasida koʻzda tutilgan titrashlarni soʻndiruvchi qurilmalar joylaridan siljiganligini;

tok oʻtkazgichlarning egiluvchan shinalari holatini: aylangan, ajralib ketgan va yorilgan simlar boʻlmasligi shart;

izolyatorlar holatini: shtirli izolyatorlar singan, kuygan, yorilgan, kirlangan, sirlangan yuzalari shikastlangan, shtirga yoki ilgaklarga notoʻgʻri oʻrnatilgan, himoya shoxlari shikastlangan boʻlmasligi kerak; gaykalar, qulflar va shplintlar oʻz joyida boʻlishi shart;

armatura holatini: unda yoriqlar, alohida detallar ishqalanib yemirilgan yoki deformatsiyalangan boʻlmasligi shart;

razryadlagichlar, HTdagi kommutatsiya apparatlari, tushishlardagi kabellarning tugallovchi muftalari holatini: yerga ulovchi tushishlarni tayanchlarda va yer oldida buzilishlari va uzilishlari, yashindan himoya trossining yerga ulovchi tushish yoki tayanch tanasi bilan boltli birikmalaridagi kontaktlarni buzilishlari, yerga ulovchi qurilma elementlarining zanglashdan yemirilishlari boʻlmasligi shart.

5. Titrashdan simlarning shikastlanishlari aniqlanganda, HT toʻliq, simlarni ushlab turuvchi qisqichlardan chiqarib, tekshiruvdan oʻtkaziladi.

Qisqichlardagi sim va trosslar holatini tanlab tekshirishni HTni oʻchirib yoki oʻchirmasdan (izolyatsiyalovchi qurilmalardan) oʻtkazish mumkin.

6. HTda profilaktik tekshiruvlar, oʻlchashlar va sinashlar elektr uskunalarni SQ va M da koʻzda tutilgan hajmlarda va muddatlarda oʻtkaziladi.

7. HT tayanchlari uchun yogʻochni EQTQ talablariga qatʼiy rioya qilgan holda qoʻllash zarur.

8. Ruxlanmagan metall tayanchlarni, temir-beton va yogʻoch tayanchlarning metall elementlarini, shuningdek, poʻlat trosslar va simlar tortqilarini zanglashga qarshi qoplamalari zarurat boʻyicha tiklanadi.

9. Tez ifloslanadigan HT va tok oʻtkazgichlar uchastkalarida maxsus yoki kuchaytirilgan izolyatsiya qoʻllaniladi. Zarur boʻlganda, izolyatsiyani tozalash (yuvish), ifloslangan izolyatorlarni almashtirish amalga oshiriladi.

10. HT tayanchlari detallari va boshqa elementlarini chiqitga chiqarishning ekspluatatsion ruxsatlari va meʼyorlari Elektr uskunalarining SQ va M ga mos kelishi shart.

11. Yuqori chastotali telemexanika va aloqa kanallari mavjud HLni taʼmirlashda ushbu kanallarni ishchi holatda saqlash maqsadida yerga ulash uchun koʻchma yerga ulash toʻsiqlaridan foydalanish lozim.

12. IV va oʻta muzlash hududlardan, shuningdek, qattiq shamollar bilan bir paytda tez-tez muzlaydigan, qirovli va qattiq sovuqli II va III hududlardan oʻtadigan HT uchastkalarida muzni elektr toki bilan eritish amalga oshirilishi kerak.

Eritish usulini tanlash HTni ishlash sharoitlariga qarab aniqlanadi (tarmoq sxemasi, isteʼmolchi yuklamasi, muz hosil boʻladigan zona, tarmoqlarni oʻchirish mumkinligi va boshqalar).

13. Yerga kichik tok bilan tutashishadigan elektr qurilmalarida yerga tutashish bartaraf qilinguncha, HLning yerga ulangan faza bilan ishlashiga ruxsat beriladi. Bu holda xodimlar buzilish joyini qisqa muddatlarda aniqlashi va bartaraf qilishi shart.

Generator kuchlanishida bir fazali yerga tutashuv rejimi 2 soat bilan cheklanadi.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga 3-ILOVA

Kabel tarmoqlarini ekspluatatsiya qilishda texnik talablar

1. Mazkur Qoidalar kuchlanishi 220 kV gacha boʻlgan yuqori kuchlanish kabel tarmoqlariga (keyingi oʻrinlarda — KT) taalluqlidir.

Barcha KT EQTQ talablarini qondirishi shart.

2. Yangi qurilayotgan KTni ekspluatatsiya qilishga qabul qilishda EQTQ talablariga muvofiq sinovlar oʻtkazilishi shart.

3. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot, montaj qiluvchi tashkilot qurayotgan barcha kuchlanishli KT yotqizilayotganda va montaj qilinayotganda texnik nazoratni olib borishlari shart.

Shlang qoplamali zirhsiz kabellar oʻtkazilishini nazorat qilganda va ekspluatatsiya qilishda, asosiy eʼtibor shlangning holatiga qaratilishi shart. Teshib oʻtgan uzilishlari, yoriqlari va tirnalgan joylari boʻlgan shlangli kabellar taʼmirlanishi yoki almashtirilishi shart.

4. Har bir KT mazkur Qoidalarning 155-bandida koʻrsatilgan hujjatlarni oʻz ichiga olgan pasportga, dispetcherlik raqamiga yoki nomiga ega boʻlishi shart.

Ochiq oʻtkazilgan kabellar, shuningdek, barcha kabel muftalari yorliqlar bilan taʼminlangan boʻlishi shart. Tarmoq boshidagi va oxiridagi kabel yorliqlarida tarmoqning markasi, kuchlanishi, kesimi, raqami yoki nomi koʻrsatilgan boʻlishi, ulash muftasi yorligʻida esa mufta raqami, montaj sanasi koʻrsatilishi shart.

Yorliqlar atrof-muhit taʼsiriga chidamli boʻlishi shart. Yorliqlar ochiq oʻtkazilgan kabellarda tarmoqning uzunligi boʻyicha har 50 metr oraliqda, shuningdek, trassa burilishlarida va olovga chidamli toʻsiqlardan hamda yopmalardan kabellarning oʻtish joylarida (har ikkala tomonida) joylashtirilishi shart.

5. Har bir KT uchun ishga tushirishda ruxsat etilgan eng katta tok yuklamalari belgilanishi shart. Yuklamalar eng yomon issiqlik sharoitidagi, uzunligi 10 metrdan kam boʻlmagan trassa uchastkasi boʻyicha belgilanishi kerak. Ushbu yuklamalarni oshirishga issiqlik sinovlari asosida kabel tolalarining harorati davlat standartlarida yoki texnik shartlarda davomiy ruxsat etilgan haroratdan ortmaganda ruxsat etiladi. Bunda kabellarni qizishi, trassaning eng yomon sovitish sharoitiga ega boʻlgan uchastkada tekshirilishi kerak.

Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan kabelning oʻrniga kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan kabeldan foydalanish man etiladi.

6. Avariyani bartaraf qilish davrida kuchlanishi 10 kV gacha boʻlgan shimdirilgan qogʻoz izolyatsiyali kabellarni tok boʻyicha 30 foizga, 5 sutka mobaynida, sutkada 6 soatdan koʻp boʻlmagan, lekin bir yilda 100 soatdan ortiq boʻlmagan davrda oʻta yuklanishiga ruxsat beriladi. Agar sutkaning qolgan davrida yuklama ruxsat etilganidan oshmagan boʻlsa, 15 yildan ortiq ekspluatatsiyada boʻlgan kabellar uchun oʻta yuklanish 10 foizgacha kamaytirilishi kerak.

Kuchlanishi 35 kV boʻlgan qogʻoz izolyatsiyali KT oʻta yuklanishiga ruxsat berilmaydi.

7. Kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan moy toʻldirilgan kabellar uchun tolalarning haroratini 80 o C dan oshirmay oʻta yuklanishga ruxsat beriladi. Bunda uzluksiz yuklamaning davomiyligi 100 soatdan oshmasligi, davomiylikining yigʻindisi esa yilda 500 soatdan, oʻta yuklanishlar orasidagi tanaffus — 10 sutkadan kam boʻlmasdigi kerak. Havoda oʻtkazilgan, kuchlanishi 110 kV boʻlgan KL uchun tolalarini 80 o C harorat bilan ishlash davomiyligi cheklanmagan.

8. Moy toʻldirilgan kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan har bir KT yoki uning seksiyalari uchun tarmoqning profiliga bogʻliq ravishda mahalliy yoʻriqnomalar bilan moy bosimining ruxsat etilgan chegaraviy qiymatlari belgilangan boʻlishi shart. Ulardan chetga chiqqanda, KT oʻchirilishi va faqat buzilish sabablari aniqlangandan va bartaraf etilgandan keyin ulanishi shart. Past bosimli KT uchun kabeldagi moy bosimining ruxsat etilgan bosimi 100 — 300 kPa (1 — 3 kgs/sm 2 ) chegarasida boʻlishi kerak.

9. Moy toʻldirilgan kuchlanishi 110 kV va undan yuqori boʻlgan kabellardan moy va plastmassa izolyatsiyali kabellarning tugallovchi muftalaridan suyuqlik sinash uchun yangi tarmoq ulanishi oldidan, ulangandan keyin 1 yildan soʻng, keyin 3 yildan soʻng va keyinchalik har 6 yilda olinishi shart. Moy va suyuqlikning tekshirilayotgan qiymatlari Elektr uskunalarini SQ va M talablariga mos kelishi shart.

10. Neytrali izolyatsiyalangan yoki kompensatsiyalangan tarmoqlarda yerga bir fazali tutashuv sodir boʻlganda, xodim bu haqida zudlik bilan taʼminlovchi podstansiya navbatchisiga yoki elektr bilan taʼminlovchi tashkilotning tarmoq boʻyicha navbatchisiga xabar berishi va keyinchalik ularning koʻrsatmasi boʻyicha harakat qilishi shart.

Generator kuchlanishi tarmoqlarda, shuningdek, kuchlanishi 35 kV boʻlgan KTda koʻrsatilgan rejimda ishlashga 2 soatdan koʻp boʻlmagan vaqtga ruxsat beriladi. Alohida hollarda energiya bilan taʼminlovchi tashkilot ruxsati bilan bu muddat 6 soatgacha uzaytirilishi mumkin.

11. KTdagi yuklamalar Elektr uskunalarini SQ va M talablariga mos ravishda belgilangan muddatlarda davriy oʻlchanishi shart. Ushbu oʻlchovlar asosida KL rejimlari va ishlash sxemalari belgilanishi kerak.

12. Kuchlanishi 35 kV gacha boʻlgan KTni koʻzdan kechirish quyidagi muddatlarda oʻtkazilishi kerak:

yerda, estakadalar, tunnellar, bloklar, kanallar, galereyalar va binolar devorlari boʻylab oʻtkazilgan kabel trassalari — mahalliy yoʻriqnoma boʻyicha, lekin kamida 3 oyda 1-marta;

kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan KTning tugallovchi muftalari 6 oyda 1-marta, 1000 V va undan past kuchlanishli KTning tugallovchi muftalari 1 yilda1-marta;

transformator xonalarida, taqsimlovchi punktlarda va podstansiyalarda joylashgan kabel muftalari boshqa uskunalar bilan bir vaqtda koʻrikdan oʻtkaziladi:

kabel quduqlari 1 yilda 2-marta;

suv osti kabellari mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq.

Muhandis-texnik xodimlar KT tanlab, davriy ravishda, lekin kamida 6 oyda 1-marta koʻrikdan oʻtkazilishlari shart.

Podstansiyadagi kollektorlar, shaxtalar va kanallar mahalliy yoʻriqnomalar boʻyicha koʻrikdan oʻtkaziladi (doimiy tezkor xizmat koʻrsatuvda oyda kamida 1-marta koʻrik oʻtkazilishi shart). Koʻrikda aniqlangan nosozliklar haqidagi maʼlumot nuqsonlar jurnaliga qisqa muddatda bartaraf qilish uchun kiritilishi shart.

Navbatdan tashqari koʻriklar toshqin davrlarida va seldan keyin oʻtkaziladi.

Kabel inshootlarida va boshqa xonalarda doimiy ravishda kabelning issiqlik rejimi, havo harorati va ventilyatsiya qurilmalari ishlashining nazorati tashkil qilinishi shart.

Yozgi vaqtlarda kabel tunnellari, kanallari va shaxtalari ichidagi havo harorati tashqi havo haroratidan 10 o C dan ortiq boʻlmasligi shart.

13. Kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan KTlar quyidagi muddatlarda koʻrikdan oʻtkazilishlari shart:

yerda oʻtkazilgan kabel trassalari 1 oyda kamida 1-marta;

kollektorlarda va tunnellarda oʻtkazilgan kabel trassalari kamida 3 oyda 1-marta;

stoporlaydigan va yarim stoporlaydigan muftali kabel quduqlari 3 oyda 1-marta;

moy (suyuqlik) bosimi signalizatsiyasi mavjud boʻlgan qoʻshimcha moy bilan taʼminlovchi punktlar kamida 1 oyda 1-marta;

kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan kabel muftalarining koʻrigi elektr uskunaning har bir koʻrigida oʻtkazilishi shart.

14. Mahalliy yoʻriqnomalar bilan kabel inshootlaridagi mavjud yongʻinni avtomatik ravishda oʻchirish va xabar berish qurilmalarining ishga yaroqliligini tekshirish muddatlari belgilanishi shart.

15. Tunnellar, kollektorlar va boshqa kabel inshootlari toza saqlanishi shart. Kabel inshootlarida oʻtkazilgan kabellarning ruxlanmagan metall zirxlari va kabellar oʻtkazilgan nometall qoplamali metall konstruksiyalar davriy ravishda yonmaydigan zanglashga qarshi tarkib bilan qoplanishi shart.

Kabel inshootlarida biron-bir materiallarni saqlash man etiladi.

Suv tushadigan kabel inshootlari yer osti va yomgʻir suvlarini chiqarib tashlash vositalari bilan jihozlangan boʻlishi shart.

16. Doimiy navbatchi xodimlari boʻlgan podstansiyalarda tunnellar (kollektorlar), shaxtalar va kanallarning koʻriklari 1 oyda kamida bir marta oʻtkazilishi shart. Doimiy navbatchi xodimlari boʻlmagan podstansiyalarda bu inshootlarning koʻriklari mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq, korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs belgilagan muddatlarda oʻtkaziladi.

17. KTda metall qobiqning elektr, tuproq yoki kimyoviy zanglash tufayli buzilish xavfi payqalganda, uni bartaraf qilish choralari koʻrilishi shart.

KLning himoya qurilmalari ustidan mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq kuzatish oʻrnatish shart.

18. Yerda handaqlarni qazish vaqtida sxemada koʻrsatilmagan quvurlar, nomaʼlum kabellar va boshqa kommunikatsiyalar aniqlanganda, ishlarni toʻxtatish va bu haqida elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsga xabar berish zarur. Kabellar bor joydagi xandaqlar, chuqurliklar va yer osti inshootlarini oʻta ehtiyotkorlik bilan 0,4 metr va undan ortiq chuqurlikda esa faqat belkurak bilan qazish kerak.

19. Qishda kabellar oʻtgan joylarda 0,4 metrdan ortiq chuqurlik tuproqni qizdirish orqali qazilishi shart. Bunda qizdirilayotgan qatlam yuzasidan kabelgacha 0,3 metrdan kam boʻlmagan qalinlikda tuproq qatlami saqlanishini kuzatish zarur. Erigan tuproqni belkurak bilan olib tashlash kerak.

Lom va shunga oʻxshagan asboblarni qoʻllash man etiladi.

20. Kabeldan 1 metrdan yaqin masofada yer kovlovchi mashinalar bilan qazishni amalga oshirish, shuningdek, normal chuqurlikdagi kabellar ustidagi tuproqni yumshatish uchun uruvchi bolgʻalardan, lomlar va choʻkichlardan 0,3 metrdan ortiq chuqurlikda foydalanish man qilinadi.

Uruvchi va titrab-ortuvchi mexanizmlarni qoʻllashga kabellardan 5 metrdan kam boʻlmagan masofada ruxsat beriladi.

Ishlar boshlanmasdan oldin KTni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotning elektrotexnik xodimlari nazorati ostida trassada kabellar joylashishi va chuqurligini aniqlash uchun nazorat ochishlari oʻtkazilishi kerak.

Portlash ishlarini oʻtkazish uchun qoʻshimcha texnik shartlar berilishi shart.

21. Kuchlanishi 20 — 35 kV boʻlgan kabellarning vertikal uchastkalarida izolyatsiyaning qurishi natijasida elektrdan teshilishning oldini olish uchun ularni vaqti-vaqti bilan almashtirib turish yoki stoporlovchi muftalar oʻrnatish zarur.

Oqmaydigan shimuvchi massa va plastmassa izolyatsiyasiga ega boʻlgan yoki gaz bilan toʻldirilgan 20 — 35 kV kuchlanishli KT vertikal uchastkalarining izolyatsiya holatini qoʻshimcha tekshirish va ularni davriy almashtirish talab qilinmaydi.

22. Ishlashda izolyatsiyaning elektrdan teshilishi yoki profilaktik sinashlarda shkastlangan kabel namunalari va shikastlangan kabel muftalari laboratoriya tadqiqotlariga shikastlanish sabablarini oʻrganish va ularni bartaraf qilish boʻyicha tadbirlarni ishlab chiqish uchun berilishi shart. Ishlab chiqaruvchi zavodga eʼtiroz bildirilganda, zavod nuqsonlari borligi natijasida shikastlangan namunalar ekspertlar koʻrigi uchun saqlanishi shart.

23. Xonalarda, tunellarda, kollektorlarda, estakadalar boʻyicha galereyalarda, kanallarda joylashgan shikastlangan KTlarni kuydirishda, kabel inshootlaridagi kabellarni kuzatish — xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya etilgan holda olib boriladi.

24. Kuchlanish ostidagi ekskavator va shlang kabellarini xizmat koʻrsatuvchi xodimlar tomonidan rezinali qoʻlqoplar va etiklarda yoki dielektrik dastakli tutqichlar bilan olib yurishga ruxsat beriladi.

Bu holda kuchlanishi 10 kV gacha boʻlgan tarmoqlar shikastlangan KTni bir fazali yerga tutatish holatida oʻchirib qoʻyadigan himoya bilan jihozlangan boʻlishlari shart.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga 4-ILOVA

Kuch transformatorlari va reaktorlarni ekspluatatsiya qilishda texnik talablar

1. Transformatorning uzoq vaqt va ishonchli ekspluatatsiya qilinishini taʼminlash uchun quyidagilar zarur:

harorat va yuklama rejimlariga, kuchlanish darajasiga rioya qilish;

moyning sifat meʼyorlariga va izolyatsiya qilish xususiyatlariga qatʼiy rioya qilish;

sovitish, kuchlanishni rostlash, moyni himoyalash qurilmalari va boshqalarni ishga yaroqli holda saqlash.

2. Bir fazali transformator va reaktorlarning baklariga fazalar rangi suriladi. Tashqarida oʻrnatilgan uch fazali transformatorning baklarida quvvati va podstansiya boʻyicha tartib raqamlari koʻrsatiladi.

3. Transformator punktlari va kameralari eshiklarining tashqi va ichki taraflarida transformatorlarning podstansiya boʻyicha raqami koʻrsatilgan boʻlishi, shuningdek, tashqi tarafida Elektr qurilmalarida qoʻllaniladigan himoya vositalarini qoʻllash va sinash qoidalari talablariga muvofiq ogohlantiruvchi belgilar boʻlishi shart. Eshiklar doimo berkitilib, qulflangan boʻlishi shart.

4. Gazli himoya qurilmasi bilan jihozlangan transformatorlar shunday oʻrnatilishi shartki, bunda ularning kopqogʻi (bakning yechiladigan qismi) gaz relesiga nisbatan yoʻnalishda 1 — 1,5 foizdan kam boʻlmagan, moy oʻtkazgich esa transformatordan kengaytirishga nisbatan 2 — 4 foizdan kam boʻlmagan koʻtarilishga ega boʻlishi shart.

Chiqarish quvuri membrana bilan jihozlanadi va kengaytirgichning yuqori qismi bilan biriktiriladi. Moy oʻtkazgichda, kengaytirgich va gaz relesi orasida joʻmrak oʻrnatiladi.

5. Transformatorlarga xizmat koʻrsatishda moy sathi va gaz relesini kuzatish, shuningdek, moydan namuna olish uchun qulay va xavfsiz sharoitlar yaratiladi.

Transformator va reaktorlarning yuqorida (3 metrdan ortiq) joylashgan elementlarini koʻrikdan oʻtkazish va ularga texnik xizmat koʻrsatish statsionar narvonlardan xavfsizlik qoidalariga rioya qilib, bajarilishi shart.

6. Kengaytirgich bilan jihozlangan barcha moy bilan toʻldirilgan transformatorlarda moy haroratini oʻlchash uchun termometrlar oʻrnatiladi.

Xizmat koʻrsatuvchi xodimlar moyning yuqori qatlami haroratini kengaytirgichli transformatorlar jihozlangan termosignalizator va termometrlar boʻyicha kuzatishlari kerak. Shuningdek, sovtol yoki moy bilan toʻldirilgan germetik transformatorlar jihozlangan manovakuummetrlar koʻrsatkichlari boʻyicha kuzatishlari kerak. Bakdagi bosim 50 kPadan (0,5 kgs/sm 2 ) ortganda, transformator yuklamasi kamaytirilishi shart.

7. Transformatorli qurilmalar amaldagi EQTQga muvofiq yongʻinga qarshi vositalar bilan jihozlanishi shart.

8. Transformatorlarning ostida moy qabul qiluvchi qurilmalar boʻlganda, ularning drenajlari va moy quvurlari EQTQ talablariga muvofiq ishga yaroqli holda saqlanishi kerak.

9. Har bir elektr qurilma uchun yuklama grafigiga bogʻliq holda isteʼmolchilarni ishonchli taʼminlashni hisobga olib, bir vaqtning oʻzida ishlayotgan transformatorlar soni aniqlanishi kerak.

Kuchlanishi 10 kV boʻlgan taqsimlovchi elektr tarmoqlarida transformatorlarning yuklamasini va kuchlanishini oʻlchash ekspluatatsiya qilishning birinchi yilida kamida 2-marta — maksimal va minimal yuklama davrida, keyinchalik zarurat boʻyicha oʻtkaziladi.

10. Ishlamayotgan transformator (reaktor) kengaytirgichidagi moyning sathi, standartlashtirish boʻyicha normativ hujjatida belgilangan talablar boʻyicha transformator (reaktor) moyining shu vaqtdagi haroratiga mos belgida boʻlishi shart.

11. Sovitish tizimida moyning majburiy sirkulyatsiyasi transformator yuklamasidan qatʼi nazar uzluksiz boʻlishi shart.

Moyning sirkulyatsiyasi majburiy boʻlgan transformatorlar va reaktorlarni ekspluatatsiya kilishga faqat moy, sovutuvchi suv sirkulyatsiyasi va sovitgichlarga puflash ventilyatorlarning ishlashi toʻxtab qolgani haqidagi signalizatsiya tizimi ishlab turgandagina ruxsat etiladi.

Suv bilan sovitiladigan moy sovutgichlar mavjud boʻlganda, moy nasosi moyning yurishi boʻyicha moy sovitgichgacha oʻrnatiladi. Moy sovitgichlardagi moyning bosimi ulardan oʻtkazilayotgan suvning bosimidan ortiq boʻlishi shart.

Majburiy sovitilidigan transformatorlar uchun moy yoki suv sirkulyatsiyasi yoki puflash ventilyatorlari toʻxtab qolganda, avariyaviy ishlash rejimiga ruxsat beriladi. Koʻrsatilgan rejimning davomiyligi mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq sinash natijalari yoki zavod maʼlumotlari boʻyicha oʻrnatiladi.

12. Transformatorlarni moy-suv bilan sovitish tizimi ishga tushirilganda birinchi navbatda, moy nasosi, soʻngra suv nasosi ishga tushiriladi.

Oʻchirishda birinchi suv nasosi, keyin esa moy nasosi oʻchiriladi. Suv nasosi moyning harorati 10 o S kam boʻlmaganda ishga tushiriladi.

Transformatorlarni ekspluatatsiya qilishda moy quvurlari, nasoslari va suv magistrallarini muzlashini oldini olish, shuningdek, moy sovitish tizimida nozichliklarni bartaraf qilish boʻyicha mahalliy yoʻriqnomalarga koʻra choralar koʻzda tutiladi.

13. Transformatorning nominal yuklamasida moyning yuqori qatlami harorati quyidigilardan yuqori boʻlmasligi shart (agar ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan zavod yoʻriqnomalarida boshqa haroratlar keltirilmagan boʻlsa):

sovitish tizimi moyli puflab sovutiladigan va moyning majburiy sirkulyatsiyasi (keyingi oʻrinlarda — DS) boʻlgan transformatorlarda — 75 o C dan, sovitish tizimlari tabiiy-moyli (keyingi oʻrinlarda — M) boʻlganda va moyli puflanadigan (keyingi oʻrinlarda — D) boʻlgan transformatorlarda — 95 o C dan;

moy-suvli sovitish (keyingi oʻrinlarda — S) tizimli transformatorlarda moy sovitgichning kirishida moyning harorati 70 o C dan oshmasligi kerak.

Moyni sovitish tizimi D boʻlgan transformatorlarda oʻchirilgan holatda puflash bilan ishlashga quyidagi hollarda ruxsat etiladi:

yuklama nominaldan past boʻlganda va moyning yuqori qatlami harorati 55 o C dan ortiq boʻlmaganda;

atrof-muhit harorati manfiy boʻlganda va moyning harorati 45 o C dan ortiq boʻlmaganda (yuklamadan qatʼi nazar).

Puflab sovitish avtomatik tarzda, moyning harorati 55 o C ga yetganda yoki moyning haroratidan qatʼi nazar nominal yuklamada ulanishi shart.

14. Choʻlgʻam shoxobchalarini qoʻzgʻatgichsiz almashlab ulagichlar bilan jihozlangan transformatorlarda transformatsiya koeffitsiyenti tanlanishining toʻgʻriligi 1 yilda kamida 2-marta — yuklamaning qishki maksimumi va yozgi minimumi kirishi oldidan tekshirilishi shart.

15. Yuklama ostida kuchlanishni rostlaydigan qurilma (keyingi oʻrinlarda — YUOR) bilan taʼminlangan transformatorga xizmat koʻrsatuvchi korxonaning xodimlari tarmoq kuchlanishi bilan rostlangan shoxobchada oʻrnatilgan kuchlanish muvofiqligini saqlab turishlari shart.

Transformatorlarning uzoq vaqt (mavsum davomida) sxemadan YUOR qurilmasini chiqarib ishlashi man qilinadi.

16. Transformatorlarning YUOR almashlab ulash qurilmasini ishga tushirishga moyning yuqori qatlami harorati minus 20 o S va undan yuqori boʻlganda ruxsat beriladi. Transformator bakidan tashqarida, tayanch izolyatorlarida joylashgan va sunʼiy isitish tizimi bilan jihozlangan kontaktorli almashlab ulash qurilmasini esa atrof-muhit harorati minus 45 o S va yuqori boʻlganda ruxsat beriladi.

YUOR qurilmalarini ishlab chiqaruvchi zavod yoʻriqnomalarining talablariga muvofiq ekspluatatsiya qilinishi shart.

17. Avariya rejimlarida, transformatorlarni barcha sovitish tizimlarida, avvalgi yuklamaning davomiyligi va qiymatidan hamda atrof-muhit haroratidan qatʼi nazar, qisqa muddatga, nominal tokdan ortiq oʻta yuklanishlariga quyidagi chegaralarda ruxsat beriladi:

Moyli transformatorlar Tok boʻyicha oʻta yuklanish, % 30 45 60 75 100 Oʻta yuklanish davomiyligi, min 120 80 45 20 10 Quruq transformatorlar Tok boʻyicha oʻta yuklanish, % 20 30 40 50 60 Oʻta yuklanish davomiyligi, min 60 45 32 18 5

Moyli transformatorlarni nominal tokdan 40 foizgacha oʻta yuklanishiga sutkada umumiy davomiyligi 6 soatdan koʻp boʻlmaganda, transformatorlarning barcha sovitish qurilmalaridan toʻliq foydalanilganda, ketma-ket 5 sutka davomida ruxsat beriladi. Agar bunday oʻta yuklanishlar ishlab chiqaruvchi zavod yoʻriqnomalari bilan man etilmagan boʻlsa.

18. Transformatorlar ruxsat etilgandan ortiq yuklanganda, navbatchi xodim mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq harakat qilib, uni yuksizlantirish choralarini qabul qilishi shart.

19. D sovitish tizimli transformatorlar uchun barcha ventilyatorlar avariyaviy oʻchirilganida, atrofdagi havo haroratiga bogʻliq holda nominal yuklama bilan quyidagi vaqt oraligʻida ishlashga ruxsat etiladi:

Atrofdagi havo harorati, o S -15 -10 0 +10 +20 +30 Ishlashning ruxsat etilgan davomiyligi, soat 60 40 16 10 6 4

Sovitish tizimlari DS va S boʻlgan transformatorlar uchun quyidagilarga ruxsat beriladi:

a) sunʼiy sovitish toʻxtaganda nominal yuklama bilan 10 minut davomida yoki salt yurish rejimida 30 minut davomida ishlashga, agar quvvati 250 MV.A dan yuqori transformatorlar uchun koʻrsatilgan vaqt tugaganda moyning yuqori qatlami harorati 80 o S ga yetmasa, u holda nominal yuklama bilan koʻrsatilgan haroratga yetgunga qadar, lekin 1 soatdan ortiq boʻlmagan muddatda ishlashga ruxsat beriladi;

b) ventilyatorlar toʻliq yoki qisman oʻchirilganda yoki moyning sirkulyatsiyasi saqlanib, suvning sirkulyatsiyasi toʻxtab qolganda, moyning yuqori qatlami harorati 45 o C dan oshmaganda, past yuklama bilan uzoq vaqt ishlashga.

Ushbu bandning talablari, agar ishlab chiqaruvchi zavod yuriqnomalarida boshqalari aytilmagan boʻlsa, haqiqiydir.

Choʻlgʻamlarida moy yoʻnaltirilgan sirkulyatsiya qilinadigan transformatorlar (sovitish tizimi NS) ishlab chiqaruvchi zavod yoʻriqnomasiga koʻra ekspluatatsiya qilinadi.

20. YUOR qurilma bilan jihozlangan transformatorlar oʻta yuklama bilan ishlaganda, agar yuklama toki almashlab ulagichning nominal tokidan ortiq boʻlsa, shoxobchalarni almashlab ulashga ruxsat berilmaydi.

21. Kuchlanishi 110 va 220 kV boʻlgan avtotransformatorlar choʻlgʻamlarining neytrallari yerga toʻgʻridan-toʻgʻri ulash rejimida ishlashlari shart.

Neytrallarini sinash kuchlanishlari mos ravishda 100 va 200 kV boʻlgan 110 va 220 kV kuchlanishli transformatorlar yerga ulanmagan neytral bilan, agar razryadlagich bilan himoyalangan boʻlsa, ishlashi mumkin. Tegishli hisoblar bilan asoslangan boʻlsa, neytrali sinash kuchlanishi 85 kV boʻlgan va razryadlagich bilan himoyalangan 110 kV kuchlanishli transformatorlarni yerga ulanmagan neytral bilan ishlashiga ruxsat beriladi.

22. Yangi yoki kapital taʼmirlashdan chiqqan transformatorlarni montaj qilish vaqtida ularga kuchlanish berilguncha, ularni koʻrikdan oʻtkazish va Elektr uskunalarni SQ va Mga muvofiq sinash amalga oshiriladi.

Koʻrik, sinash va qabul qilish natijalari pasport va bayonnomalarda yozuvlar bilan rasmiylashtiriladi.

23. Transformatorlarni quritmasdan kuchlanish ostiga ulash mumkinligi, shuningdek, quritishning zarurligi Rahbariy hujjat 34.51.101 — 90, Rahbariy hujjat 34 — 301 — 202 — 2000 elektr qurilmalari izolyatsiyasini tanlash boʻyicha yoʻriqnomasida belgilangan talablarga muvofiq oʻtkaziladigan sinovlar asosida aniqlanadi.

24. Transformatorlarni tarmoqqa ulash, odatda toʻliq kuchlanishga turtki bilan amalga oshiriladi.

25. Quyidagi hollarda transformatorlarda kuchlanishni nominaldan ortishiga ruxsat etiladi:

uzoq muddat — 5 foizga, agar yuklama nominaldan koʻp boʻlmaganda va 10 foizga, agar yuklama 0,25 nominaldan koʻp boʻlmaganda;

qisqa muddat (sutkada 6 soatgacha) — 10 foizga, yuklama nominaldan koʻp boʻlmaganda;

avariya sharoitlarida — transformatorlarni ekspluatatsiya qilish boʻyicha namunali yoʻriqnomaga muvofiq.

Generatorlar va neytrali shoxoblanmagan avtotransformatorlar bilan blokda ishlayotgan transformatorlar uchun va ketma-ket rostlovchi (volt qoʻshuvchi) transformatorlar uchun kuchlanishni uzoq vaqt nominaldan 10 foizga ortishiga yuklama nominaldan ortiq boʻlmaganda ruxsat beriladi.

Kuchlanishni rostlash uchun neytralida shoxoblanishi mavjud boʻlgan yoki ketma-ket rostlovchi transformatorlar bilan ishlashi uchun moʻljallangan avtotransformatorlar uchun kuchlanishning ruxsat etilgan ortishi ishlab chiqaruvchi zavod maʼlumotlari boʻyicha aniqlanadi.

26. Transformator (reaktor) ichki buzilishlaridan himoya (gazli, differensial) taʼsirida avtomatik tarzda oʻchirilganda, shuningdek, muvaffaqiyatsiz avtomatik qayta ulangandan (keyingi oʻrinlarda — AQU) keyin transformatorni (reaktorni) faqat koʻrikdan oʻtkazilgandan, sinalgandan, gaz, moy tahlili qilingandan va aniqlangan nuqsonlar (shikastlanishlar) bartaraf etilgandan keyin ishga tushiriladi.

Transformator (reaktor) ichki shikastlanishlar taʼsiri bilan bogʻliq boʻlmagan himoyadan oʻchgan holda u tekshirishsiz, tashqi koʻrikdan oʻtkazilib ishga tushirilishi mumkin.

Gaz relesi ishlagani toʻgʻrisida signal paydo boʻlganda transformator koʻrikdan oʻtkazilishi, gazning rangi va yonish darajasiga qarab, uni shikastlanish xususiyati aniqlanishi shart. Gaz relesida sariq yoki koʻk-qora yonuvchan gaz borligi aniqlanganda, transformator zudlik bilan oʻchirilishi shart. Agar reledagi gaz rangsiz va yonmaydigan boʻlsa, transformator ishda qoldirilishi mumkin.

27. YUOR qurilmasi bilan jihozlangan, yuklanmagan transformatorni salt yurish tokini ajratgich (alohidalagich) bilan oʻchirish zarurati boʻlganda, isteʼmolchi tomonidagi yuklama olingandan soʻng almashlab ulagich normal kuchlanishga mos keladigan holatga qoʻyilishi kerak.

28. Puflab va moyi bilan tabiiy sovitiladigan transformatorlarni toʻliq yuklama orqali sovuq moyi bilan harorat minus 40 o C dan kam boʻlmaganda ishga tushirishga ruxsat beriladi.

Harorat minus 40 o C dan past boʻlganda, transformator salt yurish toki bilan yoki nominalning 50 foizidan ortiq boʻlmagan yuklama toki bilan minus 40 o C gacha qizdirilishi, soʻngra yuklama koʻpaytirilishi kerak.

29. Isroflarni kamaytirish maksadida har bir elektr qurilma uchun yuklama grafigidan kelib chiqib, parallel ishlayotgan transformatorlarning optimal sonini aniqlash va unga rioya qilish kerak.

30. Montaj qilingan zaxira transformatorlar doimo ishga tushirilishga tayyor holda saqlanishlari shart.

31. Transformatorlarning parallel ishlashiga quyidagi shartlarda ruxsat etiladi:

choʻlgʻamlarining ulanish guruhlari bir xil boʻlganda;

transformatorlar quvvatining nisbati 1:3 dan ortiq boʻlmaganda;

transformatsiya koeffitsiyentlarining farqi 0,5 foizdan ortiq boʻlmaganda;

qisqa tutashuv kuchlanishlari parallel ishga tushirilayotgan transformatorlar qisqa tutashuv kuchlanishlarining oʻrta arifmetik qiymatidan 10 foizdan ortiq farq qilmaganda;

ishga tushirishdan oldin transformatorlar fazirovka qilingan boʻlganda.

32. Qisqa tutashuv kuchlanishi turlicha boʻlgan parallel ishlayotgan transformatorlar orasida yuklamani tenglashtirish uchun transformatorlardan birontasi ham oʻta yuklanmaganligi sharti bilan, tarmoqlanishlarni almashlab ulash yoʻli bilan transformatsiya koeffitsiyentini katta boʻlmagan chegaralarda oʻzgartirishga ruxsat beriladi.

33. Past kuchlanish tarafida, chulgʻamlari nol chiqishli yulduz — yulduz sxemasi boʻyicha ulangan quruq transformatorlarning neytralidagi tok nominal faza tokining 25 foizidan ortmasligi shart.

34. Transformatorlarni (reaktorlarni) oʻchirmasdan turib koʻrikdan oʻtkazish quyidagi muddatlarda bajarilishi shart:

xodimlarni doimiy navbatchiligi boʻlgan podstansiyalardagi bosh pasaytiruvchi transformatorlarni 1 sutkada bir marta;

xodimlarni doimiy navbatchiligi boʻlgan podstansiyalardagi qolgan transformatorlarni va xodimlarni doimiy navbatchiligi boʻlmagan podstansiyalar transformatorlarini 1 oyda 1-marta;

transformator punktlarida — oyda 1-martadan kam emas.

Mahalliy sharoitlar va transformator (reaktor) holatiga qarab ushu muddatlar korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar tomonidan oʻzgartirilishi mumkin.

Transformatorlarni (reaktorlarni) navbatdan tashqari koʻrikdan oʻtkazish (koʻzdan kechirish) quyidagi hollarda oʻtkaziladi:

yomon ob-havo taʼsiridan keyin (momoqaldiroq, haroratning keskin oʻzgarishi, kuchli shamol va boshqalar);

gaz himoyasi signalga ishlaganda, shuningdek, transformator (reaktor) gaz yoki (va) differensial himoya taʼsirida oʻchirilganda.

Transformatorlarni koʻrikdan oʻtkazishda quyidagilar tekshirilishi shart:

termometrlar va manovakuummetrlar koʻrsatkichlari;

transformator korpusining holati, moy oqishining yoʻqligi, kengaytirgichdagi moy sathining harorat belgisiga mosligi va moyli kirishlarda moyning mavjudligi;

moy sovituvchi va moy yigʻuvchi qurilmalarning, shuningdek, izolyatorlarning holati;

shinalar va kabellar holati, kontakt birikmalarda qizishning yoʻqligi;

signalizatsiya qurilmalari va oʻtish saqlagichlarining butligi;

yerga ulash tarmogʻining holati;

moy uzluksiz regeneratsiyalanadigan moy tozalash qurilmalari, termosifonli filtrlar va nam yutuvchi patronlarning holati;

transformator xonasining holati.

35. YUORsiz transformatorlarni oʻchirib, joriy taʼmirlash quyidagi muddatlarda oʻtkaziladi:

markaziy taqsimlovchi podstansiyalarning transformatorlarini kamida 2 yilda 1-marta;

kuchli ifloslanadigan joylarda oʻrnatilgan transformatorlarni mahalliy yoʻriqnomalar boʻyicha;

barcha qolgan transformatorlarni zarurat boʻyicha, lekin kamida 4 yilda 1-marta.

YUORli transformatorlar va avtotransformatorlarni joriy taʼmirlash har yili amalga oshiriladi.

Yuklama ostida kuchlanishni rostlovchi qurilmalarni navbatdan tashqari taʼmirlash zavod yoʻriqnomalariga muvofiq, almashlab ulash boʻyicha operatsiyalarning maʼlum sonidan keyin oʻtkaziladi.

Transformatorlarni (reaktorlarni) navbatdan tashqari taʼmirlash, agar ularning biron-bir elementidagi nuqson ishlamay qolishga olib kelishi mumkin boʻlsa, amalga oshirilishi kerak. Transformatorni (reaktorni) taʼmirlashga chiqarish haqidagi qarorni korxona rahbari yoki elektr xoʻjaligiga javobgar qabul qiladi.

D, DS va S sovitish tizimlarining joriy taʼmirlari har yili amalga oshiriladi. Transformatorlarni joriy taʼmirlash bilan bir vaqtda kirish joylarini joriy taʼmirlari ham oʻtkaziladi.

36. Transformatorlarni ishlashdan avariyaviy toʻxtatish quyidagi hollarda zarur:

transformator ichida kuchli notekis shovqin va chirsillash boʻlganda;

normal yuklamada va sovitish qurilmasining ishlashida, transformatorning normal boʻlmagan va doimo oʻsayotgan qizishida;

kengaytirgichdan moy tashqariga otilib chiqqanda yoki chiqarish quvuri diafragmasi yorilganda;

moyning oqishi bilan uning sathi moy oʻlchagich shishasining sathidan pastda boʻlganda.

Transformatorlar laboratoriya tahlillari boʻyicha zudlik bilan moy almashtirish zarur boʻlganda ham ishdan toʻxtatiladi.

37. Quvvati 160 kV·A va undan yuqori boʻlgan transformatorlar moyni termosifonli va adsorbsion filtrlar orqali uzluksiz regeneratsiyalash tizimi bilan ekspluatatsiya qilinishi shart.

Transformator kengaytirgichidagi moy, atrofidagi havo bilan bevosita tegishdan himoyalangan boʻlishi shart.

Moy namlanishining oldini oladigan maxsus qurilmalar bilan jihozlangan transformatorlarda, ushbu qurilmalar transformatorning ishlash rejimidan qatʼi nazar doimo ulangan boʻlishlari shart. Mazkur qurilmalarni ekspluatatsiya kilish ishlab chiqaruvchi zavod yoʻriqnomasiga muvofiq amalga oshiriladi.

Moy bilan toʻldirilgan kirishlardagi moy oksidlanish va namlanishdan himoyalangan boʻlishi shart.

38. Balansida moy bilan toʻldirilgan uskunalari bor korxonalar, eng katta sigʻimli apparatning kamida 110 foiz hajmida izolyatsiya moyining kamaymaydigan zaxirasini saqlashi shart.

39. Transformator moylarining Elektr uskunalarini SQ va Mga muvofiq profilaktik sinovlari oʻtkazilishi shart.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga 5-ILOVA

Elektr dvigatellarni ekspluatatsiya qilishda texnik talablar

1. Ushbu Qoidalar oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok elektr dvigatellariga taalluqlidir.

2. Elektr dvigatellar, ishga tushirish-rostlash apparaturalari, nazorat-oʻlchov asboblari, himoya qurilmalari, shuningdek, barcha elektr va yordamchi uskunalar EQTQ va ishlab chiquvchi zavod talablariga muvofiq tanlanadi va oʻrnatiladi.

3. Elektr dvigatellarda va ular aylantiradigan mexanizmlarda aylanish yoʻnalishini koʻrsatuvchi strelka chizib koʻrsatilgan boʻlishi shart.

4. Elektr dvigatellarda, ularning kommutatsiya apparatlarida, ishga tushirish-rostlash qurilmalarida, saqlagichlarda va boshqalarda ular tegishli boʻlgan agregatlar va (yoki) mexanizmning nomi yozilgan boʻlishi shart.

5. Saqlagichlarning eruvchan kirgizmalari kalibrlangan boʻlishi va eruvchan kirgizmaning nominal toki koʻrsatilgan ishlab chiqaruvchi zavod yoki korxona yorligʻiga ega boʻlishi shart. Kalibrlanmagan eruvchan kirgizmalarni qoʻllash man etiladi.

6. Loyihaviy qarorlar bilan elektr taʼminotining qisqa muddatli tanaffusida oʻzi ishlab ketish qurilmasi bilan taʼminlanishi kerak boʻlgan texnologik jarayon mashina va mexanizmlar elektr dvigatellarining roʻyxati aniqlangan boʻlishi shart.

Agar loyihada elektr dvigatellarning oʻzi ishlab ketishi koʻzda tutilmagan boʻlsa, u holda isteʼmolchilar tarmogʻi barcha elementlarining himoyasi, shuningdek, tugunlarning texnologik blokirovkasi shunday bajariladiki, bunda masʼul mexanizmlar elektr dvigatellarini oʻzi ishlab ketish holatining oldi olinadi.

7. Agar iqtisod qilish va kabelni tejash shartlari boʻyicha boshqacha joylashtirish talab qilinmagan boʻlsa, kommutatsiya apparatlari iloji boricha xizmat koʻrsatish qulay boʻlgan joylarda, elektr dvigatellar yaqinida joylashtirilishi lozim.

Texnologik mexanizmlarning elektr dvigatellari masofadan yoki avtomatik boshqariladigan boʻlsa, oxirgi mexanizm yaqinida, elektr dvigatelni masofadan yoki avtomatik ulashning oldini oladigan, dvigatelni avariyaviy oʻchirish apparati oʻrnatilishi kerak.

8. Energetika tizimining maksimal yuklama soatlarida sinxron elektr dvigatellar quvvat koeffitsiyentining optimal qiymatida reaktiv quvvatni generatsiya qilish rejimida ishlashi kerak.

Yirik (quvvati 1000 kVt dan ortiq) sinxron elektr dvigatellarning jadallashtirish qurilmalari va qoʻzgʻatishni avtomatik rostlagichlari (keyingi oʻrinlarda ― QAR) doimo ishga ulangan boʻlishlari shart. QARni oʻchirishga faqat taʼmirlash yoki tekshirish uchun ruxsat beriladi. QAR energetika tizimining ishlash grafigiga muvofiq, energiya bilan taʼminlovchi tashkilot tomonidan belgilanib oʻrnatiladi.

9. Zaxiradagi elektr dvigatellar zudlik bilan ishga tushishga doimo tayyor turishi, korxonaning, sexning, uchastkaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxsi tasdiqlagan ish jadvali boʻyicha davriy ravishda koʻrik va sinovdan oʻtib turishi shart.

10. Texnologik jarayon stator toki boʻyicha rostlanadigan mexanizmlar, shuningdek, texnologik jihatdan oʻta yuklanishga moyil mexanizmlar elektr dvigatellari ishga tushirish panelida yoki panelida oʻrnatiladigan ampermetrlar bilan jihozlanishi shart. Ampermetrlar, shuningdek, sinxron dvigatellarning qoʻzgʻatish zanjirida ham ulangan boʻlishi kerak. Ampermetr shkalasida stator (rotor) tokining uzoq muddat ruxsat etilgan yoki nominal qiymatiga mos qizil chiziq boʻlishi kerak.

11. Elektr dvigatellarning guruhli yigʻmalarida va panellarida kuchlanish borligining nazorati voltmetrlar yoki signal lampalari bilan koʻzda tutilgan boʻlishi shart.

12. TQ shinalaridagi kuchlanish nominalning 100 — 105 foizi chegarasida ushlab turilishi kerak. Elektr dvigatellarning uzoq vaqt ishlatilishini taʼminlash uchun ularni kuchlanish nominaldan 110 foizdan ortiq va 95 foizdan kam boʻlganda ishlatish tavsiya etilmaydi.

13. Har bir podshipnikda oʻlchangan elektr dvigatellarning titrashi, rotorning oʻq boʻylab surilishi, havo tirqishi oraligʻi oʻlchami Elektr uskunalarini SQ va Mda keltirilgan kattaliklardan oshmasligi kerak.

14. Elektr dvigatellarning yuklamasi, podshipniklarning harorati, yopiq ventilatsiya tizimiga ega elektr dvigatellarda kiradigan va chiqadigan havo harorati ustidan doimiy nazoratni, podshipniklarga qarash, ishga tushirish, rostlash va toʻxtatish operatsiyalarini mexanizmga xizmat koʻrsatuvchi elektr texnologik xodim amalga oshiradi.

15. Quyidagi hollarda elektr dvigatel zudlik bilan (avariyaviy) tarmoqdan oʻchiriladi:

odamlar bilan baxtsiz hodisalar yuz berganda;

elektr dvigateldan, shuningdek, uning ishga tushirish-rostlash apparaturasidan va qoʻzgʻatish qurilmasidan tutun yoki olov paydo boʻlganda;

yuritmaning mexanizmi buzilganda, normal boʻlmagan taqqillash paydo boʻlganda;

agregat podshipniklarining titrashi keskin oshganda;

podshipniklar ishlab chiqaruvchi zavod yoʻriqnomasida belgilangan ruxsat etilgan haroratdan ortiq qiziganda.

Mahalliy yoʻriqnomalarda elektr dvigatellar avariyaviy oʻchirilishi shart boʻlgan boshqa hollar ham koʻrsatilishi, shuningdek, avariya holatini bartaraf qilish va elektr dvigatellarni ishga tushirish tartibi belgilanishi mumkin.

16. Elektr dvigatellarda profilaktik sinovlar va oʻlchashlar Elektr uskunalarini SQ va Mga muvofiq oʻtkazilishi shart.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga 6-ILOVA

Oʻta kuchlanishlardan himoya qiluvchi qurilmalarni ekspluatatsiya qilishda texnik talablar

1. Ushbu Qoidalar isteʼmolchilarga tegishli boʻlgan 220 kV gacha kuchlanishli oʻzgaruvchan tok elektr qurilmalarini oʻta kuchlanishlardan himoya qiluvchi barcha qurilmalarga taalluqlidir.

Himoya qurilmalari amaldagi EQTQ va oʻta kuchlanishdan himoya qilish boʻyicha rahbariy hujjatlar talablarini qondirishi shart.

2. Isteʼmolchilarning bino va inshootlari javobgarlik darajasidan kelib chiqib, yashindan himoya qiluvchi tegishli qurilmalar bilan taʼminlanadi.

Yashinning toʻgʻridan-toʻgʻri urishidan himoya oʻzakli yoki trossli yashin qaytargichlar bilan amalga oshirilgan boʻlishi mumkin.

Yashindan himoya qiluvchi qurilmalarga, shuningdek, yerga ulangan metall tom va metalldan boʻlmagan tomga tashlangan metall toʻr ham kiradi.

3. Alohida oʻrnatilgan yashin qaytirgichlar yoki ularni ushlab turuvchi konstruksiyalar sifatida tutun quvurlar va inshootlardan foydalanuvchi korxonalar, ushbu yashin qaytirgichlar himoya qiladigan zonalar chizmasiga ega boʻlishi shart.

Rekonstruksiya qilinganda va qurilish ishlari bajarilganda himoya zonalarini aniqlashtirish zarur.

4. OTQ konstruksiyalariga, alohida turgan oʻzakli yashin qaytargichlarga, projektor machtalariga, tutun quvurlariga va gradirnyalarga 1000 V gacha kuchlanishli HL simlarini (yorituvchi, telefon va shunga oʻxshash) osish va ushbu tarmoqlarni mazkur inshootlarga olib kelish man etiladi.

Koʻrsatilgan tarmoqlar — kabel tarmoqlari boʻlishi shart.

5. Korxonalarda quyidagi tartibga solingan maʼlumotlar saqlanishi shart:

himoya oraliqlarida ventilli va quvurli razryadlagichlarning oʻrnatilishi haqida (razryadlagich turlari, himoya qilinayotgan uskunalargacha masofa), shuningdek, quvurli (naysimon) razryadlagichdan tarmoq ajratgichlar va ventilli razryadlagichlargacha boʻlgan masofalar haqida;

yashindan himoya qilish vositalari oʻrnatilgan tayanchlar yerga ulagichlarining, shu jumladan troslarning qarshiligi haqida;

elektr uzatish tarmoqlarining podstansiyalarga yaqinlashishida tuproqning qarshiligi haqida;

elektr uzatish tarmoqlarining boshqa elektr uzatish, aloqa va avtoblokirovka tarmoqlari bilan kesishishi, HLdan shoxoblanishlar, tarmoqdagi kabel uchastkalari va boshqa izolyatsiyasi zaif boʻlgan joylar haqida.

6. Barcha kuchlanishdagi ventilli razryadlagichlar doimo ulangan boʻlishi shart.

OTTda qishki mavsumda (yoki uning alohidagi oylarida) dovulli shamollar boʻladigan, muzlaydigan, harorat keskin oʻzgaradigan va intensiv ifloslanadigan tumanlarda faqat yashindan himoya qilish uchun moʻljallangan ventilli zaryadsizlagichlarni oʻchirib qoʻyishga ruxsat beriladi. Avtotransformatorlardagi ventilli razryadlagichlarni oʻchirib qoʻyish mumkinligi ishlab chiqaruvchi zavod bilan kelishiladi.

Barcha kuchlanishli HLda quvurli razryadlagichlar va himoya oraliqlarining uchqun oraliqlarini qishki davrda uzaytirmasdan qoldirishga ijozat beriladi.

7. Ventilli va quvurli razryadlagichlarning Elektr uskunalarni SQ va Mga muvofiq sinovlari oʻtkaziladi.

8. Podstansiyalarda oʻta kuchlanishdan himoya qilish vositalari quyidagilarda koʻrikdan oʻtkazilishi shart:

doimiy navbatchi xodimlari boʻlgan qurilmalarda, navbatdagi koʻrik vaqtida, shuningdek, chiqib ketuvchi HLning releli himoyasi ishlab ketishini keltirib chiqargan har bir momaqaldiroqdan keyin;

doimiy navbatchi xodimlari boʻlmagan qurilmalarda ― barcha uskunalarni koʻrikdan oʻtkazishda.

9. HLda oʻrnatilgan quvurli razryadlagichlar va himoya oraliqlari koʻriklari yerdan turib koʻrik oʻtkazuvchi tomonidan quyidagi hollarda oʻtkaziladi:

HLni har bir navbatdagi koʻrikdan oʻtkazishda;

momaqaldiroqdan keyin HL oʻchganda yoki AQU qurilmasi ishlaganda, agar izolyatsiya buzilishiga (yerga tutashishga) shubha boʻlsa.

10. Podstansiyaga kirishda oʻrnatilgan quvurli razryadlagichlarni navbatchi xodim asosiy uskunalar bilan birgalikda davriy, shuningdek, podstansiya joylashgan hududda yoki undan chiqib ketgan elektr uzatish tarmogʻi uchastkalarida sodir boʻlgan momaqaldiroqdan keyin koʻrikdan oʻtkazadi.

11. Momaqaldiroq mavsumidan oldin kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan HLning temir-beton tayanchlariga oʻrnatilgan izolyatorlar ilgaklari va shtirlarini, shuningdek, ushbu tayanchlar armaturalarini yerga ulanishlari sozligi tanlov asosida (elektr hoʻjaligiga javobgar xohishiga koʻra) tekshirilishi kerak. Nol sim boʻlgan taqdirda, ushbu elementlarni nol simga ulanganligi ham tekshiriladi.

12. Yoy soʻndiruvchi reaktorlar bilan yerga tutashishning sigʻim tokini kompensatsiyalash, sigʻim toki quyidagi qiymatlardan ortganda qoʻllaniladi:

Tarmoqning nominal kuchlanishi, kV 6 10 15 — 20 35 Yerga tutashuvning sigʻim toki, A 30 20 15 10

Tarmoq kuchlanishi 6 — 35 kV boʻlgan HLdagi temir-beton va metall tayanchlarda, yerga tutashishning sigʻim toki 10 A dan yuqori boʻlganda yoy soʻndiruvchi apparatlar qoʻllaniladi.

Tarmoqlarda yerga tutashuvning sigʻim tokini kompensatsiya qilish uchun tokni avtomatik yoki qoʻl bilan rostlovchi yerga ulanadigan yoy soʻndiruvchi reaktorlar qoʻllanilishi kerak.

Sigʻim toklarini, yoy soʻndiruvchi reaktor toklarini, yerga tutashuv toklarini va neytral siljish kuchlanishlarini oʻlchashlar, yoy soʻndiruvchi reaktorlarni ekspluatatsiyaga tushirishda va tarmoq rejimlari anchagina oʻzgarganda, lekin kamida 6 yilda 1-marta oʻtkazilishi kerak.

13. Sigʻim tokini kompensatsiyalab ishlayotgan tormoqlarda kuchlanish nosimmetriyaligi faza kuchlanishining 0,75 foizidan ortmasligi shart.

Tarmoqda yerga tutashish boʻlmaganda, neytralning siljish kuchlanishi faza kuchlanishidan 15 foizdan yuqori boʻlmasligiga uzoq muddat, 30 foizdan yuqori boʻlmasligiga 1 soat davomida ruxsat beriladi.

Kuchlanish nosimmetriyaligini pasaytirish va neytralni koʻrsatilgan qiymatlargacha siljitish yerga nisbatan fazalar sigʻimini rostlash bilan amalga oshiriladi (faza simlarini oʻzaro joylashishini oʻzgartirish, shuningdek, tarmoqlar fazalari orasida yuqori chastotali aloqa kondensatorlarini taqsimlash bilan).

Tarmoqqa yuqori chastotali aloqa kondensatorlari va aylanuvchi mashinalarning yashindan himoya qilish kondensatorlari ulanganda, yerga nisbatan fazalar sigʻimlarining nosimmetriyasiga yoʻl qoʻyilishi mumkinligi tekshirilishi shart.

Neytralda koʻrsatilgan qiymatlardan ortiq kuchlanish siljishiga olib kelishi mumkin boʻlgan elektr uzatuvchi havo va kabel tarmoqlarini fazalar boʻyicha ulash va oʻchirish man qilinadi.

14. Ayni vaqtda tarmoqda yerga ulanish boʻlsa, yoy soʻndiruvchi apparatlarni oʻchirib qoʻyishga ijozat berilmaydi.

15. Sigʻim tokini kompensatsiyasi bilan ishlayotgan tarmoqdan taʼminlanayotgan korxona, energetika tizimining tezkor xodimlarini isteʼmolchi tarmogʻi sxemasidagi oʻzgarishlar haqida yoy soʻndiruvchi reaktorlarni qayta qurish (sozlash) uchun oʻz vaqtida ogohlantirishi shart.

16. Transformatorlar va avtotransformatorlarning ishlatilmayotgan past (oʻrta) kuchlanish choʻlgʻamlari yulduzga yoki uchburchakka ulanishi va oʻta kuchlanishdan himoya qilingan boʻlishi shart.

17. Har yili momaqaldiroq mavsumidan oldin, yashindan himoya qilish sxemalarini ularning qurilmalarida va elektr zanjiri sxemalaridagi boʻlib oʻtgan yoki boʻladigan oʻzgarishlarni hisobga olib, ular yashindan himoya qilish vositalarini joylashtirishning namunaviy sxemalariga mos kelishi uchun tekshirish zarur.

18. Kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan podstansiyalarda neytralni oʻzidan-oʻzi siljishini yoki xavfli ferrorezonans jarayonlarning oldini olish uchun tezkor harakatlar NKF-110 va NKF-220 kuchlanish transformatorlari boʻlgan yuklanmagan shinalar tizimiga ulanayotgan transformator neytralini yerga ulash bilan boshlanishi kerak.

19. Kuchlanishi 110 — 220 kV boʻlgan tarmoqlarda transformatorlarning 110 — 220 kV kuchlanishli choʻlgʻamlari neytralini yerdan ajratish, shuningdek, releli himoya va avtomatikaning harakatini tanlash shunday amalga oshirilishi kerakki, bunda turli tezkor va avtomatik oʻchirishlarda neytrallari yerga ulangan transformatorlarsiz tarmoq uchastkalari ajralib qolmasligi kerak.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga 7-ILOVA

Kondensator qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda texnik talablar

1. Kompensatsiyalovchi qurilmalarning quvvati, turi, oʻrnatish joyi va ishlash rejimi loyiha tashkiloti yoki maxsus xizmat tomonidan isteʼmolchilar elektr qurilmalarini tarmoqqa ulash uchun energiya bilan taʼminlovchi tashkilotning texnik shartlariga muvofiq tanlanadi.

Kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori boʻlgan tarmoqlarda kondensatorlarni joylashtirish, qabul qilgichlar qisqichlarida kuchlanish darajasini saqlab turish talablari hisobga olingan holda, reaktiv yuklamadan aktiv quvvat yoʻqolishining maksimal kamayishi sharti qondirilishi kerak.

2. Buyurtmachi yangi kondensator qurilmasini olganda, texnik holatini tashqi nazoratdan oʻtkazishi va qabul qilish dalolatnomasini tuzishi kerak. Bunda mahsulot qadoqlanishi holatining butligi, yukning markirovkasi, mexanik shikastlanishlar yoʻqligi, qurilmaning, korpusining, izolyatorlarning, kontakt oʻzaklarining, korpusni yerga ulash uchun boltning (korpus bilan biriktirish uchun chiqarishga ega boʻlmagan kondensatorlar uchun) sozliligi, texnik maʼlumotlar keltirilgan ishlab chiqaruvchi zavod yorligʻi borligi, shuningdek, shimuvchi suyuqlik oqmayotganligi tekshiriladi.

Ushbu kondensator qurilmasining pasporti va ishlab chiqaruvchi zavodning ekspluatatsiya qilish boʻyicha koʻrsatmalari borligiga ishonch hosil qilishi kerak.

3. Kondensator batareyalari xonalarida (ularning joylashishidan qatʼi nazar) quyidagilar boʻlishi shart:

alohida kondensatorlarni, ularning bir qismini yoki butun kondensator qurilmasini himoyalovchi saqlagichlarning eruvchan kirgizmalaridagi nominal toki koʻrsatilgan kondesatorli qurilmaning bir chiziqli prinsipial sxemasi, agar himoya relesi qoʻllanilgan boʻlsa, shuningdek, maksimal tok relesining oʻrnatma toki;

atrofdagi havo haroratini oʻlchash uchun termometr yoki boshqa asbob;

kondensatorlarni nazorat uchun razryadlash maxsus shtangasi;

yongʻin oʻchirishning birlamchi vositalari — oʻt oʻchirgich, qumli quti va belkurak.

Termometr yoki uning datchigi batareyalarning orasidagi eng issiq joyga shunday joylashtiriladiki, bunda kondensatorni oʻchirmasdan va toʻsiqlarni olmasdan uni koʻrsatkichlarini kuzatish imkoniyati taʼminlanishi kerak.

4. Kondensator batareyasining pasportida, ishlab chiqaruvchi zavod va kondensator batareyasi yorligʻida koʻrsatilgan maʼlumotlarga mos boʻlgan, kondensatorlarning tartib raqami, zavod raqami, oʻrnatish sanasi, nominal kuchlanishi, har bir kondensatorning nominal quvvati hamda sigʻimi koʻrsatilgan kondensatorlar roʻyxati boʻlishi shart.

5. Quvvati 200 kVAr dan ortiq boʻlgan kondensatorli batareyalar uchun kondensatorlar quvvatini avtomatik rostlovchi qurilma oʻrnatilishi majburiydir.

6. Elektr energiyasini individual qabul qilgichi bilan umumiy kommutatsiya apparatiga ega kondensatorli qurilmani boshqarish qoʻl bilan bir vaqtning oʻzida elektr energiyasi qabul qilgichini ulash yoki oʻchirish bilan amalga oshirilishi mumkin.

7. Ikki smenada ishlaydigan korxona kondensator qurilmalarini kechki soatlarda va dam olish kunlarida, uch smenada ishlaydigan korxona dam olish kunlarida ishda qoldirishi, agar bu energiya bilan taʼminlovchi tashkilotning maxsus talablari bilan belgilangan boʻlmasa, man etiladi.

Ushbu talab uzluksiz ish rejimiga ega korxonalarga taalluqli emas.

8. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan kondensator qurilmalarida razryadlagich qurilmalari doimo kondensatorlarga ulangan boʻlishi shart, shuning uchun rezistorlar va kondensatorlar orasidagi zanjirda kommutatsion apparatlar boʻlmasligi kerak.

Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan kondensator qurilmalarida elektr energiyasini tejash maksadida razryadlagich qurilmalari doimo ulanmasdan, ularni kondensatorlarni oʻchirish vaqtida avtomatik ravishda ulash bilan ishlatilishi tavsiya etiladi.

Kondensator batareyalarini seksiyalash uchun ularning alohida seksiyalarini kuchlanish ostida oʻchiradigan kommutatsion apparatura qoʻllanilganda, har bir seksiyada alohida komplekt razryadlash qurilmasi oʻrnatiladi.

Ichida zaryadsizlantiruvchi rezistor mavjud kondensatorlar uchun qoʻshimcha tashqi razryadlagich qurilmalari talab etilmaydi.

9. Kuchlanishi 1000 V va undan yuqori boʻlgan kondensator qurilmalarini ajratgichlar yordamida ulash va oʻchirish man etiladi.

Kondensator batareyalarini ulash va oʻchirish boʻyicha barcha operatsiyalar mazkur Qoidalar va Istemolchilarning elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda XTQ talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

Yigʻma shinalardagi kuchlanish, ushbu turdagi kondensatorlar uchun ruxsat etilgan eng katta qiymatdan ortgan vaqtda kondensator batareyalarini ulash man etiladi.

10. Kondensator qurilmasini oʻchirishdan oldin tashqi koʻrik yoʻli bilan razryadlovchi qurilmaning ishga yaroqliligiga ishonch hosil qilish kerak.

11. Oʻchirilgan kondensator qurilmasining tok oʻtkazuvchi qismlariga tegish imkoniyati boʻlgan biron-bir ishlarni bajarish, xavfsizlik texnikasining umumiy talablari bajarilguncha va kondensator batareyasida umumiy razryadlovchi qurilma boʻlishidan qatʼi nazar kondensatorlar nazorat uchun razryadlantirilmaguncha man etiladi.

12. Kondensatorlarni nazorat uchun razryadlash izolyatsiyalovchi shtangaga ishonchli mahkamlangan razryadlovchi metall oʻzak bilan oʻtkaziladi. Ushbu shtanganing oʻlchamlari tezkor almashlab ulashlar uchun kondensator qurilmasidagi kuchlanishga mos kuchlanishda ishlatiladigan izolyatsiyalovchi shtanga oʻlchamlaridek boʻlishi shart.

13. Alohida kondensatorni, uning qismini yoki butun kondensator qurilmasini himoya qiluvchi saqlagichlar eruvchan kirgizmalarining nominal toki ular himoya qilayotgan kondensatorlar nominal toklari yigʻindisining 160 foizidan oshmasligi shart.

14. Maksimal tok relesi yoki avtomat ajratgichining tok boʻyicha oʻrnatmasi kondensator qurilmasi nominal tokining 130 foizidan oshmasligi shart.

15. Yuqori garmonikalar mavjudligida kondensator qurilmalarining montaj qilinishi maqsadga muvofiqligi har bir holda alohida aniqlanadi.

16. Kuygan yoki ishga yaroqsiz saqlagichlarni almashtirish, oʻchirilgan kondensator batareyalarida, maxsus shtanga bilan barcha kondensator batareyalari nazorat uchun razryadlangandan keyin amalga oshiriladi.

17. Individual himoya qilishda nazorat uchun razryadlash oʻchirilgan batareya tarkibiga kiruvchi har bir kondensatorning barcha chiqishlarini navbatma-navbat qisqa tutashtirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Guruhli himoyada kondensatorlarning har bir guruhi razryadlanadi, bitta faqat umumiy himoyada esa batareya shinalaridagi tegishli shinalar qisqa tutashtiriladi.

18. Kondensator qurilmalari himoya tomonidan takror avomatik oʻchirilganda, kondensatorlarni ulashga faqat oʻchirishlarni yuzaga keltirgan sabablar aniqlangandan va bartaraf etilgandan keyingina ruxsat beriladi.

Kondensator batareyalarini qayta ulashga kuchlanishi 660 V dan yuqori kondensatorlar uchun ular avvalgi oʻchirilgandan soʻng kamida 5 daqiqadan keyin, kuchlanishi 660 V va undan past kondensatorlar uchun esa kamida 1 daqiqadan keyin, agar batareyada qoldiq kuchlanish 50 V dan koʻp boʻlmaganda ruxsat beriladi.

19. Kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori boʻlgan kondensator qurilmalarini koʻrikdan (oʻchirmasdan) mahalliy yoʻriqnomalarda belgilangan muddatlarda — quvvati 500 kVAr dan kam boʻlgan qurilmalar uchun oyda kamida 1-marta va quvvati 500 kVAr dan yuqori boʻlgan qurilmalar uchun oʻn kunda 1-marta oʻtkaziladi.

20. Kondensator qurilmasini koʻrikdan oʻtkazishda quyidagilar tekshirilishi shart:

toʻsiqlar va qulflarning sozligi, begona predmetlarning yoʻqligi;

kuchlanish, tok va atrof-havo harorati qiymatlari, alohida fazalar yuklamalarining bir xildaligi;

apparatlar, uskunalar, kontaktli ulanmalarning texnik holati, izolyatsiyaning butunligi va ifloslanish darajasi;

shimdirilgan suyuqlikning tomchilab oqishi va kondensator korpusi devorlari ruxsat etilmagan darajada boʻrtib shishganligi yoʻqligi;

oʻt oʻchirish vositalarining mavjudligi va holati.

Koʻrikdan oʻtkazish natijalari haqida tezkor hujjatlarga tegishli yozuv kiritilishi shart.

21. Kondensator qurilmalarini navbatdan tashqari koʻrikdan kondensatorlarda razryadlanish (chirsillash) paydo boʻlganda, qisqichlardagi kuchlanish yoki atrof-havo harorati ruxsat etilgan eng yuqori qiymatlarga yaqin darajagacha koʻtarilganda va shunga oʻxshash hollarda oʻtkaziladi.

22. Kondensator batareyalarining barcha koʻrikdan oʻtkazishlari va aniqlangan nosozliklar haqida tezkor hujjatlarda tegishli yozuvlar qilinadi.

23.Ulangan kondensator qurilmasini koʻrikdan oʻtkazishda toʻsuvchi qurilmalarni olish yoki ochish man qilinadi.

24. Izolyatorlar, kondensatorlar, apparaturalar va karkaslar sirtlarini chang va boshqa ifloslardan tozalash, batareya oʻchirilgan holatda zarurat boʻyicha, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan belgilagan muddatlarda oʻtkaziladi.

25. Quyidagi holatlarda kondensatorlarni ekspluatatsiya qilish man etiladi:

kondensatorlar ulangan shinalardagi kuchlanish kondensatorlar nominal kuchlanishining 110 foizidan ortiq boʻlganda;

atrof-havoning harorati kondensatorning ushbu turi uchun ruxsat etilgan eng yuqori va eng past haroratdan ortiq boʻlganda;

kondensatorlar devorlari boʻrtib shishganda;

kondensator qurilmasining fazalar boʻyicha yuklanganligi tokning oʻrtacha qiymatidan 10 foizdan ortiq notekis boʻlganda;

batareya toki nominal qiymatning 30 foizidan ortganda;

shimdiruvchi suyuqlik tomchilab oqqanda;

chinni izolyator shikastlanganda.

26. Kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori boʻlgan kondensator qurilmalarining joriy taʼmiri yilda kamida 1-marta, albatta, qurilmani oʻchirib oʻtkaziladi.

27. Kondensator qurilmalarini joriy taʼmirlashda quyidagilar bajariladi:

kontaktli ulashlarda gaykalarning tortilish darajasini tekshirish;

megoommetr (ommetr) bilan eruvchan birikmalarning butunligini va kondensatorlarning zaryadsizlanish zanjirini tekshirish;

yerga ulash konturiga tarmoqlanishning ulanishi sifatini tashqi koʻrikdan oʻtkazish bilan tekshirish;

izolyatorlar yuzasini, kondensatorlar, apparaturalar va karkas korpuslarini changdan va boshqa ifloslanishlardan tozalash;

har bir kondensatorning sigʻimini tekshirish va qiyoslash (1000 V dan yuqori kuchlanishli kondensatorlar uchun) mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladi;

izolyatsiyalangan chiqarmalar va korpus orasida tegib qolgan joylar yoʻqligi holatini tekshirib, kondensatorlar sigʻimini oʻlchash;

shimdiruvchi suyuqlik sizib chiqqan joylarni, shu jumladan kondensatorlar qopqoqlaridagi oʻtish izolyatorlari oʻrnatilgan joylarni yumshoq kavshar bilan kavsharlash;

kondensator batareyalarining nosoz seksiyalarini yoki alohida kondensatorlarini almashtirish;

avtomatik boshqarish va rostlash qurilmalarini, releli himoyani va oʻchirgichlar yuritmalari harakatlarini sinab koʻrish.

28. Kondensator qurilmalarini kapital va joriy taʼmirlash davriyligi Elektr uskunalarini SQ va M talablariga muvofiq boʻlishi shart.

29. Asinxron elektr dvigatelni, kuch transformatorini va shunga oʻxshash elektr qabul qilgichning asosiy uskunasini koʻrikdan oʻtkazganda yoki taʼmirlaganda (kapital yoki joriy), agar ushbu uskunalar qisqichlariga kondensator yoki kondensatorlar guruhi bevosita ulangan va mazkur uskunalar bilan bir xonada oʻrnatilgan boʻlsa, bir vaqtning oʻzida ushbu kondensatorlarni ham koʻrikdan oʻtkazish yoki taʼmirlash (mos ravishda kapital yoki joriy) kerak.

30. Kondensator qurilmasi alohida elementlarining sigʻimi Elektr uskunalarini SQ va Mda keltirilgan qiymatlardan oshmasligi shart.

Kondensatorlar sigʻimini oʻlchash natijalari bayonnomalar bilan rasmiylashtirilishi kerak.

Sigʻim quyidagi qiymatlargacha yoki undan koʻpga ortganda, kondensatorni oʻchirish va almashtirish zarur:

Kondensator Kondensator sigʻimini ortishi, %, uning nominal kuchlanishida, V 6300 10500 Sintetik suyuqliklar bilan shimdirilganda: 0 gabaritli 25 14 I gabaritli 20 20 II gabaritli 10 10 Mineral moy bilan shimdirilganda: I gabaritli 20 20 II gabaritli 10 10

Quvvati saqlagichlarni kuyishi natijasida kamaygan, kuchlanishi 1050 V va undan past boʻlgan kondensatorni qoʻllash texnik maqsadga muvofiqlikni hisobga olib, mahalliy yoʻriqnomalar bilan aniqlanadi.

31. Sanoat chastotali yuqori kuchlanish bilan profilaktik sinovlar kapital taʼmirlash vaqtida oʻtkaziladi.

Sinov kuchlanishi Elektr uskunalarni SQ va Mda keltirilgan qiymatlardan ortmasligi kerak.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga 8-ILOVA

Akkumulyator qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda texnik talablar

1. Ushbu Qoidalar sanoat korxonalari va boshqa korxonalarning podstansiyalarida, ishlab chiqarish sexlarida oʻrnatilgan kislotali va ishqorli akkumulyator batareyalarining statsionar qurilmalariga taalluqlidir.

2. Statsionar akkumulyator batareyalari EQTQ talablariga muvofiq oʻrnatilishi shart.

3. Kislotali va ishqorli akkumulyator batareyalarini bir xonada oʻrnatish man etiladi.

4. Akkumulyator xonalarining devorlari, shipi, eshiklari, deraza panjaralari, metall konstruksiyalari, stellajlari va boshqa qismlari kislotaga (ishqorga) chidamli hamda tarkibida spirt boʻlmagan boʻyoq bilan boʻyalishi shart. Ventilyatsiya qutilari va tortuvchi shkaflar tashqaridan va ichki tarafidan boʻyalishi shart.

5. Akkumulyator batareyali xonalarni yoritish uchun portlashdan himoyalangan gʻilofda oʻrnatilgan choʻgʻlanma lampalar qoʻllanishi shart.

Uzgichlar, shtepselli rozetkalar, saqlagichlar va avtomatlar akkumulyator xonasidan tashqarida joylashtirilishi shart. Yoritish tarmogʻining elektr simlari kislotaga chidamli (ishqorga chidamli) qobiqli simdan bajarilishi shart.

6. Akkumulyator xonalarida elektr pechlarni oʻrnatish man etiladi.

7. Tezkor tok tarmogʻida yerga tutashish paydo boʻlsa (yoki izolyatsiya qarshiligi nazorat qurilmasi ishlab ketishigacha kamaysa), zudlik bilan uni bartaraf qilish choralarini koʻrish kerak.

8. Tezkor tok tarmogʻida kuchlanish ostida ishlash, agar ushbu tarmoqda yerga tutashish mavjud boʻlsa, man etiladi. Tutashish joyini qidirish boʻyicha ishlar bundan mustasno.

9. Taʼminotida uzilishga yoʻl qoʻyilmaydigan elektr qabul qilgichlar bir shinalar tizimidan yoki seksiyasidan boshqasiga almashlab ulashda, uzluksiz taʼminot bilan taʼminlanishi kerak.

10. Oʻzgarmas tokning barcha yigʻmalari va halqali magistrallari ikkita taʼminot bilan taʼminlanishi kerak.

11. Akkumulyator qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda, ularning uzoq vaqt ishonchli ishlashi hamda normal va avariya rejimlarida oʻzgarmas tok shinalarida kuchlanishning zarur darajasi taʼminlanishi shart.

12. Normal ekspluatatsiya sharoitlarida tezkor oʻzgarmas tok shinalaridagi kuchlanishni tok qabul qilgichlarning nominal kuchlanishidan 5 foiz yuqori ushlab turishga ruxsat beriladi.

13. Akkumulyator batareyasi raqamlangan boʻlishi shart. Yirik sonlar idishning vertikal devor yuziga kislotaga (ishqorga) chidamli boʻyoq bilan yoziladi. Batareyadagi birinchi raqam bilan musbat shinaga ulangan element belgilanadi.

14. Akkumulyator qurilmasi quyidagilar bilan jihozlangan boʻlishi shart:

ulanishlarning prinsipial va montaj elektr sxemalari bilan;

elektrolit zichligi va haroratini oʻlchash uchun belgilangan tartibda tekshirilgan densimetrlar (areometrlar) va termometrlar bilan;

belgilangan tartibda tekshirilgan, 0 — 3 V oʻlchash chegarali, oʻzgarmas tok koʻchma voltmetrlari bilan;

toʻr bilan himoyalangan koʻchma germetik lampa yoki akkumulyatorli fonar bilan;

elektrolit tayyorlash va uni idishlarga quyish uchun sigʻimi 1,5 — 2 litr boʻlgan kimyoviy chidamli materialdan yasalgan tumshuqli krujka (yoki koʻza) bilan;

elementlarni qoplash uchun saqlash oynalari bilan;

kislotaga chidamli (ishqorga chidamli) kostum, rezina fartuk, rezina qoʻlqoplar, etiklar va himoyalovchi koʻzoynaklar bilan;

kislotali batareyalar uchun sodali eritma va ishqorli batareyalar uchun borli kislota yoki sirka essensiyasi aralashmasi bilan;

batareya elementlarini shuntlash uchun koʻchma tutashtirgich bilan.

Doimiy tezkor xodimi boʻlmagan qurilmalar uchun yuqorida aytilganlar olib keltiriladigan toʻplamda boʻlishiga ruxsat beriladi.

15. Yangi montaj qilingan yoki kapital taʼmirdan chiqqan batareyalarni qabul qilishda quyidagilar tekshirilishi shart:

akkumuluyator batareyasini montaj qilish va kapital taʼmirlash hujjatlarining (texnik hisobotning) mavjudligi;

batareyalar sigʻimi, 3 — 5 A tok yoki 10 soatli zaryadsizlantirish rejimi bilan;

elektrolit sifati;

elektrolit zichligi va batareya zaryadlanishi va zaryadsizlantirishi oxirida elementlardagi kuchlanish;

batareya izolyatsiyasini yerga nisbatan qarshiligi;

alohida elementlarning ishga yaroqligi;

haydovchi-tortuvchi ventilyatsiyaning ishga yaroqligi;

akkumulyator xonalarining qurilish qismi EQTQ talablariga mosligi.

Batareyalar ekspluatatsiya qilishga, ularning nominal sigʻimi 100 foizga yetgandan keyin tushirilishi shart.

16. Akkumulyator qurilmalariga xizmat koʻrsatish akkumulyator batareyalarini ekspluatatsiya qilish qoidalariga oʻqitilgan mutaxassisga yuklanadi.

Har bir akkumulyator qurilmasida koʻrikdan oʻtkazish natijalarini va bajarilgan ishlar hajmini yozish uchun akkumulyator batareyaning jurnali boʻlishi shart.

17. Ishlayotgan kislotali akkumulyator batareyasidan elektrolit tahlili 3 yilda kamida 1-marta (har yili 1/3 elementdan) tekshirilayotgan elementlardan sinash uchun olingan namunalar boʻyicha oʻtkaziladi. Tekshiriladigan elementlarning soni akkumulyator batareyasining holatiga qarab, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan belgilanadi.

Nazorat uchun razryadlashda, elektrolitdan namuna olish razryadlash oxirida amalga oshiriladi.

Akkumulyatorlarga quyish uchun tarkibida xlor va temir yoʻqligi tekshirilgan distillangan suv qoʻllanilishi shart.

18. Doimiy zaryadlash yoki zaryadlash — zaryadsizlantirish usuli bilan ishlaydigan kislotali batareyalarda 3 oyda 1-marta, elementiga 2,3 — 2,35 V kuchlanish bilan, barcha elementlarda elektrolitning zichligi belgilangan 1,2 — 1,21 g/sm 3 qiymatga yetgunga qadar tenglashtiruvchi zaryadlash (qayta zaryadlash) oʻtkaziladi. Qoʻshimcha zaryadlash davomiyligi batareyaning holatidan kelib chiqib, kamida 6 soat boʻladi.

Batareyani, ushbu batareya uchun kafolatlangan, maksimaldan ortiq boʻlmagan tok bilan zaryadlashga yoki zaryadsizlantirishga ruxsat beriladi.

Elektrolitning harorati zaryadlash oxirida 40 o S dan oshmasligi shart.

Batareyani tenglashtiruvchi zaryadlash vaqtida unga nominalidan uch karradan kam boʻlmagan sigʻim berish kerak.

Bundan tashqari, podstansiyalarda 3 oyda 1-marta qisqa vaqtda tok ulanganda kuchlanishning pasayishi boʻyicha batareyalarning ishga yaroqliligi tekshiriladi.

19. Kislotali akkumulyator batareyalarida elektrolit sathi quyidagicha boʻlishi shart:

yuza-quti plastinali qoʻrgʻoshin-kislota (keyingi oʻrinlarda ― QK) turdagi statsionar akkumulyatorlar uchun elektrodlarning yuqori chekkasidan 10 ― 15 mm ga yuqori;

surkalgan plastinali qoʻrgʻoshin-nikel (keyingi oʻrinlarda ― QN) turdagi statsionar akkumulyatorlar uchun saqlovchi panel ustidan 20 ― 40 mm chegarasida.

Kislotali elektrolitning zichligi 20 o S da quyidagicha boʻlishi shart:

QK turdagi akkumulyatorlar uchun ― 1,205 ± 0,05 g/sm 3 QN turdagi akkumulyatorlar uchun ― 1,24 ± 0,05 g/sm 3

20. Doimiy zaryadlash rejimida ishlayotgan kislotali batareyalar zaryadsizlantirish mashqlarisiz va davriy tenglashtiruvchi zaryadlashsiz ekspluatatsiya qilinishi kerak. Batareyalarning holatiga qarab, lekin 1 yilda kamida 1-marta barcha elementlarda elektrolit zichligi ushbu Qoidalarga 8-ilovaning 19-bandida koʻrsatilgan qiymatga yetguncha batareyalarni tenglashtiruvchi zaryadlash (qoʻshimcha zaryadlash) oʻtkazish kerak.

Tenglashtiruvchi zaryadlash davomiyligi batareyaning texnik holatiga bogʻliq boʻlib, 6 soatdan kam boʻlmasligi kerak.

Podstansiyalarda batareyaning ishga yaroqliligi turtkili toklarda kuchlanish pasayishi boʻyicha tekshirilishi shart.

Butun batareyani yoki uning alohida elementlarini tenglashtiruvchi qayta zaryadlash faqat zarurat boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

Batareyani zaryadlash va zaryadsizlantirish, ushbu batareya uchun maksimaldan yuqori boʻlmagan tok bilan ruxsat etiladi. Zaryadlash oxirida elektrolitning harorati QK turdagi akkumulyatorlar uchun 40 o S dan, va QN turdagi akkumulyatorlar uchun 35 o S dan yuqori boʻlmasligi kerak.

21. Akkumulyator batareyalari xonalaridagi haydovchi-tortuvchi ventilyatsiya batareyalarni zaryadlashdan oldin ulanishi va gazlar toʻliq chiqarib yuborilgandan, lekin zaryadlash tugaganidan kamida 1,5 soat keyin oʻchirilishi shart. Doimiy qayta zaryadlash joylarida esa mahalliy yoʻriqnomalarga koʻra, zarurat boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

Doimiy qayta zaryadlash usulida ishlaydigan kislotali batareyalarni ekspluatatsiya qilish zaryadsizlantirish mashqlarisiz va tenglashtiruvchi qayta zaryadlashsiz amalga oshiriladi.

22. Statsionar akkumulyator batareyalarining har bir elementi kuchlanishi, zichligi va elektrolit harorati Elektr uskunalarni SQvaM talablariga muvofiq oʻlchanadi.

23. Batareyadagi har bir elementning kuchlanishi, zichligi va harorati oyda kamida 1-marta oʻlchanishi shart.

Batareyada orqada qoluvchi elementlar 5 foizdan oshmasligi shart. Zaryadsizlantirish oxirida orqada qolgan elementlar kuchlanishi qolgan elementlarning oʻrtacha kuchlanishidan 1,5 foizdan ortiqcha farq qilmasligi kerak.

24. Oʻzgarmas tok qurilmalariga kiruvchi akkumulyator batareyali toʻgʻrilovchi qurilmalarga va motor-generatorlarga xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ushbu qurilmalar turi uchun belgilangan tartibda amalga oshirilishi shart.

25. Akkumulyator batareyalarini joriy taʼmirlashda quyidagilar amalga oshiriladi:

plastinalar holatini tekshirish va zarur boʻlsa ularning alohida elementlarini almashtirish;

seperatorlarning bir qismini almashtirish;

elementlardagi quyqumni olib tashlash;

elektrolitning sifatini tekshirish;

stellajlar holatini va ularning yerga nisbatan izolyatsiyasini tekshirish;

akkumulyator batareyalarining boshqa nosozliklarini bartaraf qilish;

xonaning qurilish qismini tekshirish va taʼmirlash.

26. Zarurat boʻlgan hollarda, akkumulyator qurilmasini taʼmirlashni tashkil etish kerak.

Batareyani kapital taʼmirlash (akkumulyatorlarning, plastinalarning, sepatorlarning katta qismini almashtirish, butun batareyani yoki baʼzi qismlarini qismlarga ajratish) uning holatiga qarab, ixtisoslashtirilgan tashkilotlarni jalb qilib amalga oshirilishi kerak.

Batareyani kapital taʼmirlash zarurligini kapital taʼmir olib boruvchi tashkilot yoki korxonaning elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs belgilaydi.

27. Akkumulyator uskunalarini kapital va joriy taʼmirlash davriyligi texnik xizmat koʻrsatish hamda taʼmirlash tizimiga mos kelishi shart.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga 9-ILOVA

Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan taqsimlash qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda texnik talablar

1. TTning kabel kanallari yonmaydigan plitalar bilan yopilishi va tozalikda saqlanishi kerak.

2. Navbatchi xodimda kalibrlangan eruvchan kirgizmalar zaxirasi boʻlishi shart. Kalibrlanmagan eruvchan kirgizmalarni qoʻllash man qilinadi. Eruvchan kirgizmalar saqlagichlar turiga mos kelishi shart.

3. TQning tashqi eshiklarida ularning nomlari koʻrsatiladi. Barcha simlar, shinalar, kabellar, kontakt qisqichlari va saqlagichlar yagona tizim boʻyicha markirovka qilinadi (izolyatsiyalangan yorliqlar, qisqich va saqlagichlar ustidagi yoki ostidagi panelda yoki korpusda yozish yoki oʻyib yozish bilan).

Saqlagichlar va saqlagichlar panellarida bundan tashqari, eruvchan kirgizmaning nominal toki koʻrsatiladi.

TQ panellari ochiq rangga boʻyaladi, ularda alohida zanjirlar va uzatmalarning vazifalarini koʻrsatuvchi aniq yozuvlarda bajariladi. Bunday yozuvlar panellarning old va orqa taraflarida boʻlishi shart.

TQ eshiklarida xavfsizlik texnikasi qoidalari talablariga mos ogohlantiruvchi plakatlar osib qoʻyiladi.

4. Barcha kalitlarda, tugmachalarda va boshqaruv dastaklarida ular moʻljallangan operatsiyalarni koʻrsatuvchi yozuvlar boʻlishi shart (“Ulansin”, “Oʻchirilsin”, “Kamaytirilsin”, “Koʻpaytirilsin” va boshqalar).

5. Signal lampalarida va boshqa signal apparatlarida signal xususiyatini koʻrsatuvchi yozuvlar boʻlishi shart (“Ulangan”, “Oʻchirilgan”, “Oʻta qizish” va boshqalar).

6. TQlarni, panellarni, yigʻmalarni, shchitchalarni koʻrikdan oʻtkazish, chang va ifloslanishdan tozalash 3 oyda kamida 1-marta oʻtkaziladi.

7. TQ uskunalarining profilaktik tekshiruvlari, oʻlchovlari va sinovlari Elektr uskunalarni SQ va Mda koʻzda tutilgan hajmlarda va muddatlarda oʻtkaziladi.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga 10-ILOVA

Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan podstansiyalar va taqsimlash qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda texnik talablar

1. Ushbu Qoidalar kuchlanishi 1000 V dan yuqori, 220 kV gacha boʻlgan podstansiyalar va TQlarga taalluqlidir.

2. Podstansiyalar va TQlar, ularda oʻrnatilgan asboblar va apparatlar bilan birga amaldagi EQTQ talablariga mos kelishi shart.

3. Barcha turdagi va kuchlanishli podstansiya va TQlarning elektr uskunalari nominal rejimda ishlash bilan bir qatorda, qisqa tutashuv, oʻta kuchlanish va oʻta yuklanish rejimlari sharoitlarini ham qanoatlantirishi shart.

Podstansiya va TQga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar normal va avariya sharoitlarida ruxsat etilgan ishlash rejimlari boʻyicha hujjatlarga ega boʻlishi kerak.

4. Ishonchli va tejamli elektr taʼminoti uchun podstansiya va TQni ekspluatatsiya qilishda shinalarning barcha seksiyalari va tizimlari (aylanmadan tashqari), shuningdek, zaxiradagidan tashqari barcha elektr uskunalari doimo ishlab turishi shart.

5. Elektr uskunaning izolyatsiya sinfi tarmoqning nominal kuchlanishiga, oʻta kuchlanishdan himoya qurilmasi esa elektr uskunaning izolyatsiya darajasiga mos kelishi shart.

Elektr uskunalari ifloslangan atmosferada joylashganda izolyatsiyaning ishonchliligini taʼminlovchi ushbu choralar amalga oshirilishi shart:

OTQda izolyatsiyani kuchaytirish, yuvish, tozalash, gidrofob pastalar bilan qoplash;

YOTQda izolyatsiyani chang va zararli gazlar kirishidan himoya qilish;

tashqarida oʻrnatiladigan komplekt taqsimlash qurilmalarida shkaflarni germetizatsiyalash va izolyatsiyaga gidrofob pastalar bilan ishlov berish.

6. 1000 A dan ortiq tok oqib oʻtadigan tok oʻtkazuvchi qismlar yaqinida joylashgan va xodimlarning tegib ketishi mumkin boʻlgan konstruksiyalar qizishi 50 o S dan yuqori boʻlmasligi shart. Bunday konstruksiyalar qizishi tekshirilishini davriyligi elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tomonidan, lekin kamida 3 oyda 1-marta belgilanadi.

7. YOTQ xonalari ichidagi harorat yoz vaqtlarida 40 o S dan oshmasligi shart. Harorat oshgan hollarda, uskunalar haroratini pasaytirish yoki havoni sovutish choralari koʻrilishi shart.

8. TQda oʻrnatilgan elektr isitgichlarni ekspluatatsiya qilishda va TQdagi havo harorati ruxsat etilgan qiymatdan pasayishi mumkin boʻlganda, ular elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs tasdiqlagan ish jadvali boʻyicha davriy ravishda tekshiruvdan oʻtkaziladi.

9. Elektr isitgichlarni ulash va oʻchirish, odatda avtomatik tarzda amalga oshirilishi kerak.

Elektr isitgichlar ulanishi va oʻchirilishi lozim boʻlgan harorat qiymatlari mahalliy yoʻriqnomalarga koʻra, elektr uskunalarini ishlab chiqaruvchi zavod koʻrsatmalarini hisobga olib belgilanadi.

Agar moyli oʻchirgichlarni ekspluatatsiya qilish joylarida atrof-havo harorati 1 sutka va undan ortiq vaqt davomida minus 25 o S dan past boʻlsa, ularning baklarining va korpuslarining tubi elektr isitish qurilmalari bilan jihozlanishi shart.

10. Oʻchirgichlar, ajratgichlar, boʻlgichlar, qisqa tutashtirgichlar va ularning uzatmalari mexanizmlarining sharnirli birikmalari, podshipniklari va ishqalanuvchi yuzalariga past haroratda muzlaydigan surtish moylari bilan surtilishi, oʻchirgichlarning hamda boshqa apparatlarning moyli dempferlari esa moy bilan toʻldirilishi shart. Ushbu moyning muzlash harorati atrof-havoning qishki minimal haroratidan kamida 20 o S past boʻlishi shart.

11. TQ xonalarida deraza doimo yopiq boʻlishi, moyi bor apparatlar oʻrtasidagi ochiq joylar oʻrni esa berkitib tashlangan boʻlishi kerak. Kabellar oʻtish joylaridagi barcha teshiklar zichlanadi. Xonalarning tashqi devorlaridagi barcha teshiklar va darchalar, hayvonlar va qushlar tushishining oldini olish uchun toʻrlar bilan toʻsiladi yoki berkitiladi.

12. Havo tayyorlovchi qurilmalarning avtomatik boshqarish, himoya va signalizatsiya qurilmalari, shuningdek, saqlovchi klapanlari davriy ravishda tekshiriladi va rostlab turiladi.

13. Ishchi bosimda siqilgan havoning nominal nisbiy namligi quyidagicha boʻlishi shart:

nominal bosimi 2 MPa (20 kgs/sm 2 ) boʻlgan havoli oʻchirgichlar uchun va moyli oʻchirgichlarning hamda boshqa kommutatsiya apparatlarining pnevmatik uzatmalari uchun 50 foizdan ortiq emas;

nominal bosimi 2,6 MPa (26 kgs/sm 2 ) va undan yuqori boʻlgan havoli oʻchirgichlar uchun 25 foizdan ortiq emas .

Moyli oʻchirgichlar va boshqa kommutatsiya apparatlarining pnevmatik uzatmalari uchun agar quvurlarda va uzatmalarda namlik muzlab qolishi xavfining oldi olingan boʻlsa, nisbiy namligi 50 foizdan ortiq boʻlgan siqilgan havodan foydalanishga ruxsat beriladi.

14. Kommunikatsiya apparatlari uchun siqilgan havoni quritish¸ odatda termodinamik usul bilan amalga oshirilishi kerak.

Siqilgan havoni talab etilgan quritish darajasi nominal ishchi bosimi 2 MPa (20 kgs/sm 2 ) boʻlgan apparatlar uchun kommutatsiya apparatlarining nominal kompressor va nominal ishchi bosimi orasidagi farqning karrali nisbati ikkidan kam boʻlmaganda va nominal ishchi bosimi 2,6 — 4,0 MPa (26 — 40 kgs/sm 2 ) boʻlgan apparatlar uchun toʻrtdan kam boʻlmaganda taʼminlanadi.

Shuningdek, siqilgan havoni quritishning boshqa usullarini, masalan, adsorbsion usulni qoʻllashga ruxsat etiladi.

15. Kompressor bosimi 4,0 — 4,5 MPa da (40 — 45 kgs/sm 2 ) boʻlgan havo yigʻgichlaridagi namlikni 3 sutkada kamida 1-marta, doimiy navbatchi xodimlari boʻlmagan obyektlarda esa ekspluatatsiya tajribasi asosida tuzilib, tasdiqlangan ish jadvali asosida chiqarib tashlash zarur.

Havo yigʻgichlar tubi va chiqaruvchi joʻmrak isitilgan boʻlishi va atrof-havo harorati manfiy boʻlib namlik chiqarib tashlanayotganda, muzni eritish uchun zarur vaqtga ulanadigan elektr isitish qurilmalari bilan jihozlanishi shart.

Bosimi 23 MPa (230 kgs/sm 2 ) boʻlgan ballonlar guruhi kondensat yigʻgichlardan namlikni chiqarish kompressorning har bir ishga tushirilishida avtomatik tarzda amalga oshirilishi shart. Namlik muzlab qolishining oldini olish uchun ballonlarning pastki qismlari va kondensat yigʻgichlar elektr isitkichi boʻlgan issiqlik izolyatsiyalangan kamerada joylashtirilishi shart. Siqilgan havoni tozalovchi bloklardan (keyingi oʻrinlarda — HTB) keyin oʻrnatilgan ballonlar bundan mustasno. HTBning nam ajratkichini puflanishi sutkada kamida 3-marta amalga oshirilishi kerak.

HTBdan chiqishda havoning quritish darajasini — shudring nuqtasini tekshirish sutkada 1-marta oʻtkazilishi shart. Shudring nuqtasi ― atrof-havoning musbat haroratida, minus 50 °C dan va manfiy haroratida, minus 40 o C dan yuqori boʻlmasligi kerak.

16. Havoli oʻchirgichlarda va boshqa kommutatsiya apparatlarining uzatmalarida ishlatilayotgan siqilgan havo mexanik aralashmalaridan har bir havoli oʻchirgichning taqsimlovchi shkaflarida yoki har bir apparat uzatmasini taʼminlovchi xavo oʻtkazgichlarda oʻrnatilgan filtrlar yordamida tozalanishi shart.

Havo tayyorlovchi tarmoqning montaji tugaganidan keyin havoli oʻchirgichlar rezervuarlarini va boshqa apparatlar uzatmalarini birinchi bor toʻldirishdan oldin, barcha havo oʻtkazgichlar puflanishlari shart.

Ekspluatatsiya jarayonida siqilgan havo ifloslanishining oldini olish uchun quyidagi muddatlarda puflashlar oʻtkazilishi shart:

atrof-havo harorati musbat boʻlganda, magistral havo oʻtkazgichlarda kamida 2 oyda 1-marta;

tarmoqdan taqsimlovchi shkafgacha boʻlgan shoxobchalar havo oʻtkazgichlarida va shkafdan oʻchirgichning har bir qutbi rezervuarlarigacha va boshqa apparatlarning uzatmalarida ularni apparatdan ajratgan holda, apparatning har bir oʻrta taʼmiridan keyin;

havoli oʻchirgichlar rezervuarlarida ularni siqilgan havo bilan har bir toʻldirishdan oldin; atrof-havoning musbat haroratida kamida 1 oyda 1-marta, shuningdek, haroratning har bir keskin (15 — 20 o S va undan ortiq) pasayganida.

17. Havoli oʻchirgichlar va boshqa apparatlarning rezervuarlari, shuningdek, havo yigʻgichlar va ballonlar bosim ostida ishlayotgan idishlarni oʻrnatish va xavfsiz ekspluatatsiya qilish qoidalarida belgilangan talablarini qanoatlantirishi shart.

Havoli oʻchirgichlar va boshqa yuqori kuchlanish apparatlarining rezervuarlari, Oʻzenergoinspeksiya hududiy boʻlinmalari tomonidan roʻyxatdan oʻtkazilmaydi.

Kompressor bosimili havo yigʻgichlar va ballonlarni, shuningdek, havoli oʻchirgichlar va boshqa apparatlar rezervuarlarini ichki koʻrikdan oʻtkazishda kamida 4 yilda 1-marta, ularning gidravlik sinovlari esa (havoli oʻchirgichlar va boshqa apparatlar rezervuarlaridan tashqari) kamida 8 yilda 1-marta oʻtkazilishi shart.

Havoli oʻchirgichlar rezervuarlarini gidravlik sinovlari koʻrikdan oʻtkazishda aniqlangan nuqsonlar, rezervuarlarning mustahkamligiga shubha boʻlgan hollarda oʻtkazilishi kerak.

Rezervuarlarning ichki yuzalari zanglashga qarshi qoplamaga ega boʻlishi shart.

18. TQ magistral havo oʻtkazgichlarini puflash va filtrlar toʻldiruvchisini almashtirish bir yilda kamida 1-marta, havo quritgich toʻldiruvchisini almashtirish zarurat boʻyicha amalga oshiriladi.

19. Yuklama oʻchirgichlarining soʻndiruvchi kameralarini tekshirish, gazni generatsiyalovchi yoy oʻchiruvchi ichquymaning yemirilish va qoʻzgʻalmas yoy soʻndiruvchi kontaktlarning kuyish darajasini aniqlash, korxona elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs belgilagan muddatlarda, yuklama oʻchirgichlari tomonidan amalga oshirilgan operatsiyalar sonidan kelib chiqib, davriy ravishda oʻtkaziladi.

20. Havoli oʻchirgichlarda izolyatorlar ichki boʻshligʻi ventilyatsiyasining ishlashi davriy tekshirilishi kerak (koʻrsatkichi bor oʻchirgichlar uchun).

Tekshirish davriyligi ishlab chiqaruvchi zavod takliflari asosida belgilanishi shart.

21. Elektr uskunalarini sinash Elektr uskunalarini SQ va Mga muvofiq oʻtkaziladi.

22. TQ uskunalarini kapital taʼmirlash quyidagi muddatlarda oʻtkazilishi kerak:

moyli oʻchirgichlarni 6 — 8 yilda 1-marta, taʼmirlar orasidagi davrda uzatmali oʻchirgichning xususiyatlari nazorat qilib borilganda;

yuklama oʻchirgichlarini, ajratgichlar va yerga ulovchi pichoqlarni 4 — 8 yilda 1-marta (konstruktiv xususiyatlariga bogʻliq holda);

havoli oʻchirgichlarni 4 — 6 yilda 1-marta;

alohidalagichlarni, ochiq pichoqli qisqa tutashtirgichlarni va ularning yuritmalarini 2-3 yilda 1-marta;

kompressorlarni 2-3 yilda 1-marta;

elegazli komplekt taqsimlovchi qurilmalarni 10 — 12 yilda 1-marta;

elegazli va vakuumli oʻchirgichlarni 10 yilda 1-marta;

tok oʻtkazgichlarni 8 yilda 1-marta;

barcha apparatlar va kompressorlarni ekspluatatsiya qilish muddatidan qatʼi nazar, resursi tugagandan keyin.

Oʻrnatilgan uskunani birinchi marta taʼmirlash ishlab chiqaruvchi zavodning texnik hujjatlarida koʻrsatilgan muddatlarda oʻtkazilishi kerak.

Ichki oʻrnatilgan ajratgichlar zarurat boʻyicha taʼmirlanishlari kerak.

TQning qolgan apparatlarini (tok va kuchlanish transformatorlarini, aloqa kondensatorlarini va shunga oʻxshash) kapital taʼmirlash ham zarurat boʻyicha profilaktik sinovlar va koʻrikdan oʻtkazishlar natijalarini hisobga olib, amalga oshiriladi.

TQ uskunalarini joriy taʼmirlash, shuningdek, ularning ishlashini tekshirish (ishlatib koʻrish) zarur boʻlganda, elektr xoʻjaligiga javobgar shaxs belgilagan muddatlarda oʻtkazilishi shart.

Navbatdan tashqari taʼmirlar uskunalar ishlamay qolganda, shuningdek, ularning kommutatsion yoki mexanik resursi tugagan hollarda amalga oshiriladi.

23. Ustunli, machtali transformator podstansiyalarining va almashlab ulash punktlarining ajratkichlari uzatmalari qulflangan boʻlishi yoki boshqaruv dastagi olib qoʻyilgan va xizmat koʻrsatuvchi tezkor xodimda saqlanishi shart.

Xizmat koʻrsatish maydonchasining statsionar zinapoyalari ajratgichlar bilan blokirovka qilingan boʻlishi va qulflangan boʻlishi shart.

24. TTda quyidagilar boʻlishi shart:

yetarli miqdorda koʻchma yerga ulagichlar;

himoya, yongʻinga qarshi va yordamchi vositalar (qum, oʻt oʻchirgichlar);

protivogazlar, respiratorlar va baxtsiz hodisalar tufayli jabrlanganlarga vrach kelguncha tibbiy yordam koʻrsatish vositalari.

Tezkor-chiqish brigadalari xizmat koʻrsatadigan TQlar uchun koʻchma yerga ulagichlar va himoya vositalari tezkor-chiqish brigadalarida boʻlishi mumkin.

25. Agar sxema boʻyicha kuchlanish transformatorining ikkinchi tomonida kuchlanish paydo boʻlish ehtimoli boʻlsa, kuchlanish transformatorlarining ikkilamchi zanjirlari blok-kontaktlar yordamida avtomatik tarzda birlamchi zanjir bilan bir vaqtda oʻchiriladi.

26. TQdagi barcha yozuvlar ushbu Qoidalarga 9-ilova “Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan taqsimlovchi qurilmalarni ekspluatatsiya qilishda texnik talablar” ga muvofiq bajariladi.

27. TQni koʻrikdan oʻtkazishda asosiy eʼtiborni quyidagilarga qaratish kerak:

xonalarning holatiga, eshik va derazalarning sozligiga, shipda va qavatlar orasidagi toʻsiqlarda oqishning yoʻqligiga, qulflarni borligi va sozligiga;

isitish va ventilyatsiya, yoritish va yerga ulash tarmogʻining sozligiga;

himoya vositalarining mavjudligiga;

apparatlardagi moy sathi, haroratiga va oqishining yoʻqligiga;

past kuchlanish panelidagi kontaktlar, rubilniklar holatiga;

hisoblagich va relelarda plombaning butunligiga hamda hisoblagichning ishlashiga;

izolyatsiyaning holatiga (changlanishi, yoriqlar, razryadlar borligi va shunga oʻxshash);

signalizatsiya tizimining ishlashiga;

havoli oʻchirgichlar baklarida havoning bosimiga;

havo sirqishi yoʻqligiga;

oʻchirgichlar holatlari koʻrsatkichlarining koʻrsatishi sozligi va toʻgʻriligiga;

havoli oʻchirgichlar qutblari ventilyatsiyasining mavjudligiga;

havoli oʻchirgichlarning sigʻim boʻlgich kondensatorlaridan moy oqishi yoʻqligiga;

yilning sovuq vaqtlarida elektr isitish qurilmasining ishlashiga;

boshqaruv shkaflari berkitilishining zichligiga;

kommutatsiya apparatlariga va boshqalarga yengil kirish mumkinligiga.

28. TQ uskunalari davriy ravishda chang va iflosdan tozalanishi shart.

Tozalash muddatlarini, mahalliy sharoitlarni hisobga olgan holda elektr xoʻjaligiga javobgar belgilaydi.

TQ xonalarni yigʻishtirish va elektr uskunalarini tozalashni oʻqitilgan xodimlar xavfsizlik qoidalariga rioya qilib, bajarishlari shart.

29. TQdagi zaxira elementlarning (transformatorlar, oʻchirgichlar, shinalar va boshqalar) sozligi mahalliy yoʻqriqnomalarda belgilangan muddatlarda kuchlanish ostiga ulash bilan surunkali tekshirib turilishi shart.

30. Daraxtlar, shuningdek, balandligi 4 metrdan ortiq oʻsimliklar bilan taqsimlovchi qurilmalar orasidagi masofa shunday boʻlishi kerakki, bunda daraxt agʻanaganda uskunalar shikastlanmasligi lozim.

31. TQga va podstansiyalarga avtomashinalar kirish yoʻllari soz holatda boʻlishi shart.

32. OTQ va YOTQning kabel kanallari va yer usti kabel lotoklari yonmaydigan plitkalar bilan yopilgan boʻlishi shart.

Avtotransportning kabel kanallari ustidan oʻtishga ruxsat etilgan joylari belgi bilan koʻrsatilishi shart.

Tunnellar, kanallar, yertoʻlalar toza saqlanishi, drenaj qurilmalar esa suvni toʻsiqlarsiz chiqib ketishini taʼminlanishi kerak.

33. Asosiy izolyatsiya sifatida yoki kirishlar va apparatlarni toʻldirish uchun ishlatiladigan mastika sovuqqa chidamli boʻlishi kerak. Moy bilan toʻldirilgan kirishlardagi moy oksidlanishdan himoyalangan boʻlishi shart.

34. Moyli oʻchirgichlardagi, oʻlchov transformatorlari va kirish joylaridagi moy sathi atrof-havoning maksimal va minimal haroratlarida moy koʻrsatkich shkalasi chegarasida qolishi shart.

Germetik boʻlmagan kirish joylaridagi moy namlikdan himoyalangan boʻlishi kerak.

35. YOTQdagi shinalarning ajraladigan ulashlaridagi qizishlarga doir tasdiqlangan ish jadvali boʻyicha statsionar va koʻchma indikatorlar yordamida nazorat amalga oshirilishi kerak.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga 11-ILOVA

Releli himoya, elektr avtomatika, telemexanika va ikkilamchi zanjirlarni ekspluatatsiya qilishda texnik talablar

1. Barcha releli himoya, ikkilamchi zanjir, elektr avtomatika, elektr oʻlchash va telemexanika qurilmalari EQTQga muvofiq boʻlishi shart.

2. Podstansiyalar yoki taqsimlovchi qurilmalarda oʻrnatilgan RHAvaT qurilmalarining ishlashini tahlil qilish va elektr uzatish havo tarmoqlarida shikastlangan joylarni aniqlash uchun qoʻllaniladigan avariya rejimlarida avtomatik tezlanib yozadigan oʻziyozar asboblar, avariyaviy yozuvlarning avtomatik ossillograflari, shu jumladan ularni ishga tushuruvchi qurilmalar, qayd qiluvchi asboblar (indikatorlar) va boshqa qurilmalar EQTQ talablariga muvofiq boʻlishi shart.

3. Energiya bilan taʼminlovchi tashkilot bilan isteʼmolchining aloqa tarmoqlaridagi, shuningdek, energiya bilan taʼminlovchi tashkilot dispetcherining tezkor boshqaruvidagi yoki tezkor nazorati ostidagi isteʼmolchilar podstansiyalari transformatorlarining (avtotransformatorlarining) oʻrnatmalari qiymati energiya bilan taʼminlovchi tashkilotning tegishli RHA xizmati bilan kelishilgan boʻlishi shart.

Oʻrnatma qiymatini tanlashda, zaxirani avtomatik ulash va avtomatik qayta ulash qurilmalarining borligi hisobga olinib, harakatning selektivligi taʼminlanishi shart.

Bundan tashqari, selektivlik boʻyicha oʻrnatma qiymatini aniqlashda sexlardagi agregatlar va mexanizmlarning texnologik avtomatikasi hamda blokirovkasi qurilmalarining ishlashi hisobga olinishi shart.

4. Releli himoya qurilmalarining barcha oʻrnatma qiymatlari korxona va energiya bilan taʼminlovchi tashkilotning minimal elektr yuklamasi sharoitlarida elektr taʼminotining amaldagi sxemasi uchun tekshirilishi shart.

5. Tezkor tok zanjirlarida himoya apparatlari (saqlagichlar va avtomatik oʻchirgichlar) harakatining selektivligi taʼminlanishi shart.

6. Ekspluatatsiya qilishda releli himoya, elektr avtomatika, telemexanika qurilmalari va ikkilamchi zanjirlarning normal ishlashi uchun sharoitlar (ruxsat etilgan harorat, namlik, titrash, ishchi parametrlarning nominaldan chetga chiqishi va boshqalar) taʼminlanishi shart.

7. Elektr tarmogʻining ish rejimiga va selektivlik shartlariga, vazifalariga va ishlash prinsiplariga koʻra ishdan chiqarilgan boʻlishi lozim boʻlgan qurilmalardan tashqari ekspluatatsiya qilinayotgan RHAvaT qurilmalari doimo ulangan ishchi holatida boʻlishi shart.

RHAvaT qurilmalarini rejali ishlashdan chiqarish tegishli buyurtma bilan rasmiylashtirilishi va yuqori turuvchi navbatchi xodimning (mansubligi boʻyicha) ruxsati bilan amalga oshirilishi shart.

Notoʻgʻri ishlash xavfi tugʻilgan holda, RHAvaT qurilmalari yuqori turuvchi navbatchi xodimning ruxsatisiz, lekin keyinchalik unga xabar berib, mahalliy yoʻriqnomaga muvofiq va buyurtma rasmiylashtirilib, ishlashdan chiqarilishi kerak. Bunda ishda qolgan releli himoya qurilmalari elektr uskunalarni va elektr uzatish tarmoqlarini barcha turdagi shikastlanishlardan toʻliq himoyalashni taʼminlashi shart. Agar bunday shartga rioya qilinmasa, vaqtincha himoya qilinishi yoki ulanma oʻchirilishi shart.

8. Ixtisoslashtirilgan tashkilot tomonidan sozlash ishlari bajarilganda, ularni qabul qilishni RHAvaT qurilmalariga texnik xizmat koʻrsatuvchi xodimlar amalga oshiradilar.

Yangi montaj qilingan qurilmalarni ekspluatatsiya qilishga ruxsat releli himoya, avtomatika va telemexanika jurnaliga yozilib, ushbu korxona (yuqori turuvchi tashkilotlar) vakili va sozlash tashkilotining javobgar ijrochisi imzolari bilan rasmiylashtiriladi.

Korxonada RHAvaT qurilmalariga texnik xizmat koʻrsatuvchi xodimlar boʻlmasa, unda ularni yuqori turgan tashkilot xodimlari qabul qiladilar.

9. RHAvaT va signalizatsiya qurilmalari panellari va shkaflarining old va orqa tomonlarida, shuningdek, boshqaruv panellari va pultlarida dispetcherlik nomlariga mos ravishda ularning vazifalarini koʻrsatuvchi yozuvlar, ularda oʻrnatilgan apparatlarda esa sxemalarga muvofiq yozuvlar yoki markirovka boʻlishi shart.

10. Qisqich yigʻmalariga (qatorlariga) ulangan simlar sxemalarga mos keluvchi markirovkaga ega boʻlishi shart.

Nazorat kabellarida markirovka ularning oxirlarida, tarmoqlanishida va kabel oqimlarini kesishish joylarida, devor, ship va shunga oʻxshashlar orqali oʻtish joylarida ikki tomonda boʻlishi shart.

Boʻsh kabel tolalarining uchlari izolyatsiyalangan boʻlishi shart.

11. Yerga nisbatan RHAvaT qurilmalarining elektr bogʻlangan ikkilamchi zanjirlarining izolyatsiya qarshiligi, shuningdek, elektr bogʻlanmagan turli moʻljaldagi zanjirlar oʻrtasidagi (oʻlchash zanjirlari, tezkor tok, signalizatsiya zanjirlari) izolyatsiya qarshiligi har bir birikma uchun 1 MOm dan kam boʻlmasligi, teleboshqaruvning tashqi zanjirlarida va telemexanika qurilmalarining 220 V kuchlanishli taʼminlash zanjirlarida esa 10 MOm dan kam boʻlmasligi taʼminlanishi shart.

RHAvaT qurilmalari zanjirlari, teleboshqaruvning chiqish zanjirlari va 220 V taʼminlash zanjirining izolyatsiya qarshiligi 1000 — 2500 V ga moʻjallangan megaommetr bilan ishchi kuchlanishi 60 V va undan kam boʻlgan RHA qurilmalari zanjirlari va telemexanika zanjirlari 500 V ga moʻljallangan megaommetr bilan oʻlchanadi.

Tarkibida yarim oʻtkazgich va mikroelektronika elementlari bor boʻlgan RHAvaT qurilmalarining ikkilamchi zanjirlari izolyatsiyasini tekshirishda, ushbu elementlarning shikastlanishining oldini olish choralari koʻrilishi shart.

12. RHAvaT qurilmalarini montajdan keyin ulashda va birlamchi profilaktik sinovlarida RHAvaT elektr bogʻlangan zanjirlarining va har bir ulanmani boshqa barcha ikkilamchi zanjirlarining yerga nisbatan izolyatsiyasi, shuningdek, bitta panel chegarasida joylashgan elektrli bogʻlanmagan zanjirlar orasidagi izolyatsiya, 60 V va undan past ishchi kuchlanishga hisoblangan elementlar zanjirlaridan tashqari, oʻzgaruvchan tokning 1000 V kuchlanishi bilan 1 minut davomida sinalishi shart.

13. RHAvaT qurilmalarining barcha toʻgʻri va notoʻgʻri ishlash holatlari, shuningdek, ularga tezkor va texnik xizmat koʻrsatish jarayonida aniqlangan nuqsonlar (nosozliklar) xizmat koʻrsatuvchi xodimlar tomonidan sinchkovlik bilan tahlil qilinishi kerak. Xodimlar barcha nuqsonlarni bartaraf qilishlari shart.

14. RHAvaT qurilmalari va ikkilamchi zanjirlar texnik xizmat koʻrsatishdan oʻtishlari shart. Ularning hajmi va davriyligi amaldagi qoidalar bilan belgilanadi.

Notoʻgʻri ishlab ketishdan keyin qurilmalarning qoʻshimcha (avariyadan keyin) tekshiruvlari oʻtkazilishi shart.

15. Texnik xizmat koʻrsatishda RHAvaT qurilmalarini tekshirish uchun sinash qurilmalari, ushbu maqsadlar uchun boshqarish panellari xonalariga, podstansiyaning taqsimlovchi qurilmalariga va boshqa joylarga oʻrnatilgan shtepsel rozetkalariga yoki panelchalarga ulanishi kerak.

16. Releli himoya, elektr avtomatika va telemexanika boshqaruv panellarining (shkaflarining) va pultlarining old tomonini, ularga oʻrnatilgan apparatlarni davriy ravishda maxsus oʻqitilgan xodim changdan tozalashi shart.

Ochiq ishlangan apparatlarni, shuningdek, ushbu panellar (shkaflar) va pultlarning orqa tomonini RHAvaT qurilmalariga xizmat koʻrsatuvchi xodim yoki yoʻriqdan oʻtgan tezkor xodim tozalashi shart.

17. Nazoratning va boshqa operatsiyalarning davriyligi, shuningdek, xodimlarning harakat tartibi mahalliy yoʻriqnomalarga muvofiq obyektlarga xizmat koʻrsatish tartibi (korxona xodimlari tomonidan, markazlashgan va boshqa) hisobga olingan holda belgilanadi.

18. RHAvaT qurilmalarning bevosita boshqaruv pultlari va panellari (shkaflari) yigʻmalarining (qatorlarining) yaqinida bexosdan ulanishi, ulanishni oʻchirilishi yoki ulanishini, tezkor tok zanjirlarida yoki sinxron generatorning (elektr dvigatelning, kompensatorning) qoʻzgʻatish zanjirlarida qisqa tutashuvni yuzaga keltirishi mumkin boʻlgan qisqichlar boʻlmasligi shart.

19. Metall qobiqli nazorat kabellaridagi shikastlanishlarni bartaraf qilishda yoki ularni uzaytirishda, tolalarni birlashtirish germetik muftalar oʻrnatish bilan yoki bu maqsad uchun moʻljallangan qutilar yordamida amalga oshiriladi. Ushbu muftalar va qutilarni maxsus jurnalda hisobga olinishi yuritilishi kerak.

Oʻrta hisobda bitta kabelning har 50 metrga bittadan koʻp boʻlmagan yuqorida koʻrsatilgan birikmalar toʻgʻri kelishi kerak.

Polivinilxlorid va rezina qobiqli kabellar, odatda epoksidli ulash muftalari yordamida yoki qisqichlarning oʻtish qatorlarida ulanishlari kerak.

20. Agar izolyatsiyasi havo, yorugʻlik va moy taʼsiridan yemiriladigan nazorat kabellari qoʻllanilgan boʻlsa, qisqichlardan tugallash muftalarigacha boʻlgan tola uchastkalarida bu yemirilishga toʻsqinlik qiluvchi qoʻshimcha qoplama qilinishi shart.

21. Avariyaviy va ogohlantiruvchi signalizatsiya qurilmalari doimo ishga tayyor holatda boʻlishi va davriy ravishda sinovdan oʻtkazib turilishi shart.

Asosiy eʼtiborni tezkor tokning mavjudligiga, ikkilamchi zanjirdagi avtomatik oʻchirgichlar va saqlagichlarning ishga yaroqliligiga, shuningdek, oʻchirgichlarning boshqaruv zanjirlariga qaratish kerak.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga 12-ILOVA

Elektr oʻlchash vositalarini ekspluatatsiya qilishda texnik talablar

1. Ushbu Qoidalar uskunalarning texnologik parametrlarini tekshirish tizimlariga, ish rejimlarini oʻlchash vositalariga (statsionar va koʻchma), shuningdek, elektr energiyasini hisobga olish vositalariga (aktiv va reaktiv energiya hisoblagichlariga) taalluqlidir.

2. Elektr energiyasini oʻlchash va hisobga olish vositalarini oʻrnatish, montaj va ekspluatatsiya kilish EQTQ talablariga hamda ishlab chiqaruvchi zavod yoʻriqnomalariga muvofiq amalga oshiriladi.

3. Elektr kattaliklarni oʻlchash vositalari Oʻzbekiston Respublikasi standartlariga mos kelishi va EQTQ talablarini qondirishi, shuningdek, oʻlchash vositalarining turini tasdiqlovchi sertifikatga ega boʻlishi shart.

4. Elektr energiyasini oʻlchash va hisobga olish vositalarini davlat va idoraviy qiyoslash muddatlari Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi davlat standartlari, “Oʻzstandart” agentligi va idoraviy metrologiya xizmati organlarining NTH bilan belgilanadi.

5. Elektr energiyasini hisobga olishning hisob-kitob vositalarini va namunaviy oʻlchash vositalarini davlat qiyoslovidan oʻtkazish davlat standartlarida belgilangan muddatlarda, shuningdek, ushbu vositalar taʼmirlangandan soʻng oʻtkaziladi.

6. Elektr oʻlchash vositalarini qiyoslashning tashkil etilishi, uni oʻtkazish usullari va hisobotlari Oʻzbekiston Respublikasining davlat standartlariga, “Oʻzstandart” agentligi va idoraviy metrologiya xizmati organlarining NTH talablariga mos kelishi shart.

7. Barcha elektr oʻlchash vositalari ushbu oʻlchov vositalariga standartlar, texnik shartlar va zavod yoʻriqnomalarining talablariga javob beradigan sharoitlarda oʻrnatiladi va ekspluatatsiya qilinadi.

8. Elektr energiyasini oʻlchash va hisobga olish vositalariga pasportlar (yoki jurnallar) tuziladi. Ularda barcha taʼmirlar va qiyoslashlar haqida belgilar qoʻyiladi.

9. Elektr uskunalari va elektr uzatish tarmoqlarining ish rejimlarini nazorat qiluvchi statsionar oʻlchov vositalariga oʻlchanayotgan kattalikning nominal qiymatiga mos belgi qoʻyilishi kerak. Belgilarning oʻlchamlari va qoʻyish usullari oʻlchov asboblarining shkalalariga qoʻyilgan davlat standartlari talablariga mos kelishi shart. Tashqi manbadan elektr taʼminotiga ega asboblar kuchlanish mavjudligini bildiruvchi signalizatsiya qurilmasi bilan jihozlanishi shart.

10. Har bir elektr energiyasini hisoblash vositasida (hisoblash asbobida) elektr energiyasining hisobi olib borilayotgan ulanmaning nomini koʻrsatuvchi yozuv boʻlishi shart.

11. Energetika uskunasiga biriktirib oʻrnatilgan elektr oʻlchash vositalarining (tok va kuchlanish tranformatorlarining, shuntlarning, elektr oʻzgartirgichlarning va boshqalar) qiyoslash muddatlari ular oʻrnatilgan uskunalar ishlarining taʼmirlararo davriga mos kelishi shart. Uskunalarni taʼmirlash hajmiga ushbu oʻlchov vositalarini demontaji, qiyoslash va oʻrnatish ham kiritilishi shart.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalariga 13-ILOVA

Yerga ulash qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda texnik talablar

1. Yerga ulanadigan va nol himoya simlarini yerga ulagichlarga, yerga ulovchi konturga va yerga ulovchi konstruksiyalarga ulash payvandlash orqali apparatlar, mashinalar va elektr uzatish havo tarmoqlari tayanchlari korpuslariga ulash esa payvandlash yoki mustahkam boltli birikmalar orqali bajarilishi shart va davlat standarti talablarini qoniqtirishi kerak.

Yerga yoki nol simiga ulanishi kerak boʻlgan elektr qurilmani har bir qismi yerga ulash yoki nol simiga ulash tarmogʻiga alohida sim orqali ulanishi shart. Elektr qurilmalarining yerga yoki nol simiga ulanuvchi qismlarini yerga yoki nol himoya oʻtkazgichiga ketma-ket ulash man qilinadi.

2. Ochiq oʻtkazilgan, poʻlatdan qilingan yerga ulash simlari ajralib turadigan rangga ega boʻlishi shart.

3. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida yerdan faza yoki nol simi sifatida foydalanish man etiladi.

4. Yerga ulash qurilmasining texnik holatini aniqlash uchun davriy ravishda quyidagilar oʻtkazilishi shart:

yerga ulash qurilmalarning koʻrinadigan qismlarini tashqi koʻrikdan oʻtkazish;

yerga ulagich va yerga ulanayotgan elementlar oʻrtasidagi zanjirni tekshirish bilan koʻrikdan oʻtkazish (yerga ulovchi qurilma bilan apparatlarni birlashtiruvchi simlarda uzilgan va qoniqarsiz kontaktlar yoʻqligi), shuningdek, transformatorlarning saqlagichlarini tekshirish;

yerga ulash qurilmasining qarshiligini oʻlchash;

faza — nol zanjirini tekshirish;

tabiiy yerga ulash ulashlarining mustahkamligini tekshirish;

yerga koʻmilgan yerga ulash qurilmasining elementlarini koʻrish uchun tuproqni ixtiyoriy tanlab ochib koʻrish;

kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr uzatish tarmoqlari tayanchlari uchun tuproqning solishtirma qarshiligini oʻlchash.

5. Yerga ulash qurilmasining tashqi koʻrigi TQ, transformatorli podstansiyalar va taqsimlovchi punktlar, shuningdek, sex elektr uskunalari va boshqa elektr qurilmalarning koʻrikdan oʻtkazish bilan birga oʻtkaziladi.

Koʻrikdan oʻtkazishlar, aniqlangan nosozliklar, qabul qilinagan choralar haqidagi tegishli yozuvlar yerga ulash qurilmasining koʻrikdan oʻtkazish jurnalida yoki tezkor jurnalda qayd etilishi kerak.

6. Yerga ulash qurilmalarining qarshiliklari qiymatini, tegish kuchlanishi amaldagi Elektr uskunalarini SQ va Mga muvofiq boʻlishini taʼminlash maksadida EQTQ talablari bilan aniqlangan darajada saqlab turish shart.

7. Ekspluatatsiyadagi har bir yerga ulash qurilmasi, qurilmaning sxemasi, asosiy texnik maʼlumotlari, uning holatini tekshirish maʼlumotlari, ushbu qurilma konstruksiyasiga kiritilgan taʼmirlar va oʻzgarishlar xarakteri haqida maʼlumotlar koʻrsatilgan pasportga ega boʻlishi kerak.

Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 11-noyabrdagi 712-son qaroriga 2-ILOVA

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Ushbu Qoidalar elektr energiyasi isteʼmolchilari (keyingi oʻrinlarda — isteʼmolchilar)elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish jarayonida ishlayotgan xodimlarning xavfsizligini taʼminlash, shuningdek, ishlab chiqarishdagi xavfli omillar taʼsirining oldini olish maqsadida ishlab chiqilgan.

2. Ushbu Qoidalarda quyidagi tushunchalar va atamalardan foydalanilgan:

elektr uzatish havo liniyasi (keyingi oʻrinlarda — HL) — simlari yer ustida izolyator va tayanchlar yordamida koʻtarilib turadigan elektr uzatish liniyasi;

elektr xavfsizligi boʻyicha guruh — xodimning elektr qurilmalarida ishlarni xavfsiz bajarish uchun tayyorgarlik saviyasini belgilovchi malaka darajasi. Xavfsizlik texnikasi qoidalari boʻyicha bilimlari hajmi va ish tajribasiga qarab, elektr xavfsizligi boʻyicha guruhlar I, II, III, IV va V guruhlarga boʻlinadi. Xodimlarga malaka guruhini berish uchun qoʻyiladigan talablar mazkur Qoidalarga 1-ilovada belgilab berilgan;

kommutatsiya apparati — elektr zanjirining kommutatsiyasi va tok oʻtkazish uchun moʻljallangan elektr apparat (oʻchirgich, yuklama oʻchirgichi, boʻlgich, ajratkich, avtomat, rubilnik, paketli oʻchirgich va boshqalar);

mexanik qulf — kalit, olinadigan dastak va boshqalar bilan qulflanadigan qulf;

ish joyini tayyorlash — ish joyida ishning xavfsiz oʻtkazilishini taʼminlash boʻyicha texnik tadbirlarni bajarish;

ulanma — elektrostansiya, podstansiya va boshqalar chegarasida joylashgan, taqsimlovchi qurilma(keyingi oʻrinlarda — TQ), generator, shchitlar, yigʻmalar shinalariga ulangan, kuchlanishi, nomi va maqsadi bir boʻlgan elektr zanjir (uskuna va shinalar). Bitta kuch transformatorining (choʻlgʻamlar sonidan qatʼiy nazar), ikki tezlikli bitta elektrodvigatelning har xil kuchlanishli elektr zanjirlari bitta ulanma hisoblanadi. Koʻp burchakli, bir yarim va boshqa burchakli sxemalarda liniyani, transformatorni TQga bevosita ulaydigan barcha kommutatsion apparatlar va shinalar ushbu liniya yoki transformator ulanmasiga tegishli;

ish joyi — xodimlar ishlarni bajarishi uchun ijozat beriladigan elektr qurilmasining qismi;

tok uzatuvchi qism — normal holatda kuchlanish ostida boʻladigan elektr qurilmasining qismi;

tok oʻtkazmaydigan qism — elektr qurilmasining ishniavariya rejimlarida kuchlanish ostida boʻlishi mumkin boʻlgan qismi, masalan, elektr mashina korpusi;

elektr qurilmasi — elektr energiyasini ishlab chiqarish yoki energiyani boshqa turga aylantirish, uzatish, taqsimlash yoki isteʼmol qilish uchun moʻljallangan oʻzaro bogʻlangan uskunalar va inshootlar majmuasi;

ishlab turgan elektr qurilmasi — kuchlanish ostida boʻlgan yoki kommutatsion apparatlarni ulash bilan kuchlanish berilishi mumkin boʻlgan elektr qurilmasi yoki uning qismi.

3. Mazkur Qoidalarning talablari — mulkchilik shaklidan va idoraviy mansubligidan qatʼiy nazar, barcha elektr energiyasi isteʼmolchilari (axolidan tashqari), shuningdek, isteʼmolchilar elektr qurilmalarida taʼmirlash, qurilish-montaj, sozlash va sinash ishlarini amalga oshiruvchi tashkilotlar uchun majburiy hisoblanadi. Ulardan chetga chiqishga yoʻl qoʻyilmaydi. Har bir xodim, agar Qoidalarning talablari buzilishini oʻzi bartaraf qilish chorasini koʻra olmasa, darhol oʻzining bevosita rahbariga, agar u boʻlmasa, yuqori turuvchi rahbarlarga aniqlangan, inson hayoti uchun xavfli boʻlgan barcha Qoidalar buzilishlari, shuningdek, uskunalarning va ish jarayonida ishlatilayotgan mashina, mexanizmlar, asbob-uskunalar hamda himoya vositalarining nosozligi haqida xabar berishi shart.

Maʼmuriy-texnik xodimlar mahalliy sharoitlardan kelib chiqqan holda, ishlarning xavfsizligini oshiruvchi qoʻshimcha chora-tadbirlarni koʻzda tutishlari lozim. Ushbu chora-tadbirlar mazkur Qoidalarga zid boʻlmasligi kerak.

4. Mazkur Qoidalar isteʼmolchilarning ishlab turgan elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qiluvchi, ularda tezkor almashlab ulash ishlarini amalga oshiruvchi, taʼmirlash, montaj, sozlash yoki sinash ishlarini bajaruvchi va tashkil etuvchi xodimlarga taalluqlidir.

5. Ishlab turgan elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatish, ularda tezkor almashlab-ulashni oʻtkazish, taʼmirlash, montaj qilish yoki sozlash ishlari va sinovlarni tashkil etish hamda bajarish mazkur Qoidalarga 1-ilovaga muvofiq elektr xavfsizligi boʻyicha tegishli guruhga ega boʻlgan, maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan elektrotexnik xodimlar tomonidan amalga oshiriladi.

Har bir korxonada mazkur Qoidalar elektrotexnik xodimlar tomonidan bajarilishi uchun javobgarlik oʻrnatilgan tartibda ushbu korxona rahbariyati yoki yuqori tashkiloti tomonidan tasdiqlangan lavozim yoʻriqnomalari va nizomlari bilan belgilab beriladi.

6. Har bir xodimning bilimlar sinovi Energetika ishlab chiqarish korxonalarida xodimlar bilan ishlash toʻgʻrisidagi nizomda belgilangan tartibda oʻtkaziladi va rasmiylashtiriladi. Bilimlar sinovining natijalari mazkur Qoidalarga 3-ilovada oʻrnatilgan shakldagi jurnalga kiritiladi.

Bilimlar sinovidan muvaffaqiyatli oʻtgan har bir xodimga bilimlar sinovidan oʻtganligi, elektr xavfsizligi boʻyicha (II — V) guruh berilganligi haqida mazkur Qoidalarga 4-ilovada oʻrnatilgan shakldagi guvohnoma beriladi.

Guvohnoma u yoki bu elektr qurilmalari tezkor, taʼmirlovchi, tezkor taʼmirlovchi huquqiga ega boʻlgan maʼmuriy-texnik xodim sifatida; tezkor, taʼmirlovchi, tezkortaʼmirlovchi, shuningdek, elektr xavfsizligi boʻyicha II va undan yuqori guruhga ega boʻlgan elektrotexnik xodim sifatida xizmat koʻrsatish huquqini beradi.

Agar bilimlar sinovidan oʻtayotgan xodim bir vaqtning oʻzida maxsus ishlarni bajarish boʻyicha bilim sinovidan ham oʻtgan boʻlsa, bu haqida bilim sinovidan oʻtish jurnalida hamda guvohnomaning “ Maxsus ishlarni olib borish huquqi” ustunida yozib qoʻyiladi.

Elektr qurilmalarini nazarot qiluvchi xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandislar, elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs oʻtadigan komissiyada elektr xavfsizligi boʻyicha IV guruh hajmida bilimlar sinovidan oʻtishlari kerak. Bunda ularga ushbu korxonani elektr qurilmalarini nazorat qilish huquqini beruvchi, mazkur Qoidalarga 5-ilovada oʻrnatilgan shakldagi guvohnoma beriladi.

Ushbu Qoidalar, Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari (keyingi oʻrinlarda — TEQQ) va yoʻriqnomalar boʻyicha bilimlar sinovidan oʻtmagan xavfsizlik texnikasi boʻyicha muhandislarga elektrotexnik xodimlarga hech qanday koʻrsatma berishga ruxsat etilmaydi.

7. Noelektrotexnik xodimlarga elektr xavfsizligi boʻyicha I guruh xizmat koʻrsatilayotgan qurilmada xavfsiz ishlash usullari boʻyicha har yillik bilim sinovidan oʻtgandan soʻng korxona, tashkilot, sex va uchastkaning elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan yoki uning yozma koʻrsatmasi boʻyicha elektr xavfsizligi boʻyicha III guruhdan past boʻlmagan shaxs tomonidan beriladi. I guruhni berilganligi mazkur Qoidalarga 2-ilovada oʻrnatilgan shakldagi maxsus jurnalda tekshiruvchi va tekshiriluvchining imzolari bilan rasmiylashtiriladi.

Ish jarayonida I guruh xodimlari xar yilgi bilim sinovidan tashqari, belgilangan tartibda davriy yoʻriqlaroladi.

8. Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qiluvchi elektrotexnik xodimlarga qoʻyiladigan umumiy talablar TEQQda bayon etilgan.

9. Mazkur Qoidalarga muvofiq qoʻllaniladigan himoya vositalari amaldagi Elektr qurilmalarida foydalaniladigan himoya vositalarini qoʻllash va sinash qoidalari talablarini qanoatlantirishi lozim.

10. Odamlar bilan baxtsiz hodisalar roʻy berganda, jarohatlanganni elektr toki taʼsiridan qutqarish uchun oldindan ruxsat olmasdan turib, darhol kuchlanishni olishni amalga oshirish zarur.

11. Mazkur Qoidalarning talablariga zid boʻlgan farmoyish va topshiriqlarni bajarish man etiladi.

2-bob. Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda asosiy xavfsizlik talablari

1-§. Tezkor xizmat koʻrsatish va ishlarni bajarish Tezkor xizmat koʻrsatish

12. Elektr qurilmalariga tezkor xizmat koʻrsatish ushbu elektr qurilmalari yoki elektr qurilmalari guruhi biriktirilgan mahalliy tezkor yoki tezkor taʼmirlovchi xodimlar tomonidan amalga oshirilishi mumkin.

Doimiy tezkor xodimlarsiz eksplutatsiya qilinadigan elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatuvchi tezkor taʼmirlash xodimlardan boʻlgan shaxslarga mazkur Qoidalar va TEQQga muvofiq elektr qurilmalarini koʻrikdan oʻtkazish, tezkor almashlab ulash, ish joyini tayyorlash va brigadalarga ishga ijozat berishda tezkor xodimning barcha huquq va majburiyatlari beriladi.

Tezkor xizmat koʻrsatish turi — smenadagi yoki elektr qurilmasidagi tezkor xodimlardan boʻlgan shaxslarning soni elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan korxona maʼmuriyati bilan kelishilgan holda belgilanadi va mahalliy yoʻriqnomalarda koʻrsatib qoʻyiladi.

13. Elektr qurilmalariga tezkor xizmat koʻrsatish uchun ruxsat tezkor sxemalarni, lavozim va eksplutatsiya qilish yoʻriqnomalarini hamda uskunalarning oʻziga xos xususiyatlarini biladigan va ushbu Qoidalarning koʻrsatmalariga muvofiq belgilangan tartibda oʻqitilgan hamda bilimlar sinovidan oʻtgan shaxslarga beriladi.

14. Elektr qurilmalariga biriktirilgan va ularga xizmat koʻrsatuvchi brigada yoki smenadagi katta xodimlar hamda elektr qurilmasiga yakka xizmat koʻrsatuvchi tezkor xodimlardan boʻlgan shaxslar kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan qurilmalarda elektr xavfsizligi boʻyicha IV dan, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan qurilmalarda esa III dan past boʻlmagan guruhga ega boʻlishi shart.

15. Tezkor xodim korxonaning (tashkilotning) yoki uning tarkibiy boʻlinmasining elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan ish jadvali boʻyicha ishlashi kerak. Zarur boʻlganda,ish jadvalini tasdiqlagan shaxsning ruxsati bilan bir navbatchini boshqasiga almashtirish mumkin.

Tezkor xodimlardan boʻlgan shaxs navbatchilikka kelib, oʻzidan oldingi navbatchidan smenani qabul qilib olishi, ish tugallanganidan soʻng esa smenani ish jadvaliga muvofiq oʻzidan keyingi navbatchiga topshirishi kerak.

Smenani topshirmasdan turib navbatchilikdan ketish taqiqlanadi. Alohida hollarda, tezkor xodimlar jumlasidan boʻlgan yuqori turuvchi shaxsning ruxsati bilan ish joyidan ketish mumkin.

16. Tezkor xodim smenani qabul qilishda quyidagilarga majbur:

a) oʻz uchastkasidagi uskunalarning holati va ishlash rejimini sxema boʻyicha yoʻriqnomada belgilangan hajmda shaxsan koʻrikdan oʻtkazish yoʻli bilan tanishib chiqishga;

b) navbatchilikni topshirayotgan xodimdan avariya yoki nosozlikning oldini olish maqsadida eʼtibor bilan kuzatish zarur boʻlgan uskunalar, shuningdek, zaxiradagi yoki taʼmirdagi uskunalar haqida maʼlumot olishga;

v) asbob-uskunalar, materiallar, xonalarning kalitlari, himoya vositalari, tezkor hujjat va yoʻriqnomalarni tekshirib qabul qilib olishga;

g) oʻzining oldingi navbatchiligidan boshlab oʻtgan vaqt ichidagi barcha yozuv va koʻrsatmalar bilan tanishib chiqishga;

d) smena qabul qilinganligini jurnalda, qaydnomada yozuv bilan, shuningdek, tezkor sxemada smenani qabul qiluvchi va topshiruvchining imzosibilan rasmiylashtirishga;

e) navbatchilikka kirgani va smenani qabul qilish vaqtida koʻrgan nosozlik va kamchiliklar haqida smena boʻyicha katta xodimga maʼlum qilishga.

17. Avariyani bartaraf etish, almashlab ulash yoki uskunani oʻchirish va ulash ishlarini bajarish vaqtida smenani topshirish hamda qabul qilish taqiqlanadi.

Avariyani bartaraf etish vaqti uzoq muddatga choʻzilib ketgan taqdirda, smenani topshirish maʼmuriyatning ruxsati bilan amalga oshiriladi.

18. Uskunalar ifloslangan hamda xizmat koʻrsatilayotgan hudud va ish joyi tozalanmagan hollarda smenani topshirish va qabul qilish taqiqlanadi.

Uskuna nosoz boʻlganda yoki u normal boʻlmagan rejimda ishlayotgan hollarda, faqat mazkur qurilma uchun javobgar shaxsdan yoki undan yuqori turuvchi shaxsdan ruxsat olib smenani topshirish va qabul qilish mumkin. Bu haqda tezkor jurnalga belgi qoʻyiladi.

19. Tezkor xodim hisoblanadigan shaxs oʻz navbatchiligi davrida unga topshirilgan uchastkadagi barcha uskunalarning avariyasiz ishlashi va ularga toʻgʻri xizmat koʻrsatilishi uchun javobgardir.

20. Tezkor xodimlar hisoblanadigan smena boʻyicha katta xodim yakka oʻzi yoki uchastka, sex, korxona (tashkilot) maʼmuriyati bilan birgalikda energiya tizimi dispetcherining oʻrnatilgan tartibda tasdiqlangan va shartnomada nazarda tutilgan “Yuklamani cheklash va pasaytirish jadvallari” asosida elektr yuklamalarini pasaytirish, elektr energiyasi isteʼmoli sarfini kamaytirish toʻgʻrisidagi talablarini bajarishi shart. Shuningdek, tranzit va taʼminlovchi elektr uzatish liniyalarini almashlab ulash haqidagi va energiya taʼminoti tashkilotida avariya holatlarida alohida liniyalarni oʻchirib qoʻyish toʻgʻrisidagi energiya tizimi dispetcherining talablarini bajarishi shart.

21. Tezkor xodim hisoblanadigan smena boʻyicha katta xodim korxonani taʼminlovchi bir yoki bir necha elektr uzatish liniyasining oʻchishiga olib kelgan avariyalar haqida energiya tizimi dispetcherini zudlik bilan xabardor etishi shart.

Energiya tizimi bilan tezkor muloqot olib borish huquqiga ega boʻlgan shaxslarning roʻyxatini elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs belgilashi va uni har yili elektr tarmoqlari korxonasining tegishli tezkor xizmatiga taqdim etishi kerak.

22. Elektr uskunasining ishlash rejimi buzilgan, shikastlangan yoki avriya boʻlgan holatlarda tezkor xodim mustaqil ravishda va zudlik bilan oʻz qoʻl ostidagi xodimlar yordamida maʼqul ish rejimini tiklashi hamda bu haqda bevosita smena boʻyicha katta xodimga yoki elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsga xabar berishi shart.

Avariyani bartaraf etish paytida tezkor xodim notoʻgʻri harakat qilganda, yuqori turuvchi shaxs tezkor jurnalga yozgan holda,navbatchini ishdan chetlashtirishga qadar aralashishi va avariyani bartaraf etish boʻyicha keyingi ishlar boʻyicha javobgarlik va rahbarlikni oʻz zimmasiga olishi zarur.

23. Tezkor xodim oʻziga biriktirilgan uchastkaning ishlab chiqarish xonalarini va uskunalarini aylanib chiqishi va koʻrikdan oʻtkazishi shart.

Quyidagilar elektr qurilmalarini yakka oʻzi koʻrikdan oʻtkazishi mumkin:

a) maʼmuriy-texnik xodim hisoblanadigan elektr xavfsizligi boʻyicha V guruhga ega boʻlgan shaxs kuchlanishi 1000 V dan yuqori qurilmalarda va IV guruhga ega boʻlgan shaxs kuchlanishi 1000 V gacha qurilmalarda;

b) mazkur elektr qurilmasiga xizmat koʻrsatuvchi tezkor xodim hisoblangan elektr xavfsizligi boʻyicha guruhi III dan past boʻlmagan shaxs.

Yakka oʻzi koʻrikdan oʻtkazish huquqi berilgan maʼmuriy-texnik xodimlar hisoblangan shaxslarning roʻyxati elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsning farmoyishi bilan belgilanadi.

24. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan TQni, shchitlarni, shinali oʻtkazgichlarni, yigʻmalarni koʻrikdan oʻtkazishda biron-bir ishlarni bajarish, shu jumladan ogohlantiruvchi plakatlar va toʻsiqlarni olish, ularning ichkarisiga kirish, tok oʻtkazuvchi qismlarga tegish hamda ularni artish yoki tozalash, aniqlangan nosozliklarni bartaraf etish man etiladi.

25. Ishlab chiqarish elektr uskunalariga (elektr dvigatellari, elektr pechlari va boshqalar) hamda kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan turli texnologik uskunalarning elektrotexnik qismlariga xizmat koʻrsatuvchi tezkor xodimlar hisoblangan shaxslarga koʻrikdan oʻtkazish uchun shchitlar, ishga tushirish qurilmalari va boshqaruv pultlarining eshiklarini yakka oʻzi ochishiga ruxsat beriladi.

26. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarini yakka tartibda koʻrikdan oʻtkazishda: toʻsiqlar orqasiga oʻtish, TQlarning kamerasiga kirish, biron-bir ishlarni bajarish taqiqlanadi. Kameralarni faqat toʻsiq oldidan yoki ostonadan turib koʻrikdan oʻtkazish mumkin.

Yopiq taqsimlovchi qurilmalar (keyingi oʻrinlarda — YOTQ) kameralarini zarur boʻlganda, faqat elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan xodimga izolyatorning pastki flanetsidan polgacha boʻlgan oʻtish masofasi 2 metrdan kam boʻlmagan hollarda, toʻsilmagan tok oʻtkazuvchi qismlargacha: kuchlanish 10 kV gacha boʻlganda — 2,5 metrdan, kuchlanish 35 kV gacha boʻlganda — 2,75 metrdan va kuchlanish 220 kV gacha boʻlganda — 4,2 metrdan kam boʻlmagan toʻsiq ortiga oʻtib, koʻrikdan oʻtkazishga ruxsat beriladi. Bunday yacheykalar va kameralarning roʻyxati elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsning farmoyishi bilan belgilanadi. Masofa koʻrsatilgandan kam boʻlgan taqdirda, toʻsiq ortiga oʻtish uchun faqat mazkur Qoidalarga 7-ilovadagi 1-jadval talablariga rioya etilgan holda, kamida III guruhga ega boʻlgan ikkinchi shaxs ishtirokida amalga oshirilishiga ruxsat etiladi.

27. Doimiy navbatchi xodimlari boʻlmagan elektr qurilmalarini koʻrikdan oʻtkazish, nosozliklarni aniqlash va bartaraf etish markazlashtirilgan tartibda obyekt boʻyicha nazoratni va ishlarni amalga oshiruvchi xodimlar tomonidan bajariladi. Uning davriyligi mahalliy sharoitlarga qarab, elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan belgilanadi. Koʻrikdan oʻtkazish natijalari tezkor jurnalda qayd etiladi.

28. Mazkur elektr qurilmasiga xizmat koʻrsatmaydigan xodimlar tomonidan qurilmani koʻrikdan oʻtkazishlariga korxona (tashkilot), sex, uchastkani elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsning ruxsati bilan ijozat berishdan oldin jurnalga yozib qoʻygan holda ruxsat etiladi.

29. Elektr qurilmalari xonalarining (shchitlar, yigʻmalar va boshqalar) eshiklari doimo qulflangan boʻlishi kerak.

Har bir elektr qurilmalari xonasi uchun kamida 2 toʻplam kalit boʻlishi kerak. Ulardan bittasi zaxira toʻplami boʻlib hisoblanadi. Kalitlar raqamlangan boʻlishi lozim. TQlar xonalarining kalitlari yacheykalarva kameralarning eshiklariga toʻgʻri kelmasligi shart.

30. Kalitlar tezkor xodimlar hisobida turishi zarur. Doimiy tezkor xodimlari boʻlmagan elektr qurilmalarida kalitlar boshqaruv punktida tezkor xodimlar hisoblangan smena boʻyicha katta xodimda boʻlishi kerak.

Kalitlar tilxat asosida:

a) yakka oʻzi koʻrikdan oʻtkazishga ruxsat berilgan xodimlarga — koʻrikdan oʻtkazish vaqtiga, tezkor taʼmirlovchi, shu jumladan smenada ishtirok etmayotgan shaxslarga — elektr xonalarida ishlarni bajarayotgan vaqtga;

b) naryad yoki farmoyish boʻyicha ishlar bajarilganda,javobgar rahbar, ish bajaruvchi yoki kuzatuvchiga ish bajarilayotgan vaqtda berilishi lozim.

Kalitlar har kuni ishga ijozat berishni rasmiylashtirish paytida berilishi va ishlar tamomlanganidan soʻng naryad bilan birgalikda qaytarilishi shart.

Doimiy tezkor xodimlari boʻlmagan elektr qurilmalarida ish bajarilganda kalitlar ish toʻliq tamomlangan kunning ertasidan kechiktirmay topshirilishi shart. Kalitlarning berilishi va qabul qilib olinishi ixtiyoriy shakldagi jurnalda yoki tezkor jurnalda hisobga olinishi zarur.

Jurnal betlari raqamlangan, varaqlari ip bilan tikilib, korxonaning muhri bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak.

31. Elektr xonalariga kirish uchun shaxsiy kalitlarga ega boʻlish faqat tezkor xodimlardan hisoblangan shaxsga smenani telefon orqali qabul qiluvchi va topshiruvchiga ruxsat etiladi.

Ishlarni bajarish

32. Elektr qurilmalaridagi ishlar xavfsizlik choralariga qarab quyidagilarga boʻlinadi:

kuchlanish olinib bajariladigan ishlar;

kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajariladigan ishlar;

kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajariladigan ishlar.

Kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida ishlar bir vaqtda bajariladigan boʻlsa, ishlarning toifasi kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalariga nisbatan belgilanadi.

33. Kuchlanish olinib, bajariladigan ishlar jumlasiga elektr qurilmasining (yoki uning qismining) tok oʻtkazuvchi qismidan kuchlanish olinib bajariladigan ishlar kiritiladi.

34. Kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajariladigan ishlar jumlasiga bevosita ushbu qismlarda hamda ularning yaqinida bajariladigan ishlar kiradi.

Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida, hamda kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr uzatish havo liniyalarida (keyingi oʻrinlarda — HL) bunday ishlar jumlasiga, tok oʻtkazuvchi qismlardan mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvalida koʻrsatilgan masofadan kam masofada bajariladigan ishlar kiradi.

Kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida ishlarni kamida ikki kishi bajarishi, ulardan biri ish bajaruvchi — elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga, qolganlari — kamida III guruhga ega boʻlishi kerak.

35. Kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajariladigan ishlarga ish bajarayotgan odamlar hamda ular ishlatayotgan asbob va taʼmirlash jihozlarini tok oʻtkazuvchi qismlardan mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvalida koʻrsatilgandan kam masofaga bexosdan yaqinlashish ehtimoli boʻlmagan hamda bunday yaqinlashishning oldini olish uchun tashkiliy yoki texnik tadbirlarni (masalan, uzluksiz nazorat qilish) qoʻllash zarurati boʻlmagan hollardagi ishlar kiradi.

36. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida tok oʻtkazuvchi qismlardan kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajariladigan ishlar odamni tok oʻtkazuvchi qismlardan yoki yerdan izolyatsiya qilish uchun himoya vositalaridan foydalangan holda bajarilishi shart. Odamni yerdan izolyatsiyalab bajariladigan ishlar zarur xavfsizlik choralari koʻzda tutilgan maxsus yoʻriqnomalar yoki texnologik kartalarga muvofiq bajarilishi kerak.

37. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlar va ularning yaqinida bajariladigan ishlarda quyidagilar zarur:

bexosdan tegib ketish mumkin boʻlgan, kuchlanish ostida turgan ish joyi yaqinida joylashgan boshqa tok oʻtkazuvchi qismlar toʻsib qoʻyilishi;

ishlar dielektrik kalishlarda yoki izolyatsiyalovchi taglikdan turib yoxud dielektrik gilamchada turib bajarilishi;

dastaklari izolyatsiyalangan asboblardan foydalanish (bundan tashqari otvertkaning oʻzagi izolyatsiyalangan boʻlishi shart). Bunday asboblar boʻlmagan taqdirda, dielektrik qoʻlqoplardan foydalanish zarur.

38. Kuchlanish olinmasdan, izolyatsiyalovchi himoya vositalari yordamida tok oʻtkazuvchi qismlarda ishlar amalga oshirilganda quyidagilar shart:

himoya vositalari dastaklarining izolyatsiyalovchi qismini cheklaydigan xalqasiga qadar ushlash;

himoya vositalarining izolyatsiyalovchi qismini shunday joylashtirish kerakki, bunda tok oʻtkazuvchi qismlarning ikki fazasi orasida izolyatsiya yuzasi boʻylab tutashish yoki yerga ulanish xavfi paydo boʻlmasligi;

faqat izolyatsiyalovchi qismi quruq va toza boʻlgan, lak bilan qoplangan yuzasi shikastlanmagan hamda oʻz vaqtida sinovdan oʻtgan himoya vositalaridan foydalanish.

Himoya vositalarining lak bilan qoplamasi buzilganligi yoki izolyatsiyalovchi qismlarida boshqa nosozliklar hamda oʻz vaqtida sinovdan oʻtkazilmaganligi aniqlangan taqdirda, ulardan foydalanish zudlik bilan toʻxtatilishi kerak.

39. Elektr himoya vositalaridan (izolyatsiyalovchi shtanga va qisqich, elektr oʻlchov qisqichi, kuchlanish koʻrsatkichlari) foydalanib ishlar bajarilganda, odamni tok oʻtkazuvchi qismlarga ushbu vositalarning himoyalovchi qismi uzunligida belgilangan masofagacha yaqinlashishiga ruxsat etiladi.

40. Kuchlanish ostidagi elektr qurilmasining izolyatorlariga elektr himoya vositalarini qoʻllamasdan tegish taqiqlanadi.

41. Elektr qurilmalarida egilib ishlash man etiladi. Agar tik turganda tok oʻtkazuvchi qismlargacha boʻlgan masofa mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvali 2-ustunida koʻrsatilgandan kam boʻlsa.

Toʻsilmagan tok oʻtkazuvchi qismlarning oldida ishlarni bajarishda, ushbu qismlar orqa tomonda yoki ikki yon tarafda boʻlib qoladigan holatda boʻlish taqiqlanadi.

42. Ayrim qismlari toʻsilmagan va bexosdan tegib ketish ehtimoli boʻlgan TQlarga uzun jismlarni (quvur, narvon va boshqalar) olib kirish va ular bilan bajariladigan ishlar ikki shaxs ishtirokida, alohida ehtiyotkorlik bilan ish bajaruvchining doimiy kuzatuvi ostida amalga oshirilishi kerak.

Taʼmirlash ishlari uchun qoʻllaniladigan narvon va hovozalar davlat standartlari yoki ular uchun texnik shartlar asosida yasalgan boʻlishi shart. Tekis yuzalarda oʻrnatiladigan narvonning asosi rezina bilan qoplanishi, yerga oʻrnatiladigan narvonning asoslarida esa oʻtkir metall uchlar boʻlishi kerak. Narvonning yuqori uchlari mustahkam tayanchga ishonchli tayanib turishi kerak. Agar narvon simga tayanishi zarur boʻlsa, unda narvon yuqori qismida ilgak bilan taʼminlangan boʻlishi shart. Bogʻlangan narvonlarni qoʻllash taqiqlanadi.

Tirama narvonlar kran osti balkalarga, metall konstruksiyalarning elementlariga va boshqalarga oʻrnatilganda, ularning pastki va yuqori qismlari konstruksiyalarga ishonchli mahkamlanishi kerak.

Elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatishda, shuningdek, ularni taʼmirlashda metall narvonlarni qoʻllash taqiqlanadi.

Narvon bilan bajariladigan ishlarni ikki kishi bajarishi va ularning biri pastda turishi shart.

Yashik va boshqa begona narsalar ustida turib ishlash man etiladi.

43. Ochiq taqsimlash qurilmalari (keyingi oʻrinlarda — OTQ) hududida joylashgan elektr uzatish havo liniyasining oxirgi tayanchlarida bajariladigan ishlar mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 7-bobi talablariga muvofiq bajarilishi kerak.

OTQga kirishdan oldin liniyani taʼmirlovchi xodimlarga tezkor xodimlar hisoblangan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan shaxs tomonidan yoʻl-yoʻriq berilishi va ish joyiga kuzatib qoʻyilishi lozim. Ish tugatilganidan soʻng yoki tanaffus vaqtida xodimlarni OTQdan ish bajaruvchining kuzatuvi ostida chiqishiga ruxsat etiladi.

44. OTQda va HLning tayanchlari oraligʻidagi kesishish joylarida kuchlanish ostida boʻlgan simlardan pastda joylashgan troslarni, simlarni va ularga tegishli boʻlgan izolyator va armaturalarni almashtirishda, almashtirilayotgan tros, sim ustidan sintetik yoki oʻsimlik tolasidan yasalgan arqon tashlanishi kerak. Arqonlar ikki joydan — kesishgan joyning ikkala tarafidan tashlanib, uchlari konstruksiyalar va langarlarga mahkamlanishi zarur.

Simni (trosni) koʻtarish sekin-asta va ravon amalga oshirilishi kerak.

Kuchlanish ostida turgan simlardan yuqorida joylashgan simlar, troslar va ularga tegishli boʻlgan izolyatorlar, armaturalardagi ishlarni bajarishga simlarning pastga tushishining oldini olish, hamda ilashgan kuchlanishdan himoyalash choralari koʻzda tutilgan, korxonaning bosh muhandisi tasdiqlagan ishlarni bajarish loyihasi boʻlishi sharti bilangina yoʻl qoʻyilishi mumkin. Bunday ishlarda kesishayotgan simlardan kuchlanishni olmay, simlar va troslarni almashtirish taqiqlanadi.

45. Ilashgan kuchlanish zonasidagi HLdagi ishlar, tayanchdan yerga qadar tushirilgan simga (trosga) tegish bilan bogʻliq boʻlsa, bunday ishlarni elektr himoya vositalarini (shtanga, qoʻlqop) qoʻllab yoki potensiallarni tenglashtirish uchun ushbu sim (tros) oʻtkazgich bilan ulangan metall maydonchadan turib bajarish zarur. Ishlarni yerdan turib, elektr himoya vositalarini va metall maydonchani qoʻllamasdan, simni (trosni) har bir tegish joyining bevosita yaqinida, ammo ishlayotgan odamlardan 3 metrdan uzoq boʻlmagan masofada yerga ulash sharti bilan bajarishga ruxsat etiladi.

46. Momaqaldiroq yaqinlashayotganda HL va OTQda barcha ishlar, YOTQda esa havo liniyalariga bevosita ulangan kommutatsiya apparatlari va ularning kirishlaridagi ishlar toʻxtatilishi shart.

Tuman va yomgʻir vaqtida izolyatsiyalovchi himoya vositalarini qoʻllashni talab qiladigan ishlarni bajarish taqiqlanadi.

47. Yerga tutashuv aniqlangan taqdirda, tutashuv joyiga yopiq TQlarda 4 metrdan, ochiq TQlarda 8 metrdan kam masofaga yaqinlashish taqiqlanadi.

Ushbu joyga koʻrsatilgan masofadan kamroq masofaga yaqinlashishga,faqat yerga tutashuvni bartaraf etish uchun kommutatsiya apparatida oʻchirish-ulash ishlarini bajarish uchun, shuningdek, jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordam koʻrsatish zarurati boʻlganda ruxsat etiladi.

Bunday holatlarda asosiy elektr himoya vositalari bilan birga qoʻshimcha elektr himoya vositalaridan ham foydalanish zarur.

48. Xodimlar elektr qurilmalardan olingan kuchlanish ogohlantirishsiz qayta berilishi mumkinligini har doim yodlarida tutishlari shart.

49. Saqlagichlarni olish va oʻrnatish odatda kuchlanish olinib bajariladi. Saqlagichlarni kuchlanish ostida, ammo yuklamasiz olish va oʻrnatish sxemasida kommutatsiya apparatlari boʻlmagan ulanmalarda amalga oshirilishi mumkin. 1000 V gacha kuchlanishli shchitlar va yigʻmalarda ulanmaning saqlagichlari vertikal boʻyicha, birini ustida boshqasi joylashtirilgan (fazalar vertikal joylashtirilganda) hamda kommutatsiya apparatlari boʻlmagan sxemalarda, saqlagichlarni yuklama ostida olish va oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi. Bunda koʻzni himoya qilish vositalari oʻrniga yuzni himoya qilish vositalarini qoʻllash tavsiya etiladi.

Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida yopiq turdagi saqlagichlarni va kuchlanish transformatorlari saqlagichlarini kuchlanish hamda yuklama ostida olish va oʻrnatishga ruxsat etiladi.

50. Saqlagichlarni kuchlanish ostida olish va oʻrnatishda quyidagilardan:

kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida izolyatsiyalovchi qisqich (shtanga), dielektrik qoʻlqop va himoya koʻzoynagidan (niqobdan);

kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida izolyatsiyalovchi ombirlar yoki dielektrik qoʻlqoplar, ochiq eruvchan oʻrnatma boʻlgan taqdirda esa, ularga qoʻshimcha himoya koʻzoynagidan (niqobdan) foydalanish shart.

2-§. Ishlarning xavfsiz bajarilishini taʼminlovchi tashkiliy chora-tadbirlar

51. Elektr qurilmalaridagi ishlarning xavfsizligini taʼminlovchi tashkiliy chora-tadbirlarga quyidagilar kiradi:

a) ishlarni naryad-ijozat (keyingi oʻrinlarda matnda naryad deb yuritiladi), farmoyish yoki joriy ekspluatatsiya tartibida bajariladigan ishlar roʻyxati orqali rasmiylashtirish;

b) ishga ijozat berish;

v) ish jarayonida nazorat olib borish;

g) ishdagi tanaffusni, boshqa ish joyiga oʻtkazishni, ish tugatilganligini rasmiylashtirish.

Naryad, farmoyish va joriy ekspluatatsiya

52. Elektr qurilmalarida bajariladigan ishlar naryad, farmoyish va joriy ekspluatatsiya tartibida bajariladi.

53. Naryad — bu belgilangan shakldagi maxsus blankada rasmiylashtirilgan hamda ish mazmuni va joyini, uni boshlash va tamomlash vaqtini, xavfsiz bajarilish shartlarini, brigada tarkibini, xavfsiz bajarilishi uchun javobgar shaxslarni va boshqalarni belgilab beruvchi topshiriqdir. Naryad shakli mazkur Qoidalarga 6-ilovada keltirilgan.

54. Naryad boʻyicha elektr qurilmalarida quyidagi ishlar bajarilishi mumkin:

a) kuchlanish olinib;

b) kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida;

v) kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajariladigan ishlar.

55. Farmoyish — bu ishning mazmunini, joyini, vaqtini, xavfsizlik choralarini (agar zarur boʻlsa) va uning bajarilishi topshirilgan shaxslarni belgilovchi topshiriq. Farmoyish bevosita yoki keyinchalik tezkor jurnalga yozish sharti bilan aloqa vositalari yordamida berilishi mumkin.

Farmoyish bir martalik xususiyatga ega va ijrochilarning ish vaqti bilan chegaralanadi.

56. Joriy ekspluatatsiya — bu tezkor (tezkor taʼmirlovchi) xodimlar tomonidan ularga biriktirilgan uchastkalarda mustaqil ravishda bir smena davomida mazkur Qoidalarning 123-bandida keltirilgan ishlarning bajarilishi.

Ishlar xavfsizligi uchun javobgar shaxslar, ularning majburiyati va huquqlari

57. Ishlarning xavfsizligi uchun quyidagi shaxslar javobgardir:

a) naryad va farmoyish beruvchi;

b) ijozat beruvchi — tezkor xodimlar jumlasidan boʻlgan javobgar shaxs;

v) ishning javobgar rahbari (keyingi oʻrinlarda — javobgar rahbar);

g) ish bajaruvchi;

d) kuzatuvchi;

e) brigada aʼzolari.

58. Naryad, farmoyishni beruvchi shaxs ish hajmini va uning bajarilishi zarurligini belgilaydi. Uni xavfsiz bajarilishi mumkinligiga javob beradi va javobgar rahbar, ish bajaruvchi yoki kuzatuvchining, shuningdek, brigada aʼzolarining yetarli malakaga ega ekanligi uchun javob beradi.

Naryad beruvchi shaxs mazkur Qoidalarda koʻzda tutilgan holatlarda naryadning “Alohida koʻrsatmalar” satrining mazmunini aniqlab berishga majbur.

Naryad va farmoyishlar berish huquqi korxonaning (tashkilotning) elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsning farmoyishi bilan vakolatlangan, elektrotexnik xodimlar hisoblangan, bunga tayinlangan shaxslarga beriladi.

Koʻrsatilgan shaxslar kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida elektr xavfsizligi boʻyicha kamida V guruhga, kuchlanishi 1000 Vgacha boʻlgan elektr qurilmalarida esa kamida IV guruhga ega boʻlishlari shart.

Roʻyxati korxonaning elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsi tomonidan belgilangan bir qator ishlarni bajarish uchun farmoyish berish huquqi, shuningdek, tezkor xodimlar hisoblangan IV dan past boʻlmagan guruhga ega shaxslarga ham beriladi.

59. Ijozat beruvchi — tezkor xodimlar hisoblangan javobgar shaxs quyidagilar uchun javobgardir:

a) ishga ijozat berish va ishlarni bajarish uchun zarur boʻlgan xavfsizlik choralarining toʻgʻri bajarilishi, ularni yetarli darajada va ish joyiga hamda uning xususiyatlariga muvofiqligi uchun;

b) jurnallarda yoki naryadlarda rasmiylashtirilgan holda ishga ijozat berishni, ish tamomlanganidan keyin ish joyini qabul qilib olishning toʻgʻriligi uchun.

Mazkur naryad, farmoyish boʻyicha ishlarni xavfsiz bajarish yoki ish joyini tayyorlash boʻyicha naryadda koʻrsatilgan choralarning yetarli ekanligi va toʻgʻriligiga shubha tugʻilgan paytda bunday tayyorgarlik toʻxtatilishi lozim.

Ijozat beruvchi kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida ishlarni bajarishda elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlganda kamida III guruhga ega boʻlishi kerak.

60. Javobgar rahbar ijozat beruvchidan ish joyini qabul qilib olayotib hamda ishga qoʻyayotib ijozat beruvchi bilan bir qatorda ishlarni bajarish uchun zarur boʻlgan xavfsizlik choralarini yetarli darajada koʻrilgani va ish joyini toʻgʻri tayyorlangani, shu jumladan naryadning “Alohida koʻrsatmalar” ustunida koʻrsatilgan choralarning yetarli ekanligi uchun javobgardir.

Javobgar rahbarning javobgar rahbar va ish bajaruvchi vazifalarini oʻrindoshlik bilan bajarishidan tashqari hollarda, naryad boʻyicha bajariladigan ishlarda bevosita ishtirok etishi taqiqlanadi.

Javobgar rahbar etib elektr xavfsizligi boʻyicha kamida V guruhga ega boʻlgan elektr texnik xodim hisoblangan shaxs tayinlanadi.

61. Javobgar rahbarni tayinlash zarurati naryad beruvchi tomonidan ishning hajmi, sharoiti va murakkabligiga qarab belgilanadi.

Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida ishlar naryad boʻyicha bajarilganida, javobgar rahbarni tayinlash talab qilinmaydi.

62. Ish bajaruvchi ijozat beruvchidan ish joyini qabul qilayotganda uni toʻgʻri tayyorlanganligi va ishni bajarish uchun zarur boʻlgan xavfsizlik choralari bajarilganligi uchun javob beradi.

Ish bajaruvchi ish bajarish jarayonida rioya qilinishi zarur boʻlgan xavfsizlik choralari toʻgʻrisida brigadaga yoʻl-yoʻriq berishga va ularning brigada aʼzolari tomonidan bajarilishini taʼminlashga majburdir.

Ish bajaruvchining oʻzi mazkur Qoidalarga rioya qiladi va oʻzining brigada aʼzolari tomonidan ularga rioya qilinishi uchun javobgar. U asbob-uskuna, takelaj va boshqa taʼmirlash jihozlari ishga yaroqli holatda ekanligini kuzatib turadi. Ish bajaruvchi, shuningdek, ish joyiga oʻrnatilgan toʻsiq, plakatlar, yerga ulagichlarning olinmasligini va oʻrni almashtirilmasligini kuzatib turishi shart.

Ish bajaruvchi kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida naryad boʻyicha ish bajarilganda, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida esa kamida III guruhga ega boʻlishi kerak.

Ish bajaruvchi farmoyish boʻyicha bajariladigan barcha elektr qurilmalaridagi ishlarda kamida III guruhga ega boʻlishi kerak. Mazkur Qoidalarning 119-bandi “b” kichik bandi va 10-ilovaning 61-bandida keltirilgan ishlar bundan istisno.

63. Kuzatuvchi, quruvchi ishchi brigadalari, turli ishchilar, takelaj ishini bajaruvchilar va elektrotexnik xodimlarga mansub boʻlmagan boshqa shaxslar elektr qurilmalarida naryad yoki farmoyish boʻyicha ishlashganida ular ustidan nazorat oʻrnatish uchun tayinlanadi.

Korxonaning elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsi tomonidan oʻta xavfli deb topilgan elektr qurilmalarida ishlar bajarilganda, bunday sharoitlardagi elektrotexnik xodimlar ustidan, shu jumladan xizmat safaridagi xodimlar ustidan kuzatuvchi tayinlanadi.

Kuzatuvchi ish joyida oʻrnatilgan yerga ulagichlar, toʻsiqlar, plakatlar, qulflash qurilmalarining mavjudligini nazorat qiladi va elektr qurilmasining elektr toki bilan jarohatlanishdan brigada aʼzolarining xavfsizligini taʼminlash uchun javob beradi.

Ish texnologiyasi bilan bogʻliq boʻlgan xavfsizlik uchun brigadaga boshchilik qilayotgan shaxs javobgardir. U, albatta, uning tarkibiga kiritilgan va doimo ish joyida boʻlishi shart.

Kuzatuvchining ish paytida brigadani nazoratsiz qoldirishi va nazoratni boshqa ishlar bilan oʻrindoshlik asosida amalga oshirishi hamda brigadani nazoratsiz qoldirishi taqiqlanadi.

Kuzatuvchi etib kamida III guruhga ega boʻlgan shaxs tayinlanadi.

64. Naryad va farmoyishlar boʻyicha bajariladigan ishlarda javobgar rahbarlar va ish bajaruvchilar hamda kuzatuvchilar etib tayinlanishi mumkin boʻlgan shaxslarning roʻyxati elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsning farmoyishi bilan belgilanadi.

65. Brigadaning har bir aʼzosi ishlarni bajarishda mazkur Qoidalarga va ishga quyilayotganda va ish jarayonida olgan yoʻriq koʻrsatmalariga hamda mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mahalliy yoʻriqnoma talablariga rioya etishi shart.

66. Korxona rahbariyatining yozma farmoyishi (buyrugʻi) bilan uning xodimlariga: naryad, farmoyish beruvchi; javobgar rahbar, ijozat beruvchi (tezkor taʼmirlovchi xodimlar hisoblangan; kuzatuvchi, shuningdek, elektr qurilmasi yakka oʻzi koʻrikdan oʻtkazish huquqini berilishi rasmiylashtirilishi lozim.

67. Bir shaxsga oʻrindoshlik yoʻli bilan quyidagi ikki shaxs vazifalarini bajarishga ruxsat beriladi:

a) naryad beruvchi;

b) javobgar rahbar;

v) ish bajaruvchi;

Ushbu shaxsning elektr xavfsizligi boʻyicha guruhi oʻrindoshlik vazifasi talab etadigan guruhdan kam boʻlmasligi kerak. Doimiy xizmat koʻrsatuvchi xodimlari boʻlmagan, kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida ishlar naryad asosida bajarilganida, tezkor-taʼmirlash xodimlar jumlasidan boʻlgan shaxslarga javobgar rahbar va ishga quyuvchi vazifalarini oʻrindoshlik asosida bajarishlariga ruxsat etiladi.

Kuchlanishi 1000Vgacha boʻlgan elektr qurilmalarida ish bajaruvchi bilan ishga quyuvchi shaxs vazifalarini yoki ijozat beruvchi bilan brigada aʼzosi vazifalarini oʻrindoshlik asosida bajarishga ruxsat beriladi.

68. HLda ish joyini tayyorlashda faqat kuchlanish borligini tekshirish va koʻchma yerga ulagichni kommutatsiya apparatlaridan foydalanmasdan oʻrnatish zarur boʻlgan hollarda,javobgar rahbar yoki taʼmirlash brigadasi tarkibidan tayinlangan ish bajaruvchi, oʻrindoshlik asosida ijozat beruvchi vazifalarini bajarishi mumkin.

Naryad berish va rasmiylashtirish tartibi

69. Ishlash uchun naryad ikki nusxada yoziladi. Ikkala nusxasini ham aniq va tushunarli yozilishiga rioya etilganda, u koʻchirgich qogʻoz (kopirka) qoʻyilib toʻldiriladi. Yozilgan yozuvni oʻchirish yoki tuzatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

70. Naryadni naryad beruvchi shaxs tomonidan javobgar rahbarga yoki ushbu obyektning tezkor xodimidan hisoblangan katta xodimga telefon orqali berilishiga ruxsat etiladi.

Bunda naryad uch nusxada toʻldiriladi: bir nusxasini naryad beruvchi shaxs toʻldiradi, ikkita nusxani esa telefon orqali qabul qilayotgan shaxs toʻldiradi.

Elektr qurilmalarida ishlar doimiy tezkor xodimlari boʻlmagan va tezkor yoki tezkor taʼmirlovchi xodim hisoblangan shaxs tomonidan ijozat beruvchi va javobgar rahbar vazifasini oʻrindoshlik asosida bajarganda naryad ikki nusxada yoziladi. Ulardan biri ish bajaruvchiga beriladi, ikkinchisi esa naryad beruvchi shaxsda qoladi.

Naryad telefon orqali berilganda, naryad beruvchi shaxs uning matnini (telefonogramma shaklida) aytib yozdiradi. Matnni qabul qilayotgan shaxs esa naryad blankasini toʻldirib, qayta tekshirib koʻradi. Bunda naryad beruvchi shaxsning imzosi oʻrniga uning familiyasi koʻrsatiladi va matnni qabul qilayotgan shaxsning imzosi bilan tasdiqlanadi.

Telefon orqali qabul qilingan naryad asosidagi ishga ijozat berish umumiy tartibda amalga oshiriladi.

71. Naryad bitta brigadali bitta ish bajaruvchiga (kuzatuvchiga) yoziladi. Ish bajaruvchining qoʻliga faqat bitta naryad beriladi.

Bitta brigada tomonidan kuchlanishni olmasdan bir nechta ulanmalarda, bir yoki xar hil TQlarda, podstansiyaning har xil xonalarida bajariladigan bir xil turdagi ishlarga navbat bilan ketma-ket bajarish uchun bitta umumiy naryad berilishi mumkin. Bir ish joyidan boshqa ish joyiga oʻtishni faqat bir TQdan boshqasiga, TQning bir qavatidan boshqa qavatiga oʻtilgan taqdirda, rasmiylashtirish talab qilinadi.

72. Bitta javobgar rahbarga bir paytda beriladigan naryadlar soni har bir alohida holatda naryad beruvchi shaxs tomonidan belgilanadi.

Naryad tezkor xodimga bevosita ish joyini tayyorlash oldidan beriladi.

Naryadni ish bajaruvchiga ishni boshlash arafasida berishga ruxsat etilmaydi.

73. Barcha tok oʻtkazuvchi qismlardan, shu jumladan, HL va kabel liniyalarining (keyingi oʻrinlarda — KL) ning chiqishlaridan kuchlanish olingan va qoʻshni elektr qurilmalariga kirish yopiq (1000 V gacha boʻlgan yigʻma va shchitlar kuchlanish ostida qolishi mumkin) boʻlsa, elektr qurilmasining barcha ulanmalarida bir vaqtning oʻzida ishlash uchun bitta naryad berilishiga ruxsat etiladi.

74. Ish joyi kengaytirilgan yoki ish joylarining soni oʻzgargan taqdirda, yangi naryad berilishi lozim.

75. Brigada tarkibini naryad beruvchi shaxs belgilaydi.

76. Brigada aʼzolarining soni va malakasi boʻyicha tarkibi hamda ish bajaruvchining (kuzatuvchi)malakasi, ish bajaruvchining (kuzatuvchi)brigada aʼzolari ustidan yetarlicha nazoratni taʼminlash imkonidan kelib chiqib, ishlarni bajarish sharoitini hisobga olgan holda belgilanadi.

77. Naryad muddatini naryad beruvchi yoki ushbu elektr qurilmasida ishlashga naryad berish huquqiga ega boʻlgan boshqa xizmatchi uzaytirishi mumkin.

Naryad muddatini uzaytirish toʻgʻrisidagi ruxsatnomani ijozat beruvchiga, javobgar rahbarga yoki ish bajaruvchiga telefon, radio yoki kuryer orqali berilishi mumkin. Bunday hollarda ushbu xodim oʻz imzosi bilan naryad muddatini uzaytirgan xizmatchining ismi va familiyasini yozib koʻrsatadi.

78. Naryadlar boʻyicha ishlar bajarib tugatilgandan soʻng ular 30 kun davomida saqlanishi kerak, keyin esa ularni saqlash talab etilmaydi.

Agar naryad boʻyicha ishlarni bajarishda avariya yoki elektrdan jarohatlanish sodir boʻlgan boʻlsa, bu naryadlar korxonaning arxivida saqlanishi shart.

79. Naryad boʻyicha ish bajarilganda brigada kamida ikki kishidan — ish bajaruvchi va brigada aʼzosidan iborat boʻlishi kerak. Ish bajaruvchi rahbarlik qiladigan brigada tarkibiga elektr xavfsizligi boʻyicha III guruhga ega boʻlgan har bir brigada aʼzosiga I guruhga ega boʻlgan bitta elektrotexnik yoki elektrotexnologik xodim kiritilishi mumkin. Ammo brigadadagi I guruhga ega boʻlgan xodimlarning umumiy soni ikki kishidan oshmasligi kerak.

80. Navbatchilik vaqtida tezkor xodimlar yuqori turuvchi shaxsning ruxsati va tezkor jurnalga yozish sharti bilan naryadga kiritilmasdan, taʼmirlash brigadasida ishlash uchun jalb etilishi mumkin.

Brigadani naryad boʻyicha ishga quyish

81. Ishga ijozat berishdan oldin javobgar rahbar va ish bajaruvchi ijozat beruvchi bilan birgalikda ish joyini tayyorlash boʻyicha texnik chora-tadbirlar bajarilganligini tekshirishlari kerak.

Ish joyining tayyorligini tekshirgandan va brigadaga yoʻriq berishdan keyin javobgar rahbar naryad varagʻining orqa tarafidagi imzo chekishga moʻljallangan satrga (faqat birinchi marta ijozat berishda) imzo qoʻyishi kerak.

Javobgar rahbar tayinlanmagan hollarda, ish joyi tayyorligini ish bajaruvchi tekshiradi va naryadga imzo chekadi.

Naryadda koʻzda tutilgan ish joylarini tayyorlash chora-tadbirlarini oʻzgartirish taqiqlanadi.

82. Texnik chora-tadbirlarning bajarilganligi tekshirilganidan soʻng brigadani ishga qoʻyishga ijozat beriladi. Bunda ijozat beruvchi quyidagi ishlarni bajarishi shart:

a) brigada tarkibini va unga kiritilgan shaxslar malakalarining naryaddagi yozuvga muvofiqligini tekshiradi. Agar ijozat beruvchi naryadga kiritilgan brigada tarkibidagi shaxslarning familiyalarini va ularning elektr xavfsizligi boʻyicha guruhlarini bilmasa, ularni shaxsiy guvohnomalari orqali tekshirishi kerak;

b) naryad boʻyicha javobgar rahbarning, ish bajaruvchining, brigada aʼzolarining familiyalarini va topshirilgan ish mazmunini oʻqib chiqishi; kuchlanish qaysi joylardan olinganini, yerga ulagichlar qayerda oʻrnatilganini, taʼmirlanayotgan qurilma va qoʻshni ulanmalarning qaysi qismlari kuchlanish ostida qolganini va ishlarni bajarish jarayonida qanday alohida shartlarga rioya etish zarurligini brigadaga tushuntirishi; brigadaga ish joyining chegarasini koʻrsatib berishi; u tomondan barcha bayon etilganlar brigada tomonidan tushunilganiga ishonch hosil qilishi shart;

v) kuchlanishi 35 kV dan yuqori boʻlgan qurilmalarda oʻrnatilgan yerga ulagichlarni koʻrsatib berishi, kuchlanishi 35 kV va undan past boʻlgan qurilmalarda, agar oʻrnatilgan yerga ulagichlar ish joyidan koʻrinmaydigan hollarda shtanga yoki kuchlanish koʻrsatkichi orqali kuchlanish yoʻqligiga ishonch hosil qilgach, tok oʻtkazuvchi qismlarga qoʻl tegizib kuchlanish yoʻqligini brigadaga isbotlab berishi kerak.

Bevosita ish joyi yaqinida oʻrnatilgan yerga ulagich boʻlgan hollarda tok oʻtkazuvchi qismlarga qoʻl tegizib koʻrish talab etilmaydi;

g) naryadni har ikkala blankasida sana va vaqtni koʻrsatgan, shuningdek, uning “Kundalik ishga ijozat berish va ishni tugashi” jadvalida ish bajaruvchi va ijozat beruvchining imzolari bilan rasmiylashtirgan holda ish joyini ish bajaruvchiga topshiradi.

Naryadlar boʻyicha ishga ijozat berish bevosita ish joyida amalga oshirilishi shart.

83. Ishga ijozat berish amalga oshirilgan naryadning bir nusxasi ish bajaruvchida, ikkinchisi ishlar bajarilayotgan vaqtda tezkor xodim hisoblangan ijozat beruvchida turishi kerak.

Ishdagi tanaffusda, ishdan ketishda va shunga oʻxshash hollarda naryad amaldagi naryadlar jildida saqlanishi kerak.

Brigadaning ishga ijozat berilgan va ishlar tugallangan vaqti naryadning tartib raqami va ishlar mazmuni koʻrsatilishi bilan tezkor jurnalga kiritib qoʻyiladi.

84. Agar naryadni olayotganida ish bajaruvchi yoki tezkor xodimda biron-bir shubha tugʻilsa, ular javobgar rahbardan yoki naryad beruvchi shaxsdan tushuntirib berishni talab qilishi kerak.

85. Tezkor xodim, ish bajaruvchi va javobgar rahbarga maʼlum qilmasdan, qurilma sxemasiga xavfsizlik texnikasi borasida ishlarni bajarish shartlari bilan bogʻliq boʻlgan oʻzgartirishlarni kiritish huquqiga ega emas, Mazkur Qoidalarning 95-bandidagi holat bundan mustasno.

86. Doimiy tezkor xodimi boʻlmagan podstansiya va taqsimlash qurilmalarida naryad boʻyicha ishlar uchun ish joyi birinchi kunda tezkor chiqish yoki tezkor taʼmirlovchi xodimlar tomonidan tayyorlanadi va ular brigadani ishlashi uchun odatdagi tartibda ishga qoʻyadi.

Keyingi kunlarda ushbu naryadlar boʻyicha ikkinchi bor ishga ijozat berish huquqi javobgar rahbarlarga, ular boʻlmagan taqdirda ish bajaruvchilarga beriladi.

Ish jarayonida nazorat olib borish, brigada tarkibini oʻzgartirish

87. Brigada ishiga ijozat berilgan paytdan boshlab, xavfsizlik texnikasi talablari buzilishining oldini olish maqsadida uning ustidan nazorat olib borish ish bajaruvchi yoki kuzatuvchi zimmasiga yuklanadi. Ish bajaruvchi va kuzatuvchi oʻz ishini shunday tashkil etishi kerakki, brigadaning hamma aʼzolari ustidan nazorat qila olishi va imkoni boricha xavfli ishlar bajarilayotgan ish joyida boʻlishi kerak.

Kuzatuvchiga nazorat bilan birga boshqa bir ishni oʻrindoshlik asosida bajarish taqiqlanadi.

Ish bajaruvchi va brigada aʼzolari naryad boʻyicha koʻzda tutilgan ish joyi maydonidan tashqaridagi boshqa brigada oʻz ishini tamomlashi yoki elektr qurilmasini ulash sxemasi oʻzgarishi oqibatida uning naryadda koʻzda tutilgan ish joyidan tashqarida boʻlgan qismlari xohlagan paytda kuchlanish ostida boʻlib qolishi mumkinligini yodda saqlashlari kerak va shuning uchun ularga yaqinlashish taqiqlanadi.

Ish bajaruvchining ruxsati bilan brigada aʼzolaridan biri yoki bir nechtasini qisqa muddatga tashqariga chiqishiga ijozat beriladi. Ish joyida qoladigan brigada aʼzolari soni ish bajaruvchini qoʻshib hisoblaganda ikki kishidan kam boʻlmasligi shart. Qaytib kelgan brigada aʼzolari faqat ish bajaruvchining ruxsati bilan ishga kirishishlari mumkin.

Chiqib ketgan brigada aʼzolari qaytib kelishiga qadar ish bajaruvchi (kuzatuvchi) ish joyidan chiqib ketish huquqiga ega emas. III guruhli brigada aʼzolari ish joyidan yakka oʻzlari chiqishi va qaytishlari, I — II guruhli brigada aʼzolari esa faqat III guruhli brigada aʼzosi kuzatuvida chiqishi va qaytishlari mumkin.

88. Yopiq yoki ochiq TQlar ichida ish bajaruvchining yakka oʻzi yoki brigada aʼzolarini ish bajaruvchisiz qolishlariga ruxsat etilmaydi, quyidagi holatlar bundan mustasno:

a) brigada aʼzolaridan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhli bir yoki bir nechta xodim ishlarni bajarish sharoitlari boʻyicha (masalan, uzatmalari boshqa xonaga chiqarilgan oʻchirgich yoki ajratkichlarni rostlash, ikkilamchi zanjirlarni tekshirish, taʼmirlash yoki montaj qilish, kabellarni oʻtkazish, uskunalarni sinash, himoyani tekshirish va shunga oʻxshashlar) bir ulanmaning turli ish joylarida, turli xonalarida boʻlishlari zarur boʻlgan taqdirda.

Bunda, ish bajaruvchi alohida turgan brigada aʼzolarini ish joylariga olib borib qoʻyishi va ularga xavfsizlik texnikasi boʻyicha zarur koʻrsatmalar berishi shart;

b) bir brigada tomonidan ishlar turli ulanmalarda bajarilgan hollarda (shinalarning differensial himoyasini tekshirish, ajratkich bilan blokirovkalangan oʻchirgichlar zanjirini tekshirish, zaxirani avtomatik ulash (keyingi oʻrinlarda — ZAU) qurilmasini sozlash va rostlash va boshqalar).

Bunday ishlarga, ularni bir vaqtning oʻzida turli ulanmalarda bajarishga bitta naryad yoki ishlarning xususiyatiga qarab, umumiy tartibda rasmiylashtirilgan holda bir ulanmadan boshqa ulanmaga oʻtishga naryad berilishi mumkin.

Kuchlanish olingan TQlarda brigada tarkibidan bittasi ish joyida qolishi va ishni davom ettirishi mumkin.

89. Ish bajaruvchi (kuzatuvchi) qisqa muddatga ish joyidan ketishi zarur boʻlganda, agar bu vaqtga javobgar rahbar yoki ushbu naryadni bergan shaxs yoki tezkor xodim hisoblangan shaxs uni almashtira olmasa, u brigadani taqsimlash qurilmasidan chiqarishi va oʻzi chiqqanidan soʻng eshiklarni qulflashi, naryadda tanaffus rasmiylashtirishi zarur.

Agar ish bajaruvchi oʻrnida javobgar rahbar yoki naryad bergan shaxs qolsa, ish bajaruvchi oʻzining ish joyidan ketish vaqtida naryadni unga qoldirishi zarur.

90. Javobgar rahbar va tezkor xodimlar vaqti-vaqti bilan ishlayotganlar tomonidan xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya etilayotganligini tekshirib turishlari zarur. Xavfsizlik texnikasi qoidalarining buzilishi yoki ishlayotganlar xavfsizligiga xavf soladigan boshqa holatlar aniqlangan taqdirda, naryad ish bajaruvchidan olib qoʻyiladi va brigada ish joyidan chiqarib yuboriladi.

Aniqlangan buzilishlar va kamchiliklar bartaraf etilgandan soʻng tezkor xodim tomonidan umumiy tartibda ishga ijozat berish rasmiylashtirilib, brigada javobgar rahbar ishtirokida ishlashiga ruxsat berilishi mumkin.

91. Brigada tarkibidagi oʻzgarishlar naryad bergan shaxs, u boʻlmagan taqdirda esa, ushbu elektr qurilmasi boʻyicha naryad berish huquqiga ega boʻlgan shaxs tomonidan naryadda rasmiylashtirishi zarur. Ushbu oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar zarur boʻlgan taqdirda telefon orqali berilishi mumkin.

Ishdagi tanaffuslarni rasmiylashtirish

92. Ish kuni davomida ishdagi tanaffusda (ishlarni bajarish shartlari boʻyicha tushlikka chiqqanda) brigada TQdan chiqarilishi kerak. Naryad ish bajaruvchining (kuzatuvchi) qoʻlida qolishi kerak. Plakatlar, toʻsiqlar va yerga ulagichlar oʻz joyida qoldiriladi. Tanaffusdan keyin ish bajaruvchi yoki kuzatuvchi yoʻqligida, brigada aʼzolaridan hech biri TQga kirishga haqli emas.

Bunday tanaffusdan soʻng tezkor xodim tomonidan brigadani ishlashiga ijozat berilmaydi. Ish bajaruvchining (kuzatuvchi) oʻzi brigadaga ish joyini koʻrsatib beradi.

93. Naryad ish bajaruvchi tomonidan ishni toʻliq tamomlanganligi toʻgʻrisidagi belgi bilan qaytarib berilishiga qadar, tezkor xodim taʼmirlashga chiqarilgan elektr qurilmasini ulash yoki sxemaga ishlarni bajarish shartlariga taʼsir koʻrsatadigan oʻzgartirishlarni kiritish huquqiga ega emas.

Tezkor xodimlar avariya holatlarida, zarur boʻlganda, quyidagi shartlarga rioya etgan holda brigada yoʻqligida, naryad qaytarilishiga qadar qurilmani tarmoqqa ulashi mumkin:

a) vaqtincha toʻsiqlar, yerga ulagichlar va plakatlar olib qoʻyilishi, doimiy toʻsiqlar oʻz oʻrniga oʻrnatilishi, “SHU YERDA ISHLANSIN!” plakati “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakati bilan almashtirilishi shart;

b) ish bajaruvchining qaytib kelishi va u naryadni qaytarishiga qadar ishni bajarish joylariga brigada aʼzolarini va ish bajaruvchini qurilma ulangani va ishlarni tiklab boʻlmasligi haqida ogohlantirish uchun xabar beruvchi odamlar qoʻyilishi shart.

94. Ishlar toʻliq tugatilishiga qadar elektr uskunalarini ishchi kuchlanishida sinab koʻrish uchun ulash quyidagi shartlar bajarilganidan soʻng amalga oshirilishi mumkin:

a) brigada TQdan chiqarilishi, ish bajaruvchidan naryad olib qoʻyilishi va naryadning “Kundalik ishga ijozat berish va ishni tugashi” jadvalida (3-jadval) tanaffus rasmiylashtirilishi shart;

b) vaqtincha toʻsiqlar, yerga ulagichlar va plakatlar olib qoʻyilishi, doimiy toʻsiqlar esa oʻz oʻrniga oʻrnatilishi zarur. Koʻrsatilgan ishlar tezkor xodimlar tomonidan bajarilishi kerak.

Sinab koʻrilgandan soʻng ish joyini tayyorlash va brigadani ishlashiga ijozat berish umumiy tartibda,javobgar rahbar ishtirokida amalga oshiriladi va bu naryadning “Kundalik ishga ijozat berish va ishni tugashi” jadvalida (3-jadval) ish bajaruvchining imzosi qoʻyiladigan ustunda uning imzosi bilan rasmiylashtiriladi. Agar javobgar rahbar tayinlanmagan boʻlsa, ishga ijozat berish ish bajaruvchi ishtirokida amalga oshiriladi.

95. Ish kunining oxirida ish joyi tartibga keltirilishi, plakatlar, yerga ulagichlar va toʻsiqlar joyida qoldirilishi kerak. Har kungi ish tamomlanishi naryadning “Kundalik ishga ijozat berish va ishni tugashi” jadvalida (3-jadval) ish bajaruvchining imzosi bilan rasmiylashtiriladi.

Doimiy tezkor xodimlari boʻlgan elektr qurilmalarida har kuni ish tamomlanganidan soʻng naryad ularga topshirilishi kerak. Doimiy tezkor xodimlari boʻlmagan elektr qurilmalarida ish tamomlanganidan soʻng naryad amaldagi naryadlar jildida qoldirilishi kerak.

96. Keyingi kuni toʻxtatib qoʻyilgan ishlarga, ish joyi ijozat beruvchi yoki javobgar rahbar va ish bajaruvchi tomonidan koʻrikdan oʻtkazilganidan hamda xavfsizlik choralarining bajarilganligi tekshirilganidan soʻng kirishish mumkin. Javobgar rahbarning qayta ishga ijozat berishda ishtiroki shart emas.

97. Keyingi kuni ishga ijozat berish naryadning “Kundalik ishga ijozat berish va ishni tugashi” jadvalida (3-jadval) ijozat beruvchining yoki javobgar rahbarning va ish bajaruvchining imzolari bilan ishni boshlash sanasi va vaqti koʻrsatilgan holda rasmiylashtiriladi.

Brigadani yangi ish joyiga koʻchirish

98. Quyidagi shartlarga rioya etilgan boʻlsa, bir ulanmaning bir nechta ish joylarida ishlar bitta naryad boʻyicha bajarilishi mumkin:

a) ushbu ulanmaning barcha ish joylari tezkor xodimlar tomonidan tayyorlangan hamda ish bajaruvchi va javobgar rahbar tomonidan ish boshlanishiga qadar qabul qilingan boʻlsa;

b) ish bajaruvchi brigada bilan birga ulanma ish joylaridan biriga ishga qoʻyilgan boʻlsa;

v) doimiy tezkor xodimlari boʻlgan elektr qurilmalarida brigadani boshqa ish joyiga oʻtkazish ijozat beruvchi tomonidan amalga oshirilsa;

g) doimiy tezkor xodimlari boʻlmagan elektr qurilmalarida ijozat beruvchi boʻlmagan holda, brigadani boshqa ish joyiga oʻtkazish javobgar rahbar tomonidan amalga oshirilsa;

d) brigadani yangi ish joyiga oʻtkazish naryadning “Kundalik ishga ijozat berish va uning tugashi” jadvalida (3-jadval) rasmiylashtirilsa va oʻtkazish javobgar rahbar tomonidan amalga oshirilsa, u jadvalda ijozat beruvchining oʻrniga imzo qoʻysa.

99. Kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda ishlar bajarilganda boshqa ish joyiga ishga ijozat berishni rasmiylashtirish faqat brigada bir kuchlanish ostidagi OTQdan boshqa kuchlanish ostidagi OTQga yoki YOTQning bir xonasidan boshqasiga koʻchirilganida talab etiladi.

Ishni tugatish, ish joyini topshirish va qabul qilib olish. Naryadni yopish va uskunalarni tarmoqqa ulash

100. Ish toʻliq tugallanganidan soʻng ish joyi tartibga keltiriladi va javobgar rahbar tomonidan qabul qilib olinadi. Ish bajaruvchi brigadani ish joyidan chiqarganidan soʻng ish tugallangani haqida naryadga imzo chekadi va uni tezkor xodimga topshiradi yoki u boʻlmagan taqdirda amaldagi naryadlar jildida qoldiradi.

Agar javobgar rahbar tayinlanmagan boʻlsa, ish bajaruvchi naryadni tezkor xodimlarga topshiradi.

101. Naryadning yopilishi tezkor jurnalda tegishli yozuv bilan rasmiylashtiriladi. Naryad faqat tezkor xodimlar tomonidan ish joyi va qurilma koʻrikdan oʻtkazilib, begona jismlar, asbob-uskunalar, odamlar yoʻqligi tekshirilgandan va tegishli tozalik taʼminlangandan keyingina yopilishi mumkin.

Bir ulanmada bir nechta brigada ish bajarganda, bir brigadaning ishi tugallanganini naryadda “Yerga ulagichlar _______-son naryad boʻyicha bajarilayotgan ishlar uchun qoldirildi” deb koʻrsatib, naryadni toʻliq yopish mumkin.

102. Naryadni yopish, quyidagi ketma-ketlikdagi ishlar bajarilgandan:

a) vaqtincha toʻsiqlar olib tashlangan va “Shu yerda ishlansin!”, “Shu yerdan chiqilsin!” plakatlari olinganidan;

b) amaldagi hisobga olish tartibiga muvofiq tekshirgan holda yerga ulagichlar olingandan, mazkur Qoidalarning 103-bandida koʻrsatilgan holat bundan istisno;

v) doimiy toʻsiqlar oʻz oʻrniga oʻrnatilganidan va ish boshlanishidan avval osilgan plakatlar olib qoʻyilgandan keyin amalga oshiriladi.

Taʼmirlangan uskunalar izolyatsiyasini bevosita ulashdan oldin tekshirishni, agar bunga zarurat boʻlgan boʻlsa, vaqtincha toʻsiqlar va ogohlantiruvchi plakatlar olinishidan avval, koʻchma yerga ulagichlar olingan zahotiyoq amalga oshiriladi.

Uskuna naryad yopilgandan keyin ulanishi mumkin.

Agar oʻchirilgan ulanmada ishlar bir nechta naryad boʻyicha amalga oshirilgan boʻlsa, u faqat barcha naryadlar yopilgandan keyingina ishga tushirilishi mumkin.

103. Naryadning amal qilish muddati 5 sutkagacha belgilanadi, mazkur Qoidalarga 8-ilovaning 7-bandida koʻrsatilgan ishlar bundan istisno. Ishdagi tanaffuslarda, agar bu vaqt ichida sxemalar tiklanmagan va ishni bajarish sharoitlari oʻzgarishsiz qolgan boʻlsa, naryad amalda hisoblanadi.

Naryad uzaytirilgan kundan boshlab 5 kalendar kunidan oshmagan muddatga bir marta uzaytirilishi mumkin.

104. Naryadlarning toʻgʻri rasmiylashtirilishi ustidan nazorat uni beruvchi shaxslar va rahbar elektrotexnik xodimlar hisoblangan shaxslar tomonidan, davriy ravishda tanlov asosida tekshiruv yoʻli bilan amalga oshiriladi.

Ishlarni farmoyish boʻyicha va joriy ekspluatatsiya tartibida bajarish

105. Elektr qurilmalarida naryadsiz bajariladigan barcha ishlar:

a) buning uchun vakolatli shaxslarning (mazkur Qoidalarning 60-bandi ) farmoyishi boʻyicha tezkor jurnalda rasmiylashtirgan holda;

b) joriy ekspluatatsiya tartibida,keyinchalik tezkor jurnalga yozgan holda bajariladi.

106. Ishni takrorlash yoki davom ettirish zarurati boʻlsa, uning shart-sharoitlari yoki brigada tarkibi oʻzgargan taqdirda, farmoyish tezkor jurnalda rasmiylashtirilgan holda yangidan berilishi lozim.

107. Farmoyish boʻyicha quyidagi ishlar bajarilishi mumkin:

a) kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajariladigan davomiyligi bir smenadan ortiq boʻlmagan ishlar;

b) ishlab chiqarish zaruratidan kelib chiqqan holda, davomiyligi 1 soatgacha boʻlgan ishlar;

v) kuchlanishi 1000 Vgacha boʻlgan elektr qurilmalarida kuchlanish olingan holda, davomiyligi bir smenadan ortiq boʻlmagan ishlar.

108. Farmoyish boʻyicha bajariladigan ishlar xavfsizligini taʼminlovchi tashkiliy chora-tadbirlar naryad boʻyicha bajariladigan ishlar xavfsizligini taʼminlovchi tashkiliy chora-tadbirlar (mazkur Qoidalarning 53-bandi ) bilan bir xil.

Farmoyish boʻyicha bajarilishi koʻzda tutilgan ishlar naryad beruvchi shaxsning ixtiyoriga koʻra naryad boʻyicha bajarilishi mumkin.

109. Farmoyish beruvchi shaxs ish bajaruvchini (kuzatuvchini) tayinlaydi. Ishlarni xavfsiz bajarish imkonini aniqlaydi hamda buning uchun kerakli texnik va tashkiliy chora-tadbirlarni koʻrsatib beradi.

110. Farmoyish uni beruvchi shaxs yoki uning bevosita yoki aloqa vositasi orqali bergan koʻrsatmasi boʻyicha tezkor xodim tomonidan tezkor jurnalga yoziladi. Tezkor xodimning oʻzi bergan farmoyish ham tezkor jurnalga yoziladi.

Tezkor jurnalda farmoyish kim tomonidan berilganligi, ish joyi va mazmuni, xavfsizlik choralariga koʻra ish bajarilishining toifasi, tashkiliy va texnik chora-tadbirlar roʻyxati, ishni bajarish vaqti, ish bajaruvchi (kuzatuvchi) va brigada aʼzolarining familiyalari, ismi, otasining ismi, elektr xavfsizligi boʻyicha guruhlar koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Farmoyish boʻyicha ishlash jarayonida ushbu ishlarni bajarayotgan brigada tarkibini oʻzgartirish taqiqlanadi.

111. Tezkor xodim ish bajaruvchiga farmoyishni maʼlum qiladi, ishning bajarilishiga tayyorligi tasdiqlanganidan soʻng ish joyini tayyorlashga kirishadi (agar u talab etilsa) va tezkor jurnalga ishlarning xavfsiz amalga oshirilishini taʼminlash uchun bajarilgan barcha texnik chora-tadbirlarni yozib qoʻyadi.

112. Ish bajaruvchi ishni boshlashdan avval ish joyini qabul qilib oladi va ishning boshlanish vaqtini koʻrsatgan holda, farmoyishni ijroga qabul qilganligi toʻgʻrisida tezkor jurnalga imzo qoʻyadi.

113. Farmoyish boʻyicha bir smena davomida kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajariladigan ishlarga quyidagilar kiradi:

a) xizmat xonalari va yoʻlaklarni, YOTQlarni doimiy toʻsiqlargacha, boshqaruv shchiti xonalarini, shu jumladan rele, oʻlchov va boshqa turli apparaturalar joylashgan panellar ortini tozalash;

b) OTQ hududini obodonlashtirish va tozalash, oʻt oʻrish, yoʻl va yoʻlkalarni qordan tozalash, avtomashnalarni OTQ hududidan oʻtkazish, yuklarni tashish, tushirish, ortish va boshqalar;

v) kameralar va yacheykalardan tashqarida joylashgan yoritish apparaturasini (yoritish tarmogʻining ishlar bajarilayotgan uchastkasidan kuchlanishni olgan holda) taʼmirlash va lampalarni almashtirish; telefon aloqasi apparaturasini taʼmirlash; elektr dvigatellarning choʻtkalarini holatiga qarab turish va ularni almashtirish, elektr mashinalarining kollektor va halqalari holatiga qarab turish, toʻsiqlar va jihozlar qobigʻidagi yozuvlarni yangilash va hokazolar;

g) YOTQ binosining qurilish qismini va OTQ hududida joylashgan binolarni taʼmirlash, poydevor va portallarni, kabel kanallari bostirmasini, yoʻllar va devorlarni va shunga oʻxshashlarni taʼmirlash;

d) ulash sxemasidan vaqtincha chiqarilgan transformator va boshqa uskunalarning quritilishi ustidan nazoratni amalga oshirish, sxemadan chiqarilgan uskunalardagi moyni tozalash va quritishda moy tozalovchi hamda boshqa yordamchi apparaturaga xizmat koʻrsatish;

e) havo qurituvchi filtrlarni tekshirish va ulardagi sorbentlarni almashtirish.

114. Mazkur Qoidalarning 115-bandda koʻrsatilgan ishlar elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan elektrotexnik xodim hisoblangan shaxs yakka oʻzi tomonidan bajarilishi mumkin.

Mazkur Qoidalarning 115-bandi :

“a” kichik bandi boʻyicha ishlarni elektrotexnik xodimlardan boʻlgan I guruhga ega boʻlgan shaxslar;

“a” , “b” kichik bandlar boʻyicha ishlarni joriy ekspluatatsiya tartibida tezkor xodimlar;

“g” kichik bandi boʻyicha ishlarni tezkor xodimlar yoki elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega maxsus ajratilgan kuzatuvchining kuzatuvi ostida elektrotexnik boʻlmagan xodimlar tomonidan bajarilishiga ruxsat etiladi.

115. Farmoyish boʻyicha bajariladigan ishlarga, shuningdek, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalaridagi oʻlchov asboblari, elektr energiyasini hisobga olish asboblari, aloqa, telemexanika, avtomatika, releli himoya qurilmalarini montaj qilish, tekshirish, rostlash, taʼmirlashga yechib olish va oʻrnatish ishlari, kommutatsiya apparatlarning uzatmalarida, ikkilamchi zanjirlarida hamda masofadan va avtomatik boshqaruv sxemalarining elektr uzatmalari zanjirida bajariladigan quyidagi:

a) kuchlanishi 1000 V dan yuqori tok oʻtkazuvchi qismlari boʻlmagan xonalardagi;

b) kuchlanishi 1000 V dan yuqori tok oʻtkazuvchi qismlari doimiy yaxlit yoki toʻrli toʻsiqlar orqasida joylashgan xonalardagi, shuningdek, komplekt taqsimlash qurilmalari (keyingi oʻrinlarda — KTQ) va komplekt transformator podstansiyalarning (keyingi oʻrinlarda — KTP) nazorat va oʻlchov asboblari oʻrnatilgan boʻlinmalaridagi;

v) 1000 Vdan yuqori kuchlanishli toʻsilmagan tok oʻtkazuvchi qismlar 35 kV va ungacha boʻlgan kuchlanishda oʻtish joyidan 2,75 metrdan kam boʻlmagan balandlikda, 110 kV kuchlanishda — 3,5 metrdan kam boʻlmagan balandlikda joylashganida, YOTQni boshqarish yoʻlaklaridagi;

g) OTQning toʻrli toʻsiq tashqarisiga chiqarilgan releli himoya shkaflaridagi, agregat shkaflari va oʻchirgichlar uzatmalaridagi ishlar kiradi.

Bunda kuchlanish zanjirini oʻchirib qoʻyish va tok zanjirlarini shuntlash imkonini beruvchi maxsus qisqichlar yoki sinov bloklari bilan jihozlanmagan oʻlchov transformatorlari orqali ulangan elektr oʻlchov asboblari va elektr energiyasini hisobga olish asboblari zanjirlaridagi ishlar naryad boʻyicha bajariladi.

116. Mazkur Qoidalarning 117-bandida koʻrsatilgan ishlar elektr xavfsizligi boʻyicha IV guruhga ega boʻlgan tezkor xodimning yakka oʻzi tomonidan yoki taʼmirlash xodimlari yoki ixtisoslashtirilgan xizmatlarning xodimlari hisoblangan kamida ikki shaxs tomonidan bajarilishi lozim. Ulardan bittasi elektr xavfsizligi boʻyicha IV dan past boʻlmagan guruhga, ikkinchisi esa elektr xavfsizligi boʻyicha III dan past boʻlmagan guruhga ega boʻlishi kerak.

117. Ishlab chiqarish zaruratiga koʻra, davomiyligi 1 soatgacha boʻlgan rejadan tashqari quyidagi ishlarni tezkor (tezkor taʼmirlovchi) xodimlarga yoki ularning kuzatuvi ostida boshqa elektrotexnik xodimlarga farmoyish boʻyicha bajarishga ruxsat etiladi:

a) kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida kuchlanish olinib, yerga ulagichlar oʻrnatib bajariladigan ishlar. Bunday ishlarga alohida turgan elektr dvigatelga kabelni ulash va yechib olish, saqlagichlarni almashtirish, kuch transformatorining shoxobchalarini qayta ulash, uskunalar va shinalarning ayrim kontaktlarini tozalash va tortib mahkamlash, moy toʻldirilgan kirishlarga moy quyish va ulardagi sizib chiqishni bartaraf etish, alohida apparatlarga moy quyish ishlari kiradi.

Bu ishlar elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega tezkor xodimlar jumlasidan boʻlgan kuzatuvchini qoʻshib hisoblanganda,kamida ikki kishi tomonidan bajariladi.

Ishga ijozat berishda, bunday ishlarni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan, TQda ish joyini toʻsishdan tashqari barcha texnik tadbirlar bajarilishi shart, Bunda TQda ish joyini toʻsishni mazkur Qoidalarga 9-ilovaning 15-bandi talablaridan chekingan holda bajarmasa ham boʻladi;

b) kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajariladigan, yerga ulagich oʻrnatilishini talab qilmaydigan ishlar. Bunday ishlarga: uskunalarning gʻilofida bajariladigan ishlar, gʻilof armaturasini tozalash va mayda taʼmirlash, transformatorlarning kengaytirgichlaridagi moy sathini koʻrsatuvchi oynalarni va kuchlanish ostida boʻlmagan oʻchirgich baklari va shunga oʻxshashlarni tozalash va mayda taʼmirlash, moyni tozalash va quritish uchun apparaturani ulash, elektr oʻlchov qisqichlari bilan oʻlchashlar, saqlagichlarni almashtirish, shtanga bilan kontaktlar qizishini tekshirish, shinalarning titrayotgan joylarini shtanga bilan aniqlash, fazalashtirish, izolyatorlarni va ulovchi qismalarda shtanga yordamida bir marta nazorat operatsiyasini bajarish, kuchlanishi 1000 V dan yuqori HLga oʻrnatilgan yuqori chastotali kanallarning ulama filtrlarini tekshirishdagi oʻlchashlar, agar uskunalarning tuzilishi bu ishlarni xavfsiz bajarish imkonini beradigan boʻlsa, ularga moy quyish va tekshirish uchun moy olish va shunga oʻxshash ishlar kiradi. Bu ishlarni elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan tezkor xodim hisoblangan shaxsni qoʻshib hisoblaganda, kamida ikki kishi bajarishi shart. Bunda tezkor xodim ishlovchilar ustidan uzluksiz nazoratni amalga oshiradi. Ikkinchi shaxs kamida III guruhga ega boʻlishi mumkin.

118. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalaridan kuchlanish olinib, bir smena davomida farmoyish boʻyicha bajariladigan ishlarga: magnitli ishga tushirgichlar, ishga tushirish tugmalari, avtomatik oʻchirgichlar, rubilniklar, reostatlar, kontaktorlar hamda shchit va yigʻilmalardan tashqarida oʻrnatilgan shularga oʻxshash kommutatsiya apparatlarini taʼmirlash; alohida turgan elektr qabul qilgichlarni (elektr dvigatellarni, elektr kaloriferlarni va shunga oʻxshash), alohida joylashgan magnit stansiyalar va boshqaruv bloklarini taʼmirlash; saqlagichlarni almashtirish; yoritish simlarini taʼmirlash ishlari, elektr taʼminoti bir tomonlama boʻlgan elektr qurilmalarda bajariladigan ishlar kiradi.

Koʻrsatilgan ishlarni, odatda taʼmirlash xodimlaridan ikki kishi bajarishi, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga, ikkinchisi kamida II guruhga ega boʻlishi lozim. Alohida hollarda farmoyish beruvchining roziligi bilan taʼmirlovchi xodimlardan III guruhga ega boʻlgan bitta shaxsga ushbu ishlarni bajarishga ruxsat etiladi.

Ushbu bandda koʻrsatilgan ishlar tezkor taʼmirlovchi xodimlar tomonidan joriy ekspluatatsiya tartibida amalga oshiriladi.

119. Ish bajaruvchi (kuzatuvchi) farmoyish boʻyicha ishlarni bajarish uchun ruxsat olgan vaqtdan boshlab, brigada tarkibiga kiruvchi shaxslar tomonidan xavfsizlik texnikasi qoidalarining rioya etilishi ustidan nazorat olib boradi.

Ishlar tugallanganidan keyin ish bajaruvchi:

a) ishlar kuchlanish olinib yoki kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajarilganda, brigadani ish joyidan chiqarib, tezkor xodimlar hisoblangan shaxs bilan birgalikda ish joyini tekshirib chiqishi va shundan soʻng tezkor jurnalga imzo chekib, ish tugallanganini rasmiylashtirishi shart;

b) ishlar kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajarilganda, ish joyini shaxsan koʻrib chiqishi, brigadani chiqarishi va bajarilgan ishlar hajmi hamda ularning tugallangan vaqti toʻgʻrisida tezkor xodimlardan boʻlgan shaxsga xabar berishi shart.

Ish bajaruvchining ushbu xabari tezkor xodimlardan boʻlgan shaxs tomonidan tezkor jurnalga ish tugalangan vaqtni koʻrsatib yozib qoʻyilishi kerak.

120. Farmoyish boʻyicha bajarilgan ishlarning tugallangani toʻgʻrisida tezkor xodim bevosita yoki aloqa vositalari orqali farmoyish bergan shaxsga maʼlum qiladi.

121. Joriy ekspluatatsiya tartibida quyidagi ishlar bajarilishi mumkin:

a) mazkur Qoidalar 115-bandining “a” , “b” , “v” kichik bandlarida koʻrsatilgan, kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajariladigan ishlar;

b) kuchlanish olinib,mazkur Qoidalarning 120-bandida koʻrsatilgan, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarda bajariladigan ishlar.

122. Shuningdek, joriy ekspluatatsiya tartibida korxona hududida, yashash va xizmat xonalari, omborlar, ustaxonalar va shunga oʻxshash joylardagi tashqi va ichki yoritish qurilmalariga nominal toki 20 A gacha himoya apparatlari bilan jihozlangan guruh liniyalariga ulangan elektr qabul qilgichlarga maxsus biriktirilgan xodimlar tomonidan xizmat koʻrsatish ish joyi, ishning boshlanishi va tugallanishi haqida tezkor xodimlarni xabardor etib, u esa bu haqida tezkor jurnalga tegishli yozuv kiritib, amalga oshirilishi mumkin.

123. Elektr qurilmalarida joriy ekspluatatsiya tartibida bajariladigan ishlar xavfsizligini taʼminlovchi tashkiliy chora-tadbirlar quyidagilardan iborat:

a) elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan mazkur Qoidalar 115-bandining “a” , “b” , “v” kichik bandlari va 120-bandida belgilangan va mahalliy sharoitlarga qarab toʻldirilgan ishlar roʻyxati tuzilishi va uni korxona bosh muhandisi (rahbari) tomonidan tasdiqlanishi;

b) ish bajaruvchi tomonidan aniq ish bajarilishi zarurati va uning xavfsiz bajarilishi imkoniyati aniqlanishi.

124. Mazkur Qoidalarning 125-bandiga muvofiq roʻyxatga kiritilgan ishlar turlari doimo ruxsat etilgan va yana qoʻshimcha farmoyishlar rasmiylashtirilishini talab qilmaydigan ishlar boʻlib hisoblanadi.

3-§. Avariyalarning oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish ishlarini amalga oshirish

125. Avariya holatlarida tiklash ishlarini, shuningdek, kechiktirib boʻlmaydigan, qisqa muddatli, qurilmalarda avariyaga sabab boʻlishi mumkin boʻlgan nosozliklarni bartaraf etish ishlarini, keyinchalik tezkor jurnalga yozib qoʻyish sharti bilan naryadsiz bajarish quyidagi xodimlarga ruxsat etiladi:

a) tezkor xodimlarga (kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan qurilmalarda — kamida ikki kishi boʻlib);

b) taʼmirlash xodimlariga tezkor xodimning kuzatuvi ostida, agar naryadni yozish va rasmiylashtirish vaqti avariya oqibatlarini bartaraf etishning choʻzilishiga olib kelsa;

v) taʼmirlash xodimlariga agar tezkor xodim band boʻlsa hamda doimiy xizmat koʻrsatuvchi xodim boʻlmagan hollarda, ushbu qurilmaga xizmat koʻrsatuvchi elektr xavfsizligi boʻyicha kamida V guruhga ega (1000 V gacha kuchlanishli qurilmalarda kamida IV guruhga ega) maʼmuriy texnik xodimlar nazorati va javobgarligi ostida.

126. Podstansiyalarda naryad yoki farmoyish berish huquqiga ega boʻlgan maʼmuriy-texnik xodimlar boʻlmagan taqdirda, avariyaning oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish ishlariga naryad yoki farmoyish berish huquqi barcha podstansiyalar va tezkor chiqish brigadalarining elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan tezkor xodimlariga beriladi.

127. Barcha holatlarda ishlarni bajarishda, xavfsizlikni taʼminlovchi barcha texnik chora-tadbirlar bajarilishi shart.

128. Avariya oqibatlarini bartaraf etishda tezkor xodimlarning (bevosita, naryadsiz ishlanganda ishlovchilar ustidan kuzatuv oʻrnatish yoʻli bilan) ishtirok etishiga yuqori turuvchi tezkor xodimlarning roziligi bilan ruxsat beriladi. Yuqori turuvchi xodimlar bilan aloqa boʻlmagan taqdirda, bunday ruxsat talab etilmaydi.

129. Korxonalarning elektr qurilmalarida shahar (tuman) elektr taʼminoti yoki magistral elektr tarmoqlarining navbatchi brigadalari tomonidan har xil turdagi avariya ishlari bajarilganda, masalan, avariyadan shikastlangan kabelni sinash va oʻlchashda, mazkur Qoidalarning talablariga muvofiq naryad berish vaishga ijozat berishni rasmiylashtirish shart. Bunday holatlarda, korxona podstansiyasida naryad berish huquqiga ega boʻlgan shaxs ayni vaqtda boʻlmagan taqdirda, avariyani tezroq bartaraf etish maqsadida qurilmani (korxonani, sexni) elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxsning koʻrsatmasi boʻyicha naryadni korxonaning navbatchi yoki tezkor taʼmirlovchi xodimi berish huquqiga ega boʻladi.

4-§. Xizmat safaridagi xodimlar bajaradigan ishlar

130. Xizmat safaridagi xodimlar — bu isteʼmolchilarning elektr qurilmalaridagi ishlarni bajarish maqsadida ularning shtat roʻyxatida boʻlmagan, boshqa korxona va tashkilotlardan yuborilgan xodimlar.

131. Xizmat safaridagi xodimni ishga quyish ushbu Qoidalarga muvofiq amalga oshiriladi. Xizmat safaridagi shaxslar xavfsizlik texnikasi qoidalari boʻyicha bilim sinovidan oʻtganligi va elektr xavfsizligi boʻyicha guruh berilgani haqidagi belgilangan shakldagi shaxsiy guvohnomaga ega boʻlishlari shart. Mazkur qoidalar boʻyicha bilim sinovi doimiy ish joyi boʻyicha oʻtkaziladi.

132. Xizmat safariga yuborilgan korxona (tashkilot) xizmat safarining maqsadidan tashqari, javobgar rahbar, ish bajaruvchi, nazorat qiluvchi va brigada aʼzolari qilib tayinlanishi mumkin boʻlgan xodimlar haqida, shuningdek, elektr qurilmalarida uzoq muddatli ishlarda naryad berish huquqiga ega boʻlgan shaxslar haqida yozma ravishda maʼlumot berishi kerak.

133. Xizmat safaridagi shaxslar xizmat safari joyiga ilk bor kelganda, ishlashi kerak boʻlgan elektr qurilmalarining xususiyatlarini hisobga olgan holda, elektr xavfsizligi boʻyicha yoʻl-yoʻriq oladilar. Naryad beruvchi, javobgar rahbar, ish bajaruvchi va nazorat qiluvchi vazifalari yuklatiladigan shaxslar esa ushbu elektr qurilmalarining energiya taʼminoti sxemalari boʻyicha ham yoʻl-yoʻriq oladilar.

Yoʻl-yoʻriq yoʻriqnomalar jurnalida yozuv, shuningdek, yoʻl-yoʻriq oluvchi va yoʻl-yoʻriq beruvchi shaxslarning imzolari bilan rasmiylashtiriladi.

134. Xizmat safarining muddati 5 ish kunidan oshmaydigan boʻlsa, ishlab turgan elektr qurilmalarida bajariladigan ishlarda naryad beruvchi, javobgar rahbar, ish bajaruvchi, kuzatuvchi hamda brigada aʼzolari sifatida ishlash huquqi taqdim etilishi xizmat safariga yuborgan tashkilotning xatiga qurilmalarni ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot rahbariyatining rezolyutsiyasi bilan rasmiylashtiriladi. Xizmat safarining muddati 5 ish kunidan oshgan taqdirda rasmiylashtirish yozma koʻrsatma orqali amalga oshirilishi lozim.

135. Xizmat safaridagi xodimlarga yoʻl-yoʻriq berilishi ular xizmat safariga yuborilgan korxonaning elektr xavfsizligi boʻyicha kamida V guruhga ega maʼmuriy-texnik xodimi yoki kamida IV guruhga ega tezkor yoxud tezkor taʼmirlovchi xodimi tomonidan oʻtkazilishi zarur.

Yoʻl-yoʻriq mazmuni, ishning xususiyatlari va murakkabligiga, elektr qurilmasining oʻziga xos xususiyatlari va sxemasiga qarab yoʻriq beruvchi shaxs tomonidan belgilanadi.

136. Xizmat safariga yuborayotgan korxona (tashkilot) xizmat safariga yuborilgan xodimlarning, ularga elektr xavfsizligi boʻyicha berilgan guruhlariga hamda ushbu Qoidalarning 134-bandiga koʻra ularga taqdim etilgan huquqlarga muvofiqligiga va xodim tomonidan mazkur Qoidalar bajarilishiga javobgardir.

137. Elektr qurilmalarida xizmat safaridagi xodimlar tomonidan ishlar bajarilayotgan korxona (tashkilot) ishlayotganlarning ishchi va ilashgan kuchlanish elektr tokidan shikastlanishidan himoyani taʼminlovchi xavfsizlik choralari bajarilishi uchun javobgardir.

138. Xizmat safaridagi xodimlar uchun ish joyini tayyorlash va ishga ijozat berish barcha hollarda qurilmani ekspluatatsiya qilayotgan tashkilotning tezkor xodimi tomonidan amalga oshiriladi.

3-bob. Yakunlovchi qoida

139. Mazkur Qoidalar talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradi.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga 1-ILOVA

Elektr qurilmalariga xizmat koʻrsatuvchi xodimlarning elektr xavfsizligi boʻyicha guruhlari

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga 2-ILOVA

Elektr xavfsizligi boʻyicha I guruhga ega boʻlgan xodimlarning xavfsizlik texnikasi boʻyicha bilimlar sinovidan oʻtish jurnali

Familiyasi, ismi, otasining ismi Tekshiriluvchi xodim ishlaydigan sexning, elektr qurilma nomi Lavozimi, ushbu lavozimdagi ish staji Oldingi bilimlar sinovining sanasi, bahosi Mazkur bilimlar sinovining sanasi va sababi Bilim bahosi Imzo Tekshiruvchi Tekshiriluvchi

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga 3-ILOVA

Isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari boʻyicha bilim sinovidan oʻtish jurnali

Familiyasi, ismi, otasining ismi, egallab turgan lavozimi, ushbu lavozimdagi ish staji Oldingi bilimlar sinovining sanasi, bahosi, elektr xavfsizligi boʻyicha guruhi Bilimlar sinovining sanasi va sababi Bilimlarning umumiy bahosi, elektr xavfsizligi boʻyicha guruhi, komissiya xulosasi Tekshiruvchining imzosi Keyingi sinov sanasi Komissiya raisi__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (egallab turgan lavozimi, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi) Komissiya aʼzolari _______________________________________________________________________________________________________________________________________________________ (egallab turgan lavozimi, imzosi, familiyasi, ismi, otasining ismi) _________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga 4-ILOVA

‎‎Bilimlar sinovidan oʻtish toʻgʻrisidagi guvohnomaning shakli ‎ 1-bet ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari boʻyicha bilimlar sinovidan oʻtganlik toʻgʻrisida ‎GUVOHNOMA ‎ ‎ ‎___________________________________________________________________________________________ 2-bet‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Vazirlik, birlashma __________________________________________________________________________ ‎Tashkilot, korxona ____________________________________________________________________________ ‎Guvohnoma ________- son ‎F.I.O.______________________________________________________________________________________ ‎Mansabi____________________________________________________________________________________ ‎_________________________________________________(sex) boʻlimida ‎_________________________________________________ sifatida ‎kuchlanishi ________________________________________boʻlgan ‎elektr qurilmalaridagi ishlarni bajarishga ijozat berildi. ‎Berilgan sana________________________________________________________________________________ ‎Korxonaning elektr xoʻjaligi boʻyicha javobgar shaxs_________________________________________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎(imzo) ‎‎Muhr oʻrni ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎3-bet ‎Bilimlar sinovining natijasi ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ Sana‎ Bilimlar sinovining sababi‎‎ Jurnaldagi yozuv raqami‎‎ Umumiy baho, elektr xavfsizligi boʻyicha guruhi ‎‎ Komissiya raisining imzosi‎‎ ‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 4-bet‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Maxsus ishlarni bajarish huquqiga shahodatnoma ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ Sana‎‎ Ishlarning nomi‎‎ Komissiya raisining imzosi‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ 5-bet‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga 5-ILOVA

Elektr qurilmalarini nazorat qiluvchi xavfsizlik texnikasi boʻyicha ‎muhandislar uchun bilimlar sinovidan oʻtganlik toʻgʻrisidagi ‎guvohnomaning namunasi ‎ 1-bet ‎ ‎ ‎Guvohnoma ‎‎Isteʼmolchilarni elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilish qoidalari va Isteʼmolchilarning elektr qurilmalarini texnik ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari boʻyicha bilimlar sinovidan oʻtganlik toʻgʻrisida‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 2-bet‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ _________________________________________ vazirligi ‎__________________________________________ korxonasi ‎____________ - son guvohnoma ‎F.I.O._____________________________________ ‎___________________________________ lavozimda ‎korxona elektr qurilmalarini nazorat qilish uchun ‎ijozat berilgan ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ M.oʻ. ‎ ‎ ‎Berilgan sanasi ‎20 ___ yil “___” ______________ ‎Korxona bosh muhandisi ___________________ ‎ ‎ ‎ (imzo)‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎3-bet ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ Sana‎‎ Tekshirish sababi‎‎ Jurnaldagi yozuv raqami‎‎ Guruh, baho ‎‎ Komissiya raisining imzosi‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 4-bet‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga 6-ILOVA

‎‎Naryadning shakli va uni toʻldirish boʻyicha koʻrsatmalar ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎(Naryadning old tomoni) ‎‎Korxona_________________________‎ ‎Boʻlinma_________________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Elektr qurilmalarida ishlash uchun ‎___ -son naryad-ijozat ‎‎ ‎Ish uchun javobgar rahbar ____________________________ ijozat beruvchi _____________________________ ‎ish bajaruvchi ______________________________________ kuzatuvchi_______________________________ga ‎brigada aʼzolari bilan________________________________________________________________________ ‎____________________________________________________________________________________________ ‎topshiriladi: ________________________________________________________________________________ ‎Ishlar boshlansin: sana ___________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎vaqti __________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Ishlar tugatilsin: sana ___________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎vaqti __________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Ishlar bajarilsin: ‎ ‎kuchlanish olinganda; ‎ ‎kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida;‎ ‎kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda (keraklisi ostiga chizilsin).‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎1-jadval ‎‎Ish joyini tayyorlash boʻyicha choralar ‎ Tarmoqdan uzilishi va yerga ulagichlar oʻrnatilishi lozim boʻlgan elektr qurilmalarining nomi‎‎ Nima tarmoqdan uzilishi va yerga ulagich qayerga oʻrnatilishi kerak‎‎ 1‎‎ 2‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ Alohida koʻrsatmalar__________________________________________________________________________ ‎____________________________________________________________________________________________ ‎Naryadni berdi: sana_____________ vaqti_____________ imzo___________ familiyasi___________________ ‎Naryad muddati gacha uzaytirildi: sana___________ vaqti _________ ‎Imzo________ familiyasi__________________ sana_______vaqti________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎2-jadval ‎‎Ishga ijozat berishga ruxsat berish Ish joyini tayyorlashga va ishga ijozat berishga ruxsat oldim ‎‎ Sana, vaqti‎‎ Kimdan olindi (familiyasi, lavozimi) ‎‎ Ijozat beruvchi (imzo) ‎‎ 1‎‎ 2‎‎ 3‎‎ 4‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎(Naryadning orqa tomoni) ‎‎ ‎Ish joyi tayyorlandi. Kuchlanish ostida quyidagilar qoldi:____________________________________________ ‎____________________________________________________________________________________________ ‎Ijozat beruvchi __________________ Ish uchun javobgar rahbar _______________________________________ ‎ ‎ ‎ (imzo) ‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎(imzo) ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎3-jadval ‎‎Kundalik ijozat berish va ishning tugashi Brigadaga yoʻl-yoʻriq berildi va tayyorlangan ish joyida ishlashga ijozat berildi ‎‎ Ish tugadi, brigada ish joyidan chiqarildi‎‎ Ish joylarining nomi‎‏ Sana, vaqti‎‏ Imzolar‎‎ Sana, vaqti ‎‏ Brigada oʻrnatgan yerga ulagichlar olingani haqida xabar berildi (kimga)‎‏ Ish bajaruvchi (imzo) ‎‏ Ijozat beruvchi‎‎ Ish bajaruvchi ‎‎ 1‎‎ 2‎‎ 3‎‎ 4‎‎ 5‎‎ 6‎‎ 7‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎‎ ‎ ‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎4-jadval ‎‎Brigada tarkibidagi oʻzgarishlar Brigada tarkibiga kiritildi‎‎ Brigada tarkibidan chiqarildi ‎‎ Sana, vaqti‎‎ Ruxsat berildi (imzo)‎‎ 1‎‎ 2‎‎ 3‎‎ 4‎‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Ish butunlay tugatildi, brigada ish joyidan chiqarildi, brigada oʻrnatgan yerga ulagichlar olindi _________________________________________ ga xabar berildi. ‎‎(lavozimi, familiyasi) ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Sana____________ vaqti____________Ish bajaruvchi________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎(imzo) ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Ish uchun javobgar rahbar ____________________________ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎(imzo) ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Naryadni toʻldirish boʻyicha koʻrsatmalar ‎‎1. Naryaddagi yozuvlar tushunarli boʻlishi shart. Naryad matniga tuzatishlar kiritish man qilinadi. ‎2. Naryadlarni raqamlash tizimi korxonaning elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan belgilanadi. ‎3. Jadvalning toʻldirilmaydigan kataklariga “Z” belgisini qoʻyish, qatorlarga esa chiziq tortish kerak. ‎4. “Sana” satriga yozilayotganda avval kun, keyin oy va soʻngida yilning oxirgi ikki soni koʻrsatiladi, masalan, 02.11.13, 24.04.13. ‎5. Naryadda koʻrsatilayotgan shaxslarning familiyalaridan tashqari, ularning ismi, otasining ismi hamda ijozat beruvchi, masʼul javobgar rahbar, ish bajaruvchi, kuzatuvchi va brigada aʼzolarining elektr xavfsizligi boʻyicha guruhi ham yoziladi. ‎6. Naryadda elektr qurilmalarining, ulanmalarning, jihozlarning dispetcherlik nomlanishi koʻrsatilishi lozim. ‎‎ ‎Naryadning old tomoni ‎ ‎‎7. “Boʻlinma” satrida korxonaning elektr qurilmasida ish olib borishi lozim boʻlgan tarkibiy boʻlimi (sexi, xizmati, uchastkasi) koʻrsatiladi. ‎8. Agar ishlarning masʼul javobgar rahbarsiz bajarilishi koʻzda tutilgan boʻlsa, “Ish uchun javobgar rahbar” satrida “Tayinlanmaydi” deb koʻrsatiladi. ‎“Ijozat beruvchi” satrida tezkor xodimlar jumlasidan boʻlgan ijozat beruvchining familiyasi koʻrsatiladi. ‎“Brigada aʼzolari bilan” satrida ish bajaruvchi yoki kuzatuvchidan tashqari barcha brigada aʼzolarining hammasi familiyalari koʻrsatiladi. ‎Familiyalar bosh kelishikda yoziladi. Satrlar yetishmagan hollarda, naryad beruvchi shaxs tomonidan imzolangan brigada aʼzolarining roʻyxati naryadga ilova qilinishi va bu haqda oxirgi satrda “Qoʻshimcha roʻyxatga qarang” deb yozib qoʻyilishi lozim. ‎9. “Topshiriladi” satrida: ‎ish bajariladigan joydagi elektr qurilmasining va ulanmalarning nomi, ishning mazmuni koʻrsatiladi; HL uchun ushbu liniyaning nomi va ish bajarilishi kerak boʻlgan uchastka chegarasi (tayanchlarning tartib raqami koʻrsatilib, qaysi tayanchlarda yoki tayanchlar oraligʻida ish olib borilishi, qaysi tayanchlar oraligʻidagi simlarda ishlash), shuningdek, ishning mazmuni koʻrsatiladi. Koʻp zanjirli HL uchun, shuningdek, zanjirning nomi, fazama-faza taʼmirlashda esa tyanchlarda fazalarning joylashishi koʻrsatiladi. ‎10. “Ish tugatilsin” satrida ushbu naryad boʻyicha ishni tugatish sanasi hamda vaqti koʻrsatiladi (barcha ishlar qachon batamom tugashidan qatʼi nazar). ‎11. Podstansiyalar elektr qurilmalarida va KLda ish bajarilganda 1-jadvalda quyidagilar koʻrsatiladi: ‎1-ustunda-tarmoqdan uzilishi va yerga ulagich oʻrnatilishi zarur boʻlgan elektr qurilmalarining nomi; ‎2-ustunda oʻchirilishi zarur boʻlgan kommutatsiya apparatlari va yerga ulagichlar hamda toʻsiqlar oʻrnatilishi zarur boʻlgan joylar. ‎12. HL da ish bajarilganda 1-jadvalda quyidagilar koʻrsatiladi: ‎1-ustunda naryadning “topshiriladi” satriga yozilgan liniyalar, zanjirlar va simlarning nomi hamda taʼmirlanayotgan HL yoki zanjirdagi ishlarni bajarish bilan bogʻliq holda oʻchirilishi va yerga ulagich oʻrnatilishi zarur boʻlgan boshqa HL yoki zanjirning nomi; ‎2- ustunda ijozat beruvchi tomonidan oʻchiriladigan va yerga ulagich oʻrnatiladigan HL uchun TQda va HLning oʻzida oʻchiriladigan kommutatsiya apparatlarining nomi va yerga ulagichlar oʻrnatilishi zarur boʻlgan joylar. ‎Agar yerga ulagichlar tayanchlarga oʻrnatiladigan boʻlsa, tayanchlarning tartib raqami koʻrsatilishi lozim. Ushbu ustunda, shuningdek, mazkur Qoidalarga 9-ilovadagi 42 — 45 , 48 , 50 , 51-bandlarga muvofiq ish joyida simlar va troslarga yerga ulagich oʻrnatilishi shart boʻlgan tayanchlarning tartib raqamlari yoki tayanchlar oraligʻi koʻrsatilishi kerak. ‎Agar naryad berish paytida yerga ulagich oʻrnatilishi lozim boʻlgan joyni aniqlash mumkin boʻlmasa yoki bajariladigan ish yerga ulagichni bir joydan ikkinchi joyga koʻchirilishini talab qilsa, ushbu ustunda “ish joylarida yerga ulagich oʻrnatilsin” deb koʻrsatiladi. ‎2-ustunda, shuningdek, taʼmirlanayotgan HL bilan kesishgan yoki uning yaqinidan oʻggan havo elektr uzatish tarmogʻiga oʻrnatilishi kerak boʻlgan yerga ulagichlarning joyi ham koʻrsatilishi kerak. ‎Agar ushbu HL boshqa korxona tomonidan ekspluatatsiya qilinsa, naryadning “Alohida koʻrsatmalar” satrida boshqa korxona xodimlari tomonidan oʻrnatilgan yerga ulagichni tekshirish zarurligi koʻrsatilishi kerak. ‎13. 1-jadvalga bevosita ish joyini tayyorlash uchun kerak boʻlgan tarmoqdan oʻchirishlar kiritilishi zarur. Ish joyini tayyorlash jarayonida sxemaga oʻzgartirishlar kiritish bilan bogʻlik boʻlgan qayta ulashlar (masalan, ulanmani bir shina tizimidan, boshqa shinalar tizimiga oʻtkazish, tarmoq uchastkasini bir manbadan ikkinchi manbaga oʻtkazish va boshqalar) jadvalga kiritilmaydi. ‎Ish joyini tayyorlash boʻyicha tezkor taʼmirlovchi xodimlar jumlasidan boʻlgan ijozat beruvchi tomonidan bajariladigan elektr qurilmalaridagi barcha operatsiyalarni hamda ish joylarini tayyorlash boʻyicha boshqa choralarni (masalan, kuchlanish yoʻqligini tekshirish, tok oʻtkazuvchi qismlarga toʻsiqlar oʻrnatish va boshqalar) elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan tasdiqlangan tezkor oʻchirib-ulash ishlari boʻyicha maxalliy yoʻriqnomalarga muvofiq 1-jadvalga kiritish mumkin. ‎14. Ishga ijozat berish uchun tarmoqdan oʻchirish va yerga ulagichlar oʻrnatish talab qilinmaydigan naryadlarda 1-jadvalning 1-ustuniga “Tarmoqdan uzmasdan va yerga ulagichlarni oʻrnatmasdan” deb yozib qoʻyiladi. ‎15. Agar 1-jadvaldagi satrlar soni ish joyini tayyorlash boʻyicha barcha choralarni koʻrish uchun yetarli boʻlmasa, unda naryadga naryad beruvchining imzosi bilan qoʻshimcha jadval ilova qilishga ruxsat etiladi va bu haqda asosiy jadvalning oxirgi satriga “qoʻshimcha roʻyxatga qaralsin” deb yozib qoʻyilishi kerak. ‎16. “Alohida koʻrsatmalar” satrlarida quyidagilar qayd etiladi: ‎javobgar rahbarning uzluksiz nazorati ostida bajariladigan ishning bosqichlari yoki alohida operatsiyalari (mazkur Qoidalarning 62-bandi ); ‎yerga ulagichni vaqtincha olishga ruxsat berish (mazkur Qoidalarga 9-ilovaning 39-bandi ); ‎yuklarni kran bilan bir joydan ikkinchi joyga koʻchirishda, ishning xavfsiz bajarilishi uchun javobgar shaxsni tayinlash (mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 141-bandi ); ‎mazkur Qoidalarning 46-bandida koʻrsatilgan ishlar bajarilayotgan joydagi taʼmirlanayotgan liniya ustunlari oraligʻidagi kuchlanish ostidagi HL, kuchlanish ostidagi simlar va taʼmirlanayotgan liniyaning troslari; ‎taʼmirlanayotgan liniyaning boshqa HL taʼsirida ilashgan kuchlanish ostida ekanligi haqida koʻrsatma. ‎Naryad beruvchining xohishiga koʻra, ushbu satrlarga bajarilayotgan ish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa koʻrsatmalarni ham yozishga ruxsat etiladi. ‎“Naryad berdi” va “Naryad muddati uzaytirildi” satrlarida naryad beruvchi uni imzolagan vaqtini va sanasini koʻrsatishi zarur. ‎17. 2-jadval tezkor taʼmirlovchi xodimlardan boʻlgan ijozat beruvchi yoki ijozat beruvchi vazifasini oʻrindoshlik asosida bajarayotgan ish bajaruvchi tomonidan ishlashga birinchi bor ishga ijozat berilganda toʻldiriladi. ‎Taʼmirlanayotgan elektr qurilmasini vaqtincha ulash paytida 2-jadval har bir qayta ishga ijozat berishdan oldin toʻldiriladi. ‎Ishga ijozat berish navbatchi tomonidan amalga oshirilganda, shuningdek, tezkor taʼmirlash xodimlar jumlasidan ijozat beruvchi yoki ijozat beruvchi vazifasini oʻrindoshlik asosida bajaruvchi ish bajaruvchi tomonidan ishga ijozat berish ish joyiga yetib kelgan zahoti amalga oshiriladigan hollarda 2-jadval toʻldirilmaydi. ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Naryadning orqa tomoni ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ 18. Elektr stansiyalari, podstansiyalarning elektr qurilmalarida va KLda ishlaganda “Ish joyi tayyorlandi. Kuchlanish ostida quyidagilar qoldi” satrlarida ijozat beruvchi taʼmirlanayotgan va ish joyi yaqinidagi qoʻshni ulanmalarning (yoki qoʻshni ulanmalarning uskunalarini) kuchlanish ostida qolgan tok oʻtkazuvchi qismlarini koʻrsatadi. Agar bunday qismlar boʻlmasa, ushbu satrlarda “Qolmadi” deb yozilishi lozim. ‎HLda ishlaganda ushbu satrlarda naryad beruvchi tomonidan “Alohida koʻrsatmalar” satrida koʻrsatilgan tok oʻtkazuvchi qismlar, zarur boʻlganda esa boshqa tok oʻtkazuvchi qismlar ham yozib qoʻyiladi. ‎Ijozat beruvchi va javobgar rahbar “Ish joyi tayyorlandi. Kuchlanish ostida quyidagilar qoldi” satrlari ostiga faqat birinchi bor ishga ijozat berishda imzo qoʻyadi. ‎19. 3-jadvalda har kungi ishga ijozat berish va ishning tugatilishi, shu jumladan brigadaning bir ish joyidan ikkinchisiga koʻchirilishi, shuningdek, elektr qurilmalari vaqtincha ulanganda ishga ijozat berish va ishning tugatilishi rasmiylashtiriladi. ‎Qayta ishga ijozat berishni amalga oshiruvchi shaxs 3-ustunga imzo qoʻyadi. ‎Mazkur Qoidalarning 96-bandiga muvofiq tekshirish uchun elektr qurilmalarini ulash bilan bogʻliq ishlarda 6-ustun toʻldiriladi. 6-ustunda brigadani ish joyidan chiqarilgani, oʻrnatilgan yerga ulagichlar olingani, ish vaqtincha tugatilgani haqida xabar berilgan shaxsning familiyasi va lavozimi koʻrsatiladi. ‎Ishlarning ish kunining tugashi munosabati bilan tamomlanishini ish bajaruvchi 3-jadvalning 5- va 7-ustunlarida rasmiylashtiradi. ‎20. 4-jadvalda brigada tarkibiga mexanizm haydovchisi yoki kranchini kiritish yoki undan chiqarishda, unga biriktirilgan mexanizm va oʻziyurar kranning turi ham koʻrsatiladi. “Ruxsat berdi” satriga brigada tarkibini oʻzgartirishga ruxsat bergan shaxs (familiyasini koʻrsatib) imzo qoʻyadi. ‎Agar ruxsat telefon yoki radio orqali berilgan boʻlsa, ish bajaruvchi ushbu ustunda brigada tarkibini oʻzgartirishga ruxsat bergan shaxsning familiyasini koʻrsatadi. ‎21. Ish toʻliq tugatilgandan soʻng ish bajaruvchi naryadni ushbu ishlarni rasmiylashtirish uchun moʻljallangan satriga rasmiylashtirish vaqti va sanasini koʻrsatgan holda imzo qoʻyadi. Ish joyini qabul qilib olganidan soʻng javobgar rahbar ham tegishli satrga imzo qoʻyadi. Agar javobgar rahbar tayinlanmagan boʻlsa, ish bajaruvchi uning oʻrniga imzo qoʻyadi. ‎Naryadda ishning toʻliq tugallanganini ish bajaruvchi faqat oʻzidagi naryad nusxasida ish batamom tugallangani haqida xabar berilgan shaxsning familiyasini va lavozimini hamda xabar berilgan sana va vaqtini koʻrsatgan holda rasmiylashtiradi. ‎Agar brigada yerga ulagichlar oʻrnatmagan boʻlsa, u holda “brigada oʻrnatgan yerga ulagichlar olindi” degan soʻzlar ish toʻliq tugallanganligi toʻgʻrisidagi xabar matnidan oʻchirib tashlanadi. ‎22. Naryad beruvchi shaxs mazkur Qoidalarning 106-bandiga muvofiq naryadning toʻgʻri rasmiylashtirilganligini nazorat qiladi va uning oxirida imzo qoʻyadi.‎‎

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga 7-ILOVA

1-jadval Elektr qurilmasining kuchlanishi Odamlardan va ular ishlatadigan asbob-uskunalar va moslamalardan, vaqtincha toʻsiqlardan Transport va ishchi holatidagi yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlardan, yuk changallovchi moslamalar va yuklarning strop (arqon)laridan tok oʻtkazuvchi qismlargacha boʻlgan masofa, m 1000 V gacha HLda 0,6 tegish boʻlmagan TQda meʼyorlanmaydi 1,0 1,0 3 — 35 kV 0,6 1,0 60 — 110 kV 1,0 1,5 150 kV 1,5 2,0 220 kV 2,0 2,5

2-jadval Tuproq Qazish chuqurligi, m 1,5 gacha 1,5 — 3,0 Qiyalik yoʻnalishi va gorizontal chiziq oʻrtasidagi burchak, grad Qiyalik balandligi- ning asosiga nisbati Qiyalik yoʻnalishi va gorizontal chiziq oʻrtasidagi burchak, grad Qiyalik balandli-gining asosiga nisbati Tabiiy namlikdagi, uyilgan 76 1:0,25 45 1:1 Qumli va shagʻalli, namli (toʻyinmagan) 63 1:0,5 45 1:1 Loyli: qumloq tuproq qumoq tuproq loy 76 90 90 1:0,25 1:0 1:0 56 63 76 1:0,67 1:0,5 1:0,25 Sariq (sogʻ) tuproq 90 1:0 63 1:0,5

3-jadval Tuproq shartlari Xandaq chuqurligi, m Toʻsiqlar Sizot suvlari kichik miqdorda sizib chiqadigan yoki ular yoʻq boʻlgan tabiiy namlikdagi yopishqoq tuproqlar 3 gacha Orasi ochiq Xuddi shuningdek 3 — 5 Yaxlit Yuqori namlikdagi har xil va qumli tuproqlar Chuqurligidan qatʼi nazar Yaxlit

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga 8-ILOVA

1-§. Elektr stansiyalari, podstansiyalarning elektr qurilmalarida va elektr uzatish kabel liniyalarida ishlar xavfsizligini taʼminlovchi tashkiliy chora-tadbirlar

1. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori kabel liniyalari (keyingi oʻrinlarda — KL) va podstansiya elektr qurilmalarida naryad boʻyicha quyidagi ishlar bajarilishi shart:

Kuchlanish olinganda;

kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlar va ularning yaqinida;

kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda, vaqtincha toʻsiqlar oʻrnatish talab etiladigan;

TQda koʻtarish mashinalari va mexanizmlarini qoʻllab amalga oshiriladigan

Kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bajariladigan boshqa ishlar, shu jumladan: komplekt taqsimlash qurilmalari (keyingi oʻrinlarda — KTQ) va tashqarida oʻrnatilgan komplekt taqsimlash qurilmasidagi (keyingi oʻrinlarda — TKTQ), shkafning eshiklari va toʻsiqlari yopilgan boʻlishi sharti bilan aravachalarda shkaflardan tortib chiqarilgan uskunalardagi; kommutatsiya apparatlarining uzatmalari va agregat shkafidagi, ikkilamchi zanjirlar, releli himoya, avtomatika, telemexanika va aloqa qurilmalaridagi ishlar farmoyish boʻyicha bajarilishi mumkin.

2. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan TQ, taqsimlash shchitlari, yigʻmalarning yigʻma shinalarida, shuningdek, ushbu qurilmalarning ular orqali yigʻma shinalarga kuchlanish uzatilishi mumkin boʻlgan ulanmalaridagi ishlar naryad boʻyicha bajarilishi kerak. Boshi berk ulanmalardagi ishlarni farmoyish boʻyicha bajarishga ruxsat etiladi.

3. Podstansiyalarning elektr qurilmalari va KLda, ularning barcha tok oʻtkazuvchi qismlaridan, shu jumladan HL va KL chiqishlaridan kuchlanishni olgan holda, qoʻshni (kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan yigʻma va shchitlar kuchlanish ostida qolishi mumkin) elektr qurilmalariga kirish joyi qulflangan boʻlishi sharti bilan ishlar bajarilganida, barcha ulanmalarda bir vaqtda ishlash uchun bitta naryad berilishiga ruxsat etiladi.

4. Yakka tizimli shina va seksiyalar soni qancha boʻlishidan qatʼi nazar, 10 kV gacha boʻlgan TQda seksiyani taʼmirlashga chiqarishda, shinalar va ushbu seksiyaning barcha yoki bir qism ulanmalaridagi ishlarga bitta naryad berishga ruxsat etiladi. Seksiyaning barcha ish joylariga ishlashga bir vaqtda ijozat berilishi mumkin; brigadani ushbu seksiya chegarasida turli ish joylarida tarqalib joylashtirishga ruxsat etiladi.

Naryadlar boʻyicha ish toʻla tugallanmaguncha seksiyaning biron-bir ulanmasini kuchlanish ostida tekshirib koʻrish yoki uni ulash uchun tayyorlash taqiqlanadi.

5. Quyidagi hollarda brigadani turli ish joylariga tarqatib, bir ish joyidan boshqa ish joyiga koʻchirishni rasmiylashtirmasdan, bir yoki bir necha ulanmalarda bir vaqtda yoki navbatma-navbat bajariladigan ishlar uchun bitta naryad berishga ruxsat etiladi:

nazorat va kuch kabellarini oʻtkazishda va koʻchirib oʻtkazishda, uskunalarni sinashda, himoya, avtomatika, blokirovka hamda shunga oʻxshash qurilmalarni tekshirishda;

uzatmalari boshqa xonada joylashtirilgan kommutatsiya apparatlarini taʼmirlashda;

kotlovan, xandaq, quduq, kollektor, tunnellardagi ayrim kabelni taʼmirlashda;

ish joylarining joylashishi ish bajaruvchiga (kuzatuvchiga) brigada ustidan nazoratni oʻrnatish imkoniyatini beradigan ikki kotlovanda va kotlovanga yaqin joylashgan YOTQda bajariladigan alohida bir kabelni taʼmirlash ishlarida.

6. Ishlar mazkur Qoidaga 8-ilovaning 4-5-bandlariga muvofiq bajarilganda, barcha ish joylari ishga ijozat berishdan oldin tayyorlab qoʻyilishi lozim. Brigada turli ish joylariga tarqatib ishlaganda, brigada aʼzolaridan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlganlardan bittasi yoki bir nechtasi ish bajaruvchidan alohida turishiga ruxsat etiladi; bunda ish bajaruvchi, undan alohida joylashtirilishi kerak boʻlgan brigada aʼzolarini ish joylariga boshlab borishi va ishlar xavfsizligi boʻyicha yoʻl-yoʻriq berishi shart.

7. Tezkor chiqish brigadaga bir necha podstansiyalarda, har bir podstansiyaning bir yoki bir necha ulanmalarida, bir xil turdagi ekspluatatsiya ishlarini navbati bilan bajarish uchun bitta naryad berishga ruxsat etiladi.

Bunday ishlarga quyidagilar kiradi: izolyatsiyani tozalash, qisqichlarni tortib mahkamlash, moyni tahlilga olish va moy quyib toʻldirish, transformatorlarning shoxobchalarini qayta ulash, releli himoya, avtomatika, oʻlchov asboblari qurilmalarini tekshirish, chet manbadan yuqori kuchlanish bilan sinash, izolyatorlarni oʻlchov shtangasi bilan tekshirib koʻrish va shunga oʻxshash ishlar. Bunday naryadlarni amal qilish muddati 1 sutka.

Har bir podstansiya va har bir ulanmada ishga ijozat berish mazkur Qoidalarga 6-ilovada keltirilgan naryadning “Kundalik ishlashga ijozat berish va uning tugashi” 3-jadvalida rasmiylashtirilishi lozim. Ishlar mazkur Qoidalarga 8-ilovaning 3-bandiga muvofiq bajariladigan podstansiyalard ishga ijozat berish barcha ulanmalar uchun bir vaqtda amalga oshirilishi mumkin, lekin ushbu podstansiyadagi barcha ishlar toʻliq tugallanmaguncha ularni birontasini ham ulashga tayyorlash taqiqlanadi. Podstansiyalarning har birini mazkur naryad boʻyicha ishlar toʻliq tugallanganidan soʻng ulashga ruxsat beriladi.

8. TQ ichida joylashgan aloqa qurilmalaridagi ishlar TQga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar tomonidan beriladigan naryadlar boʻyicha amalga oshirilishi shart. Ishga ijozat berish ushbu xodimlar tomonidan amalga oshiriladi.

2-§. Elektr uzatish havo liniyalarida ishlar xavfsizligini taʼminlovchi tashkiliy chora-tadbirlar

9. HLda naryad boʻyicha quyidagi ishlar bajarilishi lozim:

kuchlanish olinganda, shu jumladan ikki tayanch oraliqlari kesishgan joylarda, ilashgan kuchlanish zonasida, shuningdek, tarmoqdan uzilgan koʻp zanjirli 35 kV va undan yuqori kuchlanishli HLda simlarni montaj qilish va almashtirish boʻyicha;

kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida ;

kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda: odam oyogʻi ostidan hisoblaganda yer sirtidan 3 metrdan yuqori balandlikda; tayanchning konstruktiv qismlarini boʻlaklab; tayanch oyogʻini 0,5 metrdan koʻp chuqurlikda kavlab ;

qoʻriqlash maydonida, HL trassasini tozalashda kesilayotgan daraxtlarning simga tushishining oldini olish choralarini koʻrish talab etilgan hollarda; 0,4 — 10 kV HL trassasini tozalashda shox-butalarni kesishda, ularning simlarga tushishi yoki ularni kesish bilan bogʻliq ravishda odamlarni simlarga xavfli masofaga yaqinlashishida, yuk koʻtaruvchi mashina va mexanizmlarni qoʻllab bajaraladigan ishlar. HLdagi qolgan barcha ishlar farmoyish boʻyicha bajarilishi mumkin.

10. Har bir HLga, koʻp zanjirli liniyalarda esa uning har bir zanjiriga alohida naryad beriladi, bitta naryad berishga ruxsat etilgan quyidagi hollar bundan mustasno:

koʻp zanjirli liniyaning bir necha zanjirlarida kuchlanish olinganda va kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida bajariladigan ishlar;

kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda bir nechta HLda bajariladigan bir turdagi ishlar;

HLlarning kesishgan joylaridagi ishlar; kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan HLlarda bir liniyadan boshqasiga oʻtishni rasmiylashtirib, navbatma-navbat bajariladigan ishlar.

11. Taʼmirlanayotgan liniyadan kuchlanish olinganda bajariladigan ishlarga berilgan naryadda uni kesib oʻtgan qaysi liniya uzilishi mazkur Qoidalarning 46-bandiga va yerga ulanishi mazkur Qoidalarga 9-ilovaga muvofiq yerga ulagich oʻrnatilishi koʻrsatilgan boʻlishi shart. Agar ishlarni bajarish sharoitlariga koʻra taʼmirlanayotgan liniya yaqinidan oʻtayotgan liniyani oʻchirish talab qilinadigan boʻlsa, naryadda taʼmirlanayotgan HLga tegishli xuddi shunday koʻrsatma kiritilishi lozim. Bunday hollarda taʼmirlanayotgan liniyani kesib oʻtuvchi yoki uning yaqinidan oʻtayotgan liniyaga yerga ulagich oʻrnatish ishga ijozat berishdan oldin amalga oshirilishi kerak hamda ishlar toʻliq tugallanishiga qadar ulardan yerga ulagichlarni olish taqiqlanadi.

12. Ish kuni tamom boʻlishi sababli ishdagi tanaffuslarda ish joylariga oʻrnatilgan yerga ulagichlar olinmaydi. Kelgusi kun ishni boshlashda qoldirilgan yerga ulagichlarning butligi va mustahkam ulanganligi tekshirilganidan keyingina brigadani ishlashiga ijozat beriladi.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga 9-ILOVA

1. Kuchlanish olinib bajariladigan ishlar uchun ish joyini tayyorlash boʻyicha quyidagi texnik chora-tadbirlar koʻrsatilgan tartibda bajarilishi shart:

a) zarur oʻchirishlarni amalga oshirish va ish joyiga kommutatsiya apparaturasining yanglishib yoki oʻz-oʻzidan ulanib qolishi oqibatida kuchlanish berilishini istisno etuvchi choralarni koʻrish;

b) qoʻlda boshqariladigan uzatmalarga va masofadan boshqariladigan kommutatsiya apparatlarining kalitlariga taqiqlovchi plakatlarni osib qoʻyish;

v) odamlarni elektr tokidan jarohatlanishdan himoya qilish uchun yerga ulanishi zarur boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlarda kuchlanish yoʻqligini tekshirish;

g) yerga ulagichni oʻrnatish (yerga ulagich pichoqlarini ulash, ular boʻlmagan taqdirda, koʻchma yerga ulagichlarni oʻrnatish);

d) ogohlantiruvchi va koʻrsatma beruvchi plakatlarni osib qoʻyish, zarur boʻlgan taqdirda, ish joyini va kuchlanish ostida qolgan tok oʻtkazuvchi qismlarni toʻsish. Mahalliy sharoitlarga qarab tok oʻtkazuvchi qismlar, yerga ulagichlar oʻrnatilishidan oldin yoki keyin toʻsiqlar bilan ajratib qoʻyiladi.

Elektr qurilmalariga smenada ikki va undan koʻp shaxs tomonidan tezkor xizmat koʻrsatilganda, ushbu bandda qayd etilgan tadbirlar ikki kishi tomonidan bajarilishi kerak. Elektr qurilmalariga bitta shaxs tomonidan xizmat koʻrsatilgan taqdirda, ularni bir kishi bajarishi mumkin, kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida koʻchma yerga ulagichni oʻrnatish (mazkur Qoidalarga 9-ilova 37-bandi ) va ajratkichlari notoʻgʻri harakatlardan blokirovkalash qurilmalariga ega boʻlmagan kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarning ikki va undan koʻp ulanmalaridagi almashlab ulashlarni bajarish ishlari bundan mustasno.

1-§. Tarmoqdan oʻchirish ishlarini bajarish

2. Ishlash joyidan kuchlanish olinganda, kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida quyidagilar oʻchirilishi shart:

a) ish bajarilishi kerak boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlar;

b) tok oʻtkazuvchi qismlarga yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlarini, odamlar va ular qoʻllaydigan asbob va taʼmirlash jihozlarini mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvalida koʻrsatilganidan kam masofaga yaqinlashish ehtimoli boʻlgan toʻsilmagan tok oʻtkazuvchi qismlar.

3. Mazkur Qoidalarga 9-ilovaning 2-bandi “b” kichik bandida koʻrsatilgan tok oʻtkazuvchi qismlarni uzish mumkin boʻlmasa, unda ular toʻsib qoʻyilishi kerak.

4. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida kommutatsiya apparati orqali ish joyiga kuchlanish qaysi tomondan berilishi mumkin boʻlsa, ularning har bir tomonida shina yoki simlarni uzish yoki ajratish, ajratkichlarni uzish, saqlagichlarni olib qoʻyish, shuningdek, apparatlarning oʻziga oʻrnatilgan prujina orqali avtomatik ulanadiganlaridan tashqari, boʻlgichlar va yuklama oʻchirgichlarini oʻchirish yoʻli bilan hosil qilingan koʻrinuvchan uzilish boʻlishi shart.

Elektr qurilmasining ishlarni bajarish uchun ajratilgan uchastkasi bilan bogʻliq boʻlgan kuchlanish transformatorlari va kuch transformatorlari ham teskari transformatsiyaga yoʻl qoʻymaslik uchun 1000 V gacha boʻlgan kuchlanish tomonidan uzib qoʻyilishi shart.

5. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida kommutatsiya apparatlarini yanglishib yoki oʻz-oʻzidan ulanishini va ular orqali ish joyiga kuchlanish berilishi ehtimolini bartaraf etish uchun:

ajratkich, boʻlgich, yuklama oʻchirgichlarinining qoʻlda bajariladigan uzatmalarni uzilgan holatida mexanik qulf bilan qulflash;

operativ shtanga bilan boshqariladigan ajratkichlarning koʻchmas toʻsiqlarini mexanik qulf bilan qulflash;

masofadan boshqaruvga ega boʻlgan, koʻrsatib oʻtilgan kommutatsiya apparatlarining uzatmalarida kuch va tezkor tok zanjirlarini uzish, pnevmatik uzatmalarda esa, bundan tashqari qisilgan havo berish yoʻlidagi klapanni yopish va mexanik qulf bilan qulflash, hamda siqilgan havoni chiqarib yuborish, bunda havo chiqaruvchi tiqinlarni (klapanlarni) ochiq holatda qoldirish;

yukli va prujinali uzatmalarda ulovchi yuk yoki ulovchi prujinalarni ishlamaydigan holatga keltirish.

Tortib chiqariladigan aravachali KTQ va TKTQdagi kommutatsiya apparatlarining yanglishib ulanishini bartaraf etish choralari mazkur Qoidalarga 10-ilovaning III bob “Komplekt taqsimlash qurilmalariga xizmat koʻrsatish” talablariga muvofiq bajarilishi shart.

6. Bir qutbli ajratkichlar bilan jihozlangan 6 — 10 kV kuchlanishli elektr qurilmalarida ularni yanglishib ulanishini barataraf etish uchun pichoqlariga maxsus rezina qalpoqlar kiydirishga ruxsat etiladi.

7. Kuchlanishi 1000 V gacha elektr qurilmalarida bajariladigan ishlar tok oʻtkazuvchi qismlardan qoʻlda bajariladigan uzatmali kommutatsiya apparatlari yordamida hamma tomondan kuchlanish olinishi lozim, sxemada saqlagichlar boʻlganda esa ularni olib qoʻyish orqali amalga oshirilishi zarur.

Sxemada saqlagichlar boʻlmagan taqdirda, kommutatsiya apparatlarini yanglishib ulanishini bartaraf etish uchun shkaf eshiklarini yoki dastaklarini qulflash, tugmalarini berkitish, kontaktlar orasiga izolyatsiyalovchi qoplama qoʻyish va boshqa choralar koʻrish orqali taʼminlanishi lozim. Shuningdek, ulovchi gʻaltakning simlarini uzib qoʻyish sharti bilan kuchlanishni masofadan boshqariladigan kommutatsiya apparatlari orqali olib tashlashga ruxsat etiladi.

Agar apparatlarning konstruktiv ishlanishi va ish xususiyatlari boʻyicha imkon boʻlsa, yuqorida qayd etilgan choralar, shinalarni ajratish yoki kabellar, simlar ishlar bajariladigan kommutatsiya apparatlaridan yoki qurilmalardan ajratish bilan almashtirilishi mumkin.

Sim va kabel uchlarini ajratib olish yoki shinalarni ajratishni taʼmirlovchi xodimlar jumlasidan boʻlgan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega shaxs ishga quyuvchi rahbarligi ostida bajarishi mumkin. Ish joyi yaqinidagi bexosdan tegib ketish mumkin boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan kuchlanish olinishi yoki ular toʻsilgan boʻlishi kerak.

8. Kontaktlarini koʻrish imkoni boʻlmagan (tortib chiqarilmaydigan turdagi avtomatlar, paketli oʻchirgichlar, yopiq ishlangan rubilniklar va boshqalar) 1000 V gacha kuchlanishli kommutatsiya apparatlarining oʻchirilgan holati ularning qisqichlarida yoki chiquvchi shinalarda, simlarda yoxud ushbu kommutatsiya apparatlari yordamida ulanadigan uskunalar qisqichlarida kuchlanish yoʻqligini tekshirish orqali aniqlanadi.

2-§. Plakatlarni osish, ish joyini toʻsish

9. Ish joyini tayyorlash jarayonida kerakli uzishlar amalga oshirilganidan soʻng 1000 V dan yuqori kuchlanishli uzilgan ajratkichlar, boʻlgichlar, yuklama oʻchirgichlarining uzatmalarida, ularni masofadan boshqarish tugmalari va kalitlarida, 1000 V gacha kuchlanishli kommutatsiya apparaturasida (avtomatlar, rubilniklar, oʻchirgichlar) “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakati, ishga ijozat berish uchun uzilgan HL va KLlarda esa “ULANMASIN! LINIYADA ISH BAJARILMOQDA!” plakati osib qoʻyilishi shart.

Operativ shtanga bilan boshqariladigan ajratkichlarda plakat toʻsiqlarga, qutbli uzatmali ajratkichlarda esa har bir qutb uzatmasiga osib qoʻyilishi zarur.

KTQning yacheykalarida plakatlar mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 3-bobi “Komplekt taqsimlash qurilmalariga xizmat koʻrsatish” talablariga muvofiq osib qoʻyiladi.

Ajratkichlarning pnevmatik uzatmalarida havo berishni yopadigan klapanlariga “OCHILMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakati osib qoʻyiladi.

Avtomatlari, oʻchirgichlari yoki rubilniklari boʻlmagan 1000 V gacha kuchlanishli ulanmalarda plakatlar saqlagichlar olib qoʻyilgan va ularni qayta oʻrnatish bilan kuchlanish berish mumkin boʻlgan joyda osib qoʻyilishi kerak.

10. Ishlarni bajarish uchun HL va KLni uzgan avtomatlar, rubilniklar va boshqa ajratkichlarning uzatmalariga, ishlayotgan brigadalar sonidan qatʼi nazar, bitta “ULANMASIN! LINIYADA ISH BAJARILMOQDA” plakati osilishi kerak. Bu plakat ish joyini tayyorlashga, ishga ijozat berishga farmoyish beruvchi va liniyada ishlayotgan brigadalar sonini hisobga oluvchi tezkor xodimning koʻrsatmasi boʻyicha osib qoʻyiladi va yechib olinadi.

Elektr qurilmasining liniya ajratkichida va unga taalluqli boʻlgan liniyada bir vaqtda ishlangan taqdirda, “ULANMASIN! TARMOQDA ISH BAJARILMOQDA!” plakatlari sxema boʻyicha unga yaqin joylashgan, ular orqali liniya ajratkichiga kuchlanish berish mumkin boʻlgan ajratkichlarning uzatmalariga osib qoʻyiladi.

11. Ishlarni bajarish vaqtida bexosdan tegib ketish mumkin boʻlgan oʻchirilmagan tok oʻtkazuvchi qismlar toʻsib qoʻyilishi shart. Vaqtincha toʻsiq uchun shchit (pardalar), ekranlar va shunga oʻxshash yogʻochdan yoki boshqa izolyatsiyalovchi materiallardan yasalgan toʻsiqlar qoʻllanishi mumkin. Vaqtinchalik toʻsiqlar bilan tok oʻtkazuvchi qismlargacha masofa 1-jadvalning 2-ustunida koʻrsatilganidan kam boʻlmasligi shart. 6 — 15 kV kuchlanishli elektr qurilmalarida bu masofa zarur boʻlganda 0,35 metrgacha kamaytirilishi mumkin.

Vaqtincha toʻsiqlarning zarurligi, ularning turi, oʻrnatish usuli mahalliy sharoitga va ish xususiyatlariga qarab, javobgar rahbar va ish joyini tayyorlashni bajarayotgan shaxs tomonidan aniqlanadi. Toʻsiqlar alohida ehtiyotkorlik bilan javobgar rahbar ishtirokida oʻrnatiladi.

Vaqtincha toʻsiqlarga “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakati mahkamlab qoʻyilishi lozim.

12. Konstruksiyasi ularning xavfsiz oʻrnatilishini taʼminlaydigan turgʻun va ishonchli mahkamlanadigan maxsus koʻchma toʻsiqlarni, qafaslar, qiyshaytirib yasalgan shchit va boshqalarni qoʻllashga ruxsat etiladi.

13. 15 kV gacha kuchlanishli elektr qurilmalarida hamda tok oʻtkazuvchi qismlarni shchitlar bilan toʻsib boʻlmaydigan hollarda, uzilgan va kuchlanish ostida turgan tok oʻtkazuvchi qismlar (masalan, uzilgan rubilnikning, ajratkichning kontaktlari) orasiga joylashtiriladigan izolyatsiyalovchi qoplamadan foydalanishga ruxsat etiladi. Bu izolyatsiyalovchi qoplamalar kuchlanish ostidagi tok oʻtkazuvchi qismlarga tegib turishi mumkin.

Qoplamalarni kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida V va IV guruhga, 1000 V gacha boʻlgan qurilmalarda IV va III guruhga ega (ulardan biri tezkor, boshqasi taʼmirlovchi xodimlar jumlasidan boʻlishi mumkin) ikki shaxs dielektrik qoʻlqop va izolyatsiyalovchi shtangadan yoki himoya koʻzoynagini qoʻllab, izolyatsiyalovchi qisqichdan foydalanib oʻrnatishi va olib qoʻyishi lozim.

14. Yopiq elektr qurilmalarida yerga ulagich pichoqlar ulanib yoki koʻchma yerga ulagich oʻrnatilganidan soʻng ish joyi bilan qoʻshni va uning roʻparasidagi yacheykalarning toʻrli yoki yaxlit toʻsiqlariga “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakatlari osib qoʻyilishi shart.

Bunday toʻsiqlari boʻlmagan ish joyi yaqinidagi yacheykada hamda qoʻshni va roʻparadagi yacheykalarda, shuningdek, xodimlarning kirishlari taqiqlangan yoʻlkalar xuddi shunday plakatlar bilan jihozlangan shchitlar (pardalar) bilan toʻsib qoʻyilishi kerak. Koʻchma shchitlar shunday joylashtirilishi kerakki, bunda xavf paydo boʻlgan taqdirda, ular xodimlarning chiqib ketishiga toʻsqinlik qilmasligi kerak.

15. OTQda poydevorga va alohida konstruksiyalar ustiga oʻrnatilgan uskunalarda yerdan turib ish bajarilganda, ish joyi (oʻtish uchun yoʻlak qoldirilib) ichkariga qaratib “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakatlari osib qoʻyilgan izolyatsiyali elektr sim yoxud oʻsimlik yoki sintetik toladan ishlangan yoʻgʻon arqon bilan toʻsib qoʻyilishi kerak.

Yoʻgʻon arqonni osish uchun ish joyi zonasiga kirmaydigan kontruksiyalardan ular toʻsilgan maydon chegarasidan tashqarida qolishi sharti bilan foydalanishga ruxsat etiladi.

Liniya ajratkichlaridan tashqari OTQning barchasidan kuchlanish olinganida, liniya ajratkichlari toʻsilgan maydon tashqarisiga qaratib osib qoʻyilgan “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakatlari osilgan yoʻgʻon arqon bilan toʻsib qoʻyilishi lozim.

16. OTQning kuchlanish bor boʻlgan qoʻshni uchastkalariga oʻtish mumkin boʻlgan joydagi konstruksiyalarning uchastkalariga yaxshi koʻrinadigan “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakatlari oʻrnatilishi kerak. Bu plakatlar elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan tezkor taʼmirlovchi yoki taʼmirlash xodimlaridan boʻlgan shaxs tomonidan ijozat beruvchining rahbarligi ostida oʻrnatilishi mumkin.

Koʻtarilish ruxsat etilgan konstruksiyalarga qoʻshni boʻlgan konstruksiyalar pastida “CHIQMA! OʻLDIRADI!” plakati osilishi shart.

Koʻtarilish ruxsat etilgan koʻchmas narvonlar va konstruksiyalarga “SHU YERDAN CHIQILSIN!” plakati osib qoʻyilishi kerak.

17. Elektr qurilmalarida HL dan tashqari tayyorlangan barcha ish joylariga yerga ulagich oʻrnatilishi va ish joyi toʻsilishidan keyin “SHU YERDA ISHLANSIN!” plakati osib qoʻyilishi lozim.

18. Ishlash vaqtida xodimlarga toʻsilgan maydonchalar tashqarisiga oʻtish, oʻrnatilgan vaqtincha toʻsiq va plakatlarni olib qoʻyish yoki joyini oʻzgartirish taqiqlanadi. Barcha plakatlar faqat tezkor xodimlarning farmoyishi boʻyicha osib va olib qoʻyiladi.

3-§. Kuchlanish yoʻqligini tekshirish

19. Elektr qurilmalaridagi kuchlanish olinganda bajariladigan barcha turdagi ishlarni boshlashdan oldin ishlanadigan uchastkada kuchlanish yoʻqligini tekshirish zarur. Elektr qurilmasining ishlash uchun uzilgan qismida kuchlanish yoʻqligini tekshirish taqiqlovchi plakatlar osilganligidan keyin ijozat beruvchi tomonidan amalga oshirilishi lozim.

20. Elektr qurilmasida kuchlanishning yoʻqligi foydalanishdan oldin soz holatda ekanligi maxsus asboblar orqali yoki yaqinda joylashgan kuchlanish ostidagi tok oʻtkazuvchi qismlarga yaqinlashtirib aniqlangan, zavodda ishlab chiqarilgan kuchlanish koʻrsatkichi yordamida tekshirilishi kerak.

Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida kuchlanish koʻrsatkichidan dielektrik qoʻlqoplarda foydalanish zarur.

Kuchlanish koʻrsatkichining yaroqli ekanligini ish joyida tekshirib koʻrish uchun yaqin orada avvaldan kuchlanish ostida turgan tok oʻtkazuvchi qismlar yoki boshqa imkoni boʻlmagan taqdirda, uni boshqa elektr qurilmasida avvaldan tekshirib qoʻyishga ruxsat etiladi.

Agar bunday yoʻl bilan tekshirib qoʻrilgan kuchlanish koʻrsatkichi tushirib yuborilgan yoki zarbaga (qattiq silkinishga) uchragan boʻlsa, uni qayta tekshirmasdan turib qoʻllash taqiqlanadi.

Uzilgan uskunalarda kuchlanish yoʻqligini barcha fazalarda, oʻchirgich va ajratkichda esa oltita kirish qisqichlarining barchasida tekshirish kerak.

Agar ish joyidagi elektr zanjirida uzilish boʻlsa, kuchlanish yoʻqligi uzilgan joyning ikkala tarafidagi tok oʻtkazuvchi qismlarda tekshiriladi.

Doimiy toʻsiqlar bevosita kuchlanish yoʻqligini tekshirishdan oldin ochilishi yoki olinishi kerak.

21. Kuchlanishi 35 kV va undan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida kuchlanish yoʻqligini tekshirish uchun, shuningdek, izolyatsiyalovchi shtangadan ham foydalanish mumkin, buning uchun uni tok oʻtkazuvchi qismlarga bir necha marta tekkizib koʻrish lozim, bunda chirsillash va uchqun chiqmasligi kuchlanish yoʻqligidan dalolat beradi.

Kuchlanishi 220 kV gacha boʻlgan OTQda kuchlanish yoʻqligini kuchlanish koʻrsatkichi yoki shtanga bilan faqat quruq ob-havo sharoitida tekshirishga ruxsat etiladi. Nam ob-havo sharoitida kuchlanish yoʻqligini mavjud sxemani sinchiklab kuzatish orqali tekshirishga ruxsat etiladi. Bunday hollarda chiqib ketayotgan liniyada kuchlanish yoʻqligi tezkor xodim yoki dispetcher tomonidan tasdiqlanadi.

Agar sxemani tekshirishda, shinalarda yoki uskunalarda kuchlanish borligini tasdiqlovchi tojlanish yoki liniya ajratkichlarini uzish paytida uning kontaktlari orasida liniyada kuchlanish borligidan darak beruvchi uchqun chiqayotganligi aniqlansa, sxemani qaytadan tekshirib chiqish va liniyaning holati toʻgʻrisidagi mulohazalarni tezkor xodimga yoki dispetcherga yetkazish zarur.

Barcha kuchlanishdagi KTP va TKTQda kuchlanish yoʻqligini turli ob-havo sharoitida foydalanishga moʻljallangan maxsus koʻrsatkich boʻlmagan hollarda, nam ob-havo sharoitida mavjud sxema boʻylab sinchiklab kuzatish yoʻli bilan tekshirib koʻrishga ruxsat etiladi.

Mavjud sxema boʻylab kuzatish paytida HL va KL kirishlarida kuchlanish yoʻqligi ushbu liniya tezkor boshqaruvi ostida boʻlgan xodimlar tomonidan tasdiqlanadi.

HLlarda sxema boʻylab joyida kuzatish uning yoʻnalishini va tashqi belgilarini tekshirishdan, shuningdek, tayanchdagi belgilarni liniyalarning dispetcherlik nomlariga muvofiqligini tekshirishdan iborat.

22. 6 — 20 kV kuchlanishli HLning yogʻoch va temir beton tayanchlarida hamda teleskopik minora ustida ishlanganda, sigʻim toki oqishi prinsipiga asoslangan kuchlanish koʻrsatkichi bilan kuchlanish yoʻqligini tekshirishda uning yetarlicha sezgirligi taʼminlanishi shart. Buning uchun koʻrsatkichning ishchi qismining koʻndalang kesimi 4 mm 2 dan kam boʻlmagan sim bilan yerga ulanishi kerak.

23. Simlari turli sathlarda osilgan HLlarda kuchlanish yoʻqligini kuchlanish koʻrsatkichi yoki shtanga bilan tekshirish va yerga ulagichlarni oʻrnatish, eng pastki simdan boshlab, pastdan yuqoriga qaratib amalga oshirilishi lozim. Gorizontal osilgan simlarda esa tekshirishni eng yaqin joylashgan simdan boshlash kerak.

24. 1000 V gacha kuchlanishli elektr qurilmalarida kuchlanish yoʻqligi ham fazalar orasida, ham har bir faza bilan uskunaning yerga ulangan korpusi yoki yerga ulanadigan (nol simi) simi orasida tekshirilishi kerak. Avvaldan tekshirilgan voltmetrni qoʻllashga ruxsat etiladi. Nazorat lampalarini qoʻllash taqiqlanadi.

25. Apparatlar, blokirovka qurilmalari, doimiy ulangan volʼtmetrlar va boshqa moslamalarning oʻchganlik holati haqida signal beruvchi qurilmalar faqat qoʻshimcha vositalar boʻlib hisoblanadi va ularning koʻrsatkichlari yoki harakatlariga asoslanib kuchlanish yoʻqligi haqida xulosa chiqarish mumkin emas.

Signal beruvchi qurilmalarning kuchlanish borligini koʻrsatishi ushbu qurilmaga yaqinlashish mumkin emasligidan dalolat beradi.

26. Podstansiyalarning elektr qurilmalarida va TQda kuchlanish yoʻqligini kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida tezkor yoki tezkor taʼmirlovchi xodimlardan boʻlgan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga, 1000 V gacha qurilmalarda kamida III guruhga ega bulgan shaxsning yakka oʻzi tekshirishiga ruxsat etiladi.

HLlarda kuchlanish yoʻqligini tekshirishni kuchlanishi 1000 V dan yuqori HLda kamida IV va III guruhga, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan HLda — III guruhga ega boʻlgan ikki shaxslar amalga oshirishlari kerak.

4-§. Tok oʻtkazuvchi qismlarni yerga ulash. Umumiy talablar

27. Tok oʻtkazuvchi qismlarni yerga ulash ish joyiga yanglishib kuchlanish berilganda, ishlovchilarni elektr tokidan jarohatlanishdan himoyalash maqsadida bajariladi.

28. Tok oʻtkazuvchi qismlarga yerga ulagichlar bevosita kuchlanish yoʻqligi tekshirilganidan soʻng oʻrnatilishi kerak. Koʻchma yerga ulagichlar avval yerga, undan keyin kuchlanish yoʻqligi tekshiriligandan soʻng tok oʻtkazuvchi qismlarga ulanishi lozim.

Koʻchma yerga ulagichlarni olish teskari tartibda: avval tok oʻtkazuvchi qismlardan, soʻngra yerdan ajratib olib amalga oshiriladi.

29. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida koʻchma yerga ulagichni oʻrnatish va yechib olish operatsiyalari dielektrik qoʻlqopda, izolyatsiyalovchi shtangani qoʻllagan holda bajarilishi kerak. Oʻrnatilgan koʻchma yerga ulagich qisqichlarini mahkamlash shtanga yordamida yoki bevosita qoʻlda dielektrik qoʻlqop kiyib bajarilishi kerak.

Yerga ulash uchun bu maqsadlarga moʻljallanmagan simlardan foydalanish, shuningdek, yerga ulagichni burab ulash taqiqlanadi.

5-§. Podstansiyalarning elektr qurilmalarida va taqsimlash qurilmalarida tok oʻtkazuvchi qismlarni yerga ulash

30. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida ish olib borish uchun uzilgan uchastkaga qaysi tomondan kuchlanish berilishi mumkin boʻlgan barcha fazalarga, qutblarga yerga ulagich oʻrnatilishi shart. Ishlarni bajarish uchun uzilgan yigʻma shinalar bundan mustasno, ularga bitta yerga ulagichni oʻrnatish yetarlidir.

TQda ishlanganda, ushbu qurilmani taʼminlovchi liniyaning qarama-qarshi uchlarida yerga ulagichni oʻrnatish talab etilmaydi. Bunda ishlarni bajarish jarayonida yerga ulagichni olib ishlash zarur boʻlgan hollar bundan mustasno.

Oʻrnatilgan yerga ulagichlar bevosita ishlar bajarilayotgan tok oʻtkazuvchi qismlardan oʻchirgichlar, ajratkichlar, boʻlgichlar yoki yuklama oʻchirgichlarining oʻchirilishi, saqlagichlarning olib qoʻyilishi, shinalar yoki simlarning demontaj qilinishi bilan ajratilishi mumkin.

31. Bevosita ish joyidagi tok oʻtkazuvchi qismlarda ushbu qismlar tokdan jarohatlanishga olib keladigan ilashgan kuchlanish (potensial) ostida qolishi mumkin boʻlsa yoki ularga begona manbadan (payvandlash apparati, yoritish tarmoqlari va shunga oʻxshash) kuchlanishi 42 V oʻzgaruvchan va 110 V oʻzgarmas tok berilishi ehtimoli boʻlsa, qoʻshimcha yerga ulagichlar oʻrnatilishi lozim.

32. Tok oʻtkazuvchi qismlarga oʻrnatilgan koʻchma yerga ulagichlar koʻzga koʻrinadigan uzilish bilan kuchlanish ostidagi tok oʻtkazuvchi qismlardan ajratib qoʻyilishi lozim. Yerga ulagichlar boʻyoqdan tozalangan joyga oʻrnatilishi kerak.

33. YOTQda koʻchma yerga ulagichlar tok oʻtkazuvchi qismlarning ulash uchun belgilangan joylariga oʻrnatilishi kerak. Bu joylar boʻyoqdan tozalanib, qora qalin chiziq bilan belgilab qoʻyiladi.

YOTQ va OTQdagi koʻchma yerga ulagichlarni yerga ulash magistraliga yoki yerga ulangan konstruksiyalarga ulash joylari boʻyoqdan tozalangan va mahkamlash uchun moslashgan boʻlishi lozim.

34. Yerga ulagichni oʻrnatishning imkoni boʻlmasa yoki konstruksiyasiga koʻra oʻrnatish xavfli boʻlgan elektr qurilmalarida (masalan, ayrim taqsimlovchi qutilarda, alohida turdagi KTQda) yanglishib ish joyiga kuchlanish berilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun ish joyini tayyorlashda qoʻshimcha xavfsizlik choralari koʻrilishi shart. Ushbu choralarga: oʻchirilgan apparatlar va uzatmalarni qulflab qoʻyish; ajratkichlar, rubilniklar, avtomat va boshqalarning yuqori kontaktlarini yoki pichoqlarini rezinali qalpoq yoki izolyatsiya materialidan yasalgan qattiq toʻshama bilan toʻsish; kommutatsiya apparati bilan ketma-ket ulangan saqlagichlarni olib qoʻyish va boshqalar kiradi.

Bu texnik chora-tadbirlar ekspluatatsiyaga oid mahalliy yoʻriqnomada koʻrsatilishi shart. Koʻrsatilgan qoʻshimcha choralarni bajarish imkoni boʻlmagan taqdirda, bevosita ish joyiga TQning, shchitning, yigʻmaning taʼminlovchi liniyaning uchlari tarmoqdan uzilishi shart.

Bunday elektr qurilmalarining roʻyxati elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs tomonidan aniqlanadi va tasdiqlanadi.

35. Ushbu qurilmada elektr maydon taʼsirida kuchlanish paydo boʻlmaslik sharti bilan va begona manbadan yoki teskari transformatsiya yoʻli bilan bu qurilmaga kuchlanish berilishi mumkin boʻlgan simlar, kabellar va shinalar barcha tarafdan ajratib qoʻyilgan hollarda, ushbu elektr qurilmalarida ishlarni bajarishda yerga ulagich oʻrnatish talab etilmaydi. Ajratilgan kabellarning uchlari bunday hollarda bir-biri bilan qisqa tutashtirilgan va yerga ulangan boʻlishi shart.

36. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida TQning, shchitlarning yigʻma shinalarida va ushbu shinalarning yigʻmalarida (izolyatsiya bilan qoplangan simlardan yasalgan shinalardan tashqari) kuchlanish olinib ishlanganda, bu shinalarga yerga ulagich oʻrnatilishi kerak. Ushbu TQ, shchitlar, yigʻmalarning ulanmalariga va ulardan taʼminlanuvchi uskunalarga yerga ulagich oʻrnatish zarurati va imkoni naryad, farmoyish beruvchi shaxs tomonidan belgilanadi (mazkur Qoidalarning 60-bandi ).

37. 1000 V dan yuqori kuchlanishli elektr qurilmalarida:

yerga ulovchi pichoqlarni tezkor yoki tezkor-taʼmirlovchi xodimlar jumlasidan boʻlgan kamida IV guruhga ega boʻlgan bitta shaxs yakka oʻzi bajarishiga ruxsat etiladi;

koʻchma yerga ulagichlarni oʻrnatish elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV va III guruhga ega boʻlgan tezkor yoki tezkor-taʼmirlovchi xodimlardan boʻlgan ikki shaxs tomonidan bajarilishi kerak. Kamida III guruhga ega boʻlgan ikkinchi shaxs taʼmirlovchi xodimlar jumlasidan boʻlishi va u elektr qurilmasining sxemasi bilan tanishib chiqqan hamda yoʻl-yoʻriq olgan boʻlishi kerak;

yerga ulovchi pichoqlarni uzish va koʻchma yerga ulagichni olish tezkor yoki tezkor-taʼmirlovchi xodimlar jumlasidan boʻlgan kamida III guruhga ega bitta shaxs tomonidan bajarilishi mumkin.

38. 1000 V gacha kuchlanishli elektr qurilmalarida yerga ulagichni oʻrnatish va olib tashlash boʻyicha barcha operatsiyalarni tezkor yoki tezkor-taʼmirlash xodimlaridan boʻlgan, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs bajarishiga ruxsat etiladi.

39. Agar bajarilayotgan ishning xususiyatiga koʻra talab etilsa (masalan, izolyatsiya qarshiligini oʻlchash va shunga oʻxshash), ish joyini tayyorlash vaqtida oʻrnatilgan yerga ulagichlarni vaqtincha olib turishga ruxsat etiladi. Bunda ish joyi mazkur Qoidalarning talablariga toʻla mos ravishda tayyorlanishi kerak va faqat ishni bajarish vaqtida xalaqit berishi mumkin boʻlgan yerga ulagichlar olib qoʻyiladi.

Yerga ulagichlarni vaqtincha olib turish va qayta oʻrnatish tezkor xodim yoki uning kuzatuvi ostida elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan brigada aʼzosi tomonidan bajariladi.

Mahalliy tezkor xodimlari boʻlmagan kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalarida yerga ulagichni vaqtincha olib turish va qayta oʻrnatish ijozat beruvchi shaxs boʻlmagan hollarda javobgar rahbar yoki ish bajaruvchi, yoki uning kuzatuvi ostida kamida III guruhga ega boʻlgan brigada aʼzosi tomonidan bajarilishi mumkin.

Naryadni topshirish paytida yerga ulagichni vaqtincha olib turishga ruxsat, uning “Alohida koʻrsatmalar” satrida bu operatsiya qayerda va qaysi maqsadlar uchun talab qilinishi toʻgʻrisida yozib qoʻyiladi.

6-§. Elektr uzatish havo liniyalarini yerga ulash

40. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori HL taqsimlovchi qurilmalarning barcha uzilgan joylarida va seksiyaga ajratadigan kommutatsiya apparatlari oldida yerga ulanishi kerak. Quyidagi hollarda:

shoxoblangan 35 kV va undan yuqori kuchlanishli HLning ikkala uchidan yerga ulanishiga va shu podstansiyalarda yerga ulagichlar tarmoqdan uzilgan liniya ajratkichlaridan keyin (podstansiya tomonidan) oʻrnatilishi sharti bilan yerga ulamaslikka ruxsat etiladi;

6 — 20 kV kuchlanishli HLni faqat bitta TQda yoki seksiyaga ajratuvchi bitta apparat oldida yoki bu qurilmaga yaqin joyda yerga ulagich qurilmasi boʻlgan tayanchdagi seksiyaga ajratuvchi apparat oldida yerga ulashga ruxsat etiladi. Ushbu kuchlanishdagi boshqa TQda va havo liniyasi tarmoqdan uzilgan joydagi seksiyalarga ajratuvchi kommutatsiya apparatlari oldida HLga ish joyi bilan TQ oʻrtasida yoki seksiyaga ajratuvchi kommutatsiya apparatlari oraligʻida yerga ulagich oʻrnatish sharti bilan HLni yerga ulamaslikka ruxsat etiladi. Yerga ulagichlar yerga ulash qurilmasi boʻlgan tayanchlarda oʻrnatiladi. 1000 V gacha kuchlanishli HL uchun yerga ulagich faqat ish joyida oʻrnatilishi yetarlidir.

41. HLning alohida fazalarini taʼmirlashda TQda oʻchirilgan faza simini yerga ulash taqiqlanadi.

42. 40-bandda koʻrsatilgan yerga ulagichlarga qoʻshimcha ravishda har bir brigadaning ish joyidagi simlar, zarur boʻlganda esa troslar ham yerga ulanishi kerak.

Tarmoqdan uzilgan va yerga ulangan 35 kV va undan yuqori kuchlanishli HLning bir fazasida yoki navbat bilan har bir fazasida ishlanganda, ish joyida faqat ish bajarilayotgan faza simini yerga ulashga ruxsat etiladi. Bunda qolgan yerga ulanmagan fazalarga mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvali 2-ustunida koʻrsatilgandan kam masofaga yaqinlashish taqiqlanadi.

35 kV va yuqori kuchlanishli HLlardagi boshqa ishlarda, shuningdek, kuchlanishi 35 kV dan past HLlardagi barcha ishlarda hamma fazalarning simlari ish joyida yerga ulanishi kerak.

43. Bir zanjirli HLlarda ish joyidagi yerga ulagichni ish bajarilayotgan tayanchga yoki unga qoʻshni tayanchga oʻrnatish zarur. Yerga ulagichlarni ularning orasidagi masofa 2 km dan oshmasligi sharti bilan brigada ishlayotgan HL uchastkasining ikkala tomonidan oʻrnatishga ruxsat etiladi.

44. Kuchlanish ostidagi boshqa HL bilan kesishgan oraliqdagi HL simlarida ishlar bajarilganda (mazkur Qoidalarning 46-bandi ), yerga ulagich ish bajarilayotgan tayanchga oʻrnatilishi lozim.

Agar bu oraliqda sim yoki tros almashtirilayotgan yoki yangidan tortilayotgan boʻlsa, almashtirilayotgan sim ham, tros ham, yangidan tortilayotgan sim ham kesishgan joyning ikkala tarafidan yerga ulanishi shart.

45. Tayanchdan izolyatsiyalangan yashin qaytargich troslarida yoki ushbu trossga 1 metrdan kam masofaga yaqinlashish talab etiladigan tayanch konstruksiyalaridagi ishlarni bajarishda tros yerga ulanishi kerak. Yerga ulagich tayanchdan turib tros izolyatsiya qilingan tarafdagi oraliqqa qaratib yoki ushbu oraliqda oʻrnatilishi zarur.

Agar ushbu oraliqda muz eritish koʻzda tutilgan boʻlsa, unda ish boshlashdan oldin tros tarmoqdan uzilishi va unga qaysi tomondan kuchlanish berilishi mumkin boʻlsa, shu tomonlardan yerga ulanishi zarur.

46. Ish joyidagi elektr zanjirini uzishdan avval (simlarni, troslarni boʻlaklab olish, seksiyaga ajratuvchi ajratkichni uzish) uziladigan joyning ikkala tomonidan yerga ulagich oʻrnatilishi kerak.

47. Koʻchma yerga ulagichlarni quyidagilarga ulash kerak:

metalldan yasalgan tayanchlarda — uning elementlariga;

yerga ulash simi bilan jihozlangan temir-beton yoki yogʻoch tayanchlarda yerga ulovchi simlarga, ularning butunligi tekshirilganidan soʻng.

Temir-beton tayanchlarda koʻchma yerga ulagichni tayanchning armaturasiga yoki tayanchning armatura bilan bogʻliq boʻlgan metall elementlariga ulashga ruxsat etiladi.

Neytrali yerga ulangan 1000 V gacha kuchlanishli elektr tarmoqlarida nol simni qayta yerga ulash bajarilgan hollarda, koʻchma yerga ulagichlarni nol simga ulashga ruxsat etiladi.

Koʻchma yerga ulagichlarning yerga ulovchi simlariga yoki konstruksiyaga ulash joylari boʻyoqdan tozalangan boʻlishi lozim.

Barcha HLlarda ish joyidagi koʻchma yerga ulagichlarni chuqurligi 0,5 metrdan kam boʻlmagan chuqurlikda yerga kiritilgan maxsus yerga ulagichga yoki mahalliy sharoitlarga qarab boshqa turdagi yerga ulagichlarga ulash mumkin.

48. 1000 V gacha kuchlanishli HLlarda ishlar tayanchlardan yoki izolyatsiyalovchi boʻgʻini boʻlmagan teleskopik minoralardan turib bajarilganda, yerga ulagichlar taʼmirlanayotgan simlar bilan bir qatorda, ushbu tayanchlarga osilgan barcha simlarga, shu jumladan telemexanika va radiotranslyatsiya simlariga ham oʻrnatilishi kerak.

49. HL simlari turli balandliklarda osilgan boʻlsa, yerga ulagich eng pastdagi simdan boshlab, pastdan yuqoriga qarab oʻrnatilishi, gorizontal osilganida esa — eng yaqin turgan simdan boshlab oʻrnatilishi kerak.

50. Ilashgan kuchlanish zonasidan oʻtadigan yoki boshqa zanjirlari kuchlanish ostida turgan koʻp zanjirli liniyaning uzilgan zanjiridagi simlarda (troslarda) tayanchda turib olib boriladigan ishlarda, yerga ulagich ishlar bajarilayotgan har bir tayanchga oʻrnatilishi kerak.

Ilashgan kuchlanish zonasi — bu HL oʻqidan 110 kV kuchlanishli HL uchun — 100 metr, 220 kV kuchlanishli HL uchun — 150 metr, 500 kV kuchlanishli HL uchun 200 metr masofada XL boʻylab ikki tarafidan vertikal tekislik bilan chegaralangan yer uchastkasi va havo fazosidagi 110 kV va undan yuqori kuchlanishli oʻzgaruvchan tok HLning uzunasi boʻyicha zona.

51. Ilashgan kuchlanish zonasida izolyatsiyalovchi boʻgʻini boʻlmagan teleskopik minoradan yoki odamlarni koʻtarish uchun ishlatiladigan boshqa mexanizmlardan turib simlarda (trosslarda) ishlar bajarilganda, ularning ishchi maydonchalari koʻchma yerga ulagich yordamida sim (tross) bilan ulanishi, minora yoki mexanizmning oʻzi esa yerga ulanishi kerak. Bunda sim (tross) yaqin turgan tayanchda yerga ulanishi kerak.

52. HLda koʻchma yerga ulagichlarni oʻrnatish va tayanchlarga oʻrnatilgan yerga ulagich pichoqlarni ulash 1000 V dan yuqori kuchlanishli HLda elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga va 1000 V gacha kuchlanishli HLda kamida III guruhga ega boʻlgan tezkor yoki tezkor-taʼmirlovchi xodimlar jumlasidan boʻlgan shaxslar, ulardan biri ish bajaruvchi, ikkinchisi esa elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega brigada aʼzosi tomonidan bajarilishi kerak. Koʻchma yerga ulagichlarning kamida III guruhga ega boʻlgan ikki shaxs tomonidan yechib olinishiga ruxsat beriladi.

Yerga ulagichni oʻrnatishda va yechib olishda bu operatsiyalarni bajaruvchi ikki shaxsdan biri, shu jumladan ish bajaruvchi ham yerda turishi mumkin.

Yerga ulagich pichoqlarni uzishni tezkor yoki tezkor-taʼmirlovchi xodimlardan boʻlgan, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs amalga oshirishiga ruxsat etiladi.

7-§. Yerga ulagichlarni saqlash va hisobini yuritish

53. Koʻchma yerga ulagichlar komplekti raqamlangan boʻlishi va ular uchun ajratilgan joyda saqlanishi lozim. Koʻchma yerga ulagichlarni ilib qoʻyish yoki taxlab qoʻyish uchun ajratilgan maxsus joylar ularning komplektlarida koʻrsatilgan raqamlarga mos raqamlar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

54. Koʻchma yerga ulagichlarni oʻrnatish va yechib olish, yerga ulagich pichoqlarni ulash va uzish tezkor yoki mnemonik sxemalarda, tezkor jurnalda va naryadda aks ettirilishi shart.

Barcha koʻchma yerga ulagichlar ularning turgan joylari koʻrsatilgan holda raqamlari boʻyicha hisobga olinishi kerak.

Isteʼmolchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga 10-ILOVA

Alohida ishlarni bajarishda xavfsizlik texnikasi qoidalari

1-bob. Elektr dvigatellarni ekspluatatsiya qilish

1. Elektr dvigatellarga yoki aylanuvchi qismlarga va ular orqali harakatga keltiriladigan mexanizmlarga tegish bilan bogʻliq ishlarni bajarishda, elektr dvigatelni toʻxtatish va uni ishga tushirish qurilmasiga yoki boshqarish kalitiga “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakatini osib qoʻyish zarur.

2. 1000 V dan yuqori kuchlanishli elektr dvigatelning yoki u orqali harakatga keltiriladigan mexanizmlarning tok oʻtkazuvchi yoki aylanuvchi qismlariga tegish bilan bogʻliq ishlarni bajarishda, mazkur Qoidalarga 9-ilovaning 4-bandiga va 10-ilovaga muvofiq elektr dvigateldan kuchlanishni olish lozim.

Elektr dvigatelda ishlanganda, yerga ulagich kabelga (uni elektr dvigateldan ajratib yoki ajratmasdan turib) yoki uning TQdagi ulanmasiga oʻrnatilishi zarur.

Aylanuvchi qismlarga tegish bilan bogʻliq boʻlmagan yoki ulash muftasi ajratilgan mexanizmlardagi ishlarni bajarishda, elektr dvigatelni taʼminlovchi kabelni yerga ulash zarur emas.

Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan yuqori kuchlanishli elektr dvigatellarda yoki u orqali harakatga keltiriladigan mexanizmlarda ishlashda, kuchlanishni olish va kabelning tok oʻtkazuvchi qismini yerga ulash mazkur Qoidalarga 9-ilovaning 7 , 8 va 36-bandlariga muvofiq bajarilishi lozim.

3. Nasoslar, tutun soʻrgich va shamollatkichlarning elektr dvigatellarida ishga ijozat berishdan oldin, agar elektr dvigatellarga ulangan mexanizmlar orqali ularda aylanish ehtimoli mavjud boʻlsa, bu mexanizmlardagi surilma klapanlar va shiberlar yopiq holatda va qulflangan, shuningdek, elektr dvigatellarning rotorlarini tormozlash choralari koʻrilgan boʻlishi kerak.

4. Elektr dvigatellarning aylanuvchi qismlari ishlab turgan vaqtda ularning toʻsiqlarini olish man etiladi.

5. 1000 V dan yuqori kuchlanishli elektr dvigatellarni qoʻlda boshqariladigan ishga tushiruvchi apparat yordamida ulash va uzish operatsiyalarini izolyatsiyalangan taglik ustida dielektrik qoʻlqopdan foydalanib bajarish kerak.

6. Ishlab turgan elektr dvigatelning choʻtkali apparatiga xizmat koʻrsatishni tezkor xodimlardan boʻlgan shaxs yoki shu maqsadda ajratilgan bunday ishlarni bajarishga oʻqitilgan, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan shaxs bajarishiga ruxsat etiladi. Bunda quyidagi ehtiyot choralariga rioya etilishi zarur:

ishni bosh kiyimda va tugmalari taqilgan maxsus kiyimda, kiyim mashinaning aylanuvchan qismlariga tortilib ketishidan ehtiyot boʻlib bajarish;

dielektrik kalish yoki rezina gilamchadan foydalanish;

qoʻl bilan birdaniga ikki qutbdagi tok oʻtkazuvchi qismlarga yoki tok oʻtkazuvchi va yerga ulangan qismlarga tegmaslik.

Aylanayotgan elektr dvigatelidagi rotor halqalarini silliqlash ishlarini faqat izolyatsiyalangan dasta yordamida himoya koʻzoynagini taqib bajarish kerak.

7. Ishlab turgan katta tezlikdagi elektr dvigatelning ishlatilmayotgan chulgʻami va uning taʼminlovchi kabeli kuchlanish ostida deb hisoblanishi kerak.

2-bob. Avtomatik uzatmali va masofadan boshqarilidigan kommutatsiya apparatlaridagi (oʻchirgichlar, yuklama oʻchirgichlari, boʻlgichlar, qisqa tutashtirgichlar, ajratkichlarda) ishlar

8. Masofadan boshqariladigan kommutatsiya apparatlarida ishga ijozat berishdan avval:

uzatmaning kuch zanjiri, operativ tok zanjirlari va isitish zanjirlari uzilishi;

oʻchirgichlarning bakiga yoki pnevmatik uzatmasiga havo uzatuvchi quvur oʻtkazgichdagi tambalar yopiq va qulflangan holatga keltirilishi hamda ulardagi havo atmosferaga chiqarilib yuborilishi, shu bilan birga, havo chiqaruvchi tiqin (klapan) ochiq holatga oʻtkazilishi;

ulovchi yuk yoki ulovchi prujinalar ishlamaydigan holatga keltirilishi;

masofadan boshqaruvchi kalitga “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” va yopiq tambalarga “OCHILMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakatlari osib qoʻyilishi kerak.

9. Kommutatsiya apparatini sozlash paytida topshirilmagan naryad boʻyicha uning ulanishi va uzilishini sinov tariqasida tekshirib koʻrish uchun operativ tok zanjiriga, uzatmaning kuch zanjiri, signalizatsiya va isitish zanjiriga vaqtincha kuchlanish, shuningdek, oʻchirgichga va uzatmaga havo berishga ruxsat etiladi.

Olib qoʻyilgan saqlagichlarni oʻrnatish, uzib qoʻyilgan zanjirlarni ulash va havo uzatish uchun tambalarni ochish, shuningdek, tekshirib koʻrish vaqtida “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” va “OCHILMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakatlarini olish tezkor xodimlar yoki uning ruxsati bilan ish bajaruvchi tomonidan amalga oshiriladi. Kommutatsiya apparatini tekshirib koʻrish uchun masofadan ulash yoki uzishni, sozlashni yoki rostlashni bajarayotgan shaxsga yoki uning talabi asosida tezkor xodim bajarishiga ruxsat etiladi.

Kommutatsiya apparati tekshirib koʻrilgandan soʻng ish yana davom ettirilishi zarur boʻlgan taqdirda, tezkor xodimlardan boʻlgan shaxs yoki uning ruxsati asosida ish bajaruvchi mazkur Qoidalarga 10-ilova 8-bandiga muvofiq ishlashga ijozat olish uchun talab etiladigan tadbirlarni bajarishi shart.

10. Ishchi bosim ostidagi havoli oʻchirgichga faqat sinash va sozlash (dempferlarni sozlash, vibrogramma olish, simlarni oʻlchov asboblariga ulash yoki uzish, havo chiqayotgan joylarni topish va boshqalar) ishlarini bajarish uchun koʻtarilishga ruxsat etiladi.

Tarmoqdan uzib qoʻyilgan havo oʻchirgichiga havo bilan toʻldirilgan ajratkichi ishchi bosim ostida boʻlganda, koʻtarilish barcha holatlarda qatʼiyan man etiladi.

11. Havoli oʻchirgichlarning nam oʻtkazmasligini (germetik holatini) tekshirish uni ishlab chiqargan korxona yoʻriqnomasiga muvofiq past bosimda bajariladi.

12. Havoli oʻchirgichni sinash va sozlash ishlarini bajarish uchun unga koʻtarilishdan oldin quyidagilar zarur:

operativ tok zanjirlarini uzish;

mahalliy boshqaruv tugmasini va ishga tushirish klapanini blokirovkalash (masalan, havo oʻtkazuvchi quvurlarni yechib qoʻyish, shkaflarni qulflash va boshqalar) yoki ish bajaruvchining koʻrsatmasi boʻyicha faqat aniq bir shaxs (operativ tok ulangandan soʻng) uzib-ulash operatsiyalarini bajarishi uchun ishga qoʻyyuvchi yoʻl-yoʻriq olgan brigada aʼzolaridan bir xodimni oʻchirgich yoniga qoʻyish.

Bosim ostidagi havoli oʻchirgichda odamlar boʻlgan vaqtda boshqaruv va taqsimlash shkaflaridagi barcha ishlar toʻxtatiladi.

13. Havoli oʻchirgichni ishlatib koʻrish, sozlash va sinash uchun uni ulash va oʻchirish vaqtida oʻchirgich yonida odamlarning boʻlishi taqiqlanadi.

Sinash va sozlash uchun oʻchirgich bilan operatsiyalar bajarilishiga buyruqni ish bajaruvchi (yoki brigada aʼzolari jumlasidan boʻlgan va ish bajaruvchi tomonidan vakil qilingan shaxs) faqat brigada aʼzolari oʻchirgichdan xavfsiz masofaga yoki berkinish joyiga uzoqlashtirilganlaridan soʻng berishi mumkin.

14. Odamlarni havo toʻplagich ichida boʻlishi bilan bogʻliq ishga ijozat berishdan avval quyidagilar zarur:

havo berilishi mumkin boʻlgan barcha havo quvurlarining surilma klapanlarini berkitish, qulflab yopish, surilma klapanlariga “OCHILMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakatini osish;

havo toʻplagichdan bosim ostida boʻlgan havoni chiqarish, uning yuqori qismidagi tiqinni va pastdagi havo chiqaruvchi surilma klapanni ochiq holatda qoldirish;

havo toʻplagichdan havo quvurini ajratish va unga qopqoqni oʻrnatish lozim.

15. Oʻchirgichlarning va havo toʻplagichning baklaridagi manometrning nol qiymatini koʻrsatishi ularda siqilgan havo yoʻqligini isbotlovchi ishonchli dalil boʻlolmaydi. Darchaga oʻrnatilgan qopqoqlarni yechishda, bolt va gaykalarni boʻshatishdan oldin havo chiqaruvchi tiqinlarni (klapanlarni) yoki surilma klapanlarni ochish yoʻli bilan haqiqatan ham siqilgan havo yoʻqligiga ishonch hosil qilish zarur.

Havo chiqaruvchi tiqinlarni (klapanlarni) yoki surilma klapanlarni yopishga faqat darchaga oʻrnatilgan qopqoqni mahkamlab yopuvchi barcha bolt va gaykalar qotirilgandan soʻng ruxsat beriladi.

16. Kompressor qurilmasiga Gaz quvurlari, havo quvurlarining koʻchmas kompressor qurilmalarining tuzilishi va xavfsiz ishlatish qoidalarini biladigan elektr xavfsizligi boʻyicha III guruhga ega boʻlgan, shu qurilmaga biriktirilgan shaxs xizmat koʻrsatishi shart.

3-bob. Komplekt taqsimlash qurilmalariga xizmat koʻrsatish

17. Aravacha bilan tortib chiqariladigan uskunalari boʻlgan KTQda shinalardan kuchlanishni olmasdan va ularni yerga ulamasdan turib, shinalardan yoki toʻgʻridan-toʻgʻri KTQlarga ulangan uskunalardan yaxlit metall toʻsiq bilan ajratilmagan shkaf boʻlmalari ichiga kirish taqiqlanadi.

18. Komplekt taqsimlash qurilmasining shkaf boʻlmasi ichida ishlaganda, aravachani qurilmasi bilan tortib chiqarib qoʻyish, tok oʻtkazuvchi qismlari kuchlanish ostida qolgan boʻlmadagi toʻsiqchani qulflab, “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakatini osish zarur. Ishlanayotgan boʻlmaga “SHU YERDA ISHLANSIN!” plakatini osib qoʻyish kerak.

19. Yerga ulovchi pichoqlar bilan jihozlangan KTQlarida, boshqa tomondan kuchlanish uzatilishini istisno etuvchi sxemali ulanmalarda bu pichoqlarni shinaga ulashdan oldin kuchlanish bor-yoʻqligini shu joyning oʻzida elektr sxemani koʻzdan birma-bir kechirib tekshirishga ruxsat etiladi.

20. KTQdan tashqarida undan chiquvchi HL va KLlarda yoki ularga ulangan uskunalarda ishlanganda, oʻchirgichni aravachasi bilan tortib chiqarish, yuqoridagi toʻsiqcha yoki eshikchalarni qulflab qoʻyish va “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” yoki “ULANMASIN! LINIYADA ISH BAJARILMOQDA!” plakatlarini osib qoʻyish kerak.

Chiquvchi HLda ishlangan taqdirda, KTQ shkaflarida yerga ulagichlarni oʻrnatishda mazkur Qoidalarga 9-ilovaning 40-bandi talablari eʼtiborga olinishi zarur.

21. KTQlarining shkaflari ichida mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 20-bandidagi koʻrsatmalarga muvofiq ishlar bajarilganda quyidagilarga ruxsat etiladi:

yerga ulagich pichoqlar bilan oʻchirgichning aravachasi orasida blokirovka boʻlsa, aravachani ushbu pichoqlar ulangandan soʻng nazorat holatiga oʻrnatish;

yerga ulagich pichoqlar bilan oʻchirgichning aravachasi orasida blokirovka boʻlmasa, shuningdek, shkaflar ichida yerga ulagich pichoqlar boʻlmagan taqdirda, shu holatda qulflab qoʻyish sharti bilan aravachani tortib chiqarilgan holat bilan nazorat holati oraligʻidagi holatga keltirish. Aravacha ulanmaning chiqish qismlari yerga ulanganligi yoki yerga ulanmaganligidan qatʼi nazar, oraliq holatda qoldirilishi mumkin.

22. KTQlaridan tashqarida undan chiquvchi HL va KLlarda yoki ularga ulangan uskunalarda elektr dvigatellar bilan ulangan mexanizmlarni ham qoʻshib hisoblaganda ish olib borilmagan hollarda yoki bu ulanmaga KTQning shkafi ichida yerga ulagich oʻrnatilgan boʻlsa, oʻchirgichli aravachani nazorat holatiga chiqarib, uning boshqaruv va himoya zanjirida ishlashiga va oʻchirgichni tekshirish uchun ishlatib koʻrishga ruxsat beriladi.

4-bob. Kabelli elektr uzatish liniyalarida taʼmirlash ishlari

1-§. Yer qazish ishlari

23. Kabellar uchun handaqlar yoki kotlovanlarni qazishdan oldin yer qazish ishlari olib boriladigan hududda ushbu hudud tegishli boʻlgan tashkilot yoki korxonaning ishlarni bajarish uchun yozma ruxsatini olish hamda mavjud yer osti inshootlari, gaz, suv quvurlari va boshqa kommunikatsiyalarning aniq oʻrnashgan joyi toʻgʻrisida koʻrsatma olish zarur.

Yer qazish ishlari yer osti inshootlari yaqinida va kommunikatsiyalarning muhofaza zonasida olib borilgan taqdirda, kommunikatsiyalar egasi boʻlgan korxona yoki tashkilot tomonidan koʻrsatib berilgan ishlash shartlari bajarilishi lozim.

24. Kabellar oʻtgan joydan 1 metrdan kam masofada yer qazish mashinalaridan va 5 metrdan kam masofada pona-bolgʻa yoki shunga oʻxshash kuch bilan uradigan mexanizmlardan foydalanishga ruxsat etilmaydi.

Yer qazish ishlari kabellar ustida bajarilganda, tuproqni yumshatish uchun parchalaydigan bolgʻalardan va uni qazib chiqarish uchun yer qazuvchi mashinalardan, shuningdek, lom va kirkalardan foydalanish uchun faqat kabelgacha eng kamida 0,3 metr masofa qolishiga qadar qazishga ruxsat etiladi. Yerning qolgan qatlamidagi tuproq belkurak yordamida olib tashlanishi kerak.

Kabellarni ekspluatatsiya qiluvchi xodimlarning nazorati ostida yer qazish ishlarini boshlashdan oldin yer qazish ishlarini bajaruvchi tashkilot tomonidan kabellar oʻtgan chuqurlikni va ularning joylashuvini aniqlash maqsadida tuproqning nazorat uchun qazilishi va yer qazish mexanizmlarining ishlash chegaralarini belgilovchi vaqtincha toʻsiqlar oʻrnatilishi lozim.

25. Qish faslida tuproqni belkurak bilan qazishni faqat tuproq isitilgandan soʻng boshlash mumkin. Bunda issiqlik manbaini kabelga qadar 15 sm masofagacha yaqinlashtirish mumkin.

26. Yer qazish ishlarini bajarishda kabellarning planida va sxemalarida qayd etilmagan quvurlar, yer osti inshootlari aniqlansa, aniqlangan inshootlar va jismlarning xususiyatlari aniqlanishi va tegishli ruxsatnoma olinishiga qadar yer qazish ishlarini toʻxtatib turish va bu haqda javobgar rahbarga maʼlum qilish lozim.

27. Zaharli gazlar paydo boʻlishi bilan ishlar darhol toʻxtatilishi, ishchilar esa zaharli gaz bilan ifloslanish manbai aniqlanishi va u bartaraf etilishiga qadar xavfli joydan zudlik bilan chiqarib yuborilishi zarur. Zaharli gazlar paydo boʻlishi ehtimoli mavjud boʻlganda, yer qazish ishlari faqat ishlovchilar gazga qarshi niqob bilan taʼminlanib, ularga gazni aniqlovchi indikator berilgandan keyin davom ettirilishi mumkin. Bunda ishni boshlashdan oldin ishchilarga zaharli gazga qarshi kurashish usullari boʻyicha yoʻl-yoʻriq berilishi kerak.

28. Oʻpirilish xavfi boʻlgan boʻsh yoki nam tuproqli yerlarda handaqlar qazilayotganda, ularning devorlari puxta mahkamlanishi kerak.

Toʻkiluvchan tuproqli yerlardagi ishlar zovur devorlarini mustahkamlamasdan, ammo uning chetida tabiiy qiyalik burchagini saqlagan holda bajarilishi mumkin.

29. Yer osti suvlari boʻlmagan, tabiiy namlikdagi tuproq yerlarda va yer osti inshootlariga yaqin joylashgan yerlarda kotlovanlarni va handaqlarni mustahkamlanmagan tik devorlarining quyidagi chuqurlikdan oshirmasdan qazishga ruxsat etiladi:

uyilgan va shagʻalli yerlarda — 1 m;

qumloq tuproqli yerlarda — 1, 25 m;

qumoq tuproqli va loyli yerlarda — 1,5 m;

oʻta zich va qoya osti tuproqli yerlarda — 2 m.

Qovushqoq zich tuproqli yerlarda tik devorli handaqlarni rotorli va zovur qazuvchi ekskavatorlar yordamida mustahkamlagichlarni oʻrnatmasdan, 3 metrgacha chuqurlikda qazishga ruxsat etiladi. Bu hollarda ishchilarning zovurlarga tushishiga ruxsat etilmaydi. Zovurlarning ishchilar ichida boʻlishi zarur boʻlgan joylarida mustahkamlagichlar oʻrnatilishi yoki qiyaliklar barpo etilishi zarur.

Qish faslida yerning muzlagan qismida (yerning quruq tuproq qismidan tashqari) yer qazish ishlarini mustahkamlagichlar oʻrnatmasdan bajarishga ruxsat etiladi.

30. Yer qazish sharoiti mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 29-bandida koʻrsatilgandan farq qiladigan holatlarda kotlovanlar va handaqlarni qazish ishlari tik devorlarni boʻyi baravar tirgovich yordamida mustahkamlab yoki tabiiy qiyalikni saqlagan holda, devorlarni mustahkamlamasdan bajariladi.

31. Devorlari mustahkamlanmasdan mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 29-bandida koʻrsatilgandan kattaroq chuqurlikdagi zovur va handaqlar qiyaliklarining eng katta qiymati mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 2- jadvali boʻyicha qabul qilinadi.

32. Chuqurligi 3 metrgacha boʻlgan kotlovanlar va handaqlarning tik devorlari mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 3-jadvalida keltirilgan talablarga muvofiq mustahkamlanishi lozim.

33. Chuqurligi 3 metrgacha boʻlgan kotlovanlar va handaqlarning mustahkamlanishi odatda inventarli boʻlishi va namunaviy loyihalarga muvofiq bajarilishi lozim.

34. Kotlovanlar va handaqlarning taxtadan yasalgan mustahkamlagichlari tuproqni oʻraga qayta solinishiga koʻra pastdan yuqoriga qarab ajratib olinadi.

Bir vaqtning oʻzida birdaniga olinadigan mustahkamlagich taxtalarning soni uchtadan oshmasligi, sochiluvchan va barqaror tuproqlarda esa bir donadan oshmasligi kerak. Taxtalarning olinishiga qarab, boʻshagan tirgovichlar boshqa joylarga oʻrnatiladi. Bunda eski oʻrnatilgan tirgovichlar faqat yangisi oʻrnatilgandan keyingina olib tashlanadi.

35. Oʻralar, handaqlar va kotlovanlarni qazishda ishlatiladigan qurilish materiallari hamda kotlovanlar va handaqlardan chiqarib tashlanayotgan tuproq iloji boricha toʻsilgan joy ichiga yoki yoʻlovchilar va transportga xalaqit bermaydigan qilib undan chetroqqa joylashtirilishi zarur.

36. Kotlovan, handaq va oʻra qazish ishlari bajarilayotgan joy ogohlantiruvchi yozuv va belgilar oʻrnatilgan toʻsiqlar bilan toʻsilishi, tungi vaqtda esa toʻsiqlarga ogohlantiruvchi chiroqlar oʻrnatilishi zarur.

37. Yoʻlovchilar va transport oʻtishi uchun handaqlar ustiga koʻprikchalar tashlanishi kerak.

2-§. Kabel va muftalarni osish hamda mahkamlash

38. Ochiq muftalar handaq ustidan tashlangan koʻndalang taxtalarga sim yoki tros yordamida oʻrnatilgan mustahkam toʻsinga osilib, quti bilan yopilishi lozim. Qutining bir tomoni yechib olinadigan va mixsiz mahkamlanadigan boʻlishi kerak.

39. Kabellarni osish uchun qoʻshni kabellardan, quvurlardan va shunga oʻxshash materiallardan foydalanish man qilinadi.

40. Kabellarni shunday osish kerakki, ular keyinchalik joyidan siljimasligi kerak.

41. Qazib ochilgan kabelni yopuvchi qutilar ustiga ogohlantiruvchi “TOʻXTA! KUCHLANISH!” plakati osib qoʻyilishi shart.

3-§. Muftalarni ochish va kabelni kesish

42. Muftalarni ochishdan yoki kabelni kesishdan oldin taʼmirlanishi kerak boʻlgan kabel haqiqatan ham shu ekanligiga, ish bajarish uchun u uzib qoʻyilganligiga va unda ishlashga ijozat berish uchun kerakli barcha texnik tadbirlar bajarilganligiga ishonch hosil qilish kerak.

43. Ish joyida taʼmirlanishi zarur boʻlgan kabel quyidagicha aniqlanishi kerak:

kabel tunnel, kollektor, kanal ichidan imorat devorlari boʻylab oʻtkazilgan boʻlsa — uni trassa boʻylab kuzatish bilan, chizma va sxemalar boʻyicha kabellarning joylashish tartibini solishtirish va kabellardagi yorliqlarni tekshirish orqali;

kabel yer ichidan oʻtkazilgan boʻlsa — ularning yerdagi joylashishini sxemada koʻrsatilgan holatlarini solishtirish orqali. Buning uchun oldindan kabel toʻplamidagi barcha kabellar koʻzga koʻrinadigan qilib, kabel toʻplamiga koʻndalang boʻlgan nazorat handagʻi (shurf) qazilishi kerak.

44. Taʼmirlanishi zarur boʻlgan kabelni ishonch bilan aniqlab boʻlmagan hollarda, kiydirma ramkasi boʻlgan kabel qidiruvchi apparat qoʻllanilishi kerak.

45. Kabel liniyalarida kabelni kesishdan yoki ulovchi muftani ochishdan oldin maxsus poʻlat ignali yoki kesuvchi uchli izolyatsiyalovchi shtangali moslama yordamida kuchlanish yoʻqligini tekshirish zarur. Moslama yordamida kabelning zirhi va qobigʻini tok oʻtkazuvchi fazalarigacha teshish yoki kesish, bir-biriga qisqa tutashtirib, uning yerga ulanishini taʼminlash lozim. Kabelning teshiladigan joyi ustiga oldindan berkituvchi ekran oʻrnatilishi kerak. Tunnellarda, kollektorlarda va quduqlarda bunday moslamani qoʻllash uchun faqat masofadan boshqarish mavjud boʻlganda ruxsat etiladi.

46. Kabelning shikastlanishi natijasida uning barcha tok oʻtkazuvchi fazalari ochilib qolgan boʻlsa, kuchlanish yoʻqligini kabelni teshmasdan kuchlanishni bevosita koʻrsatuvchi asbobning oʻzi bilan tekshirish mumkin.

47. Kabelni teshish ishlari javobgar rahbar yoki ijozat beruvchi yoxud uning kuzatuvi ostida ish bajaruvchi tomonidan bajariladi.

Kabelni himoya koʻzoynagini taqib va dielektrik qoʻlqop kiyib teshish lozim. Teshish vaqtida handaq ustidagi izolyatsiyalovchi moslamada va imkoni boricha kabeldan uzoqroqda turish kerak.

48. Teshadigan moslamani yerga ulash uchun kabelning zirhidan yoki 0,5 metr chuqurlikda yerga kiritilgan maxsus moslamadan foydalaniladi. Yerga ulovchi sim zirhga halqasimon qisqich yordamida ulanadi; qisqich ostidagi zirh tasmasi tozalangan boʻlishi zarur.

Agar zirh tasmasi zanglagan boʻlsa, u holda yerga ulovchi simni kabelning metall qobigʻiga ulashga ruxsat etiladi.

Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan toʻrt tolali kabel liniyasida ishlar bajarilganda, uning nol simi ikkala uchidan ajratib qoʻyiladi.

4-§. Kabel massasini qizdirish va muftaga quyish

49. Muftaga quyiladigan kabel massasi metalldan yasalgan qopqoqli va joʻmrakli maxsus idishda qizdiriladi.

Ochilmagan bankalardagi kabel massasini qizdirish qatʼiyan man qilinadi.

50. Kabel massasini quyishda brezent qoʻlqop kiyib, himoya koʻzoynagini taqib ishlash lozim.

51. Qaynoq kavsharlash qotishmali qozonchani, shuningdek, qaynoq kabel massasi solingan idishlarni joydan-joyga koʻchirish va ularni qizdirishda brezent qoʻlqopdan va himoya koʻzoynagidan foydalanish zarur. Kiyim yenglarining qoʻlqop ustiga chiqarib boylash yoki tirsakkacha yetadigan qoʻlqoplardan foydalanish lozim. Qaynoq birikma va erigan qotishmali idishlarni qoʻldan-qoʻlga uzatish man qilinadi. Ularni bir-biriga berish uchun yerga yoki mustahkam taglikka qoʻyish zarur.

52. Quyish uchun eritilgan birikma va qotishmani metall tayoqcha yordamida aralashtirish, qizigan qotishma ustidagi qorakuyani esa metall qoshiq yordamida olib tashlash lozim. Metall tayoqcha va metall qoshiq foydalanishdan oldin isitiladi.

Qizigan birikma va qotishma ichiga suv tomishiga yoʻl qoʻyib boʻlmaydi.

53. Yilning sovuq fasllarida qizitilgan birikmani ulovchi va oxirgi muftaga quyishdan oldin muftalar isitilishi zarur.

5-§. Kabellarni oʻtkazish, kabel va muftalarni boshqa joyga koʻchirish

54. Kabelli baraban gʻildiratilganda, ishchilarning kiyimlarining baraban qismlariga ilashib ketishiga yoʻl qoʻymaslik choralari koʻrilishi zarur. Barabanlarni gʻildiratishdan oldin barabandan turtib chiqib turgan mixlar olib tashlanishi va kabel uchlari mahkamlanishi kerak. Kabelli barabanni faqat gorizontal tekislik boʻyicha qattiq yerda yoki mustahkam toʻshama ustida gʻildiratishga ruxsat etiladi.

55. Kabel, boʻsh baraban, mexanizmlar, moslamalar va asbob-uskunalarni bevosita handaq chetiga joylashtirish taqiqlanadi.

56. Barabanlardagi kabelni faqat tormoz moslamasi boʻlgan taqdirdagina tortib boʻshatishga ruxsat etiladi.

57. Kabel oʻtkazish qoʻlda bajarilganda, ishchilarning umumiy soni har bir erkak uchun kabel boʻlagining ogʻirligi 35 kg, ayol uchun 15 kg hisobidan belgilanishi kerak. Ish brezent qoʻlqopda bajarilishi zarur.

58. Kabelni oʻtkazish jarayonida ishchilarga qayrilish burchagi ichida turish va trassaning burilish joylarida kabelni qoʻlda ushlab turib uzatish man etiladi. Bunday maqsadlar uchun burchak roliklari oʻrnatiladi.

59. Kabelni elektr toki bilan isitish uchun 380 V dan yuqori kuchlanishdan foydalanish mumkin emas.

60. Kabelni va muftalarni faqat kabel tarmoqdan uzilganidan soʻnggina boshqa joyga koʻchirish mumkin.

61. Kuchlanish ostidagi kabellarni boshqa joyga qoʻchirishga quyidagi shartlar bajarilgandagina ruxsat etiladi:

qoʻchirilishi kerak boʻlgan kabelning harorati 5 °C dan kam boʻlmasligi;

qoʻchirilishi kerak boʻlgan kabel boʻlagidagi mufta yogʻoch taxtaga halqasimon qisqichlar bilan qattiq mahkamlangan boʻlishi;

ish mobaynida dielektrik qoʻlqop kiyib, ustidan mexanik shikastlanishdan himoya qilish maqsadida brezent qoʻlqop kiyib ishlanishi;

ishlar kabel oʻtkazish tajribasiga ega boʻlgan ishchilar tomonidan, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida V guruhga ega boʻlgan, kuchlanishi 1000 V dan kam boʻlgan kabellarda esa kamida IV guruhga ega shaxs rahbarligi ostida bajarilishi zarur.

6-§. Yer osti inshootlaridagi ishlar

62. Quduqlarni koʻrikdan oʻtkazish va ulardagi ishlar kamida ikki kishi tomonidan bajarilishi kerak. Bunda qopqogʻi ochiq turgan quduqqa tushilganda, quduq oldiga ogohlantiruvchi belgi yoki toʻsiq oʻrnatilishi lozim. Quduq ichida elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs ishlashi mumkin. Bu holda quduq yonida ikkinchi shaxs navbatchi boʻlib turishi kerak.

Quduqqa ehtiyot (monter) kamarisiz va bir uchi quduqdan tashqariga chiqarib qoʻyilgan arqonsiz tushish va unda ishlash taqiqlanadi. Tunnellarni elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan bitta shaxs koʻrikdan oʻtkazishiga ruxsat etiladi.

63. Soʻrib oluvchi ventilyatsiya bilan jihozlanmagan tunnel, kollektor va quduqlarda ish boshlashdan yoki ularni koʻrikdan oʻtkazishdan oldin, yonuvchan va odam uchun xavfli gaz yoʻqligini tekshirib koʻrish kerak. Tekshiruvni asboblardan foydalanishga oʻqitilgan shaxslar bajarishlari lozim. Bunday shaxslarning roʻyxati korxona boʻyicha koʻrsatma bilan tasdiqlanadi. Gaz yoʻqligini tekshirish zarur boʻlgan quduqlar va tunnellarning roʻyxati korxonada tuziladi.

Quduqlarni ochishda (ikkinchi qopqoqlarini) uchqun chiqmaydigan asboblardan foydalanish hamda qopqoqning quduqqa tushadigan joydagi temirga urilib ketishidan saqlash shart.

64. Xavfli gazning bor-yoʻqligini ochiq olov yordamida tekshirish man etiladi.

Quduq, kollektor va tunnellarda gaz paydo boʻlib qolsa, ish darhol toʻxtatilishi va gaz chiqayotgan manbani topib, u bartaraf etilguncha ishchilar xavfli joydan chiqarilishi shart.

Ish joyida yigʻilib qolgan gazni chiqarib yuborish uchun tashqaridan ventilyator yoki quduq tubiga 0,25 metr yetkazmasdan kompressor qurilmasiga ulangan uzun yeng yordamida havo berilishi zarur. Ventilyatsiya uchun ballonlardagi siqilgan gazni ishlatish taqiqlanadi.

65. Soʻrib oluvchi ventilyatsiya bilan jihozlangan kollektor va tunellarda ish boshlashdan oldin ular mahalliy sharoitga qarab, maʼlum muddatga ishga tushirilishi kerak. Bunda gaz bor-yoʻqligini tekshirmasa ham boʻladi.

66. Kollektor va tunnellar ichida ishlayotgan paytda ularda ikki tomondan eshik ochiq turishi, ishlayotganlar esa ularning oʻrtasida boʻlishi kerak.

67. Quduqlar ichida ishlagan paytda kavsharlash lampalarini yoqish, propan-butan ballonlarini oʻrnatish, mufta ichiga quyilishi kerak boʻlgan qotishma va mastikalarni eritish faqat quduqdan tashqarida bajarilishi mumkin. Eritilgan qotishma va qizdirilgan mastikani quduqqa yopiq idishda va maxsus choʻmichda metall trosga karabin bilan mahkamlab, ilgak yordamida sekin-asta tushirish lozim.

Kabellar oʻtkazilgan kollektor, tunnel, kabel yarim qavatlar va boshqa xonalarda propan-butandan foydalaniladigan ishlarni bajarishda, xonada ishlatilayotgan ballonlarning umumiy hajmi 5 litrdan oshmasligi kerak.

Ishlash paytida alanga tarqalishini chegaralovchi olovbardosh materiallardan yasalgan shchitchalardan foydalanish va yongʻinni oʻchirish uchun asbestdan yasalgan mato tayyorlab qoʻyish zarur.

Ish tamom boʻlgandan soʻng gazli ballonlar olib chiqilishi va xonalar shamollatilishi lozim.

68. Kabellarning shikastlangan joylarini kuydirish vaqtida ishchilarni quduqlarda turishi taqiqlanadi. Kollektor va tunnellarda esa faqat ikkita ochiq turgan chiqish eshiklari orasida turishga ruxsat beriladi. Kabellarni kuydirish vaqtida ularda ishlash mumkin emas. Kabelning shikastlangan joyini kuydirib boʻlgandan soʻng yongʻin chiqishini oldini olish maqsadida kabellarni, albatta, koʻrikdan oʻtkazish zarur.

69. Kollektor, tunnel va quduqlarda uzoq muddatli ishlar bajarilganda, odamlarning ular ichida boʻlish vaqtini ishlarni bajarish sharoitlariga qarab, javobgar rahbar yoki naryad beruvchi shaxs belgilaydi.

70. Ishga ijozat berishdan va tunnellarni koʻrikdan oʻtkazishdan avval ulardagi yongʻinga qarshi himoya qurilmalari avtomatik ishlash tartibidan masofadan boshqariladigan tartibga oʻtkazilishi va boshqaruv kalitiga “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakati osib qoʻyilishi zarur.

71. Quduq, kollektor va tunnellarda hamda ochiq lyuklar yaqinida chekish man qilinadi.

72. Quduqlar va tunnellardagi ish joyini yoritish uchun 12 V kuchlanishli yoritkichlar yoki portlashdan himoyalangan akkumulyator fonarlaridan foydalanish lozim.

7-§. Kavsharlash lampalari bilan ishlash

73. Kavsharlash lampalari bilan ishlanganda, quyidagi koʻrsatmalarga amal qilinishi zarur:

a) kavsharlash lampasining rezervuariga kerosin yoki benzin quyganda, rezervuar hajmining 3/4 qismidan oshmasligi;

b) quyish joyidagi tiqin qopqoqni rezbaning kamida toʻrt chizigʻiga burab yopish;

v) lampadagi yonilgʻini toʻkmaslik yoki lampaga yonilgʻi quymaslik, lampani boʻlaklarga ajratmaslik, lampa bosh qismini burab chiqarish va shunga oʻxshash ishlarni olov yaqinida qilmaslik;

g) kavsharlash lampasini uning gorelkasiga kerosin yoki benzin quyib yoqmaslik;

d) portlab ketishidan saqlanish uchun kavsharlash lampasiga haddan tashqari koʻp havo yubormaslik;

e) bosim chiqarilmaguncha lampaning gorelkasini boʻshatmaslik va olmaslik;

j) lampa rezervuaridagi havo bosimini yonilgʻi quyish tiqin qopqogʻi orqali tushirish lampaning gorelkasidagi olov oʻchirilib, u toʻla sovitilganidan soʻnggina amalga oshirilishi lozim;

z) lampada nosozliklar aniqlangan taqdirda (rezervuardan sizib chiqish, yondirgich rezbasidan gaz chiqishi va boshqalar) uni darhol taʼmirlashga topshirish shart;

i) lampani faqat qaysi yonilgʻi turi bilan ishlatilishiga ruxsat berilgan boʻlsa, shu yonilgʻi turi bilan toʻldirish shart.

5-bob. Oʻlchov asboblari, releli himoya qurilmalari, ikkilamchi zanjirlar, avtomatika, telemexanika va aloqa qurilmalarini montaj va ekspluatatsiya qilish

Elektr energiyasini hisobga olish asboblari bilan ishlash

74. Oʻlchov asboblari va releli himoya qurilmalari zanjirlarida oʻtkaziladigan ishlarning xavfsizligini taʼminlash uchun tok va kuchlanish oʻlchov transformatorla-rining barcha ikkilamchi chulgʻamlari doimiy ravishda yerga ulangan boʻlishi kerak. Releli himoyaning murakkab sxemalarida tok transformatorlarining bir-biri bilan elektr jihatidan bogʻlangan bir guruh ikkilamchi chulgʻamlarini ularning soni qancha boʻlishidan qatʼi nazar, faqat bir nuqtada yerga ulashga ruxsat etiladi.

Rele va oʻlchov asboblarining tok zanjirini uzish zarurati paydo boʻlgan taqdirda, tok transformatori ikkilamchi chulgʻamining zanjiri maxsus moʻljallangan qisqich yordamida oldindan qisqa tutashtirilib qoʻyilishi kerak.

75. Tok transformatori bilan qisqa tutashtirgich oʻrnatilgan qisqichlar oʻrtasidagi zanjirlarda uzilishga olib kelish mumkin boʻlgan ishlarni bajarish taqiqlanadi.

76. Tok transformatorlari yoki ularning ikkilamchi zanjirida ishlash paytida quyidagi xavfsizlik choralariga rioya etilishi lozim:

a) birlamchi zanjirlarning shinalarini montaj ishlarini olib borishda yordamchi tok oʻtkazgichlar sifatida yoki payvandlash ishlarini olib borishda tok oʻtkazuvchi zanjirlar sifatida ishlatmaslik zarur;

b) oʻlchov va himoya zanjirlarini koʻrsatilgan tok transformatorlarining qisqichlariga ikkilamchi sxemadagi montaj ishlari toʻla tamomlanganidan soʻnggina ulash kerak;

v) qutblarni tekshiruvchi asboblarni tekshirish uchun birlamchi chulgʻamga tok impulsi berishdan oldin birlamchi chulgʻamini ikkilamchi chulgʻam qisqichlariga mustahkam ulab qoʻyilishi zarur.

77. Releli himoya, elektroavtomatika va telemexanika (keyingi oʻrinlarda — RHA va T) qurilmalari zanjirida ishlar ijro sxemalari boʻyicha bajarilishi kerak. Sxemasiz, xotiraga tayangan holda ishlash qatʼiyan man etiladi.

78. RHAvaT qurilmalarida ishlarni bajarishda dastaklari izolyatsiyalangan chilangarlik-montaj asbob-uskunalaridan foydalanish zarur.

79. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmasi xonasida oʻlchov, signalizatsiya, boshqaruv va himoya zanjirlarini tekshirish jarayonida zarur boʻlgan hollarda ishlash sharoitlariga qarab, brigada tarkibidan bitta shaxs qoldirilishi mumkin (masalan, oʻchirgichlarni rostlash, izolyatsiyasini tekshirish); bunda ish bajaruvchidan ajratilgan shaxs elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlishi lozim; ish bajaruvchi unga xavfsizlik texnikasi boʻyicha zarur koʻrsatmalarni berishi kerak.

80. Kuchlanish transformatorlari zanjirlarida begona manbadan kuchlanish berib ishlanganda, yuqori va past kuchlanish tomonidan oʻrnatilgan saqlagichlar olinishi va ikkilamchi chulgʻamdagi avtomatlar uzib qoʻyilishi lozim.

81. Asosiy uskunalarning ulangan holatida RHAvaT apparaturasida yoki zanjirlarida biror ishlarni bajarish zarur boʻlsa, uning toʻsatdan uzilib qolishiga qarshi qoʻshimcha choralar koʻrilishi zarur.

82. Rele apparaturasi joylashtirilgan panellarda yoki uning yonida rele apparaturalarining qattiq silkinishiga olib keladigan, relelarning xatolik bilan ishlash xavfini tugʻdiradigan ishlarni bajarish taqiqlanadi.

83. RHAvaT qurilmalarini tekshirish va sozlash uchun zarur boʻlgan oʻchirgichlarni, ajratkichlarni va boshqa apparaturalarni almashlab ulash, ulash va oʻchirish, agregatlarni ishga tushirish va toʻxtatish, ularning ish rejimini sozlash faqat tezkor xodimlar tomonidan amalga oshirilishi kerak.

84. Boshqaruv shchiti va taqsimlash qurilmasida oʻrnatilgan elektr energiyasini hisobga olish asboblari va boshqa oʻlchov asboblarining koʻrsatkichlarini yozib olish quyidagi shaxslarga ruxsat etiladi:

doimiy tezkor xodimlar (ikki kishilik navbatchilik) bor boʻlganda, korxonaning tezkor xodimlari jumlasidan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlgan bitta shaxs yakka oʻzi va doimiy tezkor xodimlar boʻlmaganda — elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs yakka oʻzi amalga oshirishi mumkin;

boshqa tashkilotlarning xodimlari elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan mahalliy tezkor xodim kuzatuvi ostida amalga oshirishlari mumkin.

85. Oʻlchov transformatorlariga ulangan elektr energiyasini hisobga olish asboblari va boshqa oʻlchov asboblarini oʻrnatish va yechib olish naryad boʻyicha kuchlanish olinib, ikki shaxs tomonidan bajarilishi, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga, ikkinchisi esa kamida III guruhga ega boʻlishi kerak

Tok zanjirlarini xavfsiz tutashtirish imkonini beruvchi maxsus qisqich yoki sinash bloki oʻrnatilgan taqdirda, ushbu elektr energiyasini hisobga olish asboblarini oʻrnatish va yechib olish hamda ularni tekshirish yuqoridagi shaxslar tomonidan farmoyish boʻyicha bajarilishi mumkin.

86. Toʻgʻridan-toʻgʻri ulanadigan elektr energiyasini hisobga olish asboblarini oʻrnatish va yechib olish elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs tomonidan farmoyish boʻyicha bajarilishiga ruxsat etiladi.

Elektr energiyasini hisobga olish asboblarini oʻrnatish yoki yechib olish hamda oʻlchov asboblarini tekshirish uchun ulash ishlari kuchlanish olinib bajarilishi kerak.

87. Bir xonada joylashgan turli ulanmalarning elektr energiyasini hisobga olish asboblarini oʻrnatish va yechib olish bitta naryad (farmoyish) boʻyicha bitta ish joyidan boshqa ish joyiga oʻtishni rasmiylashtirmasdan bajarilishi mumkin.

88. “Oʻzenergoinspeksiya”ning xodimlari isteʼmolchilarning elektr qurilmalaridagi elektr energiyasini hisobga olish asboblari zanjirlaridagi ishlarni Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalariga muvofiq bajarishi kerak.

89. Oʻlchov asboblarini ulash, oʻlchov transformatorlariga elektr energiyasini hisobga olish asboblarini ulash va yechib olish tok zanjirlarini xavfsiz tutashtirish imkonini beruvchi sinash bloklari yoki maxsus qisqichlar boʻlganda, kuchlanish va yuklamani olmasdan bajarilishi mumkin.

6-bob. Taqsimlash qurilmalarining tok oʻtkazuvchi qismlaridan va ular yaqinidan kuchlanish olinmasdan turib izolyatsiyani tozalash

90. YOTQlarining tok oʻtkazuvchi qismlaridan va ular yaqinidan kuchlanishni olmasdan turib, izolyatsiyani tozalash izolyatsiyalangan shtanga bilan taʼminlangan maxsus choʻtka yoki chang yutgich yordamida bajariladi.

91. YOTQlarining kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida izolyatsiyani tozalash faqat poldan yoki mustahkam taglikdan turib, chang tozalovchi vositalar bilan bemalol harakatlanish uchun kengligi yetarli darajada boʻlgan yoʻlaklarda bajarilishi mumkin.

92. Izolyatsiyani chang yutgich bilan tozalashda elektr qurilmaning kuchlanishiga moʻljallangan maxsus moslamalar oʻrnatilgan gʻovak izolyatsiyalovchi shtangadan foydalaniladi. Bu shtangalar tutashuvga yoʻl qoʻymaslik uchun va ichidagi changni yoʻqotish uchun ish boshlashdan oldin va ish davomida muntazam tozalab turilishi zarur.

93. Gʻovak izolyatsiyalovchi shtangalarga oʻrnatilgan qalpoqcha shunday ishlangan boʻlishi kerakki, unda izolyatsiyani tozalash chogʻida qoʻshni fazalarga tegib, tutashuv hosil boʻlmasligi kerak.

94. Kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida izolyatsiyani tozalash dielektrik qoʻlqoplarda va botiklarda bajarilishi kerak.

95. Kuchlanish olinmasdan tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida izolyatsiyani tozalash qanday uslubda bajarilishidan qatʼi nazar, kamida ikkita shaxs tomonidan bajarilishi, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV, qolganlari — kamida III guruhga ega boʻlishi kerak.

Ushbu shaxslar maxsus oʻqitilgan va koʻrsatilgan ishlarni bajarishi uchun ijozat olgan boʻlishlari va bu haqda guvohnomalarida belgi qoʻyilgan boʻlishi shart.

Izolyatorlarni tozalash ish bajaruvchining yoki brigadaning kamida IV guruhga ega boʻlgan aʼzosining uzluksiz nazorati ostida, brigada aʼzolaridan faqat III guruhga ega boʻlgan shaxslardan biri tomonidan bajarilishi mumkin.

96. Izolyatorlarni tozalash ishlari boʻyicha mahalliy sharoit hamda ish texnologiyasi bilan bogʻliq boʻlgan qoʻshimcha talablarni koʻzda tutuvchi yoʻriqnoma tuziladi. Yoʻriqnoma korxonaning bosh energetigi tomonidan tasdiqlanadi.

7-bob. Uskunalarda sinash va oʻlchashlarni amalga oshirish

1-§. Tashqi tok manbaidan yuqori kuchlanish berib sinash

97. Sinashlar tarkibi ikki kishidan kam boʻlmagan, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan ish bajaruvchi, qolganlari kamida III guruhga ega boʻlgan xodimlardan iborat boʻlgan brigadalar tomonidan amalga oshiriladi.

Sinovlarni faqat maxsus tayyorgarlikdan hamda sinash sxemalari va Qoidalarning ushbu bobi hajmida bilimlar sinovidan oʻtgan, tayyorlanish davrida ishlab turgan elektr qurilmalarida sinov ishlarini oʻtkazish tajribasiga ega boʻlgan xodimlargina bajarishlari mumkin.

Mazkur sinov ushbu Qoidalar boʻyicha bilimlar sinovi bilan bir vaqtda, tarkibiga elektr xavfsizligi boʻyicha V guruhga ega boʻlgan uskunalarni sinash boʻyicha mutaxassis kiritilgan komissiyada hamda belgilangan muddatlarda oʻtkaziladi.

Sinov ishlarini oʻtkazish uchun ijozat berilgan shaxsning guvohnomasiga bu haqda belgi qoʻyilishi zarur.

98. 1000 V dan yuqori kuchlanishli qurilmalarda sinovlar naryad boʻyicha bajariladi. Taʼminlovchi kabeli tarmoqdan uzilgan va uchlari yerga ulangan kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr dvigatellarni sinash farmoyish boʻyicha bajarilishi mumkin.

99. Sinovlar oʻtkazishga berilgan naryad boʻyicha ishga ijozat berish va tayyorgarlik ishlarini bajarish, sinash uchun moʻljallangan elektr uskunada ishlayotgan boshqa brigadalar ish joyidan chiqarilib yuborilgandan va ular naryadlarini topshirganlaridan keyin amalga oshiriladi.

100. Sinovlarni bajaruvchi brigada tarkibiga tayyorgarlik ishlarini bajarish, sinalayotgan uskunani muhofaza qilish hamda shinalarni bir-biriga ulash yoki bir-biridan ajratish uchun elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega taʼmirlash xodimlaridan boʻlgan shaxslar kiritilishi mumkin. Sinovlarni boshlashdan oldin ish bajaruvchi bu xizmatchilarga sinovlarni oʻtkazishdagi xavfsizlik choralari boʻyicha yoʻl-yoʻriq berishi lozim.

Uskunalarni taʼmirlash yoki montaj qilish ishlarini bajaradigan brigada tarkibiga sinovlarni bajarish uchun elektr laboratoriyasi yoki sozlash tashkilotining xodimlari kiritilishi mumkin. Bu hollarda sinov ishlariga ish bajaruvchi yoki uning koʻrsatmasi boʻyicha laboratoriya yoki sozlash tashkiloti jumlasidan boʻlgan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan shaxs rahbarlik qiladi.

Taʼmirlash yoki montaj ishlarini bajarish jarayonida sinov ishlarini oʻtkazish naryadning “Zimmasiga topshiriladi” satrida alohida qayd etiladi.

101. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan elektr qurilmalaridan tashqarida turib, tok oʻtkazuvchi qismlari butunlay yoki toʻrli toʻsiq bilan yopilgan, eshiklari esa blokirovka bilan jihozlangan stendlardan foydalanib, izolyatsiya materiallarini va buyumlarini (himoya vositalari, har xil izolyatsiya detallari va boshqalar) yalpi sinov ishlarini III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs yakka oʻzi joriy ekspluatatsiya tartibida bajarishi mumkin.

102. Sinov zanjirini yigʻish paytida eng avval sinov qurilmasiga himoya va ishchi yerga ulagichlarni oʻrnatish va kerak boʻlganda, sinaladigan uskuna korpusiga himoya yerga ulagichini oʻrnatish zarur. Sinov qurilmasini 380/220 V kuchlanishli tarmoqqa ulashdan oldin uning yuqori kuchlanishli chiqarmasiga yerga ulagich oʻrnatiladi. Chiqarmani yerga ulovchi mis simning kesimi 4 mm 2 dan kam boʻlmasligi zarur.

Uskunaning sinov zanjirini yigʻishni sinovni oʻtkazuvchi brigada xodimlari bajaradilar.

Ish bajaruvchi sinovni boshlashdan avval zanjirning toʻgʻri yigʻilganini va ishchi hamda himoya yerga ulagichlarining ishonchliligini tekshirib chiqishi shart.

103. Elektr qurilmasiga oʻrnatilgan, cinovni oʻtkazishga xalaqit beruvchi yerga ulagichlarni olish va ularni qaytadan oʻrnatish faqat sinov ishlariga rahbarlik qilayotgan shaxsning koʻrsatmasi boʻyicha bajarilishi mumkin.

104. Sinov joyi, shuningdek, sinov paytida sinov kuchlanishi ostidagi ulovchi simlar toʻsiqlar bilan toʻsiladi hamda sinov joyi yoniga kuzatuvchi qoʻyiladi. Kuzatuvchi vazifasini oʻlchash sxemasini sinalayotgan uskunaga ulovchi shaxs bajarishi mumkin. Toʻsiqlarni sinov ishlarini oʻtkazayotgan brigada xodimlari oʻrnatadi. Toʻsiqlar sifatida shchitlar, toʻsiqlar, “SINOV! HAYOT UCHUN XAVFLI!” plakatlari osilgan yoʻgʻon arqonlar yoki shunday yozuvli yorugʻlik tablosi ishlatilishi mumkin. Agar sinov kuchlanishi ostidagi ulovchi simlar kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalari xonasidan tashqarida (yoʻlakda, zinapoyalarda, oʻtish joylarida, hudud ichida) boʻlsa, toʻsiq oʻrnatish bilan bir qatorda elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlgan, naryadga kiritilgan va yoʻl-yoʻriq olgan bir yoki bir nechta shaxsdan iborat qoʻriqchilar qoʻyilishi kerak. Qoʻriqchilik qilayotgan brigada aʼzolari toʻsiq tashqarisida joylashtirilishi kerak.

Sinalayotgan uskunani qoʻriqlashga qoʻyilgan shaxslar ushbu uskunani kuchlanish ostida deb hisoblashi lozim.

Ish bajaruvchi qoʻriqchilikka tayinlangan shaxslar oʻz postlarida ekanligi va sinash ishlari boshlanganligi haqida xabar topganliklariga ishonch hosil qilishi zarur. Mazkur shaxslar oʻz postlaridan faqat ish bajaruvchining ruxsati bilan ketishlari mumkin.

105. Sinov qurilmasi va sinalayotgan uskunalar har xil xonalarda yoki TQning har xil uchastkalarida joylashgan boʻlsa, izolyatsiya holatini tekshirib turish uchun elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan brigada aʼzolari ish bajaruvchidan alohida turishiga ruxsat etiladi. Brigadaning ushbu aʼzolari sinov ishlari boshlanishidan oldin ish bajaruvchidan kerakli yoʻl-yoʻriq olishlari va toʻsiqdan tashqarida joylashishlari shart.

106. Kabelni sinash jarayonida kabelning qarama-qarshi uchi berkitilgan kamerada, komplekt TQ yacheykasida yoki xona ichida joylashgan boʻlsa, eshikka yoki toʻsiqqa “SINOV! HAYOT UCHUN XAVFLI!” plakati osib qoʻyilishi lozim. Agar bu eshik va toʻsiqlar berkitilmagan yoki uchlari trassada ajratilgan taʼmirlanayotgan kabel sinovdan oʻtkaziladigan boʻlsa, bunday hollarda eshiklarga, toʻsiqlarga va uchlari ochiq boʻlgan kabellarga plakatlar osishdan tashqari, naryadga kiritilgan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlgan shaxslardan shu joylarga qoʻriqchi qoʻyilishi shart.

107. Sinov qurilmasini 380/220 V kuchlanishli tarmoqqa ulash qurilmani boshqaruv joyida joylashgan, zanjir uzilishi yaqqol koʻrinadigan kommutatsiya apparati yoki shtepsel vilkasi orqali amalga oshirilishi kerak.

Kommutatsiya apparati ushlab qoluvchi qurilma bilan jihozlan boʻlishi yoki apparatning qoʻzgʻalmas va qoʻzgʻaluvchi kontaktlari orasiga izolyatsiya qoplamasi qoʻyilishi kerak.

108. Sinov uskunasidan kelayotgan simni fazaga, sinalayotgan uskuna qutbiga yoki kabel tolasiga ulash va ajratishni sinov rahbarining koʻrsatmasi boʻyicha va faqat ushbu uskuna yerga ulangandan keyingina amalga oshirishga ruxsat etiladi.

109. Sinalayotgan qurilmaga sinov kuchlanishini berishdan oldin ish bajaruvchi quyidagi tadbirlarni bajarishi shart:

hamma brigada aʼzolari oʻzlariga koʻrsatilgan joylarda turganligi, begona shaxslar ish joyidan chiqarilganligi va qurilmaga sinash uchun kuchlanish berish mumkin yoki mumkin emasligini tekshirishi;

brigadani kuchlanish berilayotgani haqida ogohlantirishi va ushbu ogohlantirishni brigadaning barcha aʼzolari eshitganligiga ishonch hosil qilganidan soʻng sinov qurilmasining chiqarmasidan yerga ulagichni olishi, keyin unga 380/220 V kuchlanishni berishi.

Sinov qurilmasining chiqarmasidan yerga ulagich olib tashlangan paytdan boshlab, butun sinov qurilmasi, sinalayotgan uskuna va ular orasidagi simlar kuchlanish ostida deb hisoblanishi hamda sinash sxemasida va sinalayotgan uskunada simlarni qayta ulash man qilinadi.

110. Sinov ishlari tamom boʻlgandan keyin ish bajaruvchi sinov qurilmasi kuchlanishini nolgacha pasaytirishi, uni 380/220 V kuchlanishli tarmoqdan oʻchirishi va yuqori kuchlanish tomonini yerga ulashi (yoki yerga ulash haqida koʻrsatma berishi) hamda bu haqda brigada aʼzolarini xabardor qilishi kerak. Faqat shundan keyingina simlarni qayta ulash yoki sinov ishlari batamom tugallangan boʻlsa, sinalayotgan qurilmaning simlari sinov qurilmasidan uzib qoʻyilishi va toʻsiqlari olib qoʻyilishi mumkin. KL va HL izolyatsiyasini sinashdan oldin, shuningdek, bu ishlar tamomlangandan keyin KL va HLdan qoʻshimcha qarshilik orqali qoldiq elektr zaryadini olib tashlash, yerga ulagichni ulash va qolgan elektr zaryadi toʻliq olib tashlanganiga ishonch hosil qilish zarur. Shundan keyingina plakatlarni olib qoʻyishga ruxsat beriladi. Zaryadsizlashni bajaruvchi shaxs izolyatsiyalangan taglikda turib, himoya koʻzoynagini taqib, dielektrik qoʻlqopda ishlashi zarur.

111. Operatorning ish joyida 1000 V gacha va undan yuqori kuchlanish ulanganligi toʻgʻrisida alohida lampali signalizatsiya bajariladi.

112. Koʻchma laboratoriya sinov qurilmasining yuqori kuchlanishli chiqarmasi kuchlanish ostida boʻlganda yonadigan lampali signalizatsiya bilan jihozlanadi.

113. Megaommetr yordamida oʻlchash ishlarini bajarishga elektrotexnik xodimlari jumlasidan boʻlgan, oʻqitilgan shaxslarga ruxsat beriladi. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan qurilmalarda sinov ishlari naryad boʻyicha ikkita shaxs tomonidan bajariladi, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlishi lozim. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan qurilmalarda sinov ishlari farmoyish boʻyicha ikkita shaxs tomonidan bajariladi, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlishi lozim. Mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 116-bandida koʻrsatilgan sinov ishlari bundan mustasno.

114. Ikki tarafdan kuchlanish olishi mumkin boʻlgan liniyalarning izolyatsiyasini sinash ishlari faqat ushbu liniyaning ikkinchi tomoniga ulangan elektr qurilmasining javobgar shaxsidan telefon, kuryer orqali va boshqalar orqali (qaytadan tasdigʻi bilan) oʻchirgich va liniya ajratkichi uzilganligi va “ULANMASIN! ODAMLAR ISHLAMOQDA!” plakatlari osib qoʻyilganligi toʻgʻrisida xabar olingandan keyingina bajarilishi mumkin.

115. Sinov ishlarini boshlashdan oldin elektr qurilmasining sinov asbobi ulangan qismida ishlayotgan odamlarning yoʻqligiga ishonch hosil qilish, uning yaqinida turgan shaxslarga esa tok oʻtkazuvchi qismlarga qoʻl bilan tegishni taqiqlash, zarur boʻlgan taqdirda esa qoʻriqchi qoʻyish zarur.

116. Elektr mashinalarining izolyatsiya holatini nazorat qilish uchun toʻxtatilgan yoki aylanayotgan, ammo qoʻzgʻatilmagan mashinada metodik koʻrsatmalar yoki dasturlarga muvofiq megaommetr bilan oʻlchash, tezkor xodimlar tomonidan yoki ularning koʻrsatmasi boʻyicha joriy ekspluatatsiya tartibida elektr laboratoriyasi xizmatchilari tomonidan bajarilishi mumkin. Tezkor xodimlarning kuzatuvi ostida bu oʻlchashlar taʼmirlovchi xodimlar tomonidan ham bajarilishi mumkin. Yakorlar, rotorlar va qoʻzgʻatish zanjirlarining izolyatsiyasini elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs, stator izolyatsiyasini sinashni — kamida ikkita shaxs oʻtkazishi mumkin, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV, ikkinchisi esa kamida III guruhga ega boʻlishi kerak.

117. Megaommetr bilan ishlashda u ulangan tok oʻtkazuvchi qismlarga tegish man etiladi. Ish tamom boʻlgandan soʻng tekshirilayotgan uskunalardan qoldiq elektr zaryadi uni qisqa vaqtda yerga ulash yoʻli bilan olib tashlanishi kerak.

118. Megaommetr bilan oʻlchash ishlarini bajarish quyidagi hollarda man qilinadi:

kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan ikki zanjirli liniyaning bitta zanjirida, agar boshqa zanjir kuchlanish ostida boʻlgan vaqtda;

kuchlanishi 1000 V dan yuqori va ishlab turgan liniyaga parallel oʻtgan bir zanjirli liniyada momaqaldiroq vaqtida yoki u yaqinlashib kelganida.

2-§. Elektr oʻlchov qisqichlari va oʻlchov shtangalari bilan ishlash

119. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida elektr oʻlchov qisqichlari bilan bajariladigan ishlar ikki shaxs tomonidan bajarilishi, bunda ularning biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga, ikkinchisi esa — kamida III guruhga ega boʻlishi lozim. Oʻlchash ishlari taʼmirlovchi xodimlar tomonidan naryad boʻyicha, tezkor xodimlar tomonidan esa farmoyish boʻyicha bajariladi. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektr qurilmalarida elektr oʻlchov qisqichlari bilan ishlarni elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan bitta shaxs farmoyish asosida bajarishi mumkin.

120. Oʻlchash uchun ishchi qismiga ampermetr oʻrnatilgan qisqichlardan foydalaniladi. Ampermetri tashqariga chiqarilgan qisqichlardan foydalanish man etiladi. Oʻlchash vaqtida oʻlchov transformatorlariga, simlarga, asboblarga tegish, ampermetr koʻrsatkichini olish uchun unga engashish taqiqlanadi. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori elektr qurilmalarida oʻlchash ishlari izolyatsiyalangan taglik ustida turib, himoya koʻzoynagini taqib, dielektrik qoʻlqopda bajarilishi kerak.

121. Oʻlchash ishlari olib boriladigan shinalar uchastkalarini shunday tanlash kerakki, ularning konstruktiv bajarilishi va har xil faza tok oʻtkazgichlari orasidagi hamda ular bilan yerga ulangan qismlar oraligʻidagi masofalarni qisqichlarning ishchi qismi hisobiga kamayishi natijasida fazalar oʻrtasida yoki yerga elektr tutashish ehtimoli bartaraf etilgan boʻlishi lozim.

122. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan kabellarda elektr oʻlchov qisqichlaridan foydalanish uchun faqat kabelning tolalari izolyatsiyalangan va ular oʻrtasidagi masofa kamida 250 mm dan boʻlgandagina ruxsat etiladi.

123. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan shinalarda elektr oʻlchov qisqichlari yordamida oʻlchash ishlari poldan yoki maxsus taglik ustida turib bajarilishi lozim.

124. Fazalari gorizontal joylashgan, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan qurilmalarning har bir fazasida qisqich yordamida oʻlchash paytida oʻlchash ishlarini boshlashdan oldin har bir fazani izolyatsiyalovchi qistirma bilan toʻsib qoʻyish zarur. Koʻrsatilgan ishlar dielektrik qoʻlqoplarda bajariladi.

125. Ishlarni bajarish uchun konstruksiyaga yoki teleskopik minoralarga shtangasiz koʻtarilish zarur. Shtangani arqon yordamida ishchi qismini yuqori holatda saqlab, tik qilib koʻtarish kerak. Koʻtarish uchun metalldan ishlangan arqonlardan foydalanish taqiqlanadi. Koʻtarish paytida shtangani chayqatish yoki qattiq jismlarga tegib ketish mumkin emas. Katta boʻlmagan balandliklarga koʻtarish zarur boʻlsa, shtangani qoʻldan-qoʻlga uzatish mumkin.

126. Momaqaldiroq, tuman, yomgʻir yoki hoʻl qor yogʻayotgan vaqtda oʻlchov shtangalari bilan ishlash taqiqlanadi.

127. Shtanga bilan ishlashda ishlovchi bilan tok oʻtkazuvchi qismlar oʻrtasida mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvalida koʻrsatilgan masofaga rioya etilishi kerak.

128. Kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan HL tayanchlarida oʻlchash ishlari tirnoqlarda (lazlarda) turib va tayanchga kamar yordamida mahkamlanib bajarilishi mumkin. HLda narvondan turib oʻlchov ishlarini bajarish taqiqlanadi.

129. Yerga ulagich simlari boʻlgan havo liniyalari tayanchlarida turib oʻlchash ishlarini bajarish taqiqlanadi.

8-bob. Elektr asbob-uskunalari, qoʻl elektr mashinalari va qoʻl elektr yoritkichlari

130. Elektr asbob-uskunalari va qoʻl elektr mashinalari mazkur Qoidalar talablarini qondirishi va muvofiqlik sertifikatiga ega boʻlishi kerak.

131. Elektr tokidan jarohatlanish xavfi yuqori boʻlgan xonalarda hamda xonalar tashqarisida I toifaga mansub boʻlgan elektr asbob-uskunalari va qoʻl elektr mashinalari bilan ishlashga elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlgan xodimlarga ijozat beriladi.

Tarmoqqa yordamchi uskunalarni (transformatorlar, chastota oʻzgartirgichi, himoya — oʻchirish qurilmalari va shunga oʻxshashlarni) ulash va uni oʻchirish III guruhdan kam boʻlmagan elektrotexnik xodimlar tomonidan bajarilishi kerak.

132. Xonalar elektr tokidan jarohatlanish xavfining darajasi boʻyicha turiga qarab, elektr asbob-uskunalari va qoʻl elektr mashinalarining quyidagi toifalari qoʻllanilishi lozim:

I toifali — ishlab chiqarish sharoitidagi ekspluatatsiyada (qurilish — montaj ishlarini bajarish va unga tayyorgarlik koʻrish bundan mustasno). I toifali elektr asbob-uskunalari va qoʻl elektr mashinalari bilan ishlanganda, shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish kerak. Agar I toifali elektr asbob-uskunasi yoki qoʻl elektr mashinasi faqat bitta boʻlib, u ajratuvchi transformatorga, avtonom dvigatel-generator qurilmasiga yoki chulgʻamlari ajratilgan chastota oʻzgartirgichga, yoki himoya oʻchirish qurilmasi orqali ulangan boʻlsa, himoya vositalaridan foydalanilmasdan ishlashga ruxsat berilishi mumkin;

II va III toifali — ishlab chiqarish sharoitidagi ekspluatatsiyaning barcha hollarida, ammo qurilish-montaj ishlarini tayyorlash va bajarishda yuqori xavfli sharoitli xonalarda va xona tashqarisida ishlatilishi mumkin. II va III toifali mashinalarni, individual himoya vositalaridan foydalanmasdan ishlatish mumkin. Qurilish-montaj ishlarini bajarishda va unga tayyorgarlik koʻrishda II toifali elektr asbob-uskunalari va elektr mashinalari bilan individual himoya vositalari yordamida ishlash shart boʻlgan hollar bundan mustasno;

III toifali — haddan tashqari noqulay ishlash sharoitlarida (idishlar ichida, apparatlar va boshqa metalldan yasalgan, operatorning chiqishi va yurishi chegaralangan sigʻimlarda), shuningdek, qurilish-montaj ishlari va ularga tayyorgarlik haddan tashqari xavfli sharoitlarda bajarilganda ishlatilishi mumkin.

Bunday sharoitlarda qurilish-montaj ishlarini bajarish va unga tayyorgarlik koʻrish uchun III toifali qoʻl elektr mashinalari va asbob-uskunalaridan faqat individual himoya vositalarini qoʻllagan holda foydalanishga ruxsat etiladi.

Qoʻl elektr mashinasi yoki III toifali asbob-uskuna boʻlmagan taqdirda, elektr xoʻjaligi uchun javobgar shaxs bir dona I va II toifali mashina yoki asbob-uskunani qoʻllashga taʼminot avtonom dvigatel-generator qurilmasidan, ajratuvchi transformatordan, chulgʻamlari boʻlingan chastota oʻzgartirgichdan boʻlganida yoki himoya oʻchirish qurilmasi mavjud boʻlgandagina ruxsat berilishi mumkin.

133. Yuqori xavfli va oʻta xavfli xonalarda ishlanganda, kuchlanishi 42 V dan yuqori boʻlmagan qoʻl elektr yoritkichidan foydalanish zarur.

Oʻta noqulay sharoitlarda ishlanganda, kuchlanishi 12 V dan yuqori boʻlmagan qoʻl elektr yoritkichlari ishlatilishi kerak.

Kuchlanishi 42 V gacha boʻlgan yoritkichlarning elektr manbalari sifatida pasaytiruvchi transformatorlar, mashinali oʻzgartirgichlar, generatorlar, akkumulyator batareyalari ishlatilishi mumkin. Bunday maqsadlar uchun avtotransformatorlardan foydalanish taqiqlanadi.

134. Qoʻl elektr mashinalari, qoʻl yoritkichlari va elektr asbob bilan ishlashdan oldin quyidagilar bajarilishi zarur:

ularning butunligini va detallarining mahkamlanganligini tekshirish;

shtepsel vilkasi, kabel (shnur), uning ustki himoyalovchi qobigʻi yaroqli ekanligini tashqi koʻrikdan oʻtkazish yoʻli bilan tekshirish;

korpusning izolyatsiya detallarini, tutqichni va choʻtka tutqichning qopqogʻi butunligini tekshirish, himoyalovchi gʻiloflar borligini va ularning yaroqli ekanligini koʻzdan kechirib chiqish;

oʻchirgichning aniq ishlashini tekshirish;

salt yurishda ishlashni tekshirib koʻrish;

I toifali mashinalarda bundan tashqari (shtepsel vilkasidagi yerga ulovchi kontakt bilan mashina korpusi orasidagi) yerga ulash zanjirining sozligini tekshirish.

Nuqsoni boʻlgan qoʻl elektr mashinalari, qoʻl yoritkichlari, elektr asboblari va ularning yordamchi uskunalarini ishlatish uchun berish man etiladi.

135. Elektr asboblari, qoʻl elektr mashinalari va qoʻl yoritkichlaridan foydalanilganda, ularning kabellari yoki simlari iloji boricha osib qoʻyilishi lozim. Kabel va simlarni issiq, nam va moylangan metall yuzalarga yoki jismlarga bevosita tegib turishiga yoʻl qoʻyilmasligi kerak.

Biror nosozlik aniqlanganda, qoʻl elektr mashinalari yoki qoʻl elektr yoritkichlarini ishlatishni darhol toʻxtatish kerak.

136. Qoʻl elektr mashinalari, elektr asboblari, qoʻl yoritkichlari va ularning yordamchi qurilmalari sozligini va saqlanishini nazorat qilish maqsadida Elektr uskunalarini sinash qoidalari va meʼyorlari bilan belgilangan muddatlarda davriy tekshiruvlar va sinovlardan oʻtkazilishi kerak. Mashinalar, asbob-uskunalar va yoritkichlarni sinovdan oʻtkazish maxsus shu ishlarni bajarish uchun biriktirilgan, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan xodimlar tomonidan amalga oshiriladi.

137. Elektr uskunalarini ishlatish jarayonida elektr toki uzilib qolgudek boʻlsa yoki ishdagi tanaffuslarda, elektr asbob-uskunasi elektr tarmogʻidan uzib qoʻyilishi kerak.

138. Elektr asbob-uskunalaridan va qoʻl elektr mashinasidan foydalanuvchi shaxslarga quyidagilar taqiqlanadi:

a) qoʻl elektr asbob-uskunalari va elektr mashinasini qisqa muddatga boʻlsa ham, boshqa shaxslarga berib turish;

b) qoʻl elektr mashinalarini va elektr asbob-uskunalarini qismlarga ajratish va oʻzboshimchalik bilan biron bir (faqatgina elektr asbob-uskunasi yoki qoʻl elektr mashinasining oʻzidagina emas, balki uning shtepsel ulagich simlari va boshqalarda) taʼmirlash ishlarini bajarish;

v) qoʻl elektr mashinasini yoki elektr asbobining simlarini ushlash yoki aylanuvchan kesuvchi asbobga tegish;

g) qoʻl elektr mashinasi toʻliq toʻxtashiga qadar va u ishlab turgan paytda qipiq yoki qirindini qoʻl bilan tozalash;

d) tirama narvonlardan turib ishlash. Bu ishlarni bajarish uchun mustahkam havoza yoki taxta tushama barpo etilishi lozim;

e) qozonlarning barabanlari, metall rezervuarlar va shunga oʻxshashlar ichiga koʻchma transformatorlarni va chastota oʻzgartirgichlarni olib kirish;

j) qoʻl elektr mashinalarini va elektr asboblarini elektr tarmogʻiga ulangan holda nazoratsiz qoldirish.

9-bob. Mexanizmlar va yuk koʻtarish mashinalarini qoʻllab bajariladigan ishlar

139. OTQ hududi boʻylab va HL ostidan oʻtayotganda, yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlarning yuk koʻtaruvchi va surilma qismlari transport holatida boʻlishi lozim.

Yuk koʻtarish mashinalarining ish joyi doirasida teleskopi koʻtarilgan, ammo surib chiqarilmagan holda yoki strelasi yoxud boshqa ishchi qismi koʻtarilmagan holda, koʻtariladigan yoki surib chiqariladigan qismda yuksiz va odamlarsiz tekis joyda yurishiga ruxsat etiladi, agar bunday yurish zavod yoʻriqnomasida ruxsat etilgan boʻlsa.

OTQ hududi boʻylab va HLning muxofaza zonasida yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlarni mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 141-bandida koʻrsatilgan shaxslarning yoki maʼmuriy-texnik xodimlar jumlasidan boʻlgan elektr xavfsizligi boʻyicha kamida V guruhga ega boʻlgan shaxsning bevosita nazorati ostida, OTQ hududi boʻylab esa kamida IV guruhga ega boʻlgan tezkor xodimning nazorati ostida harakatlanishiga ruxsat beriladi.

OTQ hududi boʻylab harakat tezligi mahalliy yoʻriqnoma boʻyicha aniqlanadi, ammo 10 km/soatdan oshmasligi kerak.

HL ostida yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlari simlarning eng kam osilgan joyidan (tayanchlar yaqinidan) oʻtishlari lozim.

140. Yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlari yurayotganda ularning koʻtariladigan va surilma qismlaridan, stroplardan, yuk iladigan moslamalardan, yuklardan tok oʻtkazuvchi qismlargacha boʻlgan masofa mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvali 3-ustunida koʻrsatilgandan kam boʻlmasligi, ushbu mexanizmlarda ishlashda esa koʻtariladigan va surilma qismlarda turib ishlayotgan odamgacha boʻlgan masofa ham 1 jadvalning 3-ustunida koʻrsatilgandan kam boʻlmasligi shart.

Yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlarining ishlash jarayonida strelani, teleskop minorasini yoki surilma narvonni tok oʻtkazuvchi qismlargacha boʻlgan masofa mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvali 3-ustunida koʻrsatilganidan kam boʻlgan balandlikka va burchakka koʻtarish va burish man etiladi. Yuk koʻtaruvchi mashina strelasining, yoki boshqa surilma. yoki koʻtariladigan qismining gorizontal tekislikdagi eng koʻp mumkin boʻlgan burilish burchagi zarur holatlarda, qizil bayroqchalar yoki fonarlar oʻrnatilgan tayoqchalar yordamida belgilab qoʻyilishi lozim.

141. OTQda va HLning muhofaza zonasida strelali kranlar ishlatilganda, yuklarni kranlar bilan xavfsiz koʻchirilishi uchun javobgar shaxs kran strelasi ishchi holatiga keltirilishidan oldin kran oʻzi tarafidan koʻrsatilgan joyga toʻgʻri oʻrnatilganini tekshirib, soʻng kranni ishlatishga ruxsat berishi shart. Kranlar bilan yuklarning xavfsiz koʻchirilishi uchun javobgar shaxslarni tayinlash tartibi, ularning vazifalari hamda elektr xavfsizligi boʻyicha texnik tadbirlar (kranni yerga ulash, tashqariga chiquvchi tayanchlarni oʻrnatish va boshqalar) tegishli normativ-texnik hujjatlarda belgilab berilgan.

Yuklarning kranlar bilan xavfsiz koʻchirilishi uchun javobgar shaxs tayinlangani haqida naryadning “Alohida koʻrsatmalar” satrida yozib qoʻyiladi. Bunday shaxs sifatida naryad beruvchi, javobgar rahbar yoki Oʻzbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasining (keyingi oʻrinlarda — Sanoat xavfsizligi davlat qoʻmitasi) hududiy inspeksiyasi bilan kelishilgan holda, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida IV guruhga ega boʻlgan ish bajaruvchi belgilanishi mumkin.

142. Strelali yuk koʻtarish kranlarida turib ishlash va ularni bevosita 0,4 — 35 kV kuchlanish ostidagi HL simlari ostida oʻrnatish man etiladi.

143. Yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlarining haydovchilari hamda ilgaklarga yuk iluvchilar (tushiruvchilar) OTQ va HL ostida ishlashi uchun ishga ijozat berishdan oldin ular harakatlanish va ushbu qurilmalarda ishlash tartibi boʻyicha yoʻl-yoʻriq olishlari kerak.

144. Yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlarining haydovchilari elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga, ilgaklarga yuk iluvchilar esa I guruhga ega boʻlishlari kerak.

145. Yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlari OTQda va HLni qoʻriqlash zonasi doirasida kuchlanish olinmasdan bajariladigan barcha ishlarda yerga ulanadi. Yerga ulovchi simlarning koʻndalang kesimi ushbu elektr qurilmasi uchun qabul qilingandan kam boʻlmasligi shart. Gusenitsali yuk koʻtarish mashinasi bevosita yer ustida turganida uni yerga ulanishi talab etilmaydi.

146. Agar tok oʻtkazuvchi qismlarga tegish yoki elektr razryadi hosil boʻlishi oqibatida yuk koʻtaruvchi kran yoki mexanizm kuchlanish ostiga tushib qolsa, kuchlanish toʻla olinishiga qadar unga tegish, undan yerga tushish yoki unga koʻtarilish taqiqlanadi.

Yuk koʻtarish mashinasi yoki mexanizm yongan taqdirda, haydovchi uni qoʻli bilan ushlamasdan, baravariga ikki oyogʻi bilan yerga sakrab tushishi va bir oyoqda sakrab yoki oyoq kafti uzunligidan oshmagan mayda qadam bilan yurib, undan eng kamida 8 metr masofaga uzoqlashishi zarur.

147. Yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlari yordamida ish bajarilganda, koʻtarilayotgan yuk, tortilayotgan sim, tortuvchi tros va tortkich, teleskopik minora kajavasi ostida, shuningdek, tortilayotgan tomondan tayanchlar va tirgovichlarga bevosita yaqin joylarda odamlarning turishi taqiqlanadi.

148. Teleskopik minoradan (gidrokoʻtargichdan) turib ishlaganda, mashina haydovchisi bilan teleskopik minora kajavasidagi brigada aʼzosi bir-birini koʻrib turishi zarur. Bunday aloqa boʻlmaganda, teleskopik minora yaqinida kajavani yuqoriga koʻtarish yoki pastga tushirish toʻgʻrisidagi buyruqni haydovchiga yetkazib turuvchi uchinchi brigada aʼzosi qoʻyilishi shart.

149. Har doim ish boshlashdan oldin ish bajaruvchi yuk koʻtaruvchi mashinalar, mexanizmlar va yordamchi yuk iladigan moslamalarning sozligiga ishonch hosil qilishi kerak.

Tashqariga chiqarib oʻrnatiladigan tayanchlar bilan jihozlangan yuk koʻtarish mashinalari va mexanizmlari ish jarayonida oʻrnatilishi shart.

Teleskopik minora va gidrokoʻtargichlar yordamida ishlarni bajarishdan oldin ularning surilma va koʻtariladigan qismlari amalda tekshirib koʻrilishi, teleskopik minoralarda esa bundan tashqari koʻtaruvchi qismi tik holatga keltirilib, shu holatda mahkamlab qoʻyilishi shart. Teleskopik minoradan (gidrokoʻtargichdan) turib ishlashda, kajava polida turish va himoya kamarining arqoni bilan kajavaga bogʻlangan holda turish zarur.

Kajavadan (osma belanachakdan) tayanchga yoki uskunaga oʻtish va qayta orqaga oʻtish faqat ish bajaruvchining ruxsati bilan amalga oshirilishiga ruxsat etiladi.

150. Burchak tayanchlardagi izolyatorlarni va simlarni almashtirish hamda armaturalarni taʼmirlash bilan bogʻliq boʻlgan ishlarni bajarishda teleskopik minorani (gidrokoʻtargichni) simlardan hosil boʻlgan burchak ichiga oʻrnatish man etiladi.

151. Yuk koʻtarish mashinasi yordamida yuklarni koʻtarish uchun moʻljallangan arqon yoki trosning xavfli masofaga (yuksiz) chayqalishini keltirib chiqaradigan shamol esganda ishlarni bajarish taqiqlanadi.

10-bob. Elektr qurilmalarida balandlikka chiqish bilan bogʻliq boʻlgan ishlar

152. Balandligi yerdan yoki bostirmadan 1 metr va undan yuqori boʻlgan ishlar yuqorida bajariladigan ishlar hisoblanadi. Bunday ishlarni bajarishda ishlovchilarning yuqoridan qulab tushishining oldini olish choralari koʻrilgan boʻlishi zarur.

153. Himoya kamari qulab tushishning oldini oluvchi asosiy vosita boʻlib xizmat qiladigan yer, bostirma yoki ishchi tushama yuzasidan 5 metrdan yuqori balandlikda, havoza, taxta tushama ustida turib bajariladigan ishlar balandlikka chiqib bajariladigan ishlar hisoblanadi. Balandlikka chiqib bajariladigan ishlarni bajarishga ruxsat etilgan shaxslarning sogʻligi ushbu ishlarni bajarish uchun belgilangan tibbiy talablarga javob berishi kerak.

Balandlikda bajariladigan ishlarni amalga oshirishga berilgan ruxsat haqidagi maxsus yozuv bilimlar sinovi guvohnomasining “Maxsus ishlarni bajarish huquqiga guvohnoma” jadvalida qayd etilishi zarur.

154. Agar himoya kamarining stropini tayanchga, konstruksiyaga mahkamlashning imkoni boʻlmasa, unda tayanch detalga, konstruksiyaga oldindan mahkamlab qoʻyilgan xavfsizlik arqonidan foydalanish kerak. Ushbu ishni ikki shaxs bajarishi zarur, bunda ikkinchi shaxs xavfsizlik arqonini zarur boʻlsa, sekin-asta koʻtarishi yoki tushirishi kerak.

155. Kuchlanish ostida turgan tok oʻtkazuvchi qismlar tagida joylashgan konstruksiyalar ustida ish bajarilgan hollarda, asbob-uskunalar va taʼmirlash moslamalarining tushirib yuborilishidan saqlash uchun ular bogʻlab qoʻyiladi. Bunday hollarda metall zanjirli himoya kamaridan foydalanish man etiladi.

156. Konstruksiya yoki qurilma ustiga koʻtarish zarur boʻlgan detallarni “uzluksiz halqa” uslubidagi yoʻgʻon arqon yordamida koʻtarish lozim. Pastda turgan xizmatchi yoʻgʻon arqonni tebranib ketmasligi va tok oʻtkazuvchi qismlarga tegib ketmasligi uchun ushlab turishi zarur.

157. Portallarda, konstruksiyada, tayanchlarda va boshqalarda ishlovchi xodimlar tanasini qismaydigan va harakatni cheklamaydigan kiyimdan foydalanishi zarur. Uning shaxsiy asbob-uskunalari sumkasida turishi kerak.

158. Balandlikda yoki balandlikka koʻtarilib bajariladigan ishlarni bajaruvchi brigada aʼzolarini kuzatib turuvchi shaxslar yerda joylashishlari mumkin.

159. Koʻprikli kran aravachasida turib, mashina zali va sexlar shiplaridagi yoritish qurilmalariga xizmat koʻrsatish ishlari kamida ikki shaxs tomonidan bajarilishi kerak, ulardan biri elektr xavfsizligi boʻyicha III guruhga ega boʻlishi lozim. Ikkinchi shaxs ishlovchi yonida turib, uning xavfsizlik choralariga yetarli darajada rioya etayotganligini kuzatib turishi shart. Ishlar taʼmirlovchi xodimlar tomonidan bajarilgan taqdirda ularga naryad berilishi kerak.

Vaqtincha taxta tushama, narvon va shunga oʻxshashlarni aravacha ustiga oʻrnatish man etiladi. Ishlarni bevosita aravacha tushamasi ustida yoki qoplama tepasiga oʻrnatilgan statsionar (doimiy) taxta tushama ustida turib bajarish zarur.

Aravachaga koʻtarilishdan oldin trolley simlaridan kuchlanishni olib tashlash shart. Ishlash jarayonida himoya kamaridan foydalanish kerak.

Kran koʻprigini yoki aravachasini kran haydovchisi faqat ish bajaruvchining buyrugʻi bilan yurgizishi kerak. Koʻprik krani harakatlanishi jarayonida ishlovchi shaxslar kranchi kabinasida yoki koʻprik toʻshamasida turishlari zarur. Ishchilar aravachada turgan paytida koʻprikli kranni va aravachani bir joydan ikkinchi joyga yurgizish man etiladi.

11-bob. Akkumulyator batareyalari va zaryadlovchi qurilmalar

160. Akkumulyator batareyalari joylashgan xona har doim qulflangan boʻlishi shart. Ushbu xonalarni koʻzdan kechiruvchi va ularda ishlovchi shaxslarga kalitlar umumiy tartibga muvofiq beriladi.

161. Akkumulyator xonasida chekish, u yerga olov bilan kirish, uchqun berishi mumkin boʻlgan elektr isitish asboblari, apparat va uskunalardan foydalanish man etiladi, istisno holatlari mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 170-bandida keltirilgan.

162. Soʻrib oluvchi vetilyatsiyaga ega boʻlgan akkumulyator xonasida u zaryadlovchi qurilma ulanishidan oldin ishga tushirilishi va zaryadlovchi qurilma oʻchirilganidan soʻng kamida 1,5 soat oʻtgandan, hosil boʻlgan gaz toʻla chiqarib yuborilganidan soʻng toʻxtatilishi kerak.

163. Har bir akkumulyator xonasida quyidagilar boʻlishi shart:

elektrolit tayyorlash va uni idishlarga quyishga moʻljallangan 1,5 — 2 litr hajmli tumshuqli, bandli shisha yoki chinni idish (koʻza);

kislotali batareya uchun ichimlik sodasining neytrallashtiruvchi (5 foizli) eritmasi va ishqorli batareya uchun bor kislotasi yoki sirka essensiyasining bir qismiga sakkiz qism suvli eritmasi.

164. Ichida elektrolit, distillangan suv va neytrallashtiruvchi eritma boʻlgan barcha idishlarda ushbu suyuqlik nomlarini koʻrsatuvchi yozuv boʻlishi shart.

165. Kislota ogʻzi zich yopiladigan tiqin bilan berkitilgan shisha idishlarda saqlanishi va suyuqlik nomi yozilgan yorliq bilan jihozlanishi shart. Batareyalarni ekspluatatsiya qilishga moʻljallangan, ichida kislotasi boʻlgan idishlar va boʻsh idishlar akkumulyator batareyasiga tegishli boʻlgan alohida xonada saqlanishi zarur. Idishlar polda maxsus savatlarga yoki yogʻoch qutilarga solib saqlanishi kerak.

166. Kislota, ishqor va qoʻrgʻoshin bilan bogʻliq barcha ishlarni maxsus oʻqitilgan shaxslar bajarishi zarur.

167. Ichida kislota va ishqor boʻlgan shisha idishlarni ikki ishchi tashishi shart. Shisha idishlar savati bilan birgalikda dastakli maxsus yogʻoch qutilarda yoki oʻrtasida chuqurchasi boʻlgan, atrofi yogʻoch katak bilan oʻralgan va ichida shisha idish kamida 2/3 qismi balandligi baravarida turadigan maxsus zambilda tashilishi kerak.

168. Elektrolit tayyorlashda kislota ichida distillangan suvi boʻlgan issiqqa chidamli yoki chinni idishga asta-sekin (eritmani tez qizishining oldini olish maqsadida) ingichka qilib jildiratib quyilishi kerak. Bunda elektrolitni har doim tayoqcha yoki shisha naycha, yoki kislotabardosh plastmassadan yasalgan qorgʻich bilan aralashtirib turish kerak.

Kislotaga suv quyib, elektrolit tayyorlash man etiladi. Tayyor elektrolitga suv quyishga ruxsat etiladi.

169. Kislota va ishqor bilan ishlaganda (kislota uchun dagʻal jun matodan yoki ishqor uchun paxtadan tayyorlangan) kostum, rezinali fartuk, rezinali etik (shim ostiga) yoki kalish, himoya koʻzoynagi va rezinali qoʻlqoplarni kiyib ishlash kerak.

Oʻyuvchi ishqorlarni maxsus ajratilgan joyda qop-qanorlarga oʻrab maydalash lozim.

170. Akkumulyator xonalarida quyidagi sharoitlarda plastinalarni kavsharlash ishlarini bajarishga ruxsat etiladi:

zaryadlash tamom boʻlganidan kamida 2 soatdan keyin kavsharlashga ruxsat etiladi. Doimiy zaryadlanish tartibida ishlovchi batareyalarda kavsharlash ishlarini boshlashdan 2 soat ilgari ular zaryadsizlantirish holatiga oʻtkazilishi va xona ish boshlashdan oldin shamollatilishi shart;

kavsharlash vaqtida xona uzluksiz shamollatib turilishi kerak;

kavsharlash ishlari oʻtkazilayotgan joy oʻtga chidamli shchitlar bilan boshqa batareyalardan toʻsib qoʻyilishi kerak;

qoʻrgʻoshin yoki uning birikmalari taʼsiridan zaharlanishning oldini olish uchun maxsus ehtiyot choralari koʻrilishi va ish tartibi akkumulyator batareyalarini ekspluatatsiya qilish va taʼmirlash yoʻriqnomalariga muvofiq belgilanishi zarur.

171. Akkumulyator batareyalariga xizmat koʻrsatish maxsus tayyorlangan, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan xodimlar tomonidan amalga oshiriladi.

172. Maxsus maqsadlarga moʻljallangan akkumulyator batareyalari ularga qoʻyiladigan talablarga muvofiq ekspulatatsiya qilinishi zarur.

12-bob. Elektr uzatish havo tarmoqlari

1-§. Tayanchlarda ishlash

173. Tayanchga chiqishga va unda ishlashga ruxsat faqat tayanchning, ayniqsa, uning asosi mustahkamligiga ishonch hosil qilingandan keyingina berilishi mumkin. Tayanchni mustahkamlash uslubi va zarurati ish bajaruvchi yoki javobgar rahbar tomonidan ish joyida aniqlanishi kerak.

174. Quyidagi brigada aʼzolariga tayanchga koʻtarilishga ruxsat etiladi:

elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlganlarga tayanchning yuqorisigacha barcha turdagi ishlarni bajarishga;

elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlganlarga kuchlanish olinib amalga oshiriladigan ishlarni, kuchlanish olinmasdan, kuchlanish ostida boʻlgan tok oʻtkazuvchi qismlardan uzoqda amalga oshiriladigan ishlarda esa pastki simlar sathiga kamida 2 metr qolgunga qadar ishlarni bajarishga;

I guruhga ega boʻlganlarga barcha koʻrinishdagi ishlarda yerdan oyoqlarigacha 3 metrgacha koʻtarilishga ruxsat etiladi.

175. Shtirli izolyatorlar bilan jihozlangan burchak tayanchlarining ichki burchak tomonidan koʻtarilish va ishlash taqiqlanadi.

176. Tayanchning tik qismida ishlaganda shunday joylashish lozimki, bunda kuchlanish ostida boʻlgan eng yaqin turgan simlar eʼtibordan chetda qolmasligi kerak.

177. Tayanchlarga koʻtarilishda himoya kamarini stropi ustun orqasidan aylantirib oʻtkazib olinishi, temir beton tayanchlarda esa tirnoqqa (lazga) mahkamlanishi zarur. Tayanchda ishlaganda himoya kamaridan foydalangan holda ikkala tirnoqqa (lazga) tiralib ishlash kerak.

178. Zanjirlari gorizontal joylashgan koʻp zanjirli HLda uning bitta zanjiridan kuchlanish olinib ishlashga faqat ushbu zanjir tarafidan ruxsat etiladi. Kuchlanish ostida turgan zanjirlarni ushlab turuvchi travers uchastkalariga oʻtish taqiqlanadi.

179. Zanjirlari bir-birining ustida joylashgan koʻp zanjirli HLning oʻchirilgan zanjirida ishlashga faqat ushbu zanjir kuchlanish ostida turgan boshqa zanjirlar ostida joylashgandagina ruxsat etiladi. Tayanchga faqat oʻchirilgan zanjir tarafidan koʻtarilishga ruxsat beriladi. Oʻchirilgan zanjirdagi simlarni almashtirish va qayta tortish taqiqlanadi.

180. 220 kV va undan yuqori kuchlanishli koʻp zanjirli HL tayanchlarida bir zanjirdan kuchlanish olinib ishlar bajarilganda, yer sathidan 2 — 3 metr balandlikda ustunlarning kuchlanish ostida qolgan zanjirlari tomonidan qizil bayroqchalar oʻrnatilishi shart. Bayroqchalarni ish bajaruvchi, elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega boʻlgan brigada aʼzosi bilan birgalikda oʻrnatishi kerak.

181. Tayanchda, izolyatsiyalangan boʻgʻini boʻlmagan teleskopik minorada yoki odamlarni koʻtarish uchun moʻljallangan boshqa mexanizmlarda turib ishlar bajarilganda, odamdan yoki u ishlatayotgan asboblar va moslamadan kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan HL, radiotranslyatsiya, telemexanika simlarigacha boʻlgan masofa 0,6 metrdan kam boʻlmasligi shart. Agar ishlash paytida koʻrsatilgan simlargacha ushbu masofani saqlashning imkoni boʻlmay, oraliqdagi masofa kamayishi xavfi tugʻilsa, ular tarmoqdan oʻchiriladi va ish joyida yerga ulanadi.

182. Kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori HL bilan birga tayanchlarda tortilgan kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan HL simlarini almashtirish va qayta tortish ishlari faqat kuchlanishi 1000 V gacha va undan yuqori barcha HL oʻchirilib, simlar ish joyida yoki ish uchastkasining ikki tomonida yerga ulanganidan soʻng bajarilishi mumkin.

183. Tros va simlarni bir tarafga qarab tortishga moʻljallanmagan tayanchlarda shunday vaqtincha tortish zarur boʻlsa, tayanchlarning qulab tushishining oldini olish uchun ular mahkamlanishi shart.

184. Tayanchlarning detallari almashtirilayotganda, uning siljishi yoki qulab tushishi ehtimoli istisno etilgan boʻlishi zarur.

185. P va AP turidagi tayanchlarning bittalik yoki ikkitalik qoʻshimcha tirgaklarini almashtirishda, baravariga tayanchning ikkala oyogʻi ostini kavlab olish taqiqlanadi.

Tirgaklarni oʻrnatishni tayanchning bir oyoqlisidan boshlash zarur va faqat undagi tirgaklar almashtirilib, bandaj bilan mahkamlanganidan hamda yerdagi tuproq zichlanganidan keyin tayanchning boshqa oyogʻidagi tirgaklarni almashtirishga kirishish mumkin. Ikkitasi birlashtirilgan tirgaklarni navbatma-navbat almashtirish kerak.

Tirgaklarni chiqarib olish yoki uni tushirish vaqtida handaqda turish man etiladi.

186. Tayanchlarni qulatish va oʻrnatish uslublari, ogʻishining oldini olish uchun ularni mahkamlash zarurati va usullari javobgar rahbar tomonidan, u tayinlanmagan holda esa, naryad beruvchi shaxs tomonidan belgilanadi.

187. Mexanik jihatdan mustahkamligi (yogʻochning chirishi, betondagi darzlar va boshqalar) shubha tugʻdiradigan tayanchlardagi tros va tortqilarni mahkamlash zarurati paydo boʻlganda, ushbu ishlar bevosita tayanchga koʻtarilish talab etilmagan holda, tayanch yoniga barpo etilgan maxsus mahkamlovchi qurilmalardan yoki odamlarni koʻtarish uchun moʻljallangan boshqa mexanizm, yoki teleskopik minoradan foydalanib bajarish zarur.

Koʻtarilgan tayanchdagi tros va tortqilarni faqat tayanch yerga yoki poydevorga mahkamlangandan keyin yechish mumkin.

188. Agar ilgakli tortqilar qoʻllanilgan boʻlsa, ular himoya qulflari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

189. Izolyatorlar shodalarida ishlaganda, quyidagi hollarda ular boʻylab harakatlanishga ruxsat etiladi:

bir zanjirli, shuningdek, ikki va undan koʻp zanjirli koʻtarib turuvchi shodalar boʻylab;

ikki va undan koʻp zanjirdan tashkil topgan tortib turuvchi shodalar boʻylab.

Bir zanjirli tortib turuvchi shodalarda maxsus moslamalardan foydalanib, ular boʻlmagan taqdirda esa, shodalar ustiga yotib va tana holatini oʻrnashtirish uchun oyoqlarni traversga ilashtirgan holda ishlashga ruxsat etiladi.

190. Ushlab turuvchi shodada ishlagan paytda himoya kamarining stropi traversga mahkamlanishi kerak. Agar osma uzunligi yetarli boʻlmasa, belga mahkamlangan ikkita xavfsizlik arqonidan foydalanish zarur. Bu holda bitta arqon traversga bogʻlanadi, ikkinchisi esa oldindan traversning orqasidan oʻtkazilib brigada aʼzolaridan biri xavfsizlikni taʼminlash uchun zaruratga qarab uni asta-sekin tortib yoki boʻshatib turadi.

191. Tortib turuvchi shodada ishlaganda, himoya kamarining osmasi traversga yoki ushbu maqsadlar uchun moʻljallangan moslamaga mahkamlanishi zarur.

192. Ushlab turuvchi va tortib turuvchi ikki va undan koʻp zanjirli shodalarda himoya kamarining stropini ish bajarilmayotgan zanjirning biriga mahkamlashga ruxsat etiladi. Strop osmasini ish bajarilayotgan shodaga mahkamlash taqiqlanadi.

193. Shodalarni bir-biridan ajralib ketishiga olib boruvchi nosozliklar aniqlanganda, ish toʻxtatilishi shart.

194. Simlarni, troslarni, izolyatorlarni traversga koʻtarayotgan yoki tushirayotgan vaqtda yuk koʻtarayotgan traversda yoki tayanchning bu traversi ostidagi qismida turish man etiladi.

Yuk koʻtarish sxemasini tanlash va koʻtaruvchi bloklarni joylashtirish shunday hisoblanishi kerakki, unda tayanchga shikast yetkaziladigan kuch paydo boʻlmasligi lozim.

195. Tayanchni boʻyash paytida izolyator va simlarga boʻyoq tegib ketmasligining oldini olish choralarini koʻrish (masalan, taglik qoʻllash) zarur.

2-§. Kuchlanish olinmasdan, tok oʻtkazuvchi qismlarda va ularning yaqinida ishlash

196. Kuchlanish ostida turgan simga bevosita tegish bilan bogʻliq ishlar odamni izolyatsiyalovchi qurilmalar: izolyatsiyalangan boʻgʻinli teleskopik minora, izolyatsiyalovchi maydoncha, narvon va shunga oʻxshash qurilmalar yordamida yerdan izolyatsiyalash sharti bilan bajarilishi mumkin. Bunda odam simga tegishidan oldin izolyatsiyalangan qurilmaning ish maydonchasi simdagi potensial bilan bogʻlangan boʻlishi kerak, buning uchun ish maydonchasiga oldindan ulab qoʻyilgan sim izolyatsiyalovchi shtanga yordamida kuchlanish ostida turgan simga ulanishi zarur.

Bu ishlarni bajarishda odamdan yerga ulangan qismlargacha boʻlgan masofa mazkur Qoidalarga 7-ilovaning 1-jadvali 2-ustunida koʻrsatilgandan kam boʻlmasligi shart.

197. Shodalarda ish boshlashdan avval oʻlchash shtangasi yordamida osma izolyatorlarni ishga yaroqli ekanligi va armaturadagi barcha qulflar va shplintlar butligini tekshirish shart. Agar shodalardagi izolyatorlar sirgʻalib chiquvchi qisqichlar bilan jihozlangan boʻlsa, ular ish bajariladigan tayanchga hamda trassa relyefi boʻyicha talab qilinadigan hollarda, shuningdek, qoʻshni tayanchlarga tortib, pona yordamida mahkamlanishi kerak.

198. Izolyatsiyalovchi qurilmalar yoki traversalardagi monterlar tomonidan shodalarni qayta osish, shodalardagi alohida izolyatorlarni, armaturalarni almashtirish ishlarini shodadagi yoki sim va uni ajratish moslamasi oʻrtasidagi ishga yaroqli izolyatorlar soni quyidagidan kam boʻlmaslik sharti bilan bajarishga ruxsat etiladi:

HL kuchlanishi, kV Yaroqli izolyatorlar soni , dona HL kuchlanishi, kV Yaroqli izolyatorlar soni, dona 15 2 110 6 35 4 220 10

199. Traversadan turib shodalarni qayta osish ishlarini bajarishda zarur moslamani shodaga oʻrnatish va uni traversadan boʻshatish dielektrik qoʻlqoplarda amalga oshirilishi kerak.

Bunda 35 kV kuchlanishli HLda shodadagi ikki izolyator ishga yaroqli boʻlganda, birinchisining qalpogʻiga, kuchlanishi 110 kV boʻlgan HLda esa birinchisi va ikkinchisining qalpogʻiga tegish mumkin. Izolyatorlarni hisoblash traversdan boshlanadi.

200. Sim potensiali ostida turgan izolyatsiyalovchi qurilma maydonchasida turib ishlagan paytda simdagidan boshqa potensialga ega boʻlgan shoda armaturalarga va izolyatoriga tegish, shuningdek, ushbu ish maydonchasida turmayotgan shaxslardan asbob-uskuna yoki moslamalarni olish yoki unga uzatish man etiladi.

Taʼmirlanayotgan har xil potensial ostidagi faza elementlarini (masalan, sim va shodalarni) ulash yoki ularni bir-biridan ajratishda dielektrik qoʻlqoplardan foydalanish zarur.

201. Izolyatsiyalovchi qurilmadan uning ish maydonchasiga oʻtish va qayta oʻtish uchun faqat maydoncha montyori bilan birgalikda simdan, kuchlanishi 110 kV boʻlgan HLda 0,5 metrdan ortiq masofaga, kuchlanishi 150 — 220 kV boʻlgan HLda esa 1 metrdan ortiq masofaga uzoqlashtirilib, ishchi maydonchasidan potensial olingandan soʻng ruxsat etiliadi.

202. Kuchlanishi 35 — 110 kV boʻlgan HLda kuchlanish ostida naysimon zaryadsizlantirgichni uning tashqi elektrodi bilan sim orasida belgilangandan kam masofaga yaqinlashishi imkoniyatini istisno etadigan izolyatsiyalovchi osma gabaritnikdan foydalanish sharti bilan oʻrnatishga ruxsat etiladi.

Zaryadsizlantirgichni olish paytida zaryadsizlantirish elektrodini burish yoki uning tashqi elektrodini simga yaqinlashtirishda gaz otilib ketishi mumkin boʻlgan zonada turish man etiladi. Zaryadsizlantirgichning tashqi elektrodini simga yaqinlashtirish va uzoqlashtirish faqat izolyatsiyalovchi shtanga yordamida bajarilishi zarur.

203. Tayanchdan izolyatsiyalangan yashin qaytargich trosga 1 metrdan kam masofaga yaqinlashish man etiladi. Muz eritish sxemasida trosdan foydalanilganda, trosga yaqinlashish mumkin boʻlgan masofa eritish kuchlanishiga qarab belgilanadi.

204. Kuchlanish ostida turgan HLda kunning qorongʻu vaqtida, yomgʻir va qor yogʻayotganda, momaqaldiroq va tuman paytida, shuningdek, tayanchda ishlarni qiyinlashtiradigan shamol paytida ishlash taqiqlanadi.

Kesib oʻtish oraliqlarida, ilashgan kuchlanish zonasida, 35 kV va undan yuqori kuchlanishli koʻp zanjirli HLda bir zanjiri oʻchirilganda, simlarni hamda trosslarni montaj qilish va almashtirish

205. Sim va trosslarni montaj qilish va almashtirish paytida siltamasdan, yoyish va osish zarur. Arqon shunday yoʻnaltirilishi kerakki, unda osilayotgan sim siltangan yoki uzilib ketgan taqdirda, kuchlanish ostida turgan simga yaqinlashmasligi yoki unga ilashib qolmasligi kerak. Zarur boʻlganda, odatda ip-gazlamadan yoki kaprondan yasalgan maxsus tortqichlar qoʻllaniladi. Arqonlar iloji boricha kalta boʻlishi va tarang tortilib turishi, ularning uchlari osilib qolishiga yoʻl qoʻyilmaslik kerak. Metalldan yasalgan yoʻgʻon arqonlar yoki chigʻirlar yerga ulanadi.

206. Simlarni (trosslarni) yoyishdan oldin har bir barabandagi sim yerga ulanishi kerak. Agar simlar (trosslar) yoyish aravachasidan yozilsa, simning (trossning) qoʻzgʻalmas uchi yerga ulanishi kerak.

Bir joyda turgan barabandagi simni (trossni) yoyishda, yerga ulash uchun uning uchi baraban vtulkasiga, barabanning vali esa barabanga yaqin turgan tayanchga yoki yerga ulagichga ulanishi zarur.

207. Montaj ishlarini boshlashdan oldin (xom chiziq tortish, sim tortish, simni rolikdan qisqichlarga oʻtkazish), yozilgan sim (tross) ikki joyda: boshlangʻich anker tayanchining tortuvchi qisqichi yaqinida va sim tortilayotgan oxirgi tayanchda yerga ulanishi kerak.

Bundan tashqari, sim (tross) va ish olib borilayotgan joydagi har bir oraliq tayanch ham yerga ulanishi zarur.

208. Metalldan yasalgan osma roliklarda yoki qisqichlardagi simlar uchun roliklarning (qisqichlarning) gardishini yerga ulash yetarlidir. Rolikning (qisqichning) metall gardishi bilan metalli yoki armaturali temir-beton tayanch oʻrtasidagi tabiiy metalli kontakt mavjud boʻlsa, metalldan yasalgan rolikni (qisqichni) yerga ulash uchun qoʻshimcha tadbir talab qilinmaydi.

209. Kuchlanish ostida turgan HL bilan kesishgan oraliqlarda osilayotgan sim kesishgan liniyaning (tross) ikkala tarafidan yerga ulanishi lozim.

210. Odamlarni koʻtarishga moʻljallangan mexanizmdan yoki izolyatsiyalovchi boʻgʻini boʻlmagan teleskopik minoradan, shuningdek, tayanchda turib simlarda bajariladigan va tayanchdan batamom yerga qadar tushirilgan simlardagi ishlar mazkur Qoidalarga 9-ilovaning 50 va 51-bandlariga muvofiq bajarilishi kerak.

211. Ankerlar oraligʻidagi simlarni osish ishlari tamomlangandan soʻng simlar boshlangʻich anker tayanchida yoki biron-bir oraliq tayanchda yerga ulanishi kerak. Keyingi anker oraligʻida ishlayotgan odamlarning tayyor boʻlgan oldingi anker oraligʻidagi sim orqali yashin razryadidan jarohatlanmasliklari uchun simni oxirgi anker tayanchida yerga ulash taqiqlanadi.

212. Anker tayanchida shleyflarni ulash faqat bu tayanchga tegishli boʻlgan yonma-yon ankerlar oraligʻidagi montaj ishlari tamomlangandan soʻng amalga oshiriladi.

110 kV va undan yuqori kuchlanishli HL shleyflari ulanishiga qadar simga yoki tortib turuvchi shodalarga traversadan hisoblanganda toʻrtinchi izolyatorgacha, 35 kV va undan kam kuchlanishga ega boʻlgan HLda faqat simga mahkamlab qoʻyilishi zarur.

213. Ishlar tugatilgan HL uchastkalarida anker tayanchlardagi shleyflar ulab boʻlingandan keyin sim boshlangʻich anker tayanchida va oxiriga yaqin boʻlgan tayanchlardan birida yerga ulanishi kerak. Oxirgi anker tayanchida ushbu simlarni yerga ulash man etiladi.

3-§. Turli ishlar

214. Fazalar boʻyicha taʼmirlashda, oʻchirilgan fazaning simiga ish joyida faqat bitta yerga ulagich oʻrnatiladi. Ushbu simda yerga ulagichdan 20 metrgacha boʻlgan masofada ishlashga ruxsat etiladi.

Bir necha brigadalar bir vaqtda ishlaganda, oʻchirilgan sim elektr jihatdan oʻzaro bogʻlanmagan uchastkalarga ajratib boʻlinishi zarur. Har bir brigada uchun bitta yerga ulagich oʻrnatilgan alohida uchastka ajratiladi.

215. Kuchlanishi 110 kV va undan yuqori boʻlgan HLda fazalar boʻyicha taʼmirlash ishlari bajarilganda, yerga ulagichni oʻrnatish yoki olishdan oldin razryad yoyi tarqalmasligi uchun yoy soʻndiruvchi moslama bilan jihozlangan shtanga yordamida simni oldindan yerga ulab qoʻyiladi. Shtanganing yerga ulovchi simi oldindan yerga ulagichga ulanadi. Bu shtanga faqat koʻchma yerga ulagich oʻrnatilgandan (yoki olingandan) soʻng olinishi mumkin.

216. Simlari gorizontal joylashgan HLni fazalar boʻyicha taʼmirlash ishlari bajarilganda, kuchlanish ostida turgan simlarni ushlab turuvchi traversalar uchastkalariga oʻtish taqiqlanadi.

217. Tayanchning yerga ulanish qarshiligini oʻlchash paytida yashin qaytaruvchi trosning yerga ulagichga ulovchi simini ulash yoki olib qoʻyish dielektrik qoʻlqopda yoki trosni oldindan yerga ulagichga ulab qoʻyilgandan keyin bajarilishi lozim.

218. Kesimi 240 mm 2 dan kam boʻlmagan simlarda va kesimi 70 mm 2 dan kam boʻlmagan troslarda xodimlarning harakatlanishiga ruxsat etiladi.

Ajratilgan simlarda va trosslar boʻylab harakatlanganda, himoya kamari ilgaklari simlarga, maxsus aravachadan foydalanilganda esa, aravachaga mahkamlanishi zarur.

219. HLni yoki havo almashlab-ulash punktini koʻrikdan oʻtkazishda konstruksiya yoki tayanchga koʻtarilish taqiqlanadi.

220. Oʻtish qiyin boʻlgan joylarda va noqulay ob-havo sharoitida HLni koʻrikdan oʻtkazish ikki kishi tomonidan bajarilishi, bunda ularning biri elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlishi kerak. Boshqa hollarda II guruhga ega boʻlgan shaxs koʻrikdan oʻtkazishni yakka oʻzi oʻtkazishi mumkin.

Kunning qorongʻu vaqtlarida koʻrikni sim ostida yurib oʻtkazish taqiqlanadi.

Shikastlangan joyni izlash paytida HLni koʻzdan kechiruvchi shaxslarda nosozlik topilgan joylarga oʻrnatish uchun ogohlantiruvchi plakatlar boʻlishi kerak.

221. Kuchlanishi 1000 V dan yuqori boʻlgan HLning uzilib yerda yotgan simlariga 8 metrdan kam masofaga yaqinlashish taqiqlanadi. Bunday sim yaqinida odamlar va hayvonlarning yaqinlashishini oldini olish uchun nazoratchilar imkoni boʻlgan hollarda ogohlantiruvchi plakatlar qoʻyishi va bu haqda elektr tarmoqlari korxonasiga xabar berishi hamda taʼmirlash brigadasi yetib kelguncha kutib turish zarur.

222. Kuchlanish ostidagi 6 — 35 kV HLning temir-beton tayanchlariga, ularda izolyatorlarning ishdan chiqishi, simlarning tayanchga tegib turishi va boshqa sabablar natijasida yerga tok oʻtayotganlik alomati sezilsa (namlikning yerdan bugʻlanib koʻtarilishi, tayanchda va tayanchning yerga kirgan joyida elektr yoyining hosil boʻlishi va boshqa belgilar), tayanchlarga 8 metrdan kam masofaga yaqinlashish man etiladi.

223. HLning transport magistrallari (temir yoʻllar, kema qatnovchi daryolar va kanallar) bilan kesishgan uchastkalarida ish olib borish uchun vaqtincha transport harakatini toʻxtatish yoki transport harakati tufayli HLda olib borilayotgan ishlarni toʻxtatib turish talab qilinsa, naryad beruvchi shaxs ish joyiga transport magistrallari harakati xizmatining vakilini chaqirishi kerak. Bu vakil zarur muddatga transport harakati toʻxtatib turilishini taʼminlashi yoki tarmoqda ishlayotgan brigadani yaqinlashayotgan transport toʻgʻrisida ogohlantirishi shart. Transportni oʻtkazib yuborish uchun halaqit berayotgan simlar xavfsiz balandlikka koʻtarib qoʻyiladi.

224. HLning asosiy va qishloqlararo yoʻllar bilan kesishgan yoki bevosita yaqinlashgan uchastkalarida ish olib borilganda, transport haydovchilarini ogohlantirish yoki transport harakatini toʻxtatish uchun Davlat avtomobil nazorati bilan kelishilgan holda ish bajaruvchi asosiy va boshqa yoʻllarga signal beruvchilarni qoʻyishi, shuningdek, “Taʼmirlash ishlari” yoʻl belgisini oʻrnatishi zarur. Zarur boʻlganda, Davlat avtomobil nazoratining vakili chaqirtirilishi lozim.

Signal beruvchilar HL bilan yoʻlning kesishgan yoki yaqinlashgan joyidan har ikki tomonda 100 metr uzoqlikda turishlari va ularda kunduzi qizil bayroqchalar, kechasi esa qizil chiroqlar boʻlishi kerak.

225. Barcha turdagi tayanchlarga yoki kronshteynlarga oʻrnatilgan, shuningdek, tortilgan troslarga osilgan barcha xildagi yoritgichlarni tozalash va lampalarini izolyatsiyalovchi boʻgʻini boʻlgan teleskopik minoradan turib almashtirish ishlari simlardan kuchlanishni olmasdan turib, farmoyish boʻyicha bajarilishi mumkin.

Yerga ulagich simi yogʻoch tayanch boʻylab tushirilmagan va faza simidan pastda oʻrnatilgan yoritgichlarda bunday ishlar tayanchdan turib yoki yogʻoch narvonni qoʻyib bajarilishi mumkin.

Ishni ish bajaruvchi elektr xavfsizligi boʻyicha kamida II guruhga ega boʻlgan bir yoki bir nechta brigada aʼzolari bilan birga bajarishi zarur.

226. Yerga ulagich simi tayanch boʻylab tushirilgan yogʻoch tayanchlardagi, temir-beton va metalldan yasalgan tayanchlardagi va kronshteynlardagi yoritgichlarni izolyatsiyalovchi boʻgʻini boʻlmagan teleskopik minoradan yoki tayanchdan turib yoxud yogʻoch narvonni qoʻyib tozalash va lampalarini almashtirish naryad boʻyicha, tayanchga osilgan barcha simlardan kuchlanishni olib tashlab, ularga yerga ulagich oʻrnatilgandan keyin bajarilishi zarur.

Ushbu bandda va mazkur Qoidalarga 10-ilovaning 225-bandida koʻrsatilgan ishlarni bajarishda yoritgichlarga faqat ish bajaruvchi yoki elektr xavfsizligi boʻyicha kamida III guruhga ega brigada aʼzosi koʻtarilishiga ruxsat etiladi.

227. Gazorazryadli lampalarning ishga tushirish-rostlash apparatlarida ishlaganda, uni yoritgichning umumiy sxemasidan oʻchirishdan oldin simni tarmoqdan uzib, statik kondensatorlarini (zaryadsizlovchi qarshiliklar boʻlishidan qatʼiy nazar) zaryadsizlash zarur.

4-§. Trassani daraxtlardan tozalash

228. Daraxtlarni qulatishdan oldin ish joyi tozalangan boʻlishi kerak. Qish paytida qorga qulatilayotgan daraxt tagidan tez qochish maqsadida uning qulaydigan tarafiga qarama-qarshi tarafga burchak qilib, 5-6 metr uzunlikda tozalangan ikkita yoʻlakcha ochilishi kerak.

229. Ish bajaruvchi ish boshlashdan oldin barcha brigada aʼzolari qulatilayotgan daraxtlar, yoʻgʻon arqonlar va boshqalarning HL simlariga yaqinlashishi xavfli ekanligi haqida ogohlantirilishi shart.

230. Daraxtlar simlarning ustiga qulashining oldini olish uchun ular chopishdan oldin tortqi bilan tortib qoʻyilishi zarur.Chopilayotgan yoki arralanayotgan daraxtlar ustiga chiqish taqiqlanadi.

231. Daraxt simlarga qulagan taqdirda, HLdan kuchlanish olinmaguncha, unga 8 metrdan kam boʻlgan masofaga yaqinlashish man etiladi.

232. Kesilayotgan daraxtning qulashi toʻgʻrisida arrakashlar boshqa ishchilarni ogohlantirishi shart. Daraxt qulashi moʻljallangan tomonda hamda uning qarama-qarshi tomonida turish taqiqlanadi.

233. Daraxtning maʼlum qismini chopmasdan yoki arralamasdan qulatish man etiladi. Shuningdek, daraxtni yalpisiga arralab qulatish ham taqiqlanadi. Qiyshaygan daraxtni egilgan tarafiga qulatish zarur.

234. Ishdagi tanaffus yoki boshqa daraxtni kesishga oʻtish vaqtida kesilayotgan yoki arralanayotgan daraxtlarni qulatmasdan qoldirish man qilinadi.

235. Chirigan va qurigan daraxtni qulatishdan oldin uning mustahkamligini tekshirish, shundan soʻng qulatish uchun arralashni boshlash zarur. Bunday daraxtlarni chopib qulatish taqiqlanadi.

236. Bir necha daraxtlarni oldindan maʼlum qismini arralab bir yoʻla va birini ustiga birini agʻanatish yoʻli bilan qulatish taqiqlanadi. Birinchi navbatda, chirigan, kuygan va qurigan daraxtlar qulatilishi kerak.

13-bob. Elektrod qozonlari. Elektr filtrlari

237. Izolyatsiyalangan korpusli, kuchlanishi 1000 V gacha boʻlgan elektrodli qozonning gʻilofi qulflanib yopilishi shart. Qozondan kuchlanish olingandan keyingina gʻilofni ochishga ruxsat beriladi.

238. Ishlab turgan elektrodli qozonga ulangan quvurlarda ularning yerga himoya ulagichlarini buzish yoki ularni ajratish bilan bogʻliq ishlarni bajarishga yoʻl qoʻyilmaydi.

239. Quvurlarni ajratishdan avval elektr payvandlash yordamida boʻlaklar orasida mustahkam metall kontakt boʻlishini taʼminlash lozim. Bir-biridan ajratilishi baypas aylanmasi bilan jihozlangan quvurlarni boʻlaklari orasida bunday kontaktni taʼminlash talab etilmaydi.

240. Elektr filtrlarini ekspluatatsiya qilishda quyidagilar man etiladi:

javobgar rahbarning naryaddagi alohida koʻrsatmasi boʻyicha naryadda koʻrsatilgandan tashqari hollarda odamlarning elektr filtri ichida boʻlgan paytlarida silkitish mexanizmini ulash;

elektr filtrlarining bunker va seksiyalarida bir vaqtda baravariga taʼmirlash ishlarini olib borish;

taʼminlovchi agregatlarning blokirovka qurilmalari nosoz boʻlgan paytda elektr filtrining seksiya teshiklari, izolyator gʻiloflari va lyuklarni yopuvchi zulfinlar va shunga oʻxshash moslamalarda nosozlik boʻlmasa, elektr filtrlarga hamda uni ulovchi kabellarga kuchlanish berish.

241. Qozon elektr filtrining har qanday maydonchasida, zaxiradagi shinada, elektr filtrini manbaga ulovchi har qanday kabelda ishlanganida, ushbu elektr filtrini barcha taʼminlovchi agregatlari uzilishi va yerga ulanishi kerak.

242. Elektr filtri seksiyalarida odamlar ishlashiga ijozat berishdan oldin seksiyalar shamollatilishi va bunkerdagi kul (chang) olib tashlanishi shart. Havo harorati esa 45 °C dan oshmasligi zarur.

243. Elektr filtri oʻchirilgandan keyin undan va uni elektr energiyasi bilan taʼminlovchi kabellardan 1000 V dan yuqori kuchlanishli elektr agregatlarini yerga ulash yoʻli bilan elektrostatistik zaryad olib tashlanishi zarur. Elektr filtrini yerga ulanmagan qismidan zaryad olib tashlanishiga qadar unga tegish taqiqlanadi.

244. Korxonalarda mavjud kul (chang) ushlaydigan qurilmaning alohida xususiyatlariga qarab, elektr filtrlariga xizmat koʻrsatish boʻyicha mahalliy yoʻriqnoma ishlab chiqilishi kerak.

Yoʻriqnomada sexlar oʻrtasida xizmat koʻrsatish chegaralari oʻrnatilishiga qarab, naryad va ishlashga ijozat berish tartibi belgilanadi.

Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV

Toshkent sh.,

2020-yil 11-noyabr,

712-son

(Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 11.11.2020-y., 09/20/712/1502-son; Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 05.04.2022-y., 09/22/153/0266-son)

lex.uz