UzbekAI

← Qonunlar

📅 2020-yil 19-dekabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi

Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.

Yordam | Arxiv | Atamalar | Statistika | API | Havola yuborish | Sayt haqida | Shartlar

← Қонунлар

📅 2020 йил 19 декабрь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди пленуми

Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.

Ёрдам | Архив | Атамалар | Статистика | API | Ҳавола юбориш | Сайт ҳақида | Шартлар

← Законы

📅 19 декабря 2020 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда

Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.

Помощь | Архив | Термины | Статистика | API | Предложить ссылку | О сайте | Условия

← Laws

📅 19 December 2020 · Other documents · Oliy sudi plenumi

Official text. Official document. Editorial notes are not included.

Help | Archive | Glossary | Stats | API | Submit | About | Terms

Ўзбекистон Республикаси Олий суди пленумининг

Қарори

Судлар томонидан фуқаролик ишлари бўйича далиллар ва исботлашга оид қонун нормаларини қўллаш амалиёти тўғрисида

Янги Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодекси (бундан буён матнда ФПК деб юритилади) амалга киритилиши муносабати билан, шунингдек фуқаролик ишлари бўйича далилларга оид қонун нормалари судлар томонидан тўғри ва бир хилда қўлланилишини таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 17-моддасига мувофиқ, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:

1. Судларга тушунтирилсинки, ФПК 71-моддасига кўра, фуқаролик иши бўйича далиллар деганда, тарафлар ўз талаблари ва эътирозларини асослаётган ҳолатлар, шунингдек ишнинг тўғри ҳал қилиниши учун аҳамиятга эга бўлган бошқа ҳар қандай ҳолатлар мавжудлиги ёки мавжуд эмаслигини суд қонунда белгиланган тартибда аниқлаши учун асос бўладиган ҳар қандай фактик маълумотлар тушунилади. Бу маълумотлар қуйидагилардан олиниши мумкин:

тарафлар ва учинчи шахслар тушунтиришларидан;

гувоҳлар кўрсатувларидан;

ёзма ва ашёвий далиллардан;

рақамли далиллардан;

экспертлар хулосаларидан;

мутахассислар маслаҳатлари (тушунтиришлари)дан.

2. Тарафлар ва учинчи шахслар тушунтиришлари деганда, ушбу шахслар ва уларнинг вакиллари томонидан иш учун аҳамиятга эга ҳолатлар ҳақидаги маълумотларни судга билдиришлари тушунилиши лозим.

Тарафлар, учинчи шахслар ва улар вакилларининг тушунтиришлари оғзаки тарзда ҳам, ёзма кўринишда ҳам берилиши, шунингдек ФПК 209-моддасида белгиланган тартибда видеоконференцалоқа тизимидан фойдаланиш йўли билан олиниши мумкин.

3. Гувоҳларни сўроқ қилиш суд томонидан ФПК 229 — 231-моддаларида белгиланган тартибда амалга оширилади. Гувоҳларнинг суд томонидан далилларни таъминлаш ёки суд топшириғи тартибида, шунингдек нотариус томонидан далилларни таъминлаш тартибида (Ўзбекистон Республикасининг «Нотариат тўғрисида»ги Қонуни 70 2 -моддаси) олинган кўрсатувлари суд мажлисида ўқиб эшиттирилади.

Тарафлар, ишда иштирок этувчи бошқа шахслар илтимосига ёки суднинг ташаббусига кўра, ишни кўраётган суд жойлашган жойдан бошқа ерда яшовчи гувоҳлар суд топшириғи тартибида ёки видеоконференцалоқа воситаларидан фойдаланиш орқали сўроқ қилинишлари мумкин.

Шуни назарда тутиш лозимки, фуқаролик иши бўйича вакил ёки жиноят иши бўйича ҳимоячи сифатида қатнашган шахс вакил ёки ҳимоячи вазифасини бажарганлиги муносабати билан унга маълум бўлган ҳолатлар тўғрисида, шунингдек жисмоний ва руҳий нуқсонлари сабабли фактларни тўғри идрок қилишга ёки улар тўғрисида тўғри кўрсатувлар беришга лаёқатсиз шахс гувоҳ бўла олмайди.

Шу билан бирга ишда иштирок этувчи шахсларга нисбатан қариндошлиги, хизмат бўйича ёки бошқа қарамлиги ёхуд шахсий адовати борлиги шахснинг ишда гувоҳ сифатида қатнашишига тўсқинлик қилмайди. Мазкур ҳолатлар суд томонидан гувоҳ кўрсатувларини баҳолашда эътиборга олиниши лозим.

4. Судларга тушинтирилсинки, ФПК 84-моддасига мувофиқ, иш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатлар тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олган рақамли, график ёзув шаклида бажарилган, шу жумладан факс, электрон ёки бошқа алоқа воситасида ёхуд ҳужжатнинг ҳақиқийлигини аниқлаш имконини берадиган ўзга усулда олинган ҳужжатлар ва материаллар ёзма далиллар ҳисобланади.

Бир қатор ҳужжатлар (ФҲДЁ органлари томонидан бериладиган гувоҳномалар, нотариал ҳужжатлар, векселлар) ҳуқуқий шакли тартибга солинган ва улар учун муайян ҳимоя даражасига эга бўлган махсус бланкалар, махсус реквизитлар (муҳр, штамп) ва шаклига нисбатан бошқа талаблар назарда тутилган бўлиб, улар мазкур талабларга мувофиқ бўлмаганда, шунингдек улар имзоланмаган ёки ваколат берилмаган шахс томонидан имзоланган ҳолларда, улар суд томонидан ёзма далиллар сифатида қабул қилиниши мумкин эмас.

5. ФПК 87-моддасига кўра, ёзма далиллар судга, қоида тариқасида, асл нусхада ёки тегишли тарзда тасдиқланган кўчирма нусхада тақдим этилади. Агар ҳужжатнинг кўчирма нусхаси тақдим этилган бўлса, суд зарур ҳолларда, унинг аслини талаб қилиб олишга ҳақли. Агар кўриб чиқилаётган ишга ҳужжатнинг фақат бир қисми тааллуқли бўлса, унинг тасдиқланган кўчирма нусхаси тақдим этилиши мумкин. Ишга ҳужжатнинг аслини қўшиб қўйиш имкони бўлмаган ҳолларда, судья ҳужжатнинг кўчирма нусхаси устига унинг аслига мослиги тўғрисида белги қўяди.

Имзосиз хатларда келтирилган, шунингдек келиб чиқиши номаълум бўлган ёки қонун бузилган ҳолда олинган маълумотлар далил бўла олмайди (ФПК 71-моддасининг иккинчи қисми ).

ФПК 80-моддасининг саккизинчи қисмига кўра, фақат ҳужжатнинг ёки бошқа ёзма далилнинг кўчирма нусхаси билан тасдиқланган ҳолатлар, башарти тарафлар томонидан тақдим этилган ҳужжатнинг кўчирма нусхалари ўзаро бир хил бўлмаса ва ҳужжатнинг асл мазмунини бошқа далиллар ёрдамида аниқлашнинг иложи бўлмаса, исботланган деб ҳисобланмайди.

6. Судларга тушунтирилсинки, ишда иштирок этувчи шахслар томонидан тақдим этилган чет давлатда олинган ҳужжатлар, қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда легализация қилинган ҳоллардагина суд томонидан ёзма далил деб тан олиниши мумкин ва уларга умумий асосларда баҳо берилади.

7. Ашёвий далиллар деганда, ишни мазмунан ҳал қилиш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатларни аниқлаш воситаси бўлиб хизмат қилиши мумкин бўлган предметлар тушунилади. Ашёвий далиллар суд томонидан кўздан кечирилади ва ишда иштирок этувчи шахсларга, зарур ҳолларда эса, экспертлар, мутахассислар ва гувоҳларга тақдим этилади.

8. ФПК 239-моддасига мувофиқ, ёзма ва ашёвий далилларни судга тақдим этиш имконияти бўлмаганда, улар турган жойида кўздан кечирилиши ва текширилиши лозим. Ёзма ва ашёвий далилларни кўздан кечириш натижалари суд мажлиси баённомасига киритилади ва унга кўздан кечириш пайтида тузилган режалар, чизмалар, суратлар, ҳисоб-китоблар, фотосуратлар, шунингдек эксперт хулосаси ва мутахассис маслаҳати илова қилинади.

9. Фуқаролик иши бўйича исботлаш предмети ишни тўғри ҳал қилиш учун суд томонидан аниқланиши лозим бўлган ҳолатлар доирасидан иборат. Бунда шуни назарда тутиш лозимки, қонунда иш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатлар доирасини аниқлаш, уларни муҳокамага қўйиш, ҳатто тарафлар бу ҳолатларни келтирмаган бўлса ҳам, судга юклатилган (ФПК 72-моддасининг иккинчи қисми ).

10. Процессуал қонун талабларига мувофиқ, далилларни тақдим этиш ва исботлаш мажбурияти тарафларга юклатилган. Шу билан бирга судлар назарда тутишлари лозимки, қонунда далилларни тақдим этиш мажбуриятини тақсимлашга оид умумий қоидалардан ташқари, айрим тоифадаги ишлар учун махсус қоидалар ҳам белгиланган. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 111 , 120 , 146 , 154 , 174 , 395-моддаларига мувофиқ, муддатли меҳнат шартномасини тузишнинг асослилиги, ишга қабул қилишни рад этишнинг қонунийлиги, ходимнинг иш берувчи билан бошқа жойга кўчиб ўтишни рад этганлиги, ходимни ишдан четлаштиришнинг қонунийлиги, меҳнат шартномаси бекор қилинишининг қонунийлиги, икки ёшга тўлмаган бола парваришини амалга ошираётган ходимни бошқа ишга ўтказиш мумкин эмаслигини исботлаш вазифаси иш берувчининг зиммасига юклатилади. Шу билан бирга, ходим ваколатли давлат органларининг талабига кўра ишдан четлаштирилган ҳолларда эса ходимни ишдан четлаштириш тўғрисида қарор қабул қилган тегишли давлат органининг зиммасига юклатилади.

Зарар етказишда айби йўқлигини тасдиқловчи далилларни тақдим этиш мажбурияти эса, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 985-моддасига мувофиқ жавобгарга юклатилади.

11. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, иш учун аҳамиятга эга бўлган, лекин суд томонидан ҳаммага маълум деб топилган ҳолатлар ФПК 75-моддасининг биринчи қисмига кўра, исботлашни талаб этмайди. Ҳаммага маълум ҳолат деганда, жумладан, ҳам тарафларга ва ҳам ишда иштирок этувчи бошқа шахсларга аниқ маълум бўлган факт тушунилиши лозим.

ФПК 75-моддасининг иккинчи ва учинчи қисмларига мувофиқ, фуқаролик, иқтисодий ёки маъмурий иш бўйича суднинг қонуний кучга кирган ҳал қилув қарори билан аниқланган фактлар айнан шу шахслар иштирок этаётган бошқа фуқаролик ишлари муҳокамаси вақтида янгидан исбот қилинмайди ва низолашилиши мумкин эмас.

Жиноят иши бўйича қонуний кучга кирган суд ҳукми устидан ҳукм чиқарилган шахс ҳаракатларининг фуқаролик-ҳуқуқий оқибатларига оид ишни кўриб чиқаётган суд учун фақат шу ҳаракатлар содир этилган-этилмаганлиги ва улар мазкур шахс томонидан содир этилганлиги-этилмаганлиги масалалари бўйича мажбурийдир. Ҳал қилув қарорида, ҳукмга ҳавола қилинишидан ташқари, тарафлар томонидан тақдим этилган ва суд томонидан тўпланган ҳамда даъво мазмуни бўйича хулосага келишда суд асосланган далиллар кўрсатилиши лозим. Етказилган зарар миқдорига доир ҳолатлар умумий асосларда исботланиши лозим.

Нотариус томонидан нотариал ҳаракат амалга оширилган пайтда тасдиқланган ҳолатлар ҳам, агар нотариал тартибда тасдиқланган ҳужжатнинг ҳақиқийлиги ФПК 235 ва 236-моддаларида белгиланган тартибда рад этилмаган ёки нотариал ҳаракатни амалга ошириш тартиби жиддий тарзда бузилганлиги аниқланмаган бўлса, исботлашни талаб этмайди (ФПК 75-моддасининг бешинчи қисми ).

12. Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, бир тараф томонидан бошқа тараф ўз талаб ёки эътирозларини асослаётган фактларнинг тан олиниши, фактлари тан олинган тарафни бу фактларни исботлаш мажбуриятидан озод қилади. Шу билан бирга, агар бундай фактларга нисбатан судда шубҳа пайдо бўлса, улар умумий асосларда исботланиши лозим (ФПК 81-моддаси ).

13. Процессуал қонун талабларига мувофиқ, фуқаролик ишлари бўйича исботлаш далиллар алоқадорлиги ва мақбуллиги қоидаларига қатъий риоя қилган ҳолда амалга оширилиши лозим.

Далиллар мақбуллиги қоидаси (ФПК 74-моддаси ) қонун бўйича муайян исботлаш воситалари билан тасдиқланиши шарт бўлган иш ҳолатлари бошқа ҳеч қандай исботлаш воситалари билан тасдиқланиши мумкин эмаслигини англатади (масалан, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 109-моддасида белгиланган битимнинг оддий ёзма шаклига риоя қилмаслик, низо келиб чиққанда тарафларни битим тузилганлиги ва унинг шартларини тасдиқлаш мақсадида гувоҳлар кўрсатувига таяниш ҳуқуқидан маҳрум қилади).

Далиллар алоқадорлиги қоидаси (ФПК 73-моддаси ) суд томонидан, фақат низо предметига алоқадор ҳолатларни тасдиқловчи далиллар кўришга қабул қилиниши мумкинлигини англатади. Шунга кўра, судлар барча ҳолларда, айнан қайси ҳолатлар иш бўйича аҳамиятга эга эканлигини ва гувоҳлар кўрсатувлари, ёзма, рақамли ёки ашёвий далиллар билан тасдиқланиши мумкинлигини аниқлаб олишлари лозим.

14. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, далилларни тақдим этиш тарафларга юклатилганлиги туфайли, далилларни тақдим этиш улар учун қийинчилик туғдирган ҳолларда, суд уларнинг илтимосига кўра, далиллар тўплашда кўмаклашиши лозим.

15. Бирор-бир сабабга кўра, далилларни ишни кўраётган судга бевосита тақдим этиш имкони бўлмаса (масалан, далиллар бошқа аҳоли пункти ҳудудида бўлса), суд бошқа судга уларни талаб қилиб олиш ва текшириш бўйича процессуал ҳаракатлар ўтказиш тўғрисида суд топшириғи юборади.

16. Зарур далилларни кейинчалик тақдим этиш мумкин бўлмай қолади ёки қийинлашади, деб ҳисоблашга асоси бўлган шахс илтимосига кўра, суд бундай далилларни таъминлаш бўйича қонунда кўзда тутилган чоралар кўриши лозим. Бундай чоралар иш қўзғатилгунга қадар ҳам, қўзғатилганидан сўнг ҳам ва, нафақат ишни кўраётган суд томонидан, балки далилларни таъминлаш бўйича суд топшириғи юборилган суд томонидан ҳам кўрилиши мумкин.

17. Ишда иштирок этувчи шахслар томонидан судга тақдим этилган, иш учун аҳамиятга эга бўлган маълумотларни ўзида сақлаган аудио- ёки видеоёзувлар, электрон почта ёки бошқа ахборот-коммуникация технологияларидан фойдаланган ҳолда амалга оширилган ёзишмалар суд томонидан бошқа далиллар мажмуида баҳоланиши лозим. Аудио- ёки видеоёзувни тақдим этган ёки уни талаб қилиб олиш тўғрисида илтимоснома берган шахс, ёзув қачон, ким томонидан ва қандай шароитларда (ҳолатларда) амалга оширилганлигини кўрсатиши шарт, мазкур ёзувни амалга оширган шахс эса, зарурат вужудга келганда, суд мажлисида сўроқ қилиниши мумкин.

Кузатув камералари видеоёзувлари, бундай ёзувлар амалдаги қонун ҳужжатларини бузмаган ҳолда амалга оширилгандагина, мақбул далиллар ҳисобланади.

Ишда иштирок этувчи шахслар томонидан ҳужжатнинг ёки тақдим этилган аудио-видеоёзувнинг қалбаки эканлиги тўғрисида арз қилинган тақдирда, суд мазкур аризани текшириш учун тегишли экспертиза тайинлаши ёки бошқа далиллар талаб қилиши мумкин.

18. Судларга тушунтирилсинки, эксперт хулосасидан, агар у ФПК талабларига қатъий мувофиқ ҳолда тайинланган ва ўтказилган суд экспертизаси натижаси бўйича тузилган бўлса, мустақил исботлаш воситаси тури сифатида фойдаланилиши мумкин. Процессуал қонун талабларига риоя қилинмаган ҳолда олинган ҳар қандай бошқа хулосалар исботлаш воситаси сифатида фойдаланилиши мумкин эмас.

Тараф тадқиқот предметини (зарур материаллар ва ҳужжатларни) экспертга беришдан ёки экспертиза ўтказилишида шахсан иштирок этишдан узрли сабабларсиз бош тортганда, суд қайси тараф узрли сабабларсиз экспертизадан бош тортганлиги, шунингдек унинг учун ўтказилмай қолган экспертиза қандай аҳамиятга эга эканлигидан келиб чиқиб, аниқланиши учун экспертиза тайинланган факт аниқланган ёки рад этилган деб топишга ҳақли.

19. Қонун бўйича далилларни текшириш деганда, далилни бошқа далиллар ёрдамида текшириш, шунингдек, агар тақдим этилган далилларда қарама-қаршиликлар бўлса, уларни аниқлаш ва бартараф этиш тушунилади. Суд иш бўйича қарор қабул қилишда суд муҳокамаси даврида текширилмаган далилларга ҳавола қилишга ҳақли эмас.

Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, қонунда шахсий ёзишмалар, телеграф ва бошқа хабарларни очиқ суд мажлисида эшиттириш йўли билан текширишга, фақат шу ёзишма, телеграф ва бошқа хабарларни ўзаро ёзишган шахслар розилиги билан йўл қуйилиши мумкинлигини назарда тутувчи махсус қоидалар белгиланган.

20. ФПК 80-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, суд иш учун аҳамиятга эга бўлган барча ҳолатларни суд мажлисида ҳар тарафлама, тўлиқ ва холис кўриб чиққандан сўнг, далилларга ўз ички ишончига асосланиб баҳо беради.

21. Ҳар бир далил алоқадорлик, мақбуллик ва ишончлилик нуқтаи назаридан, далиллар мажмуи эса — етарлилик нуқтаи назаридан баҳоланиши лозим. Далилларга баҳо бериш мантиқий, ҳақиқий ҳолатга мувофиқ бўлиши, баҳо бериш натижалари эса, суд ҳужжатида акс эттирилиши лозим. Агар суд ҳужжат қалбаки деган хулосага келса, уни далиллар қаторидан чиқаради.

Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, ФПК 80-моддасининг тўртинчи қисмига мувофиқ, ҳеч бир далил суд учун олдиндан белгилаб қўйилган кучга эга эмас. Далил, агар у ишнинг ҳақиқий ҳолатларига мувофиқ бўлса, суд томонидан қабул қилинади, ёки, агар уларга мувофиқ бўлмаса, рад қилинади. Бирор-бир далилни унинг ишончсизлиги сабабли рад этганда, суд шу масала бўйича ўз нуқтаи назарини асослаши шарт.

Эксперт (экспертлар комиссияси) хулосаси ҳам суд учун олдиндан белгилаб қўйилган кучга эга эмас ва иш бўйича бошқа далиллар мажмуида баҳоланиши лозим. Эксперт (экспертлар комиссияси) хулосаси билан келишмаса, суд ўзининг келишмаслиги сабабларини суд ҳужжатида асослаши шарт.

22. Муқаддам қабул қилинган суд ҳужжати бекор қилинганидан сўнг ишни қайтадан кўришда, агар янги суд мажлисида гувоҳнинг иштирок этиши имкони бўлмаса (бетоблиги оқибатида, узоқ хизмат сафари ва бошқалар) суд илгариги суд мажлисида сўроқ қилинган гувоҳнинг кўрсатувларини, шунингдек олдинги суд мажлисларида даъвони таъминлаш (ФПК 78-моддаси ) ва суд топшириғи (ФПК 103 , 104-моддалари ) тартибида олинган ёзма далилларни ўқиб эшиттиришга ва бошқа далиллар мажмуида баҳолашга ҳақлидир. Бунда шуни назарда тутиш лозимки, мазкур қоида тарафлар ва ишда иштирок этувчи шахслар тушунтиришларига нисбатан қўлланилмайди.

23. Мазкур қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2007 йил 2 октябрдаги «Фуқаролик ишларини кўришда судлар томонидан далилларга оид қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги 11-сонли қарори ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси К. КАМИЛОВ

Пленум котиби, Ўзбекистон Республикаси Олий суди судьяси И. АЛИМОВ

Тошкент ш.,

2020 йил 19 декабрь,

35-сон

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining

Qarori

Sudlar tomonidan fuqarolik ishlari boʻyicha dalillar va isbotlashga oid qonun normalarini qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida

Yangi Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) amalga kiritilishi munosabati bilan, shuningdek fuqarolik ishlari boʻyicha dalillarga oid qonun normalari sudlar tomonidan toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlarga tushuntirilsinki, FPK 71-moddasiga koʻra, fuqarolik ishi boʻyicha dalillar deganda, taraflar oʻz talablari va eʼtirozlarini asoslayotgan holatlar, shuningdek ishning toʻgʻri hal qilinishi uchun ahamiyatga ega boʻlgan boshqa har qanday holatlar mavjudligi yoki mavjud emasligini sud qonunda belgilangan tartibda aniqlashi uchun asos boʻladigan har qanday faktik maʼlumotlar tushuniladi. Bu maʼlumotlar quyidagilardan olinishi mumkin:

taraflar va uchinchi shaxslar tushuntirishlaridan;

guvohlar koʻrsatuvlaridan;

yozma va ashyoviy dalillardan;

raqamli dalillardan;

ekspertlar xulosalaridan;

mutaxassislar maslahatlari (tushuntirishlari)dan.

2. Taraflar va uchinchi shaxslar tushuntirishlari deganda, ushbu shaxslar va ularning vakillari tomonidan ish uchun ahamiyatga ega holatlar haqidagi maʼlumotlarni sudga bildirishlari tushunilishi lozim.

Taraflar, uchinchi shaxslar va ular vakillarining tushuntirishlari ogʻzaki tarzda ham, yozma koʻrinishda ham berilishi, shuningdek FPK 209-moddasida belgilangan tartibda videokonferensaloqa tizimidan foydalanish yoʻli bilan olinishi mumkin.

3. Guvohlarni soʻroq qilish sud tomonidan FPK 229 — 231-moddalarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Guvohlarning sud tomonidan dalillarni taʼminlash yoki sud topshirigʻi tartibida, shuningdek notarius tomonidan dalillarni taʼminlash tartibida (Oʻzbekiston Respublikasining “Notariat toʻgʻrisida”gi Qonuni 70 2 -moddasi) olingan koʻrsatuvlari sud majlisida oʻqib eshittiriladi.

Taraflar, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar iltimosiga yoki sudning tashabbusiga koʻra, ishni koʻrayotgan sud joylashgan joydan boshqa yerda yashovchi guvohlar sud topshirigʻi tartibida yoki videokonferensaloqa vositalaridan foydalanish orqali soʻroq qilinishlari mumkin.

Shuni nazarda tutish lozimki, fuqarolik ishi boʻyicha vakil yoki jinoyat ishi boʻyicha himoyachi sifatida qatnashgan shaxs vakil yoki himoyachi vazifasini bajarganligi munosabati bilan unga maʼlum boʻlgan holatlar toʻgʻrisida, shuningdek jismoniy va ruhiy nuqsonlari sababli faktlarni toʻgʻri idrok qilishga yoki ular toʻgʻrisida toʻgʻri koʻrsatuvlar berishga layoqatsiz shaxs guvoh boʻla olmaydi.

Shu bilan birga ishda ishtirok etuvchi shaxslarga nisbatan qarindoshligi, xizmat boʻyicha yoki boshqa qaramligi yoxud shaxsiy adovati borligi shaxsning ishda guvoh sifatida qatnashishiga toʻsqinlik qilmaydi. Mazkur holatlar sud tomonidan guvoh koʻrsatuvlarini baholashda eʼtiborga olinishi lozim.

4. Sudlarga tushintirilsinki, FPK 84-moddasiga muvofiq, ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan raqamli, grafik yozuv shaklida bajarilgan, shu jumladan faks, elektron yoki boshqa aloqa vositasida yoxud hujjatning haqiqiyligini aniqlash imkonini beradigan oʻzga usulda olingan hujjatlar va materiallar yozma dalillar hisoblanadi.

Bir qator hujjatlar (FHDY organlari tomonidan beriladigan guvohnomalar, notarial hujjatlar, veksellar) huquqiy shakli tartibga solingan va ular uchun muayyan himoya darajasiga ega boʻlgan maxsus blankalar, maxsus rekvizitlar (muhr, shtamp) va shakliga nisbatan boshqa talablar nazarda tutilgan boʻlib, ular mazkur talablarga muvofiq boʻlmaganda, shuningdek ular imzolanmagan yoki vakolat berilmagan shaxs tomonidan imzolangan hollarda, ular sud tomonidan yozma dalillar sifatida qabul qilinishi mumkin emas.

5. FPK 87-moddasiga koʻra, yozma dalillar sudga, qoida tariqasida, asl nusxada yoki tegishli tarzda tasdiqlangan koʻchirma nusxada taqdim etiladi. Agar hujjatning koʻchirma nusxasi taqdim etilgan boʻlsa, sud zarur hollarda, uning aslini talab qilib olishga haqli. Agar koʻrib chiqilayotgan ishga hujjatning faqat bir qismi taalluqli boʻlsa, uning tasdiqlangan koʻchirma nusxasi taqdim etilishi mumkin. Ishga hujjatning aslini qoʻshib qoʻyish imkoni boʻlmagan hollarda, sudya hujjatning koʻchirma nusxasi ustiga uning asliga mosligi toʻgʻrisida belgi qoʻyadi.

Imzosiz xatlarda keltirilgan, shuningdek kelib chiqishi nomaʼlum boʻlgan yoki qonun buzilgan holda olingan maʼlumotlar dalil boʻla olmaydi (FPK 71-moddasining ikkinchi qismi ).

FPK 80-moddasining sakkizinchi qismiga koʻra, faqat hujjatning yoki boshqa yozma dalilning koʻchirma nusxasi bilan tasdiqlangan holatlar, basharti taraflar tomonidan taqdim etilgan hujjatning koʻchirma nusxalari oʻzaro bir xil boʻlmasa va hujjatning asl mazmunini boshqa dalillar yordamida aniqlashning iloji boʻlmasa, isbotlangan deb hisoblanmaydi.

6. Sudlarga tushuntirilsinki, ishda ishtirok etuvchi shaxslar tomonidan taqdim etilgan chet davlatda olingan hujjatlar, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda legalizatsiya qilingan hollardagina sud tomonidan yozma dalil deb tan olinishi mumkin va ularga umumiy asoslarda baho beriladi.

7. Ashyoviy dalillar deganda, ishni mazmunan hal qilish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlarni aniqlash vositasi boʻlib xizmat qilishi mumkin boʻlgan predmetlar tushuniladi. Ashyoviy dalillar sud tomonidan koʻzdan kechiriladi va ishda ishtirok etuvchi shaxslarga, zarur hollarda esa, ekspertlar, mutaxassislar va guvohlarga taqdim etiladi.

8. FPK 239-moddasiga muvofiq, yozma va ashyoviy dalillarni sudga taqdim etish imkoniyati boʻlmaganda, ular turgan joyida koʻzdan kechirilishi va tekshirilishi lozim. Yozma va ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirish natijalari sud majlisi bayonnomasiga kiritiladi va unga koʻzdan kechirish paytida tuzilgan rejalar, chizmalar, suratlar, hisob-kitoblar, fotosuratlar, shuningdek ekspert xulosasi va mutaxassis maslahati ilova qilinadi.

9. Fuqarolik ishi boʻyicha isbotlash predmeti ishni toʻgʻri hal qilish uchun sud tomonidan aniqlanishi lozim boʻlgan holatlar doirasidan iborat. Bunda shuni nazarda tutish lozimki, qonunda ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlar doirasini aniqlash, ularni muhokamaga qoʻyish, hatto taraflar bu holatlarni keltirmagan boʻlsa ham, sudga yuklatilgan (FPK 72-moddasining ikkinchi qismi ).

10. Protsessual qonun talablariga muvofiq, dalillarni taqdim etish va isbotlash majburiyati taraflarga yuklatilgan. Shu bilan birga sudlar nazarda tutishlari lozimki, qonunda dalillarni taqdim etish majburiyatini taqsimlashga oid umumiy qoidalardan tashqari, ayrim toifadagi ishlar uchun maxsus qoidalar ham belgilangan. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 111 , 120 , 146 , 154 , 174 , 395-moddalariga muvofiq, muddatli mehnat shartnomasini tuzishning asosliligi, ishga qabul qilishni rad etishning qonuniyligi, xodimning ish beruvchi bilan boshqa joyga koʻchib oʻtishni rad etganligi, xodimni ishdan chetlashtirishning qonuniyligi, mehnat shartnomasi bekor qilinishining qonuniyligi, ikki yoshga toʻlmagan bola parvarishini amalga oshirayotgan xodimni boshqa ishga oʻtkazish mumkin emasligini isbotlash vazifasi ish beruvchining zimmasiga yuklatiladi. Shu bilan birga, xodim vakolatli davlat organlarining talabiga koʻra ishdan chetlashtirilgan hollarda esa xodimni ishdan chetlashtirish toʻgʻrisida qaror qabul qilgan tegishli davlat organining zimmasiga yuklatiladi.

Zarar yetkazishda aybi yoʻqligini tasdiqlovchi dalillarni taqdim etish majburiyati esa, Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 985-moddasiga muvofiq javobgarga yuklatiladi.

11. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan, lekin sud tomonidan hammaga maʼlum deb topilgan holatlar FPK 75-moddasining birinchi qismiga koʻra, isbotlashni talab etmaydi. Hammaga maʼlum holat deganda, jumladan, ham taraflarga va ham ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga aniq maʼlum boʻlgan fakt tushunilishi lozim.

FPK 75-moddasining ikkinchi va uchinchi qismlariga muvofiq, fuqarolik, iqtisodiy yoki maʼmuriy ish boʻyicha sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori bilan aniqlangan faktlar aynan shu shaxslar ishtirok etayotgan boshqa fuqarolik ishlari muhokamasi vaqtida yangidan isbot qilinmaydi va nizolashilishi mumkin emas.

Jinoyat ishi boʻyicha qonuniy kuchga kirgan sud hukmi ustidan hukm chiqarilgan shaxs harakatlarining fuqarolik-huquqiy oqibatlariga oid ishni koʻrib chiqayotgan sud uchun faqat shu harakatlar sodir etilgan-etilmaganligi va ular mazkur shaxs tomonidan sodir etilganligi-etilmaganligi masalalari boʻyicha majburiydir. Hal qiluv qarorida, hukmga havola qilinishidan tashqari, taraflar tomonidan taqdim etilgan va sud tomonidan toʻplangan hamda daʼvo mazmuni boʻyicha xulosaga kelishda sud asoslangan dalillar koʻrsatilishi lozim. Yetkazilgan zarar miqdoriga doir holatlar umumiy asoslarda isbotlanishi lozim.

Notarius tomonidan notarial harakat amalga oshirilgan paytda tasdiqlangan holatlar ham, agar notarial tartibda tasdiqlangan hujjatning haqiqiyligi FPK 235 va 236-moddalarida belgilangan tartibda rad etilmagan yoki notarial harakatni amalga oshirish tartibi jiddiy tarzda buzilganligi aniqlanmagan boʻlsa, isbotlashni talab etmaydi (FPK 75-moddasining beshinchi qismi ).

12. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, bir taraf tomonidan boshqa taraf oʻz talab yoki eʼtirozlarini asoslayotgan faktlarning tan olinishi, faktlari tan olingan tarafni bu faktlarni isbotlash majburiyatidan ozod qiladi. Shu bilan birga, agar bunday faktlarga nisbatan sudda shubha paydo boʻlsa, ular umumiy asoslarda isbotlanishi lozim (FPK 81-moddasi ).

13. Protsessual qonun talablariga muvofiq, fuqarolik ishlari boʻyicha isbotlash dalillar aloqadorligi va maqbulligi qoidalariga qatʼiy rioya qilgan holda amalga oshirilishi lozim.

Dalillar maqbulligi qoidasi (FPK 74-moddasi ) qonun boʻyicha muayyan isbotlash vositalari bilan tasdiqlanishi shart boʻlgan ish holatlari boshqa hech qanday isbotlash vositalari bilan tasdiqlanishi mumkin emasligini anglatadi (masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 109-moddasida belgilangan bitimning oddiy yozma shakliga rioya qilmaslik, nizo kelib chiqqanda taraflarni bitim tuzilganligi va uning shartlarini tasdiqlash maqsadida guvohlar koʻrsatuviga tayanish huquqidan mahrum qiladi).

Dalillar aloqadorligi qoidasi (FPK 73-moddasi ) sud tomonidan, faqat nizo predmetiga aloqador holatlarni tasdiqlovchi dalillar koʻrishga qabul qilinishi mumkinligini anglatadi. Shunga koʻra, sudlar barcha hollarda, aynan qaysi holatlar ish boʻyicha ahamiyatga ega ekanligini va guvohlar koʻrsatuvlari, yozma, raqamli yoki ashyoviy dalillar bilan tasdiqlanishi mumkinligini aniqlab olishlari lozim.

14. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, dalillarni taqdim etish taraflarga yuklatilganligi tufayli, dalillarni taqdim etish ular uchun qiyinchilik tugʻdirgan hollarda, sud ularning iltimosiga koʻra, dalillar toʻplashda koʻmaklashishi lozim.

15. Biror-bir sababga koʻra, dalillarni ishni koʻrayotgan sudga bevosita taqdim etish imkoni boʻlmasa (masalan, dalillar boshqa aholi punkti hududida boʻlsa), sud boshqa sudga ularni talab qilib olish va tekshirish boʻyicha protsessual harakatlar oʻtkazish toʻgʻrisida sud topshirigʻi yuboradi.

16. Zarur dalillarni keyinchalik taqdim etish mumkin boʻlmay qoladi yoki qiyinlashadi, deb hisoblashga asosi boʻlgan shaxs iltimosiga koʻra, sud bunday dalillarni taʼminlash boʻyicha qonunda koʻzda tutilgan choralar koʻrishi lozim. Bunday choralar ish qoʻzgʻatilgunga qadar ham, qoʻzgʻatilganidan soʻng ham va, nafaqat ishni koʻrayotgan sud tomonidan, balki dalillarni taʼminlash boʻyicha sud topshirigʻi yuborilgan sud tomonidan ham koʻrilishi mumkin.

17. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar tomonidan sudga taqdim etilgan, ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan maʼlumotlarni oʻzida saqlagan audio- yoki videoyozuvlar, elektron pochta yoki boshqa axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda amalga oshirilgan yozishmalar sud tomonidan boshqa dalillar majmuida baholanishi lozim. Audio- yoki videoyozuvni taqdim etgan yoki uni talab qilib olish toʻgʻrisida iltimosnoma bergan shaxs, yozuv qachon, kim tomonidan va qanday sharoitlarda (holatlarda) amalga oshirilganligini koʻrsatishi shart, mazkur yozuvni amalga oshirgan shaxs esa, zarurat vujudga kelganda, sud majlisida soʻroq qilinishi mumkin.

Kuzatuv kameralari videoyozuvlari, bunday yozuvlar amaldagi qonun hujjatlarini buzmagan holda amalga oshirilgandagina, maqbul dalillar hisoblanadi.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar tomonidan hujjatning yoki taqdim etilgan audio-videoyozuvning qalbaki ekanligi toʻgʻrisida arz qilingan taqdirda, sud mazkur arizani tekshirish uchun tegishli ekspertiza tayinlashi yoki boshqa dalillar talab qilishi mumkin.

18. Sudlarga tushuntirilsinki, ekspert xulosasidan, agar u FPK talablariga qatʼiy muvofiq holda tayinlangan va oʻtkazilgan sud ekspertizasi natijasi boʻyicha tuzilgan boʻlsa, mustaqil isbotlash vositasi turi sifatida foydalanilishi mumkin. Protsessual qonun talablariga rioya qilinmagan holda olingan har qanday boshqa xulosalar isbotlash vositasi sifatida foydalanilishi mumkin emas.

Taraf tadqiqot predmetini (zarur materiallar va hujjatlarni) ekspertga berishdan yoki ekspertiza oʻtkazilishida shaxsan ishtirok etishdan uzrli sabablarsiz bosh tortganda, sud qaysi taraf uzrli sabablarsiz ekspertizadan bosh tortganligi, shuningdek uning uchun oʻtkazilmay qolgan ekspertiza qanday ahamiyatga ega ekanligidan kelib chiqib, aniqlanishi uchun ekspertiza tayinlangan fakt aniqlangan yoki rad etilgan deb topishga haqli.

19. Qonun boʻyicha dalillarni tekshirish deganda, dalilni boshqa dalillar yordamida tekshirish, shuningdek, agar taqdim etilgan dalillarda qarama-qarshiliklar boʻlsa, ularni aniqlash va bartaraf etish tushuniladi. Sud ish boʻyicha qaror qabul qilishda sud muhokamasi davrida tekshirilmagan dalillarga havola qilishga haqli emas.

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, qonunda shaxsiy yozishmalar, telegraf va boshqa xabarlarni ochiq sud majlisida eshittirish yoʻli bilan tekshirishga, faqat shu yozishma, telegraf va boshqa xabarlarni oʻzaro yozishgan shaxslar roziligi bilan yoʻl quyilishi mumkinligini nazarda tutuvchi maxsus qoidalar belgilangan.

20. FPK 80-moddasining birinchi qismiga muvofiq, sud ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan barcha holatlarni sud majlisida har taraflama, toʻliq va xolis koʻrib chiqqandan soʻng, dalillarga oʻz ichki ishonchiga asoslanib baho beradi.

21. Har bir dalil aloqadorlik, maqbullik va ishonchlilik nuqtai nazaridan, dalillar majmui esa — yetarlilik nuqtai nazaridan baholanishi lozim. Dalillarga baho berish mantiqiy, haqiqiy holatga muvofiq boʻlishi, baho berish natijalari esa, sud hujjatida aks ettirilishi lozim. Agar sud hujjat qalbaki degan xulosaga kelsa, uni dalillar qatoridan chiqaradi.

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, FPK 80-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq, hech bir dalil sud uchun oldindan belgilab qoʻyilgan kuchga ega emas. Dalil, agar u ishning haqiqiy holatlariga muvofiq boʻlsa, sud tomonidan qabul qilinadi, yoki, agar ularga muvofiq boʻlmasa, rad qilinadi. Biror-bir dalilni uning ishonchsizligi sababli rad etganda, sud shu masala boʻyicha oʻz nuqtai nazarini asoslashi shart.

Ekspert (ekspertlar komissiyasi) xulosasi ham sud uchun oldindan belgilab qoʻyilgan kuchga ega emas va ish boʻyicha boshqa dalillar majmuida baholanishi lozim. Ekspert (ekspertlar komissiyasi) xulosasi bilan kelishmasa, sud oʻzining kelishmasligi sabablarini sud hujjatida asoslashi shart.

22. Muqaddam qabul qilingan sud hujjati bekor qilinganidan soʻng ishni qaytadan koʻrishda, agar yangi sud majlisida guvohning ishtirok etishi imkoni boʻlmasa (betobligi oqibatida, uzoq xizmat safari va boshqalar) sud ilgarigi sud majlisida soʻroq qilingan guvohning koʻrsatuvlarini, shuningdek oldingi sud majlislarida daʼvoni taʼminlash (FPK 78-moddasi ) va sud topshirigʻi (FPK 103 , 104-moddalari ) tartibida olingan yozma dalillarni oʻqib eshittirishga va boshqa dalillar majmuida baholashga haqlidir. Bunda shuni nazarda tutish lozimki, mazkur qoida taraflar va ishda ishtirok etuvchi shaxslar tushuntirishlariga nisbatan qoʻllanilmaydi.

23. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2007-yil 2-oktabrdagi “Fuqarolik ishlarini koʻrishda sudlar tomonidan dalillarga oid qonun normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi 11-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi K. KAMILOV

Plenum kotibi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi sudyasi I. ALIMOV

Toshkent sh.,

2020-yil 19-dekabr,

35-son

lex.uz

Пленума Верховного суда Республики Узбекистан

Постановление

О практике применения судами норм закона о доказательствах и доказывании по гражданским делам

В связи с введением в действие нового Гражданского процессуального кодекса Республики Узбекистан (далее — ГПК), а также в целях обеспечения правильного и единообразного применения судами норм закона о доказательствах и доказывании по гражданским делам, руководствуясь статьей 17 Закона «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:

1. Разъяснить судам, что в соответствии со статьей 71 ГПК под доказательствами по гражданскому делу понимаются любые фактические данные, на основе которых в определенном законом порядке суд устанавливает наличие или отсутствие обстоятельств, на которых обосновывают свои требования и возражения стороны, а также любых иных обстоятельств, имеющих значение для правильного разрешения дела. Эти сведения могут быть получены из:

объяснений сторон и третьих лиц;

показаний свидетелей;

письменных и вещественных доказательств;

цифровых доказательств;

заключений экспертов;

консультаций (пояснений) специалистов.

2. Под объяснениями сторон и третьих лиц следует понимать сообщение указанными лицами и их представителями суду сведений об обстоятельствах, имеющих значение для дела.

Объяснения сторон, третьих лиц и их представителей могут быть даны как устно, так и в письменном виде, а также получены путем использования систем видеоконференцсвязи в порядке, установленном статьей 209 ГПК.

3. Допрос свидетелей производится судом в порядке, установленном статьями 229 — 231 ГПК. Показания свидетелей, полученные судом в порядке обеспечения доказательств или в порядке судебного поручения, а также в порядке обеспечения доказательств нотариусом ( статья 70 2 Закона Республики Узбекистан «О нотариате») оглашаются в судебном заседании.

По ходатайству сторон, других участвующих в деле лиц, или по инициативе суда свидетель, проживающий вне места нахождения суда, рассматривающего дело, может быть допрошен в порядке судебного поручения, либо путем использования средств видеоконференцсвязи.

Следует иметь в виду, что не может быть свидетелем лицо, участвовавшее в качестве представителя по гражданскому делу или защитника по уголовному делу — об обстоятельствах, которые стали ему известны в связи с исполнением обязанностей представителя или защитника, а также лицо, которое в силу своих физических или психических недостатков не способен правильно воспринимать факты или давать о них правильные показания.

Вместе с тем, не является препятствием для участия в деле в качестве свидетеля лица, имеющего родственное отношение, служебную или иную зависимость либо личную неприязнь по отношению к лицам, участвующим в деле. Указанные обстоятельства должны быть приняты судом во внимание при оценке показаний свидетеля.

4. Разъяснить судам, что в соответствии со статьей 84 ГПК письменными доказательствами являются любые документы и материалы, выполненные в форме цифровой, графической записи, в том числе полученные посредством факсимильной, электронной или другой связи, либо другим способом, позволяющим установить достоверность документа, содержащие сведения об имеющих значение для дела обстоятельствах.

Учитывая, что форма ряда документов (свидетельств, выдаваемых органами ЗАГСа, нотариальных документов, векселей) регламентирована и для них предусмотрены особые бланки, имеющие определенные степени защиты, специальные реквизиты (печати, штампы) и другие обязательные к форме требования, при несоответствии их этим требованиям, а также в случаях, если они не подписаны или подписаны неуполномоченным лицом, они не могут быть приняты судом в качестве письменных доказательств.

5. В силу статьи 87 ГПК письменные доказательства, как правило, представляются суду в виде подлинника или надлежаще заверенной копии. Если представлена копия документа, суд вправе, в случае необходимости, потребовать представление его подлинника. Если к рассматриваемому делу имеет отношение лишь часть документа, может быть представлена заверенная выписка из него. В случае невозможности приобщения к делу оригинала документа, судья проставляет на копии документа отметку о соответствии ее подлиннику.

Не являются доказательствами данные, содержащиеся в анонимных письмах, а также сведения, происхождение которых неизвестно или полученные с нарушением закона ( часть вторая статьи 71 ГПК).

Согласно части восьмой статьи 80 ГПК не являются доказанными обстоятельства, подтверждаемые только копией документа или иного письменного доказательства, если представленные сторонами копии не тождественны между собой, и установить подлинное содержание документа другими доказательствами невозможно.

6. Разъяснить судам, что представленные участвующими в деле лицами документы, полученные в иностранном государстве, могут быть признаны судом письменными доказательствами при условии их легализации в установленном законом порядке и подлежат оценке на общих основаниях.

7. Под вещественными доказательствами понимаются предметы, которые могут служить средством установления обстоятельств, имеющих значение для разрешения дела по существу. Вещественные доказательства осматриваются судом и предъявляются лицам, участвующим в деле, представителям, а в необходимых случаях — экспертам, специалистам и свидетелям.

8. В соответствии со статьей 239 ГПК при невозможности представления письменных и вещественных доказательств суду они подлежат осмотру и исследованию по месту нахождения. Результаты осмотра письменных и вещественных доказательств заносятся в протокол судебного заседания с приложением к нему планов, чертежей, снимков, расчетов, составленных при осмотре, фотоснимков, а также заключения эксперта и консультации специалиста.

9. Предмет доказывания по гражданскому делу представляет собой круг обстоятельств, которые надлежит установить суду для правильного разрешения дела. При этом необходимо учитывать, что определение круга обстоятельств, имеющих значение для дела, вынесение их на обсуждение, если даже стороны на них не ссылались, возложено законом на суд ( часть вторая статьи 72 ГПК).

10. В соответствии с требованиями процессуального закона обязанность представления доказательств и доказывания возложена на стороны. Вместе с тем, судам следует иметь в виду, что законом, кроме общих правил распределения обязанности представления доказательств, установлены и специальные правила для отдельных категорий дел. В частности, в соответствии со статьями 111 , 120 , 146 , 154 , 174 , 395 Трудового кодекса Республики Узбекистан бремя доказывания обоснованности заключения срочного трудового договора, законности отказа в приеме на работу, отказа работника от переезда вместе с работодателем в другую местность, законности отстранения работника от работы, законности прекращения трудового договора с работником, невозможности перевода работника, осуществляющего уход за ребенком в возрасте до двух лет, на другую работу возлагается на работодателя. Вместе с этим, в случае отстранения работника от работы по требованию уполномоченного государственного органа, бремя доказывания возлагается на орган принявший решение об отстранении работника от работы.

Обязанность представления доказательств отсутствия вины в причинении вреда в соответствии со статьей 985 Гражданского кодекса Республики Узбекистан возлагается на ответчика.

11. Обратить внимание судов, что обстоятельства, имеющие значение для дела, но признанные судом общеизвестными, в соответствии с частью первой статьи 75 ГПК не нуждаются в доказывании. Под общеизвестным обстоятельством, в частности, следует понимать факт, о котором широко известно как сторонам, так и другим лицам, участвующим в деле.

Согласно частям второй и третьей статьи 75 ГПК факты, установленные вступившим в законную силу решением суда по гражданскому, экономическому или административному делу, не подлежат доказыванию вновь и не могут оспариваться при разбирательстве других дел, в которых участвуют те же лица.

Вступивший в законную силу приговор суда, обязателен для суда, рассматривающего дело о гражданско-правовых последствиях действий лица, в отношении которого состоялся приговор, лишь по вопросам, имели ли место эти действия и совершены ли они данным лицом. В решении, кроме ссылки на приговор должны быть указаны доказательства, представленные сторонами и собранные судом, основываясь на которых суд пришел к тому или иному выводу по существу заявленного иска. Обстоятельства, относящиеся к размеру причиненного вреда, подлежат доказыванию на общих основаниях.

Обстоятельства, подтвержденные нотариусом при совершении нотариального действия, также не требуют доказывания, если подлинность нотариально оформленного документа не опровергнута в порядке, установленном статьями 235 и 236 ГПК, или не установлено существенное нарушение порядка совершения нотариального действия ( часть пятая статьи 75 ГПК).

12. Судам следует иметь в виду, что признание стороной фактов, на которых другая сторона основывает свои требования или возражения, освобождает эту сторону от дальнейшего доказывания этих фактов. Вместе с тем, при наличии у суда сомнений относительно таких фактов, они подлежат доказыванию на общих основаниях ( статья 81 ГПК).

13. В соответствии с процессуальным законом доказывание по гражданскому делу должно быть осуществлено судом в строгом соответствии с правилами относимости и допустимости доказательств.

Допустимость доказательств ( статья 74 ГПК) означает, что обстоятельства дела, которые по закону должны быть подтверждены определенными средствами доказывания, не могут подтверждаться никакими другими средствами доказывания (например, несоблюдение простой письменной формы сделки, установленной статьей 109 Гражданского кодекса Республики Узбекистан, при возникновении спора лишает стороны права ссылаться в подтверждение совершения сделки и ее условий на свидетельские показания).

Относимость доказательств ( статья 73 ГПК) выражается в том, что суд может принимать к рассмотрению лишь те доказательства, которые подтверждают относящиеся к предмету спора обстоятельства. В связи с этим, судам во всех случаях следует выяснять, какие именно обстоятельства могут быть подтверждены показаниями свидетелей, письменными, цифровыми или вещественными доказательствами.

14. Обратить внимание судов, что, хотя представление доказательств возложено на стороны и иные лица, участвующие в деле, в случае, когда представление доказательств для них затруднительно, суд по их ходатайству оказывает содействие в собирании доказательств.

15. В случае невозможности по какой-либо причине представления доказательств непосредственно в суд, рассматривающий дело (например, нахождения доказательств на территории другого населенного пункта), суд направляет судебное поручение о проведении процессуальных действий по их истребованию и исследованию другому суду.

16. По ходатайству лица, имеющего основания полагать, что представление необходимых доказательств впоследствии станет невозможным или затруднительным, суд должен принимать предусмотренные законом меры к обеспечению таких доказательств как до, так и после возбуждения дела. Такие меры могут быть приняты не только судом, рассматривающим дело, но и судом, которому направлено судебное поручение об обеспечении доказательств.

17. Представленные участвующими в деле лицами суду аудио- или видеозаписи, переписка по электронной почте или с использованием иных информационно-коммуникационных технологий, содержащие сведения, имеющие значение для дела, должны быть оценены судом в совокупности с другими доказательствами. Лицо, представляющее аудио- или видеозапись, либо ходатайствующее об их истребовании, обязано указать, когда, кем и при каких условиях (обстоятельствах) она осуществлялась, а лицо, производившее данную запись, при возникновении необходимости может быть допрошено в судебном заседании.

Видеозаписи камер наблюдения являются допустимыми доказательствами при условии, что эти записи производились без нарушения действующего законодательства.

В случае заявления лицами, участвующими в деле, о подложности документа или представленной аудио-видеозаписи, суд вправе назначить соответствующую экспертизу или истребовать другие доказательства для проверки указанного заявления.

18. Разъяснить судам, что заключение эксперта, как самостоятельный вид средств доказывания, может быть результатом назначенной и проведенной после возбуждения гражданского дела в строгом соответствии с требованиями ГПК судебной экспертизы. Любые иные заключения, полученные без соблюдения требований процессуального закона, не могут использоваться в качестве средств доказывания, за исключением заключений эксперта, полученных в предусмотренном законом порядке.

При уклонении стороны без уважительных причин от представления экспертам предмета исследования (необходимых материалов и документов) либо от личного участия в проведении экспертизы, суд в зависимости от того, какая сторона уклоняется без уважительных причин от экспертизы, а также какое для нее она имеет значение, вправе признать факт, для выяснения которого экспертиза была назначена, установленным или опровергнутым.

19. По закону под исследованием доказательств понимается проверка доказательства с помощью других, а также выявление и устранение противоречий, если они имеются в представленных доказательствах. Суд не вправе при принятии решения по делу ссылаться на доказательства, не исследованные в ходе судебного разбирательства.

Обратить внимание судов, что законом установлены специальные правила, когда исследование личной переписки, телеграфных и иных сообщений, путем их оглашения в открытом судебном заседании допускается только с согласия лиц, между которыми эта переписка, телеграфные и иные сообщения происходили.

20. В соответствии с частью первой статьи 80 ГПК суд оценивает доказательства на основе внутреннего убеждения, после всестороннего полного и беспристрастного рассмотрения в судебном заседании всех имеющих значение для дела обстоятельств в совокупности.

21. Каждое из доказательств подлежит оценке с точки зрения относимости, допустимости и достоверности, а совокупность доказательств — с точки зрения их достаточности. Оценка доказательств должна быть логичной, основанной на проверке соответствия их действительности и значения для дела, а мотивы оценки должны быть отражены в судебном акте. Если суд придет к выводу о подложности документа, он исключает его из круга доказательств.

Обратить внимание судов, что в соответствии с частью четвертой статьи 80 ГПК никакие доказательства не имеют для суда заранее установленной силы. Доказательство принимается судом, если его объективное содержание соответствует фактическим обстоятельствам дела, или опровергается, если оно им не соответствует. Опровергая какое-либо доказательство ввиду его недостоверности, суд обязан мотивировать свои суждения по этому вопросу.

Заключение эксперта (комиссии экспертов) также не имеет для суда заранее установленной силы и должно оцениваться в совокупности с другими доказательствами по делу. При несогласии с заключением эксперта (комиссии экспертов) суд обязан обосновать мотивы своего несогласия в судебном акте.

22. При повторном рассмотрении дела после отмены ранее принятого судебного акта, суд вправе огласить и оценить в совокупности с другими доказательствами, имеющими значение для дела, показания свидетелей, допрошенных в судебном заседании, в котором был принят отмененный судебный акт, если участие свидетеля в новом судебном заседании не представляется возможным (вследствие болезни, длительной командировки и т.п.), а также письменные доказательства, полученные в предыдущих судебных заседаниях в порядке обеспечения доказательств ( статья 78 ГПК) и судебного поручения ( статьи 103 , 104 ГПК). При этом следует иметь в виду, что это правило не распространяется на пояснения сторон и лиц, участвующих в деле.

23. В связи с принятием настоящего постановления, признать утратившим силу постановление Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 2 октября 2007 года № 11 «О некоторых вопросах применения норм закона, относящихся к доказательствам, при рассмотрении судами гражданских дел».

Председатель Верховного суда Республики Узбекистан К. КАМИЛОВ

Секретарь Пленума, судья Верховного суда И. АЛИМОВ

г. Ташкент,

19 декабря 2020 г.,

№ 35

lex.uz