📅 2020-yil 19-dekabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2020-yil 19-dekabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2020 йил 19 декабрь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 19 декабря 2020 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 19 December 2020 · Other documents · Oliy sudi plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди пленумининг
Қарори
Жиноят сабаблари ва улар содир этилишига имкон берган шарт-шароитларни аниқлаш бўйича судлар ролини ошириш тўғрисида
Суд амалиётида масалалар келиб чиқаётганлиги муносабати билан ва судлар томонидан жиноятларнинг олдини олиш чораларига оид жиноят-процессуал қонуни нормаларининг тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 17-моддасига асосан, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:
1. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 296-моддасига мувофиқ, суриштирувчи, терговчи, прокурор ва суд жиноят иши бўйича иш юритишда жиноят сабабларини ва улар содир этилишига имкон берган шарт-шароитларни аниқлашлари шарт бўлиб, бу жиноятчилик ва бошқа ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга қаратилган фаолият самарадорлигини жиддий тарзда ошириш воситаси ҳисобланади.
2. Жиноят ишини судда кўриш учун тайинлаш масаласини ҳал қилиш чоғида, судлар суриштирув ёки дастлабки тергов органи томонидан процессуал қонун талаблари, шу жумладан, жиноят сабаблари ва улар содир этилишига имкон берган шарт-шароитларни аниқлашга доир талаблари бажарилган-бажарилмаганлигини синчковлик билан текширишлари зарур. Қонуннинг бу талаби бажарилмаган бўлса, суд бундай ҳолатлар аниқланишини таъминловчи чоралар кўриши шарт.
3. Қонунга кўра, суд жиноят содир этилишига имкон берган ҳолатларга тааллуқли фактик маълумотларни ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқишга мажбур. Шу мақсадда, зарурат бўлганда, суд мажлисига қўшимча гувоҳларни чақириш, бошқа далилларни талаб қилиб олиш лозим. Ишлаб чиқариш технологияси бузилганлиги, механизмлар техник ҳолати ва ҳ.к. билан боғлиқ ҳолатларни аниқлаш учун суд мутахассислар ёрдамидан фойдаланишга, зарурат туғилганда, экспертиза ўтказишга ҳақли. Агар суд муҳокамаси давомида қонун бузилганлиги ёки мансабдор шахслар томонидан хизмат вазифалари виждонан бажарилмаганлиги, шунингдек фуқароларнинг ишлаб чиқаришда ёки турмушда ноўрин хулқи-атвори, улар томонидан ижтимоий бурч бузилганлиги билан боғлиқ ҳолатлар аниқланса, суд мазкур шахсларни суд мажлисида гувоҳ тариқасида сўроқ қилишга ҳақли.
4. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, жиноятчиликнинг олдини олишга қаратилган фаолият самарадорлиги содир этилган жиноят учун жавобгарлик муқаррарлиги принципига изчил риоя қилинишига боғлиқ.
Шуни инобатга олган ҳолда, жиноят ишини суд муҳокамасига тайёрлаш босқичида ва суд муҳокамаси давомида, судлар жиноятнинг барча иштирокчиларини аниқлаш ва уларни жавобгарликка тортиш учун қонунда назарда тутилган барча чораларни кўришлари, кўрилаётган иш материаллари билан содир этилган жиноятга алоқаси тасдиқланган шахсларга нисбатан асоссиз равишда жиноят ишини қўзғатишни рад этиш ёки тугатиш фактларига нисбатан доим муносабат билдиришлари лозим.
5. Судлар жиноятлар профилактикасига оид фаолиятида суд процессида жамоатчилик иштироки самарадорлигини оширишга қаратилган чоралар кўришлари зарур.
Тушунтирилсинки, суд муҳокамасида жамоат айбловчиси ёки жамоат ҳимоячиси иштирок этишига рухсат бериш тўғрисидаги масала жамоат ташкилоти ёки меҳнат жамоаси илтимосномасига кўра, судьянинг ажрими билан ҳал қилинади. Бунда жамоат айбловчиси ёки жамоат ҳимоячиси ваколатли орган томонидан юборилганлиги, унинг ваколатлари тегишли тартибда тасдиқланганлиги, муайян шахснинг суд муҳокамасида иштирок этишига тўсқинлик қилувчи ҳолатлар (кўриб чиқилаётган ишда жабрланувчи, гувоҳ, фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар сифатида иштирок этиши, иш натижасидан шахсан манфаатдорлиги ва ҳ.к.) бор-йўқлиги текширилиши керак.
Шуни назарда тутиш лозимки, жамоат айбловчиси ёки жамоат ҳимоячиси жамоат ташкилоти умумий йиғилиши ёки унинг сайланадиган органи томонидан, корхона, муассаса, ташкилот меҳнат жамоасининг ёки унинг ташкилий бўлинмаси (бирлашманинг ишлаб чиқариш бирлиги, цех ва ҳ.к.) умумий йиғилиши томонидан кўрсатилиши мумкин. Жамоат айбловчиси ёки жамоат ҳимоячисини корхона ёки муассаса маъмурияти илтимосномасига кўра, ишда иштирок этишига рухсат бериш қонунга асосланмаган.
Бир жамоат ташкилоти ёки меҳнат жамоасидан айнан бир судланувчига нисбатан жамоат айбловчиси ва жамоат ҳимоячиси иштирок этишига йўл қўйилмайди.
Ишни судда кўриш учун тайинлангандан сўнг ишда иштирок этишга рухсат этилган жамоат айбловчиси ёки жамоат ҳимоячисига, унинг илтимосига кўра, иш материаллари билан танишиш ва зарур маълумотларни ёзиб олиш имконияти берилиши, суд мажлисининг тайёрлов қисмида эса, процессуал ҳуқуқлари тушунтирилиши лозим.
6. Судларнинг эътибори ҳукм, ажрим ва қарорлар матни пухта тузилиши зарурлигига қаратилсин, чунки ишонарли бўлмаган, асослантирилмаган, шошма-шошарлик билан тузилган суд ҳужжатлари суднинг обрўсини, у қабул қилаётган қарорларнинг тарбиявий ва профилактик аҳамиятини пасайтиради.
Суд мажлисида раислик қилувчи суд муҳокамаси олиб борилиши, шу жумладан, жиноятни содир этишга имкон берган ҳолатлар баённомада тўлиқ ва холисона акс эттирилиши учун шахсан жавобгардир.
7. Судлар жиноят сабаблари ва унинг содир этилишига имкон берган шарт-шароитларни бартараф этиш чораларини кўришга доир қонун талабини бажаришда иш бўйича аниқланган ва жиноят содир этилишига олиб келган муайян ҳолатларни хусусий ажримда кўрсатишлари лозим.
Хусусий ажримда аниқланган камчилик ва хатоликлар моҳияти баён этилади, шунингдек улар билан содир этилган жиноят ёки бошқа ҳуқуқбузарлик ўртасидаги сабабий боғланиш кўрсатилади ва уларни бартараф этиш учун зарур чоралар кўриш тавсия этилади.
Хусусий ажримни суд мажлисида эълон қилиш мақсадга мувофиқлиги масаласи суд томонидан ҳал қилинади, бироқ, барча ҳолларда иш бўйича хусусий ажрим чиқарилгани эълон қилинади ва бу ҳақда ёзув суд мажлиси баённомасига киритилади.
8. Хусусий ажрим унинг устидан шикоят қилиш муддати ўтганидан сўнг қонуний кучга киради.
Апелляция (хусусий) шикояти ёки протести берилган ҳолда, хусусий ажрим иш юқори турувчи суд томонидан кўрилгандан сўнг, башарти у бекор қилинмаса, қонуний кучга киради.
9. Судлар хусусий ажримлар ўз вақтида ижро этилиши, жиноят ёки бошқа ҳуқуқбузарликлар содир этилишига имкон берган шарт-шароитлар амалда бартараф этилиши устидан назоратни кучайтиришлари лозим.
10. Судлар фуқароларнинг ҳуқуқбузарликлар олдини олиш ёки уларни тўхтатишга, жиноятчиларни ушлашга қаратилган ҳаракатларини рағбатлантириш мақсадида, уларнинг иш, ўқиш ёки яшаш жойига хабарномалар юбориш, шунингдек оммавий ахборот воситаларидан фойдаланиш амалиётини жорий этишлари лозим.
11. Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар, Тошкент шаҳар судлари, шунингдек Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий судига жиноят ишларини кўриб чиқишда иш бўйича жиноят сабаблари ва улар содир этилишига имкон берган шарт-шароитларни бартараф этиш юзасидан қабул қилинаётган чоралар самарадорлигини тўлароқ текшириш, шу жумладан, қуйидагилар тавсия этилади:
суд муҳокамаларида, тегишли ташкилот ва жамоалар кузатувига топширилган судланганлар тузатилиши ва қайта тарбияланишида жамоатчилик иштирокини назарда тутувчи қонунчиликни қўллаш амалиётини мунтазам умумлаштириб бориш, мазкур материаллардан жиноятларни олдини олишга оид тадбирларда ўз вақтида ва тўлақонли фойдаланиш;
ушбу масалада судлар томонидан йўл қўйилаётган хатоларни мунтазам таҳлил қилиб бориш ва уларни бартараф этиш ҳамда уларга йўл қўймаслик мақсадида судьяларга аниқ ёрдам кўрсатиш;
суд процессининг тарбиявий-профилактик таъсири, иш фақат моддий ва процессуал қонун нормаларига қатъий риоя қилган ҳолда ҳал этилгандагина самара бериши мумкинлигини ҳисобга олиб, сансалорлик, дастлабки ва суд тергови тўлиқ эмаслиги ва бир томонлама олиб борилганлиги фактларига қатъийроқ муносабат билдириш;
агар суриштирув, тергов органи, прокурор ёки суднинг ўзи томонидан аниқланган жиноят сабаблари ва унинг содир этилишига имкон берган шарт-шароитларни бартараф этиш юзасидан чоралар кўрилмаган бўлса, ушбу бўшлиқ тўлдирилиб, унга хусусий ажрим чиқариш йўли билан муносабат билдириш.
12. Судлар ўта оғир жиноятлар, шу жумладан, терроризм, қасддан одам ўлдириш, коррупцияга оид, фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларига тажовуз қилиш билан боғлиқ, шу жумладан, вояга етмаганлар томонидан жиноятлар содир этилишига имкон берган ҳолатларга, шунингдек суриштирув, дастлабки терговни амалга оширишда йўл қўйилган қонун бузилишларига алоҳида эътибор беришлари керак.
Судлар жиноят ишларини кўришда аниқланган ҳар бир сансалорлик, хўжасизлик фактига, шунингдек корхона, муассаса, ташкилот ва айрим мансабдор шахс фаолиятида йўл қўйилгани бошқа ҳуқуқбузарликка нисбатан муносабат билдиришлари лозим.
13. Судлар қонуний кучга кирган ҳукмни, башарти суднинг фикрига кўра, бундай муҳокама тарбиявий-профилактик аҳамиятга эга бўлса, судланган шахснинг иш, ўқиш ёки яшаш жойига юбориши лозим.
Ахлоқ тузатиш ишлари тариқасидаги жазо белгиланган шахсга нисбатан ҳукм нусхасини унинг иш жойига юборар экан, суд меҳнат жамоаси эътиборини судланганнинг хулқи устидан назорат қилиш ва у билан тарбиявий ишлар олиб бориш мажбуриятига қаратиши лозим.
Зарур ҳолларда ҳукм маълумот учун матбуот, радио, телевидение ёки унинг тарбиявий таъсири кенг бўлишини таъминловчи бошқа усулларда жамоатчилик эътиборига етказилиши лозим.
14. Хусусий ажримлар сифати ва самарадорлигини ошириш мақсадида юқори турувчи судлар бундай ажримлар чиқарилиши амалиётини ҳамда амалда бажарилиши натижаларини мунтазам равишда ўрганишлари ва умумлаштириб боришлари лозим.
15. Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар, Тошкент шаҳар судлари, шунингдек Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди жиноятлар ва бошқа ҳуқуқбузарликлар сабабларини ва улар содир этилишига имкон берган шарт-шароитларни аниқлаш тўғрисидаги қонун талаблари бажарилиши устидан назоратни кучайтиришлари, хусусий ажримлар сифати ва самарадорлигини оширишга қаратилган чоралар кўришлари лозим.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси К. КАМИЛОВ
Пленум котиби, Олий суд судьяси И. АЛИМОВ
Тошкент ш.,
2020 йил 19 декабрь,
34-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining
Qarori
Jinoyat sabablari va ular sodir etilishiga imkon bergan shart-sharoitlarni aniqlash boʻyicha sudlar rolini oshirish toʻgʻrisida
Sud amaliyotida masalalar kelib chiqayotganligi munosabati bilan va sudlar tomonidan jinoyatlarning oldini olish choralariga oid jinoyat-protsessual qonuni normalarining toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga asosan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
1. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 296-moddasiga muvofiq, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sud jinoyat ishi boʻyicha ish yuritishda jinoyat sabablarini va ular sodir etilishiga imkon bergan shart-sharoitlarni aniqlashlari shart boʻlib, bu jinoyatchilik va boshqa huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan faoliyat samaradorligini jiddiy tarzda oshirish vositasi hisoblanadi.
2. Jinoyat ishini sudda koʻrish uchun tayinlash masalasini hal qilish chogʻida, sudlar surishtiruv yoki dastlabki tergov organi tomonidan protsessual qonun talablari, shu jumladan, jinoyat sabablari va ular sodir etilishiga imkon bergan shart-sharoitlarni aniqlashga doir talablari bajarilgan-bajarilmaganligini sinchkovlik bilan tekshirishlari zarur. Qonunning bu talabi bajarilmagan boʻlsa, sud bunday holatlar aniqlanishini taʼminlovchi choralar koʻrishi shart.
3. Qonunga koʻra, sud jinoyat sodir etilishiga imkon bergan holatlarga taalluqli faktik maʼlumotlarni har tomonlama, toʻliq va xolisona tekshirib chiqishga majbur. Shu maqsadda, zarurat boʻlganda, sud majlisiga qoʻshimcha guvohlarni chaqirish, boshqa dalillarni talab qilib olish lozim. Ishlab chiqarish texnologiyasi buzilganligi, mexanizmlar texnik holati va h.k. bilan bogʻliq holatlarni aniqlash uchun sud mutaxassislar yordamidan foydalanishga, zarurat tugʻilganda, ekspertiza oʻtkazishga haqli. Agar sud muhokamasi davomida qonun buzilganligi yoki mansabdor shaxslar tomonidan xizmat vazifalari vijdonan bajarilmaganligi, shuningdek fuqarolarning ishlab chiqarishda yoki turmushda nooʻrin xulqi-atvori, ular tomonidan ijtimoiy burch buzilganligi bilan bogʻliq holatlar aniqlansa, sud mazkur shaxslarni sud majlisida guvoh tariqasida soʻroq qilishga haqli.
4. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, jinoyatchilikning oldini olishga qaratilgan faoliyat samaradorligi sodir etilgan jinoyat uchun javobgarlik muqarrarligi prinsipiga izchil rioya qilinishiga bogʻliq.
Shuni inobatga olgan holda, jinoyat ishini sud muhokamasiga tayyorlash bosqichida va sud muhokamasi davomida, sudlar jinoyatning barcha ishtirokchilarini aniqlash va ularni javobgarlikka tortish uchun qonunda nazarda tutilgan barcha choralarni koʻrishlari, koʻrilayotgan ish materiallari bilan sodir etilgan jinoyatga aloqasi tasdiqlangan shaxslarga nisbatan asossiz ravishda jinoyat ishini qoʻzgʻatishni rad etish yoki tugatish faktlariga nisbatan doim munosabat bildirishlari lozim.
5. Sudlar jinoyatlar profilaktikasiga oid faoliyatida sud protsessida jamoatchilik ishtiroki samaradorligini oshirishga qaratilgan choralar koʻrishlari zarur.
Tushuntirilsinki, sud muhokamasida jamoat ayblovchisi yoki jamoat himoyachisi ishtirok etishiga ruxsat berish toʻgʻrisidagi masala jamoat tashkiloti yoki mehnat jamoasi iltimosnomasiga koʻra, sudyaning ajrimi bilan hal qilinadi. Bunda jamoat ayblovchisi yoki jamoat himoyachisi vakolatli organ tomonidan yuborilganligi, uning vakolatlari tegishli tartibda tasdiqlanganligi, muayyan shaxsning sud muhokamasida ishtirok etishiga toʻsqinlik qiluvchi holatlar (koʻrib chiqilayotgan ishda jabrlanuvchi, guvoh, fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy javobgar sifatida ishtirok etishi, ish natijasidan shaxsan manfaatdorligi va h.k.) bor-yoʻqligi tekshirilishi kerak.
Shuni nazarda tutish lozimki, jamoat ayblovchisi yoki jamoat himoyachisi jamoat tashkiloti umumiy yigʻilishi yoki uning saylanadigan organi tomonidan, korxona, muassasa, tashkilot mehnat jamoasining yoki uning tashkiliy boʻlinmasi (birlashmaning ishlab chiqarish birligi, sex va h.k.) umumiy yigʻilishi tomonidan koʻrsatilishi mumkin. Jamoat ayblovchisi yoki jamoat himoyachisini korxona yoki muassasa maʼmuriyati iltimosnomasiga koʻra, ishda ishtirok etishiga ruxsat berish qonunga asoslanmagan.
Bir jamoat tashkiloti yoki mehnat jamoasidan aynan bir sudlanuvchiga nisbatan jamoat ayblovchisi va jamoat himoyachisi ishtirok etishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
Ishni sudda koʻrish uchun tayinlangandan soʻng ishda ishtirok etishga ruxsat etilgan jamoat ayblovchisi yoki jamoat himoyachisiga, uning iltimosiga koʻra, ish materiallari bilan tanishish va zarur maʼlumotlarni yozib olish imkoniyati berilishi, sud majlisining tayyorlov qismida esa, protsessual huquqlari tushuntirilishi lozim.
6. Sudlarning eʼtibori hukm, ajrim va qarorlar matni puxta tuzilishi zarurligiga qaratilsin, chunki ishonarli boʻlmagan, asoslantirilmagan, shoshma-shosharlik bilan tuzilgan sud hujjatlari sudning obroʻsini, u qabul qilayotgan qarorlarning tarbiyaviy va profilaktik ahamiyatini pasaytiradi.
Sud majlisida raislik qiluvchi sud muhokamasi olib borilishi, shu jumladan, jinoyatni sodir etishga imkon bergan holatlar bayonnomada toʻliq va xolisona aks ettirilishi uchun shaxsan javobgardir.
7. Sudlar jinoyat sabablari va uning sodir etilishiga imkon bergan shart-sharoitlarni bartaraf etish choralarini koʻrishga doir qonun talabini bajarishda ish boʻyicha aniqlangan va jinoyat sodir etilishiga olib kelgan muayyan holatlarni xususiy ajrimda koʻrsatishlari lozim.
Xususiy ajrimda aniqlangan kamchilik va xatoliklar mohiyati bayon etiladi, shuningdek ular bilan sodir etilgan jinoyat yoki boshqa huquqbuzarlik oʻrtasidagi sababiy bogʻlanish koʻrsatiladi va ularni bartaraf etish uchun zarur choralar koʻrish tavsiya etiladi.
Xususiy ajrimni sud majlisida eʼlon qilish maqsadga muvofiqligi masalasi sud tomonidan hal qilinadi, biroq, barcha hollarda ish boʻyicha xususiy ajrim chiqarilgani eʼlon qilinadi va bu haqda yozuv sud majlisi bayonnomasiga kiritiladi.
8. Xususiy ajrim uning ustidan shikoyat qilish muddati oʻtganidan soʻng qonuniy kuchga kiradi.
Apellyatsiya (xususiy) shikoyati yoki protesti berilgan holda, xususiy ajrim ish yuqori turuvchi sud tomonidan koʻrilgandan soʻng, basharti u bekor qilinmasa, qonuniy kuchga kiradi.
9. Sudlar xususiy ajrimlar oʻz vaqtida ijro etilishi, jinoyat yoki boshqa huquqbuzarliklar sodir etilishiga imkon bergan shart-sharoitlar amalda bartaraf etilishi ustidan nazoratni kuchaytirishlari lozim.
10. Sudlar fuqarolarning huquqbuzarliklar oldini olish yoki ularni toʻxtatishga, jinoyatchilarni ushlashga qaratilgan harakatlarini ragʻbatlantirish maqsadida, ularning ish, oʻqish yoki yashash joyiga xabarnomalar yuborish, shuningdek ommaviy axborot vositalaridan foydalanish amaliyotini joriy etishlari lozim.
11. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar, Toshkent shahar sudlari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudiga jinoyat ishlarini koʻrib chiqishda ish boʻyicha jinoyat sabablari va ular sodir etilishiga imkon bergan shart-sharoitlarni bartaraf etish yuzasidan qabul qilinayotgan choralar samaradorligini toʻlaroq tekshirish, shu jumladan, quyidagilar tavsiya etiladi:
sud muhokamalarida, tegishli tashkilot va jamoalar kuzatuviga topshirilgan sudlanganlar tuzatilishi va qayta tarbiyalanishida jamoatchilik ishtirokini nazarda tutuvchi qonunchilikni qoʻllash amaliyotini muntazam umumlashtirib borish, mazkur materiallardan jinoyatlarni oldini olishga oid tadbirlarda oʻz vaqtida va toʻlaqonli foydalanish;
ushbu masalada sudlar tomonidan yoʻl qoʻyilayotgan xatolarni muntazam tahlil qilib borish va ularni bartaraf etish hamda ularga yoʻl qoʻymaslik maqsadida sudyalarga aniq yordam koʻrsatish;
sud protsessining tarbiyaviy-profilaktik taʼsiri, ish faqat moddiy va protsessual qonun normalariga qatʼiy rioya qilgan holda hal etilgandagina samara berishi mumkinligini hisobga olib, sansalorlik, dastlabki va sud tergovi toʻliq emasligi va bir tomonlama olib borilganligi faktlariga qatʼiyroq munosabat bildirish;
agar surishtiruv, tergov organi, prokuror yoki sudning oʻzi tomonidan aniqlangan jinoyat sabablari va uning sodir etilishiga imkon bergan shart-sharoitlarni bartaraf etish yuzasidan choralar koʻrilmagan boʻlsa, ushbu boʻshliq toʻldirilib, unga xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan munosabat bildirish.
12. Sudlar oʻta ogʻir jinoyatlar, shu jumladan, terrorizm, qasddan odam oʻldirish, korrupsiyaga oid, fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga tajovuz qilish bilan bogʻliq, shu jumladan, voyaga yetmaganlar tomonidan jinoyatlar sodir etilishiga imkon bergan holatlarga, shuningdek surishtiruv, dastlabki tergovni amalga oshirishda yoʻl qoʻyilgan qonun buzilishlariga alohida eʼtibor berishlari kerak.
Sudlar jinoyat ishlarini koʻrishda aniqlangan har bir sansalorlik, xoʻjasizlik faktiga, shuningdek korxona, muassasa, tashkilot va ayrim mansabdor shaxs faoliyatida yoʻl qoʻyilgani boshqa huquqbuzarlikka nisbatan munosabat bildirishlari lozim.
13. Sudlar qonuniy kuchga kirgan hukmni, basharti sudning fikriga koʻra, bunday muhokama tarbiyaviy-profilaktik ahamiyatga ega boʻlsa, sudlangan shaxsning ish, oʻqish yoki yashash joyiga yuborishi lozim.
Axloq tuzatish ishlari tariqasidagi jazo belgilangan shaxsga nisbatan hukm nusxasini uning ish joyiga yuborar ekan, sud mehnat jamoasi eʼtiborini sudlanganning xulqi ustidan nazorat qilish va u bilan tarbiyaviy ishlar olib borish majburiyatiga qaratishi lozim.
Zarur hollarda hukm maʼlumot uchun matbuot, radio, televideniye yoki uning tarbiyaviy taʼsiri keng boʻlishini taʼminlovchi boshqa usullarda jamoatchilik eʼtiboriga yetkazilishi lozim.
14. Xususiy ajrimlar sifati va samaradorligini oshirish maqsadida yuqori turuvchi sudlar bunday ajrimlar chiqarilishi amaliyotini hamda amalda bajarilishi natijalarini muntazam ravishda oʻrganishlari va umumlashtirib borishlari lozim.
15. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar, Toshkent shahar sudlari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi jinoyatlar va boshqa huquqbuzarliklar sabablarini va ular sodir etilishiga imkon bergan shart-sharoitlarni aniqlash toʻgʻrisidagi qonun talablari bajarilishi ustidan nazoratni kuchaytirishlari, xususiy ajrimlar sifati va samaradorligini oshirishga qaratilgan choralar koʻrishlari lozim.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi K. KAMILOV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi I. ALIMOV
Toshkent sh.,
2020-yil 19-dekabr,
34-son
Пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О повышении роли судов по выявлению причин и условий, способствовавших совершению преступлений
В связи с вопросами, возникающими в судебной практике, и в целях обеспечения правильного применения судами норм уголовно-процессуального закона о мерах по предупреждению преступлений, руководствуясь статьей 17 Закона «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:
1. Обратить внимание судов, что в соответствии со статьей 296 Уголовно-процессуального кодекса Республики Узбекистан дознаватель, следователь, прокурор и суд при производстве по уголовному делу обязан выявлять причины и условия, способствовавшие совершению преступления, так как это является существенным инструментом повышения эффективности деятельности, направленной на профилактику преступности и иных правонарушений.
2. Решая вопрос о назначении уголовного дела к судебному разбирательству, судам необходимо тщательно проверять, выполнены ли органом дознания или предварительного следствия требования процессуального закона, в том числе о выявлении причин и условий, способствовавших совершению преступления. В случае, когда указанное требование закона не было выполнено, суд должен принять меры, обеспечивающие выяснение этих обстоятельств.
3. По закону суд обязан всесторонне, полно и объективно исследовать фактические данные, относящиеся к обстоятельствам, способствовавшим совершению преступления. В этих целях при необходимости следует вызывать в судебное заседание дополнительных свидетелей, истребовать иные доказательства. Для выяснения обстоятельств, связанных с нарушением технологии производства, техническим состоянием механизмов и т.п., суд вправе пользоваться помощью специалистов, а при необходимости производить экспертизу. Если в процессе судебного разбирательства будут выявлены обстоятельства, связанные с нарушением закона или недобросовестным исполнением служебных обязанностей должностными лицами, а также данные, свидетельствующие о неправильном поведении граждан на производстве или в быту, о нарушении ими общественного долга, суд вправе допрашивать этих лиц в судебном заседании в качестве свидетелей.
4. Обратить внимание судов, что эффективность деятельности по предупреждению преступности зависит от последовательного соблюдения принципа неотвратимости ответственности за совершенное преступление.
С учетом этого в стадии подготовки уголовного дела к судебному разбирательству и в ходе судебного разбирательства судам следует принимать все предусмотренные законом меры к выявлению всех участников преступления и привлечению их к ответственности, всегда реагировать на факты необоснованного отказа в возбуждении уголовного дела или его прекращения в отношении лиц, причастность которых к совершенному преступлению подтверждается материалами рассматриваемого дела.
5. В деятельности по профилактике преступлений судам необходимо принять меры к повышению эффективности участия общественности в судебных процессах.
Разъяснить, что вопрос о допуске к участию в судебном разбирательстве общественного обвинителя или общественного защитника разрешается определением судьи по ходатайству общественной организации или трудового коллектива. При этом необходимо проверить, правомочным ли органом выдвинут общественный обвинитель или общественный защитник, удостоверены ли его полномочия надлежащим образом, не имеется ли обстоятельств, препятствующих участию конкретного лица в судебном разбирательстве (участие в рассматриваемом деле в качестве потерпевшего, свидетеля, гражданского истца, гражданского ответчика, личная заинтересованность в исходе дела и т.п.).
Следует иметь в виду, что общественный обвинитель или общественный защитник может быть выдвинут общим собранием общественной организации или ее выборным органом, общим собранием трудового коллектива предприятия, учреждения, организации или его структурного подразделения (производственная единица объединения, цех и т.п.). Допуск общественного обвинителя или общественного защитника по ходатайству администрации предприятия или учреждения не основан на законе.
Участие общественного обвинителя и общественного защитника от одной и той же общественной организации или трудового коллектива в отношении одного и того же подсудимого недопустимо.
После назначения дела к судебному разбирательству общественному обвинителю или общественному защитнику, допущенному к участию в деле, по его просьбе должна быть предоставлена возможность знакомиться с материалами дела и выписывать необходимые сведения, а в подготовительной части судебного заседания разъяснены процессуальные права.
6. Обратить внимание судов на необходимость тщательного составления текста приговоров, определений и постановлений, имея в виду, что неубедительные, немотивированные, наспех составленные судебные документы подрывают авторитет суда, снижают воспитательное и предупредительное значение принимаемых ими решений.
Председательствующий в судебном заседании лично несет ответственность за полноту и объективное отражение в протоколе хода судебного разбирательства, в том числе обстоятельств, способствовавших совершению преступления.
7. Суды, выполняя требование закона о принятии мер к устранению выявленных причин и условий, способствовавших совершению преступлений, должны в частном определении указывать установленные по делу и обусловившие совершение преступления конкретные обстоятельства.
В частном определении излагается существо вскрытых недостатков и ошибок, а также указывается на связь между ними и совершенным преступлением или иным правонарушением и предлагается принятие необходимых мер к их устранению.
Вопрос о целесообразности оглашения частного определения в судебном заседании решается судом, однако во всех случаях объявляется, что по делу вынесено частное определение, о чем делается запись в протоколе судебного заседания.
8. Частное определение суда вступает в законную силу по истечении срока на его обжалование.
В случае принесения апелляционной (частной) жалобы или протеста частное определение суда вступает в законную силу по рассмотрению дела вышестоящим судом, если оно не будет им отменено.
9. Судам необходимо усилить контроль за своевременным исполнением частных определений, за фактическим устранением выявленных обстоятельств, способствовавших совершению преступлений или иных правонарушений
10. Суды в целях стимулирования достойного поведения граждан, совершивших действия, направленные на предотвращение или пресечение правонарушений, задержание преступников, должны ввести в свою практику направление сообщений по месту их работы, учебы или жительства используя также средства массовой информации.
11. Рекомендовать Суду Республики Каракалпакстан, областным, Ташкентскому городскому судам, а также Военному суду Республики Узбекистан при рассмотрении уголовных дел полнее исследовать эффективность принимаемых по ним мер по устранению причин и условий совершения преступлений, в том числе:
систематически обобщать опыт применения законодательства, предусматривающего участие общественности в судебных разбирательствах, исправлении и перевоспитании осужденных, переданных под наблюдение соответствующим организациям и коллективам, своевременно и полнее использовать эти материалы при проведении мероприятий по предупреждению преступлений;
систематически анализировать допускаемые судами ошибки в этом вопросе и оказывать судьям конкретную помощь в их устранении и недопущении;
учитывая, что эффективность воспитательно-предупредительного воздействия судебного процесса может быть достигнуто лишь при условии разрешения дела на основе строгого соблюдения норм материального и процессуального закона, острее реагировать на факты волокиты, неполноты и односторонности предварительного и судебного следствия;
если органом дознания, следствия, прокурором или судом не было принято мер к устранению установленных ими причин и условий, способствовавших совершению преступлений, восполнять этот пробел и реагировать на это путем вынесения частного определения.
12. Судам следует обращать особое внимание на обстоятельства, способствовавшие совершению особо тяжких преступлений, в том числе терроризма, умышленных убийств, коррупционных преступлений, преступлений, связанных с посягательством на конституционные права и свободы граждан, а также совершению преступлений несовершеннолетними, а равно на нарушения закона, допущенные при производстве дознания, предварительного следствия.
Суды должны реагировать на установленные при рассмотрении уголовного дела каждый факт бюрократизма, бесхозяйственности, а также другое правонарушение в деятельности предприятия, учреждения, организации и отдельного должностного лица.
13. Судам надлежит направлять копию вступившего в законную силу приговора по месту работы, учебы или жительства осужденного, если, по мнению суда, обсуждение такого приговора будет иметь воспитательно-предупредительное значение.
Направляя копию приговора в отношении лица, которому назначено наказание в виде исправительных работ, по месту работы, суду следует обратить внимание трудового коллектива на его обязанность осуществлять контроль за поведением осужденного и проводить с ним воспитательную работу.
В необходимых случаях приговор должен доводиться до сведения общественности через печать, радио, телевидение или иным способом, обеспечивающим его широкое воспитательное воздействие.
14. В целях повышения качества и результативности частных определений вышестоящие суды должны систематически изучать и обобщать практику вынесения таких определений и результаты их фактического выполнения.
15. Суду Республики Каракалпакстан, областным, Ташкентскому городскому судам, а также Военному суду Республики Узбекистан необходимо усилить надзор за выполнением требований закона о выявлении обстоятельств, способствовавших совершению преступлений и иных правонарушений, принять меры, направленные на повышение качества и эффективности частных определений.
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан К. КАМИЛОВ
Секретарь Пленума, судья Верховного суда И. АЛИМОВ
г. Ташкент,
19 декабря 2020 г.,
№ 34