📅 2021-yil 2-iyul · Boshqa hujjatlar · Konstitutsiyaviy sudi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
UzbekAI
📅 2021 йил 2 июль · Бошқа ҳужжатлар · Конституциявий суди
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 2 июля 2021 г. · Другие документы · Конституционного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 2 July 2021 · Other documents · Konstitutsiyaviy sudi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Конституциявий судининг
қарори
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Жисмоний ва юридик шахсларнинг мулк ҳуқуқлари кафолатларини таъминлаш ҳамда ер участкаларини олиб қўйиш ва компенсация бериш тартибини такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги 2019 йил 16 ноябрдаги 911-сонли қарори билан тасдиқланган «Ер участкалари олиб қўйилиши ва олиб қўйилаётган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектлари мулкдорларига компенсация бериш тартиби тўғрисида»ги низомнинг 43 ва 47-бандларининг Ўзбекистон Республикаси Конституциясига мувофиқлигини аниқлаш тўғрисидаги иш юзасидан
Ўзбекистон Республикаси Конституциявий суди — М. Абдусаломовнинг раислигида, судьялар А. Ғафуров, Ф. Каюмов, С. Кошаева, Б. Мирбобоев, Г. Пиржанов ва Қ. Улжаевдан иборат таркибда, катта эксперт Ш. Мажидовнинг котиблигида, тарафлар − Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (омбудсман) Ф. Эшматова, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг вакиллари адлия вазирининг ўринбосари А. Ташкулов ва Вазирлар Маҳкамасининг Котибияти мудирининг ўринбосари Ж. Ачилов, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги Қонунчилик муаммолари ва парламент тадқиқотлари институти директори, Конституциявий суд ҳузуридаги илмий-маслаҳат кенгаши аъзоси Ф. Отахонов, Ўзбекистон Республикаси Олий судининг судьяси, Конституциявий суд ҳузуридаги илмий-маслаҳат кенгаши аъзоси И. Таджиев, Инсон ҳуқуқлари бўйича Ўзбекистон Республикаси Миллий маркази вакили О. Сулаймонов иштирокида, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (омбудсман) Ф. Эшматованинг Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Жисмоний ва юридик шахсларнинг мулк ҳуқуқлари кафолатларини таъминлаш ҳамда ер участкаларини олиб қўйиш ва компенсация бериш тартибини такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги 2019 йил 16 ноябрдаги 911-сонли қарори билан тасдиқланган «Ер участкалари олиб қўйилиши ва олиб қўйилаётган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектлари мулкдорларига компенсация бериш тартиби тўғрисида»ги низомнинг 43 ва 47-бандларининг Ўзбекистон Республикаси Конституциясига мувофиқлигини аниқлаш тўғрисидаги мурожаатига асосан юритилган ишни очиқ суд мажлисида кўриб чиқди.
Маърузачи судья Б. Мирбобоевнинг маърузасини, юқорида кўрсатиб ўтилган вазирликлар ва идоралар вакилларининг тушунтиришлари ва берилган саволларга жавобларини тинглаб, иш материалларини ўрганиб, Конституциявий суд қуйидагиларни аниқлади:
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (омбудсман) Ф.Эшматова (бундан буён матнда — Омбудсман) 2021 йил 2 апрелда Конституциявий судга мурожаат қилиб, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг (бундан буён матнда — Вазирлар Маҳкамаси) «Жисмоний ва юридик шахсларнинг мулк ҳуқуқлари кафолатларини таъминлаш ҳамда ер участкаларини олиб қўйиш ва компенсация бериш тартибини такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги 2019 йил 16 ноябрдаги 911-сонли қарори билан тасдиқланган «Ер участкалари олиб қўйилиши ва олиб қўйилаётган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектлари мулкдорларига компенсация бериш тартиби тўғрисида»ги низомнинг (бундан буён матнда — Низом) 43 ва 47-бандларини Ўзбекистон Республикаси Конституциянинг 53 ва 54-моддаларига мувофиқ эмас деб ҳисоблаб, Ўзбекистон Республикаси Конституциявий судидан (бундан буён — Конституциявий суд) уларнинг Ўзбекистон Республикаси Конституциясига мувофиқлигини аниқлаб беришни сўраган.
Вазирлар Маҳкамасининг ушбу қарори Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг мулк ҳуқуқи кафолатланишини сўзсиз таъминлаш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги 2019 йил 3 августдаги Ф-5491-сонли фармойишининг 7-бандининг ижросини таъминлаш мақсадида қабул қилинган.
Низомнинг 43-бандига кўра, ер участкалари давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйилганда, компенсация Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, Тошкент шаҳар, вилоятлар ёки туман (шаҳар) ҳокимликлари томонидан тегишли марказлаштирилган жамғарма маблағлари ва қонунчиликда тақиқланмаган бошқа манбалар ҳисобига берилади.
Ер участкалари инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш учун олиб қўйилганда компенсация инвестор маблағлари ва қонунчиликда тақиқланмаган бошқа манбалар ҳисобидан берилади.
Шунингдек, Низомнинг 47-бандига биноан олиб қўйилиши режалаштирилаётган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектлари мулкдорларнинг 75 фоизидан ёзма розилиги олинганда (Келишув тузилганда), бироқ қолган мулкдорларнинг розилигини олиш имкони бўлмаганда (Келишувга эришилмаганда) ташаббускор уларнинг кўчмас мулк объектларини мажбурий сотиб олиш тўғрисидаги даъво билан судга мурожаат қилишга ҳақли. Бунда, розилик бермаган (Келишувга эришилмаган) мулкдорларга бериладиган компенсация миқдори, турлари ва муддати суд тартибида белгиланади.
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 53-моддасига мувофиқ мулкдор фақат қонунда назарда тутилган ҳолларда ва тартибдагина мулкидан маҳрум этилиши мумкин.
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 54-моддасида мулкдор мулкига ўз хоҳишича эгалик қилади, ундан фойдаланади ва уни тасарруф этиши белгиланган.
Мурожаатда «Низом 1-банди иккинчи хатбошисида «Ушбу Низом жисмоний ва юридик шахсларга мулк ҳуқуқи асосида тегишли бўлган ер участкаларига нисбатан татбиқ этилмайди», деб белгиланган. Бироқ, Низом матнида мулкдор деган сўз 90 дан ортиқ ишлатилган. Шунингдек, юқорида кўрсатиб ўтилган Низом жисмоний ва юридик шахсларга мулк ҳуқуқи асосида тегишли бўлган ер участкаларига нисбатан татбиқ этилмаслиги белгиланган бўлса-да, амалиётда мулкдорларга нисбатан ҳам қўлланилмоқда», деган фикрлар билдирилган.
Низомнинг тегишли бандларининг таҳлили қуйидагиларни кўрсатди.
Биринчидан, мурожаатда кўрсатилганидек, Низом жисмоний ва юридик шахсларга мулк ҳуқуқи асосида тегишли бўлган ер участкаларига нисбатан татбиқ этилмаяпти. Чунки, Низомда у мулк ҳуқуқи асосида тегишли бўлган ер участкаларига нисбатан эмас, балки, ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектига нисбатан мулк ҳуқуқига эга бўлган шахсларга қўлланилаётганлиги белгиланган.
Ўзбекистон Республикаси Ер кодекси 18-моддасига мувофиқ юридик ва жисмоний шахсларнинг ер участкаларига бўлган мулк ҳуқуқи савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаси объектлари улар жойлашган ер участкалари билан бирга хусусийлаштирилганда қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда вужудга келади. Бошқа ҳолларда эса ушбу Кодекснинг 27-моддасига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси фуқароларига якка тартибда уй-жой қуриш ва уй-жойни ободонлаштириш учун мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилишга қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда ҳар бир оилага 0,06 гектаргача ер участкалари берилади.
Якка тартибда уй-жой қуриш учун 0,04 гектаргача доирада ер участкаларига мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилиш ҳуқуқи белгиланган тартибда ким ошди савдоси асосида реализация қилинади.
Ўзбекистон Республикаси Ер кодекси 37-моддасига кўра, юридик ва жисмоний шахсларнинг, шу жумладан чет эл юридик ва жисмоний шахсларининг мулки бўлган ер участкасини савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаси объекти ёхуд турар жой ҳамда бошқа бино ёки бинонинг бир қисми билан бирга давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш эмас, балки қайта сотиб олиш мумкин бўлади. Бу масала халқ депутатлари вилоятлар ва Тошкент шаҳар Кенгашларининг қарорига ёхуд Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарорига биноан амалга оширилади.
Иккинчидан, ер участкасини давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш, қайта сотиб олиш асослари Ер кодексининг 37-моддасида белгиланган қоидалар билан тартибга солинади. Ушбу моддага мувофиқ ер участкасини ёки унинг бир қисмини давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун ер эгасининг розилиги билан ёки ердан фойдаланувчи ва ижарачи билан келишилган ҳолда тегишинча халқ депутатлари вилоятлар ва Тошкент шаҳар Кенгашларининг қарорига ёхуд Вазирлар Маҳкамасининг қарорига биноан олиб қўйилади.
Ер участкаларини давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш фақат қуйидаги мақсадларда амалга оширилади:
мудофаа ва давлат хавфсизлиги, муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар эҳтиёжлари, эркин иқтисодий зоналарни ташкил этиш ва уларнинг фаолият кўрсатиши учун ерлар бериш;
Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномаларидан келиб чиқадиган мажбуриятларни бажариш;
фойдали қазилмалар конларини аниқлаш ва қазиб олиш;
автомобиль ва темир йўлларни, аэропортларни, аэродромларни, аэронавигация объектларини ва авиатехника марказларини, темир йўл транспорти объектларини, кўприклар, метрополитенлар, туннелларни, энергетика тизими объектларини ва электр узатиш тармоқларини, алоқа тармоқларини, космик фаолият объектларини, магистрал қувурларни, муҳандислик-коммуникация тармоқларини қуриш (реконструкция қилиш);
аҳоли пунктлари бош режаларининг Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджети маблағлари ҳисобидан объектларни қуришга оид қисмини ижро этиш мақсадида, шунингдек қонунларда ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарорларида тўғридан-тўғри назарда тутилган бошқа ҳолларда.
Конституциявийлиги текширилаётган Низомда белгиланган ер участкаларини инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш учун олиб қўйилиши тўғрисидаги норма Ер кодексининг 37-моддасига мувофиқ эмас деган хулосага келишга асос йўқ. Чунки, ушбу модда Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарорларида тўғридан-тўғри назарда тутилган бошқа ҳолларда ҳам ер участкаси олиб қўйилиши мумкинлигини назарда тутади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг мулк ҳуқуқи кафолатланишини сўзсиз таъминлаш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» 2019 йил 3 августдаги Ф-5491-сонли фармойиши 7-бандида Вазирлар Маҳкамаси «давлат ва жамият эҳтиёжлари, шунингдек, ҳудудларни комплекс ривожлантиришга қаратилган давлат дастурлари ҳамда инвестиция ва бошқа ижтимоий-иқтисодий аҳамиятга эга бўлган лойиҳалар амалга оширилиши доирасида қуйидагиларни назарда тутувчи ер участкаларини олиб қўйиш ва мулкдорларга етказилган зарарларни қоплаш тартибини белгиловчи ҳукумат қарорини қабул қилсин», деб белгиланган.
Ер участкаларини инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш учун олиб қўйилиши фуқароларнинг яшаш ва маиший шароитларини, ҳудудларни комплекс ривожлантириш, ҳудуднинг архитектура қиёфасини ўзгартириш ва яхшилашга қаратилган. Бу эса аслида давлат ва жамоат эҳтиёжларини қондиришга қаратилганлигини эътиборга олиш лозим.
Ер участкалари олиб қуйилганда фақат компенсация бериш манбаи турлича. Яъни, биринчи ҳолда компенсация манбаи тегишли марказлаштирилган жамғарма маблағлари ва қонунчиликда тақиқланмаган бошқа манбалар ҳисобидан берилса, иккинчи ҳолда эса инвестор маблағлари ва қонунчиликда тақиқланмаган бошқа манбалар ҳисобидан берилади.
Юқорида келтирилган ҳолатлар Низомдаги «ер участкасини инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш учун олиб қўйилганда» деган тушунча масаланинг моҳиятини нотўғри талқин қилинишига олиб келади. Аслида компенсациянинг инвестор маблағлари ҳисобидан қопланиши ҳам ер участкаси жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйилаётганлигини англатади.
Шу билан бирга Низомнинг 2-бандига мувофиқ инвестиция лойиҳалари — амалга оширилиши давлат дастурларида назарда тутилган, фуқароларнинг яшаш ва маиший шароитларини, шунингдек муайян ҳудудни ривожлантириш ва архитектура қиёфасини яхшилаш, инфратузилмани ривожлантириш ҳамда ижтимоий-иқтисодий аҳамиятга эга бўлган объектларни қуришни назарда тутувчи лойиҳалардир. Бундай лойиҳаларни давлат дастурларида назарда тутилиши ер участкаларини инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш учун олиб қўйилишини ер участкаларини давлат ва жамоат эҳтиёжларини қондиришга хизмат қилади.
Шунингдек, Ўзбекистонда кейинги йилларда амалга оширилаётган шаҳарсозлик фаолиятини амалга ошириш, «Обод қишлоқ» ва «Обод маҳалла» дастурларини амалга оширишни изчил давом эттириш орқали ҳудудларнинг йўл-транспорт инфратузилмаси, муҳандислик-коммуникация тармоқлари ҳамда ижтимоий соҳа объектларини ривожлантириш ва шу асосда аҳолининг фаровонлиги ҳамда турмуш даражасини янада юксалтириш масаласига катта аҳамият берилмоқда. Инвестиция лойиҳалари аҳоли фаровонлиги ҳамда турмуш даражасини яхшилашга қаратилган ишларни, шу жумладан, шаҳарсозлик фаолиятини амалга оширишда муҳим роль ўйнамоқда.
Ўзбекистон Республикасининг Шаҳарсозлик кодекси 82-моддасида аҳоли пунктларининг тасдиқланган бош режалари мавжуд бўлмаган тақдирда ер участкалари аҳолининг уй-жой-маиший шароитларини яхшилаш, ижтимоий, муҳандислик-коммуникация ва йўл-транспорт инфратузилмасини ривожлантириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарори билан олиб қўйилиши мумкинлиги белгиланган.
Шу нуқтаи назардан Низомнинг 43-бандида назарда тутилган ер участкаларини инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш учун олиб қўйилиши Ўзбекистон Республикаси Ер кодексининг 37-моддаси ва Ўзбекистон Республикаси Шаҳарсозлик кодексининг 82-моддаси қоидаларига мос келади, деган хулосага келиш учун асос бўлади.
Учинчидан, Ўзбекистон Республикаси Уй-жой кодекси 27-моддасига мувофиқ ер участкалари давлат ёки жамият эҳтиёжлари учун олиб қўйилиши муносабати билан фуқаролар мулкида бўлган уйлар (квартиралар) бузилган тақдирда, мулкдорларга уларнинг танлови бўйича ва тарафлар келишувига кўра, уй-жой майдонининг ижтимоий нормасидан кам бўлмаган саҳндаги, барча қулайликлари бўлган, аввалгисига тенг қимматли бошқа турар жой мулк қилиб берилади ҳамда дов-дарахтларнинг бозор қиймати тўланади ёхуд бузилаётган уй (квартира), бошқа иморатлар, иншоотлар ва дов-дарахтларнинг бозор қиймати, шунингдек ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қиймати тўлиқ ҳажмда тўланади.
Ушбу Кодекснинг 28-моддасига кўра, ер участкалари давлат ёки жамият эҳтиёжлари учун олиб қўйилиши муносабати билан фуқаролар мулкида бўлган уйлар (квартиралар) бузилган тақдирда, мулкдорларга уларнинг танлови бўйича якка тартибда уй-жой қуриш учун белгиланган норма доирасида ер участкаси берилади.
Ер участкалари олиб қўйилиши ва олиб қўйилаётган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектлари мулкдорларига компенсация келишув, яъни томонларнинг розилиги билан компенсация миқдори, тури ва бериш муддати, шунингдек, бошқа шартларни назарда тутувчи ташаббускор ва мулкдор ўртасида тузилган, нотариал тартибда тасдиқланган ёзма шаклдаги шартнома асосида амалга оширилади.
Низомнинг 41-бандига биноан мулкдорларга қуйидагилар компенсация қилиб берилади:
а) олиб қўйилган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектларининг бозор қиймати;
б) олиб қўйилган ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қиймати;
в) кўчириш, шу жумладан, бошқа кўчмас мулк объектини вақтинчалик олиш билан боғлиқ харажатлар;
г) жисмоний ва юридик шахсларнинг бой берилган фойдаси;
д) қонун ҳужжатларида ёки Келишувда назарда тутилган бошқа харажатлар ва зарарлар.
Ўзбошимчалик билан қурилган уй-жой, ишлаб чиқариш ва бошқа бинолар ва иншоотларнинг қиймати ҳам қопланиши лозим.
Низомнинг 42-бандига мувофиқ мулкдорларга бериладиган компенсациянинг турлари қуйидагилардан иборат:
а) пул маблағлари;
б) бошқа кўчмас мулк объектини мулк қилиб бериш;
в) ер участкаси;
г) Келишувда назарда тутилган компенсациянинг бошқа турлари.
Томонларнинг келишувига биноан мулкдорга кўчмас мулкни баҳолаш қийматини ҳисобга олган ҳолда компенсациянинг бир неча турлари берилиши мумкин.
Мазкур Низомнинг 47-бандига кўра, олиб қўйилиши режалаштирилаётган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектлари мулкдорларнинг 75 фоизидан ёзма розилиги олинганда (Келишув тузилганда), бироқ қолган мулкдорларнинг розилигини олиш имкони бўлмаганда (Келишувга эришилмаганда) ташаббускор уларнинг кўчмас мулк объектларини мажбурий сотиб олиш тўғрисидаги даъво билан судга мурожаат қилишга ҳақли. Бунда, розилик бермаган (Келишувга эришилмаган) мулкдорларга бериладиган компенсация миқдори, турлари ва муддати суд тартибида белгиланади.
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 53-моддаси мулкдорнинг фақат қонунда назарда тутилган ҳолларда ва тартибдагина мулкидан маҳрум этилиши мумкинлигини назарда тутади.
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 166-моддасига кўра ҳам мулкдорнинг мол-мулкини олиб қўйишга, шунингдек унинг ҳуқуқларини чеклашга фақат қонунларда назарда тутилган ҳоллардагина йўл қўйилади. Ушбу Кодекснинг 197-моддасига мувофиқ мулк ҳуқуқи мулкдорнинг ихтиёрий суратда мажбуриятни бажариши, мулкдорнинг мол-мулк тақдирини ҳал қиладиган бир томонлама қарор қабул қилиши, суд қарори асосида мол-мулкни олиб қўйиш (сотиб олиш) йўли билан, шунингдек мулк ҳуқуқини бекор қилувчи қонун ҳужжатларига асосан бекор бўлади.
Бироқ, Низомнинг 47-бандида қўлланилган «мажбурий сотиб олиш тўғрисидаги даъво билан судга мурожаат қилиш» тушунчаси Ўзбекистон Республикасининг қонун ҳужжатларида белгиланмаган. Ташаббускор судга бундай даъво билан эмас, балки мулкдорга бериладиган компенсация миқдори, турлари ва муддатини суд тартибида белгилаб беришни сўраб мурожаат қилишга ҳақли.
Шуларни инобатга олиб Низомнинг 47-бандида белгиланган ҳолларда ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектлари мулкдори томонидан унинг мулкини олиб қўйилишига розилик берилмаган (Келишувга эришилмаган ҳолларда) мулкдорларга бериладиган компенсация миқдори, турлари ва муддати суд тартибида белгиланиши Фуқаролик кодексининг 197-моддаси асосида амалга оширилади ва бу ҳолат Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 53-моддасига зид эмас.
Шунингдек, Низомнинг 1-бандида давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун, шунингдек, ҳудудларни комплекс ривожлантириш, шу жумладан, муайян ҳудуднинг архитектура қиёфасини ўзгартириш ва яхшилашга қаратилган давлат дастурлари ҳамда инвестиция ва ижтимоий-иқтисодий аҳамиятга эга бўлган лойиҳаларни (кейинги ўринларда инвестиция лойиҳалари деб аталади) амалга ошириш доирасида ер участкаси ёки унинг бир қисмини олиб қўйиш ер эгасининг розилиги билан ёки ердан фойдаланувчи ва ижарачи билан келишган ҳолда амалга оширилишининг белгиланиши Конституциянинг нормаларига мувофиқдир.
Низомнинг 45-бандидаги «Агар олиб қўйилаётган ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қиймати компенсация қилиб берилаётган ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қийматидан паст бўлса, ушбу фарқ ер участкасига бўлган ҳуқуқ эгаси томонидан қайтарилиши талаб этилмайди» деган қоида Ўзбекистон Республикаси Уй-жой кодексининг 27-моддаси қоидаларига мувофиқ эмас. Ушбу моддага мувофиқ берилаётган уй-жойнинг ёки ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қиймати бузилаётган уйнинг (квартиранинг) ёки ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қийматидан ортиқ бўлган тақдирда, бу фарқ уй-жой берилган ёки ер участкасига бўлган ҳуқуқ берилган пайтдан эътиборан беш йил ичида мулкдор томонидан компенсация қилиниши лозим.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 13-моддасига мувофиқ Ўзбекистон Республикасида демократия умуминсоний принципларга асосланади, уларга кўра инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр-қиммати ва бошқа дахлсиз ҳуқуқлари олий қадрият ҳисобланади. Демократик ҳуқуқ ва эркинликлар Конституция ва қонунлар билан ҳимоя қилинади.
Кўрсатилган масала юзасидан Низомнинг 45-бандидаги қоида Ўзбекистон Республикаси Уй-жой кодексининг 27-моддаси қоидасига қараганда кўпроқ демократик характерга эга бўлиб, ер участкасига бўлган ҳуқуқ эгасининг ҳуқуқини ҳимоя қилишга қаратилган.
Юқорида баён қилинганларга асосан Низомнинг 43 ва 47-бандларини Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 53 ва 54-моддаларига мувофиқ эмас деб ҳисоблаш учун асос мавжуд эмас.
Айни пайтда, Низом нормаларини амалда қўлланилиши жараёнида давлат органлари ва мансабдор шахслар томонидан, шунингдек, олиб қўйилиши режалаштирилаётган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектлари мулкдорларининг розилигини олиш имкони бўлмаганда (Келишувга эришилмаганда) улар билан ташаббускор ўртасидаги низони суд тартибида ҳал қилинишида айрим камчиликларга йўл қўйилаётганлигини таъкидлаш лозим.
Масалан, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати Кенгашининг 2021 йил 24 майдаги КҚ-225-IV-сонли «Ўзбекистон Республикаси Ер кодексига мувофиқ Тошкент вилоятида ер участкаларига бўлган ҳуқуқларнинг кафолатлари таъминланиши ҳолатини ўрганиш натижаси ҳақида»ги қарорида қайд этилганидек, давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйилган ер майдонлари ёки бузилган турар-жойлар учун компенсация тўловларининг тўланишида қонун бузилиши ҳолатларига йўл қўйилган. Хусусан, маҳаллий ҳокимликларнинг 67 млрд. сўмлик 268 та объектни бузиш тўғрисидаги қарорлари Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 16 ноябрдаги 911-сонли қарори талабларига асосан ҳудудий жамғарманинг кузатув кенгаши ҳамда халқ депутатлари туман (шаҳар) Кенгашларида муҳокама қилинмаган.
Бундай қарорлар Янгийўл шаҳрида 168 тани, Қибрай туманида 53 тани, Зангиота туманида 42 тани ва Чирчиқ шаҳрида 5 тани ташкил этади.
Шунингдек, Омбудсманнинг Конституциявий судга мурожаатида кўрсатилган фуқароларнинг судга қилган мурожаатлар асосида кўрилган ишларнинг таҳлили бу борада суд амалиётида муайян камчиликлар мавжудлигини кўрсатади.
Конституциявий суд ушбу масалада суд амалиётида қонунийликни таъминлаш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми томонидан олиб қўйилиши режалаштирилаётган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектлари мулкдорларининг розилигини олиш имкони бўлмаганда (Келишувга эришилмаганда) улар билан ташаббускор ўртасидаги низони суд тартибида ҳал қилиниши бўйича суд амалиёти ҳақида судларга тегишли тушунтиришларни беришини мақсадга мувофиқ деб ҳисоблайди.
Бу борада хорижий мамлакатлардаги мавжуд амалиётни таҳлил қилиш ер участкаларини олиб қўйилиши билан боғлиқ масалалар ҳукумат қарори билан эмас, балки қонун билан тартибга солинишини кўрсатмоқда. Ўзбекистонда ҳам ушбу масала юзасидан қонун лойиҳаси тайёрланган.
Юқорида баён қилинганлардан келиб чиқиб, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 13 ва 109-моддаларига , «Ўзбекистон Республикасининг Конституциявий суди тўғрисида»ги Конституциявий қонуннинг 4 , 69 , 72 ва 82-моддаларига амал қилган ҳолда, Конституциявий суд қарор қилади:
1. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Жисмоний ва юридик шахсларнинг мулк ҳуқуқлари кафолатларини таъминлаш ҳамда ер участкаларини олиб қўйиш ва компенсация бериш тартибини такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» 2019 йил 16 ноябрдаги 911-сонли қарори билан тасдиқланган «Ер участкалари олиб қўйилиши ва олиб қўйилаётган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектлари мулкдорларига компенсация бериш тартиби тўғрисида»ги низомнинг 43 ва 47-бандлари Ўзбекистон Республикаси Конституциясига мувофиқ деб ҳисоблансин.
2. Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан «Ер участкаларини компенсация эвазига жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш тартиб-таомиллари тўғрисида»ги қонун лойиҳаси тайёрланиб, умумхалқ муҳокамасига қўйилганлиги инобатга олинсин.
3. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасига:
«Жисмоний ва юридик шахсларнинг мулк ҳуқуқлари кафолатларини таъминлаш ҳамда ер участкаларини олиб қўйиш ва компенсация бериш тартибини такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги 2019 йил 16 ноябрдаги 911-сонли қарори билан тасдиқланган «Ер участкалари олиб қўйилиши ва олиб қўйилаётган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектлари мулкдорларига компенсация бериш тартиби тўғрисида»ги низомда қўлланилган айрим тушунчаларни қайта кўриб чиқиш;
Ўзбекистон Республикаси Уй-жой кодексининг 27-моддасига олиб қўйилаётган ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қиймати компенсация қилиб берилаётган ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қийматидан паст бўлган ҳолларда, ушбу фарқ ер участкасига бўлган ҳуқуқ эгаси томонидан қайтарилмаслигини назарда тутувчи ўзгартиш киритиш тўғрисидаги қонун лойиҳасини Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатасига киритиш тавсия этилсин.
4. Ўзбекистон Республикаси Олий судига ер участкаларини давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйилиши билан боғлиқ низоларни ҳал қилиниши бўйича суд амалиёти ҳақида судларга тегишли тушунтиришларни беришни назарда тутувчи Пленум қарорини қабул қилиш тавсия этилсин.
5. Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, Тошкент шаҳар, вилоятлар, туман (шаҳар) ҳокимликларига жисмоний ва юридик шахсларнинг мулк ҳуқуқлари кафолатларини таъминлаш масалаларини тартибга солувчи қонун ҳужжатларига, шунингдек «Ер участкалари олиб қўйилиши ва олиб қўйилаётган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектлари мулкдорларига компенсация бериш тартиби тўғрисида»ги низом қоидаларига қатъий амал қилинишини таъминлаш тавсия этилсин.
6. Ушбу қарор «Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами», Ўзбекистон Республикаси қонунчилик маълумотлари миллий базаси ва Конституциявий суднинг расмий веб-сайтида эълон қилинсин.
7. Мазкур қарор қатъий, унинг устидан шикоят қилиниши мумкин эмас ва расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.
Ўзбекистон Республикасининг Конституциявий суди
Тошкент ш.,
2021 йил 2 июль,
КСҚ-10-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining
qarori
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Jismoniy va yuridik shaxslarning mulk huquqlari kafolatlarini taʼminlash hamda yer uchastkalarini olib qoʻyish va kompensatsiya berish tartibini takomillashtirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 2019-yil 16-noyabrdagi 911-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Yer uchastkalari olib qoʻyilishi va olib qoʻyilayotgan yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektlari mulkdorlariga kompensatsiya berish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomning 43 va 47-bandlarining Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiqligini aniqlash toʻgʻrisidagi ish yuzasidan
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi — M. Abdusalomovning raisligida, sudyalar A. Gʻafurov, F. Kayumov, S. Koshayeva, B. Mirboboyev, G. Pirjanov va Q. Uljayevdan iborat tarkibda, katta ekspert Sh. Majidovning kotibligida, taraflar − Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) F. Eshmatova, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining vakillari adliya vazirining oʻrinbosari A. Tashkulov va Vazirlar Mahkamasining Kotibiyati mudirining oʻrinbosari J. Achilov, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi Qonunchilik muammolari va parlament tadqiqotlari instituti direktori, Konstitutsiyaviy sud huzuridagi ilmiy-maslahat kengashi aʼzosi F. Otaxonov, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining sudyasi, Konstitutsiyaviy sud huzuridagi ilmiy-maslahat kengashi aʼzosi I. Tadjiyev, Inson huquqlari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Milliy markazi vakili O. Sulaymonov ishtirokida, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) F. Eshmatovaning Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Jismoniy va yuridik shaxslarning mulk huquqlari kafolatlarini taʼminlash hamda yer uchastkalarini olib qoʻyish va kompensatsiya berish tartibini takomillashtirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 2019-yil 16-noyabrdagi 911-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Yer uchastkalari olib qoʻyilishi va olib qoʻyilayotgan yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektlari mulkdorlariga kompensatsiya berish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomning 43 va 47-bandlarining Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiqligini aniqlash toʻgʻrisidagi murojaatiga asosan yuritilgan ishni ochiq sud majlisida koʻrib chiqdi.
Maʼruzachi sudya B. Mirboboyevning maʼruzasini, yuqorida koʻrsatib oʻtilgan vazirliklar va idoralar vakillarining tushuntirishlari va berilgan savollarga javoblarini tinglab, ish materiallarini oʻrganib, Konstitutsiyaviy sud quyidagilarni aniqladi:
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) F.Eshmatova (bundan buyon matnda — Ombudsman) 2021-yil 2-aprelda Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilib, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining (bundan buyon matnda — Vazirlar Mahkamasi) “Jismoniy va yuridik shaxslarning mulk huquqlari kafolatlarini taʼminlash hamda yer uchastkalarini olib qoʻyish va kompensatsiya berish tartibini takomillashtirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 2019-yil 16-noyabrdagi 911-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Yer uchastkalari olib qoʻyilishi va olib qoʻyilayotgan yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektlari mulkdorlariga kompensatsiya berish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomning (bundan buyon matnda — Nizom) 43 va 47-bandlarini Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaning 53 va 54-moddalariga muvofiq emas deb hisoblab, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudidan (bundan buyon — Konstitutsiyaviy sud) ularning Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiqligini aniqlab berishni soʻragan.
Vazirlar Mahkamasining ushbu qarori Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining mulk huquqi kafolatlanishini soʻzsiz taʼminlash boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 2019-yil 3-avgustdagi F-5491-sonli farmoyishining 7-bandining ijrosini taʼminlash maqsadida qabul qilingan.
Nizomning 43-bandiga koʻra, yer uchastkalari davlat va jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyilganda, kompensatsiya Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, Toshkent shahar, viloyatlar yoki tuman (shahar) hokimliklari tomonidan tegishli markazlashtirilgan jamgʻarma mablagʻlari va qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobiga beriladi.
Yer uchastkalari investitsiya loyihalarini amalga oshirish uchun olib qoʻyilganda kompensatsiya investor mablagʻlari va qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan beriladi.
Shuningdek, Nizomning 47-bandiga binoan olib qoʻyilishi rejalashtirilayotgan yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektlari mulkdorlarning 75 foizidan yozma roziligi olinganda (Kelishuv tuzilganda), biroq qolgan mulkdorlarning roziligini olish imkoni boʻlmaganda (Kelishuvga erishilmaganda) tashabbuskor ularning koʻchmas mulk obyektlarini majburiy sotib olish toʻgʻrisidagi daʼvo bilan sudga murojaat qilishga haqli. Bunda, rozilik bermagan (Kelishuvga erishilmagan) mulkdorlarga beriladigan kompensatsiya miqdori, turlari va muddati sud tartibida belgilanadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 53-moddasiga muvofiq mulkdor faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibdagina mulkidan mahrum etilishi mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 54-moddasida mulkdor mulkiga oʻz xohishicha egalik qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etishi belgilangan.
Murojaatda “Nizom 1-bandi ikkinchi xatboshisida “Ushbu Nizom jismoniy va yuridik shaxslarga mulk huquqi asosida tegishli boʻlgan yer uchastkalariga nisbatan tatbiq etilmaydi”, deb belgilangan. Biroq, Nizom matnida mulkdor degan soʻz 90 dan ortiq ishlatilgan. Shuningdek, yuqorida koʻrsatib oʻtilgan Nizom jismoniy va yuridik shaxslarga mulk huquqi asosida tegishli boʻlgan yer uchastkalariga nisbatan tatbiq etilmasligi belgilangan boʻlsa-da, amaliyotda mulkdorlarga nisbatan ham qoʻllanilmoqda”, degan fikrlar bildirilgan.
Nizomning tegishli bandlarining tahlili quyidagilarni koʻrsatdi.
Birinchidan, murojaatda koʻrsatilganidek, Nizom jismoniy va yuridik shaxslarga mulk huquqi asosida tegishli boʻlgan yer uchastkalariga nisbatan tatbiq etilmayapti. Chunki, Nizomda u mulk huquqi asosida tegishli boʻlgan yer uchastkalariga nisbatan emas, balki, yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektiga nisbatan mulk huquqiga ega boʻlgan shaxslarga qoʻllanilayotganligi belgilangan.
Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksi 18-moddasiga muvofiq yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkalariga boʻlgan mulk huquqi savdo va xizmat koʻrsatish sohasi obyektlari ular joylashgan yer uchastkalari bilan birga xususiylashtirilganda qonun hujjatlarida belgilangan tartibda vujudga keladi. Boshqa hollarda esa ushbu Kodeksning 27-moddasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga yakka tartibda uy-joy qurish va uy-joyni obodonlashtirish uchun meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilishga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda har bir oilaga 0,06 gektargacha yer uchastkalari beriladi.
Yakka tartibda uy-joy qurish uchun 0,04 gektargacha doirada yer uchastkalariga meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqi belgilangan tartibda kim oshdi savdosi asosida realizatsiya qilinadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksi 37-moddasiga koʻra, yuridik va jismoniy shaxslarning, shu jumladan chet el yuridik va jismoniy shaxslarining mulki boʻlgan yer uchastkasini savdo va xizmat koʻrsatish sohasi obyekti yoxud turar joy hamda boshqa bino yoki binoning bir qismi bilan birga davlat va jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyish emas, balki qayta sotib olish mumkin boʻladi. Bu masala xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining qaroriga yoxud Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga binoan amalga oshiriladi.
Ikkinchidan, yer uchastkasini davlat va jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyish, qayta sotib olish asoslari Yer kodeksining 37-moddasida belgilangan qoidalar bilan tartibga solinadi. Ushbu moddaga muvofiq yer uchastkasini yoki uning bir qismini davlat va jamoat ehtiyojlari uchun yer egasining roziligi bilan yoki yerdan foydalanuvchi va ijarachi bilan kelishilgan holda tegishincha xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlarining qaroriga yoxud Vazirlar Mahkamasining qaroriga binoan olib qoʻyiladi.
Yer uchastkalarini davlat va jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyish faqat quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:
mudofaa va davlat xavfsizligi, muhofaza etiladigan tabiiy hududlar ehtiyojlari, erkin iqtisodiy zonalarni tashkil etish va ularning faoliyat koʻrsatishi uchun yerlar berish;
Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalaridan kelib chiqadigan majburiyatlarni bajarish;
foydali qazilmalar konlarini aniqlash va qazib olish;
avtomobil va temir yoʻllarni, aeroportlarni, aerodromlarni, aeronavigatsiya obyektlarini va aviatexnika markazlarini, temir yoʻl transporti obyektlarini, koʻpriklar, metropolitenlar, tunnellarni, energetika tizimi obyektlarini va elektr uzatish tarmoqlarini, aloqa tarmoqlarini, kosmik faoliyat obyektlarini, magistral quvurlarni, muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlarini qurish (rekonstruksiya qilish);
aholi punktlari bosh rejalarining Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari hisobidan obyektlarni qurishga oid qismini ijro etish maqsadida, shuningdek qonunlarda va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlarida toʻgʻridan toʻgʻri nazarda tutilgan boshqa hollarda.
Konstitutsiyaviyligi tekshirilayotgan Nizomda belgilangan yer uchastkalarini investitsiya loyihalarini amalga oshirish uchun olib qoʻyilishi toʻgʻrisidagi norma Yer kodeksining 37-moddasiga muvofiq emas degan xulosaga kelishga asos yoʻq. Chunki, ushbu modda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlarida toʻgʻridan toʻgʻri nazarda tutilgan boshqa hollarda ham yer uchastkasi olib qoʻyilishi mumkinligini nazarda tutadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Fuqarolar va tadbirkorlik subyektlarining mulk huquqi kafolatlanishini soʻzsiz taʼminlash boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2019-yil 3-avgustdagi F-5491-sonli farmoyishi 7-bandida Vazirlar Mahkamasi “davlat va jamiyat ehtiyojlari, shuningdek, hududlarni kompleks rivojlantirishga qaratilgan davlat dasturlari hamda investitsiya va boshqa ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega boʻlgan loyihalar amalga oshirilishi doirasida quyidagilarni nazarda tutuvchi yer uchastkalarini olib qoʻyish va mulkdorlarga yetkazilgan zararlarni qoplash tartibini belgilovchi hukumat qarorini qabul qilsin”, deb belgilangan.
Yer uchastkalarini investitsiya loyihalarini amalga oshirish uchun olib qoʻyilishi fuqarolarning yashash va maishiy sharoitlarini, hududlarni kompleks rivojlantirish, hududning arxitektura qiyofasini oʻzgartirish va yaxshilashga qaratilgan. Bu esa aslida davlat va jamoat ehtiyojlarini qondirishga qaratilganligini eʼtiborga olish lozim.
Yer uchastkalari olib quyilganda faqat kompensatsiya berish manbai turlicha. Yaʼni, birinchi holda kompensatsiya manbai tegishli markazlashtirilgan jamgʻarma mablagʻlari va qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan berilsa, ikkinchi holda esa investor mablagʻlari va qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan beriladi.
Yuqorida keltirilgan holatlar Nizomdagi “yer uchastkasini investitsiya loyihalarini amalga oshirish uchun olib qoʻyilganda” degan tushuncha masalaning mohiyatini notoʻgʻri talqin qilinishiga olib keladi. Aslida kompensatsiyaning investor mablagʻlari hisobidan qoplanishi ham yer uchastkasi jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyilayotganligini anglatadi.
Shu bilan birga Nizomning 2-bandiga muvofiq investitsiya loyihalari — amalga oshirilishi davlat dasturlarida nazarda tutilgan, fuqarolarning yashash va maishiy sharoitlarini, shuningdek muayyan hududni rivojlantirish va arxitektura qiyofasini yaxshilash, infratuzilmani rivojlantirish hamda ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega boʻlgan obyektlarni qurishni nazarda tutuvchi loyihalardir. Bunday loyihalarni davlat dasturlarida nazarda tutilishi yer uchastkalarini investitsiya loyihalarini amalga oshirish uchun olib qoʻyilishini yer uchastkalarini davlat va jamoat ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, Oʻzbekistonda keyingi yillarda amalga oshirilayotgan shaharsozlik faoliyatini amalga oshirish, “Obod qishloq” va “Obod mahalla” dasturlarini amalga oshirishni izchil davom ettirish orqali hududlarning yoʻl-transport infratuzilmasi, muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlari hamda ijtimoiy soha obyektlarini rivojlantirish va shu asosda aholining farovonligi hamda turmush darajasini yanada yuksaltirish masalasiga katta ahamiyat berilmoqda. Investitsiya loyihalari aholi farovonligi hamda turmush darajasini yaxshilashga qaratilgan ishlarni, shu jumladan, shaharsozlik faoliyatini amalga oshirishda muhim rol oʻynamoqda.
Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi 82-moddasida aholi punktlarining tasdiqlangan bosh rejalari mavjud boʻlmagan taqdirda yer uchastkalari aholining uy-joy-maishiy sharoitlarini yaxshilash, ijtimoiy, muhandislik-kommunikatsiya va yoʻl-transport infratuzilmasini rivojlantirish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan olib qoʻyilishi mumkinligi belgilangan.
Shu nuqtai nazardan Nizomning 43-bandida nazarda tutilgan yer uchastkalarini investitsiya loyihalarini amalga oshirish uchun olib qoʻyilishi Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksining 37-moddasi va Oʻzbekiston Respublikasi Shaharsozlik kodeksining 82-moddasi qoidalariga mos keladi, degan xulosaga kelish uchun asos boʻladi.
Uchinchidan, Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksi 27-moddasiga muvofiq yer uchastkalari davlat yoki jamiyat ehtiyojlari uchun olib qoʻyilishi munosabati bilan fuqarolar mulkida boʻlgan uylar (kvartiralar) buzilgan taqdirda, mulkdorlarga ularning tanlovi boʻyicha va taraflar kelishuviga koʻra, uy-joy maydonining ijtimoiy normasidan kam boʻlmagan sahndagi, barcha qulayliklari boʻlgan, avvalgisiga teng qimmatli boshqa turar joy mulk qilib beriladi hamda dov-daraxtlarning bozor qiymati toʻlanadi yoxud buzilayotgan uy (kvartira), boshqa imoratlar, inshootlar va dov-daraxtlarning bozor qiymati, shuningdek yer uchastkasiga boʻlgan huquqning bozor qiymati toʻliq hajmda toʻlanadi.
Ushbu Kodeksning 28-moddasiga koʻra, yer uchastkalari davlat yoki jamiyat ehtiyojlari uchun olib qoʻyilishi munosabati bilan fuqarolar mulkida boʻlgan uylar (kvartiralar) buzilgan taqdirda, mulkdorlarga ularning tanlovi boʻyicha yakka tartibda uy-joy qurish uchun belgilangan norma doirasida yer uchastkasi beriladi.
Yer uchastkalari olib qoʻyilishi va olib qoʻyilayotgan yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektlari mulkdorlariga kompensatsiya kelishuv, yaʼni tomonlarning roziligi bilan kompensatsiya miqdori, turi va berish muddati, shuningdek, boshqa shartlarni nazarda tutuvchi tashabbuskor va mulkdor oʻrtasida tuzilgan, notarial tartibda tasdiqlangan yozma shakldagi shartnoma asosida amalga oshiriladi.
Nizomning 41-bandiga binoan mulkdorlarga quyidagilar kompensatsiya qilib beriladi:
a) olib qoʻyilgan yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektlarining bozor qiymati;
b) olib qoʻyilgan yer uchastkasiga boʻlgan huquqning bozor qiymati;
v) koʻchirish, shu jumladan, boshqa koʻchmas mulk obyektini vaqtinchalik olish bilan bogʻliq xarajatlar;
g) jismoniy va yuridik shaxslarning boy berilgan foydasi;
d) qonun hujjatlarida yoki Kelishuvda nazarda tutilgan boshqa xarajatlar va zararlar.
Oʻzboshimchalik bilan qurilgan uy-joy, ishlab chiqarish va boshqa binolar va inshootlarning qiymati ham qoplanishi lozim.
Nizomning 42-bandiga muvofiq mulkdorlarga beriladigan kompensatsiyaning turlari quyidagilardan iborat:
a) pul mablagʻlari;
b) boshqa koʻchmas mulk obyektini mulk qilib berish;
v) yer uchastkasi;
g) Kelishuvda nazarda tutilgan kompensatsiyaning boshqa turlari.
Tomonlarning kelishuviga binoan mulkdorga koʻchmas mulkni baholash qiymatini hisobga olgan holda kompensatsiyaning bir necha turlari berilishi mumkin.
Mazkur Nizomning 47-bandiga koʻra, olib qoʻyilishi rejalashtirilayotgan yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektlari mulkdorlarning 75 foizidan yozma roziligi olinganda (Kelishuv tuzilganda), biroq qolgan mulkdorlarning roziligini olish imkoni boʻlmaganda (Kelishuvga erishilmaganda) tashabbuskor ularning koʻchmas mulk obyektlarini majburiy sotib olish toʻgʻrisidagi daʼvo bilan sudga murojaat qilishga haqli. Bunda, rozilik bermagan (Kelishuvga erishilmagan) mulkdorlarga beriladigan kompensatsiya miqdori, turlari va muddati sud tartibida belgilanadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 53-moddasi mulkdorning faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibdagina mulkidan mahrum etilishi mumkinligini nazarda tutadi.
Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 166-moddasiga koʻra ham mulkdorning mol-mulkini olib qoʻyishga, shuningdek uning huquqlarini cheklashga faqat qonunlarda nazarda tutilgan hollardagina yoʻl qoʻyiladi. Ushbu Kodeksning 197-moddasiga muvofiq mulk huquqi mulkdorning ixtiyoriy suratda majburiyatni bajarishi, mulkdorning mol-mulk taqdirini hal qiladigan bir tomonlama qaror qabul qilishi, sud qarori asosida mol-mulkni olib qoʻyish (sotib olish) yoʻli bilan, shuningdek mulk huquqini bekor qiluvchi qonun hujjatlariga asosan bekor boʻladi.
Biroq, Nizomning 47-bandida qoʻllanilgan “majburiy sotib olish toʻgʻrisidagi daʼvo bilan sudga murojaat qilish” tushunchasi Oʻzbekiston Respublikasining qonun hujjatlarida belgilanmagan. Tashabbuskor sudga bunday daʼvo bilan emas, balki mulkdorga beriladigan kompensatsiya miqdori, turlari va muddatini sud tartibida belgilab berishni soʻrab murojaat qilishga haqli.
Shularni inobatga olib Nizomning 47-bandida belgilangan hollarda yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektlari mulkdori tomonidan uning mulkini olib qoʻyilishiga rozilik berilmagan (Kelishuvga erishilmagan hollarda) mulkdorlarga beriladigan kompensatsiya miqdori, turlari va muddati sud tartibida belgilanishi Fuqarolik kodeksining 197-moddasi asosida amalga oshiriladi va bu holat Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 53-moddasiga zid emas.
Shuningdek, Nizomning 1-bandida davlat va jamoat ehtiyojlari uchun, shuningdek, hududlarni kompleks rivojlantirish, shu jumladan, muayyan hududning arxitektura qiyofasini oʻzgartirish va yaxshilashga qaratilgan davlat dasturlari hamda investitsiya va ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega boʻlgan loyihalarni (keyingi oʻrinlarda investitsiya loyihalari deb ataladi) amalga oshirish doirasida yer uchastkasi yoki uning bir qismini olib qoʻyish yer egasining roziligi bilan yoki yerdan foydalanuvchi va ijarachi bilan kelishgan holda amalga oshirilishining belgilanishi Konstitutsiyaning normalariga muvofiqdir.
Nizomning 45-bandidagi “Agar olib qoʻyilayotgan yer uchastkasiga boʻlgan huquqning bozor qiymati kompensatsiya qilib berilayotgan yer uchastkasiga boʻlgan huquqning bozor qiymatidan past boʻlsa, ushbu farq yer uchastkasiga boʻlgan huquq egasi tomonidan qaytarilishi talab etilmaydi” degan qoida Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 27-moddasi qoidalariga muvofiq emas. Ushbu moddaga muvofiq berilayotgan uy-joyning yoki yer uchastkasiga boʻlgan huquqning bozor qiymati buzilayotgan uyning (kvartiraning) yoki yer uchastkasiga boʻlgan huquqning bozor qiymatidan ortiq boʻlgan taqdirda, bu farq uy-joy berilgan yoki yer uchastkasiga boʻlgan huquq berilgan paytdan eʼtiboran besh yil ichida mulkdor tomonidan kompensatsiya qilinishi lozim.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 13-moddasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasida demokratiya umuminsoniy prinsiplarga asoslanadi, ularga koʻra inson, uning hayoti, erkinligi, shaʼni, qadr-qimmati va boshqa daxlsiz huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi. Demokratik huquq va erkinliklar Konstitutsiya va qonunlar bilan himoya qilinadi.
Koʻrsatilgan masala yuzasidan Nizomning 45-bandidagi qoida Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 27-moddasi qoidasiga qaraganda koʻproq demokratik xaraktyerga ega boʻlib, yer uchastkasiga boʻlgan huquq egasining huquqini himoya qilishga qaratilgan.
Yuqorida bayon qilinganlarga asosan Nizomning 43 va 47-bandlarini Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 53 va 54-moddalariga muvofiq emas deb hisoblash uchun asos mavjud emas.
Ayni paytda, Nizom normalarini amalda qoʻllanilishi jarayonida davlat organlari va mansabdor shaxslar tomonidan, shuningdek, olib qoʻyilishi rejalashtirilayotgan yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektlari mulkdorlarining roziligini olish imkoni boʻlmaganda (Kelishuvga erishilmaganda) ular bilan tashabbuskor oʻrtasidagi nizoni sud tartibida hal qilinishida ayrim kamchiliklarga yoʻl qoʻyilayotganligini taʼkidlash lozim.
Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati Kengashining 2021-yil 24-maydagi KQ-225-IV-sonli “Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksiga muvofiq Toshkent viloyatida yer uchastkalariga boʻlgan huquqlarning kafolatlari taʼminlanishi holatini oʻrganish natijasi haqida”gi qarorida qayd etilganidek, davlat va jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyilgan yer maydonlari yoki buzilgan turar-joylar uchun kompensatsiya toʻlovlarining toʻlanishida qonun buzilishi holatlariga yoʻl qoʻyilgan. Xususan, mahalliy hokimliklarning 67 mlrd. soʻmlik 268 ta obyektni buzish toʻgʻrisidagi qarorlari Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 16-noyabrdagi 911-sonli qarori talablariga asosan hududiy jamgʻarmaning kuzatuv kengashi hamda xalq deputatlari tuman (shahar) Kengashlarida muhokama qilinmagan.
Bunday qarorlar Yangiyoʻl shahrida 168 tani, Qibray tumanida 53 tani, Zangiota tumanida 42 tani va Chirchiq shahrida 5 tani tashkil etadi.
Shuningdek, Ombudsmanning Konstitutsiyaviy sudga murojaatida koʻrsatilgan fuqarolarning sudga qilgan murojaatlar asosida koʻrilgan ishlarning tahlili bu borada sud amaliyotida muayyan kamchiliklar mavjudligini koʻrsatadi.
Konstitutsiyaviy sud ushbu masalada sud amaliyotida qonuniylikni taʼminlash maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi tomonidan olib qoʻyilishi rejalashtirilayotgan yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektlari mulkdorlarining roziligini olish imkoni boʻlmaganda (Kelishuvga erishilmaganda) ular bilan tashabbuskor oʻrtasidagi nizoni sud tartibida hal qilinishi boʻyicha sud amaliyoti haqida sudlarga tegishli tushuntirishlarni berishini maqsadga muvofiq deb hisoblaydi.
Bu borada xorijiy mamlakatlardagi mavjud amaliyotni tahlil qilish yer uchastkalarini olib qoʻyilishi bilan bogʻliq masalalar hukumat qarori bilan emas, balki qonun bilan tartibga solinishini koʻrsatmoqda. Oʻzbekistonda ham ushbu masala yuzasidan qonun loyihasi tayyorlangan.
Yuqorida bayon qilinganlardan kelib chiqib, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 13 va 109-moddalariga , “Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi toʻgʻrisida”gi Konstitutsiyaviy qonunning 4 , 69 , 72 va 82-moddalariga amal qilgan holda, Konstitutsiyaviy sud qaror qiladi:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Jismoniy va yuridik shaxslarning mulk huquqlari kafolatlarini taʼminlash hamda yer uchastkalarini olib qoʻyish va kompensatsiya berish tartibini takomillashtirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2019-yil 16-noyabrdagi 911-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Yer uchastkalari olib qoʻyilishi va olib qoʻyilayotgan yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektlari mulkdorlariga kompensatsiya berish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomning 43 va 47-bandlari Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq deb hisoblansin.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan “Yer uchastkalarini kompensatsiya evaziga jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyish tartib-taomillari toʻgʻrisida”gi qonun loyihasi tayyorlanib, umumxalq muhokamasiga qoʻyilganligi inobatga olinsin.
3. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga:
“Jismoniy va yuridik shaxslarning mulk huquqlari kafolatlarini taʼminlash hamda yer uchastkalarini olib qoʻyish va kompensatsiya berish tartibini takomillashtirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi 2019-yil 16-noyabrdagi 911-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Yer uchastkalari olib qoʻyilishi va olib qoʻyilayotgan yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektlari mulkdorlariga kompensatsiya berish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomda qoʻllanilgan ayrim tushunchalarni qayta koʻrib chiqish;
Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 27-moddasiga olib qoʻyilayotgan yer uchastkasiga boʻlgan huquqning bozor qiymati kompensatsiya qilib berilayotgan yer uchastkasiga boʻlgan huquqning bozor qiymatidan past boʻlgan hollarda, ushbu farq yer uchastkasiga boʻlgan huquq egasi tomonidan qaytarilmasligini nazarda tutuvchi oʻzgartish kiritish toʻgʻrisidagi qonun loyihasini Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasiga kiritish tavsiya etilsin.
4. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudiga yer uchastkalarini davlat va jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyilishi bilan bogʻliq nizolarni hal qilinishi boʻyicha sud amaliyoti haqida sudlarga tegishli tushuntirishlarni berishni nazarda tutuvchi Plenum qarorini qabul qilish tavsiya etilsin.
5. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, Toshkent shahar, viloyatlar, tuman (shahar) hokimliklariga jismoniy va yuridik shaxslarning mulk huquqlari kafolatlarini taʼminlash masalalarini tartibga soluvchi qonun hujjatlariga, shuningdek “Yer uchastkalari olib qoʻyilishi va olib qoʻyilayotgan yer uchastkasida joylashgan koʻchmas mulk obyektlari mulkdorlariga kompensatsiya berish tartibi toʻgʻrisida”gi nizom qoidalariga qatʼiy amal qilinishini taʼminlash tavsiya etilsin.
6. Ushbu qaror “Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami”, Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi va Konstitutsiyaviy sudning rasmiy veb-saytida eʼlon qilinsin.
7. Mazkur qaror qatʼiy, uning ustidan shikoyat qilinishi mumkin emas va rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.
Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi
Toshkent sh.,
2021-yil 2-iyul,
KSQ-10-son