UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Конституциявий судининг

қарори

«Aloqainvest» ва «Alta vetta» масъулияти чекланган жамиятларининг шикояти бўйича Ўзбекистон Республикасининг «Суд экспертизаси тўғрисида»ги Қонуни 18-моддасининг Ўзбекистон Республикаси Конституциясига мувофиқлигини аниқлаш тўғрисидаги иш юзасидан

Ўзбекистон Республикаси Конституциявий суди — М. Абдусаломовнинг раислигида, судьялар А. Ғафуров, Ф. Каюмов, С. Кошаева, Б. Мирбобоев, Г. Пиржанов ва Қ. Улжаевдан иборат таркибда, катта эксперт Ш. Мажидовнинг котиблигида, тарафлар — «Aloqainvest» ва «Alta vetta» масъулияти чекланган жамиятларининг вакиллари Ж. Артиков ва Ш. Ботиров, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси ҳузуридаги Қонунчилик муаммолари ва парламент тадқиқотлари институти директори, Конституциявий суд ҳузуридаги илмий-маслаҳат кенгаши аъзоси Ф. Отахонов, Ўзбекистон Республикаси Олий судининг судьяси О. Холмирзаев, Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги Х. Сулаймонова номидаги Республика суд экспертизаси маркази директорининг ўринбосари У. Узаков, Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги Х. Сулаймонова номидаги Республика суд экспертизаси маркази Қашқадарё вилояти бўлими эксперти Т. Худойбердиев, Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Мажбурий ижро бюроси бўлим бошлиғи Н. Бурхонов, Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Мажбурий ижро бюросининг иқтисодий судлар ҳужжатларини ижро этиш бўлими катта инспектори У.Хамидов иштирокида, «Aloqainvest» ва «Alta vetta» масъулияти чекланган жамиятларининг Ўзбекистон Республикасининг «Суд экспертизаси тўғрисида»ги Қонуни 18-моддасининг Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 44-моддасига мувофиқлигини текшириш ва Ўзбекистон Республикасининг «Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги Қонунининг 54-моддасининг тўққизинчи қисмига шарҳ бериш тўғрисидаги мурожаати бўйича юритилган ишни очиқ суд мажлисида кўриб чиқди.

Маърузачи судья Г. Пиржановнинг маърузасини, тарафлар, гувоҳлар ва кўрсатиб ўтилган идоралар вакилларининг фикрларини эшитиб, иш материалларини ўрганиб, Конституциявий суд қуйидагиларни аниқлади:

«Aloqainvest» ва «Alta vetta» масъулияти чекланган жамиятлари 2021 йил 18 июндаги Конституциявий судга мурожаатида Ўзбекистон Республикасининг «Суд экспертизаси тўғрисида»ги Қонунининг 18-моддаси уларнинг конституциявий ҳуқуқлари ва эркинликларини бузаётган, Ўзбекистон Республикасининг Конституциясига мувофиқ эмас ҳамда судда кўрилиши тугалланган муайян ишда қўлланилган ва судда ҳимоя қилишнинг барча бошқа воситаларидан фойдаланиб бўлинган деб ҳисоблаб, ушбу модданинг Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 44-моддасига мувофиқлигини аниқлашни сўраган.

Мурожаатда кўрсатилганидек, Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Мажбурий ижро бюросининг иқтисодий судлар ҳужжатларини ижро этиш бўлими иш юритувида бўлган ижро ҳужжатининг ижросини таъминлаш мақсадида қарздор «Alliance capital K/S» компаниясига тегишли Қашқадарё вилояти Қарши шаҳри ҳудудида турган «SBM Euromix 3000» бетон қоришмаси хатланиб, мазкур ускунани баҳолаш мақсадида «Master Estimation» МЧЖ баҳоловчи ташкилот сифатида жалб этилган. Унинг мутахассиси томонидан 2019 йил 25 апрелда тузилган баҳолаш ҳисоботига кўра «SBM Euromix 3000» бетон қоришмаси 10.173.755.720 (ўн миллиард бир юз етмиш уч миллион етти юз эллик беш минг етти юз йигирма) сўмга баҳоланган.

Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Мажбурий ижро бюросининг Тошкент шаҳар бошқармаси томонидан ушбу ускуна баҳолаш ҳисоботида белгиланган баҳода электрон онлайн-аукцион савдоларига чиқарилган бўлиб, дастлабки ва такрорий савдоларда сотилмаганлиги сабабли 2019 йил 3 июлда Ўзбекистон Республикаси «Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги Қонунининг 56-моддасига асосан нархланган баҳодан 10 фоиз арзонлаштирилган ҳолда қабул қилиш таклиф этилган.

Ундирувчи «Alta vetta» МЧЖ директори Ж. Ортиқов Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Мажбурий ижро бюросига ариза билан мурожаат қилиб, ушбу ускуна асоссиз равишда қиммат нархда баҳоланганлиги, ускуна яроқсиз ҳолда бўлсада баҳолаш ҳисоботида ускуна ишга яроқсиз ҳолатдалиги яширинганлиги, баҳолаш хулосаси ишончсизлигини билдириб, ускунани холис Х. Сулаймонова номидаги Республика суд экспертиза маркази экспертлари орқали баҳоланишини сўраган.

Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Мажбурий ижро бюросининг иқтисодий судлар ҳужжатларини ижро этиш бўлими катта инспектори У. Ҳамидов томонидан 2019 йил 29 августда «Ижро иши юритишда мутахассис тайинлаш тўғрисида»ги қарорига асосан Х. Сулаймонова номидаги Республика суд экспертизаси маркази Қашқадарё вилояти бўлимидан мутахассис (эксперт) жалб этилган ва «SВМ Euromiх 3000» бетон қоришмаси ускунасининг ҳолатига кўра ҳозирги кунда бозор қийматини аниқлаш мақсадида тегишли саволлар қўйилган.

Аммо, Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Мажбурий ижро бюросининг иқтисодий судлар ҳужжатларини ижро этиш бўлими катта инспектори У. Ҳамидов ижро иши юритишда илгари баҳоланган ускунани қайта баҳолаш мақсадида мутахассис тайинлашга ҳақли эмас эди. Чунки, Ўзбекистон Республикасининг «Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги Қонунининг 54-моддасида давлат ижрочиси томонидан мол-мулкни ёки мулкий ҳуқуқни баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот олинган (чиқарилган) пайтдан эътиборан уч иш кунидан кечиктирмай ижро иши юритишдаги тарафларга баҳолаш натижалари ҳақида билдиришнома юборилиши белгилаб қўйилган. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда кўрсатилган баҳолаш объектининг қиймати хусусида ижро иши юритишдаги тарафлар ўтказилган баҳолаш тўғрисида ўзлари хабардор қилинган кундан эътиборан ўн кундан кечиктирмай судда низолашиши мумкин.

Демак қайта экспертиза суд томонидан тайинланиши мумкин.

Бундан ташқари Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 24 апрелда қабул қилинган «Баҳоловчи ташкилотлар фаолиятини янада такомиллаштириш ва кўрсатилаётган хизматлар сифати учун уларнинг масъулиятини ошириш тўғрисида»ги ПҚ-843-сонли қарори билан тасдиқланган «Баҳоловчи ташкилотлар ва баҳоловчилар тўғрисида»ги Низомнинг 39 ва 40-бандларига мувофиқ баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботни экспертизадан ўтказишнинг буюртмачиси олинган хулосага рози бўлмаган тақдирда ушбу низо суд томонидан кўриб чиқилади.

Баҳолаш объектларини баҳолаш бўйича материалларни экспертизадан ўтказиш учун баҳсли вазиятларда суд органларининг сўровномаларига кўра, белгиланган тартибда эксперт комиссияси тузилади.

Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг ва баҳолаш тўғрисидаги мазкур ҳисобот юзасидан баҳоловчи ташкилот экспертизаси хулосасининг ишончлилигини аниқлаш учун баҳолаш материалларини экспертизадан ўтказиш бўйича эксперт комиссияси хулосаси фақат суд сўровномасига кўра, қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда қабул қилинади. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот суд томонидан ҳаққоний эмас деб эътироф этилган тақдирда суд баҳолаш материалларини экспертизадан ўтказиш бўйича эксперт комиссиясидан баҳолаш объекти қиймати тўғрисидаги хулосани талаб қилишга ҳақлидир.

Мажбурий ижро бюросининг ходими томонидан қонунчилик ҳужжатларининг ушбу нормаларига амал қилинмаган.

Х. Сулаймонова номидаги Республика суд экспертизаси маркази Қашқадарё вилоят бўлимининг давлат суд эксперти Т. Худайбердиев томонидан судга оид товаршунослик экспертизаси бўйича берилган эксперт хулосасида «SВМ Euromiх 3000» бетон қоришмаси ускунасининг 2019 йил август ойи ҳолатидаги қайта тикланиш қиймати 9 113 764 200 (тўққиз миллиард бир юз ўн уч миллион етти юз олтмиш тўрт минг икки юз) сўмни ташкил этиши аниқланган.

Аммо, суд эксперти суд экспертизасини ўтказиш учун асос — яъни суд экспертизасини тайинлаш тўғрисида тегишли қарор ёки ажрим бўлмаган тақдирда суд экспертизасини ўтказишга ҳақли эмас эди. Чунки, Ўзбекистон Республикасининг «Суд экспертизаси тўғрисида»ги Қонунининг 17-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ терговга қадар текширувни амалга оширувчи орган мансабдор шахсининг, суриштирувчининг, терговчининг, прокурорнинг ёки судьянинг қарори, суднинг ажрими суд экспертизасини ўтказиш учун асос бўлади. Суд экспертизаси тегишли қарор ёки ажрим чиқарилган кундан эътиборан тайинланган ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Мажбурий ижро бюросининг иқтисодий судлар ҳужжатларини ижро этиш бўлими катта инспектори У. Ҳамидов 2020 йил 14 майда ускунани электрон онлайн-аукционда сотувга чиқариш тўғрисида қарор қабул қилган.

Даъвогарлар «Aloqainvest» МЧЖ ва «Alta vetta» МЧЖ давлат суд эксперти хулосаси ва Мажбурий ижро бюроси иқтисодий судлар ҳужжатларини ижро этиш бўлими катта инспектори қароридан норози бўлиб, 2020 йил 16 мартдаги давлат суд эксперти хулосасини ишончли эмас деб топиш ва давлат ижрочисининг қарорини бекор қилиш ҳақида судга даъво аризаси билан мурожаат қилган.

Шуларга кўра биринчи инстанция ва аппеляция инстанцияси судлари Х. Сулаймонова номидаги Республика суд экспертизаси маркази ва баҳолаш фаолиятини амалга оширадиган баҳоловчи ташкилот фаолияти бир-биридан мустақил эканлиги ва уларнинг фаолияти алоҳида қонун ҳужжатлари билан тартибга солиниши, Ўзбекистон Республикасининг «Суд экспертизаси тўғрисида»ги Қонунининг 18-моддасига мувофиқ давлат суд эксперти хулосаси асослантирилмаганда ёки унинг тўғрилигига шубҳа туғилганда ёхуд унга асос қилиб олинган далиллар ишончли эмас деб топилганда ёки суд экспертизасини ўтказишнинг процессуал қоидалари жиддий бузилганда қайта суд экспертизаси тайинланиши белгиланганлиги боис, даъвогарларнинг важларини асосиз деб топиб, даъвогарларнинг ушбу даъво талабини қаноатлантиришни рад этган.

«Aloqainvest» МЧЖ ва «Alta vetta» МЧЖ Ўзбекистон Республикаси Олий судига Тошкент туманлараро иқтисодий судининг 2020 йил 28 июлдаги ҳал қилув қарори ва Тошкент шаҳар иқтисодий суди аппеляция инстанциясининг 2020 йил 15 октябрдаги қарори устидан шикоят билан мурожаат қилган.

Ўзбекистон Республикаси Олий судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати 2021 йил 20 январдаги қарори билан Ўзбекистон Республикасининг «Суд экспертизаси тўғрисида»ги Қонунининг 18-моддасини қўллаб, ушбу ҳолатда давлат суд экспертининг хулосасини ишончли эмас деб топиш тўғрисидаги даъвони иқтисодий судга тааллуқли эмас деб ҳисоблаб, биринчи ва аппеляция инстанцияси қарорларининг тегишли қисмларини бекор қилиб, ушбу даъво талаби бўйича иш юритишни тугатган.

Даъвогарлар ишни кассация тартибида такроран кўриш учун протест киритишни сўраб Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси номига ариза билан мурожаат қилган. Мазкур ариза асослар мавжуд эмаслиги сабабли қаноатлантирилмаган.

Ўзбекистон Республикаси «Суд экспертизаси тўғрисида»ги Қонуни 18-моддаси қуйидагича ифодаланган:

«18-модда. Қўшимча ва қайта суд экспертизалари

Қўшимча суд экспертизаси хулосадаги бўшлиқларнинг ўрнини тўлдириш учун тайинланади ва шу ёки бошқа суд эксперти (суд экспертлари комиссияси) томонидан ўтказилади.

Хулоса асослантирилмаганда ёки унинг тўғрилигига шубҳа туғилганда ёхуд унга асос қилиб олинган далиллар ишончли эмас деб топилганда ёки суд экспертизасини ўтказишнинг процессуал қоидалари жиддий бузилганда қайта суд экспертизаси тайинланади.

Қайта суд экспертизаси тайинланганда суд эксперти (суд экспертлари комиссияси) олдига илгари қўлланилган текшириш усулларининг илмий асосланганлиги тўғрисидаги масала қўйилиши мумкин.

Қайта суд экспертизасини тайинлаш тўғрисидаги қарорда ёки ажримда қайта суд экспертизасини тайинлаган органнинг (шахснинг) биринчи (олдинги) суд экспертизаси хулосасига қўшилмаганлиги сабаблари кўрсатилиши лозим.

Қайта суд экспертизасини ўтказиш бошқа суд экспертига (суд экспертлари комиссиясига) топширилади. Биринчи (олдинги) суд экспертизасини ўтказган суд эксперти (суд экспертлари комиссияси) қайта суд экспертизасини ўтказишда ҳозир бўлиши ва тушунтиришлар бериши мумкин, лекин у текшириш ўтказиш ва хулоса тузишда иштирок этмайди».

Ушбу модданинг иккинчи қисмига мувофиқ хулоса асослантирилмаганда ёки унинг тўғрилигига шубҳа туғилганда ёхуд унга асос қилиб олинган далиллар ишончли эмас деб топилганда ёки суд экспертизасини ўтказишнинг процессуал қоидалари жиддий бузилганда қайта суд экспертизаси тайинланади. Мазкур қоида биринчи (олдинги) суд экспертизаси натижаларини суд тартибида низолашиш мумкинлигини билдиради.

Шунингдек, Ўзбекистон Республикасининг Иқтисодий процессуал кодексининг 82-моддаси , Ўзбекистон Республикасининг жиноят-процессуал кодексининг 176-моддаси , Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодексининг 96-моддаси , Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексининг 81-моддасида ҳам қўшимча ва такрорий экспертизалар ўтказилиши назарда тутилган.

Мазкур моддаларда белгиланганидек, такрорий экспертизани тайинлаш тўғрисидаги ажримда такрорий экспертизани тайинлаган суднинг биринчи (олдинги) экспертиза хулосасига рози эмаслиги сабаблари кўрсатилиши лозим.

Демак, кодексларнинг юқорида кўрсатиб ўтилган нормалари ҳам биринчи (олдинги) экспертиза натижаларини суд тартибида низолашиш мумкинлигини назарда тутади.

Қайд этилган қонун нормалари таҳлили асосида қуйидаги хулосага келиш мумкин:

1. Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Мажбурий ижро бюросининг иқтисодий судлар ҳужжатларини ижро этиш бўлими катта инспектори ижро иши юритишда баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботни экспертизадан ўтказишнинг буюртмачиси олинган хулосага рози бўлмаган тақдирда ушбу баҳс суд томонидан кўриб чиқилишини инобатга олиши лозим эди.

2. Биринчи (олдинги) экспертиза хулосасини судда низолашиш мумкин. Бундай ҳолда судья ёки суд томонидан такрорий (қайта) экспертиза ўтказиш учун асослар мавжуд бўлса такрорий (қайта) экспертиза ўтказиш тўғрисида тегишлича қарор ёки ажрим чиқарилади.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 44-моддасига мувофиқ «Ҳар бир шахсга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органлари, мансабдор шахслар, жамоат бирлашмаларининг ғайриқонуний хатти-ҳаракатлари устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланади».

Ўзбекистон Республикасининг «Суд экспертизаси тўғрисида»ги Қонунининг 18-моддаси иккинчи қисмида экспертиза хулосасини судда низолашиш мумкинлигининг назарда тутилиши бу модданинг Ўзбекистон Республикасининг Конституциясига мувофиқ деб ҳисоблаш учун асос бўлади.

3. Такрорий (қайта) экспертиза хулосаси юзасидан суд тартибида низолашиш мумкинлиги «Суд экспертизаси тўғрисида»ги Қонуннинг 18-моддасида ва Ўзбекистон Республикасининг процессуал кодексларида назарда тутилмаганлиги ушбу қоиданинг Конституцияга мувофиқ эмаслигини англатмайди.

Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонунининг 17-моддасига мувофиқ баҳолаш объектининг баҳолашдан ўтказиш натижалари баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот билан расмийлаштирилади. Ушбу қонуннинг 18 1 -моддасига мувофиқ зарур бўлган ҳолда, баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг ишончлилигини текшириш учун мазкур ҳисобот қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда бошқа баҳоловчи ташкилот томонидан шартнома асосида экспертизадан ўтказилиши мумкин.

Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботнинг ишончлилигини экспертизадан ўтказиш натижалари эксперт хулосаси билан расмийлаштирилиш кўрсатилган.

Мурожаат қилувчиларнинг Ўзбекистон Республикасининг «Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги Қонунининг 54-моддасининг тўққизинчи қисмига шарҳ бериш тўғрисидаги сўрови юзасидан уларга фуқаролар ва юридик шахслар Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси ва қонунлари нормаларига шарҳ беришни сўраб Конституциявий судга бевосита мурожаат қилиш ҳуқуқига эга эмаслигини тушунтириш лозим бўлади.

Чунки, Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси ва қонунлари нормаларига шарҳ беришни сўраб Конституциявий судга мурожаат қилиш ҳуқуқига фақат «Ўзбекистон Республикасининг Конституциявий суди тўғрисида»ги Конституциявий қонуннинг 27-моддасининг биринчи қисмида назарда тутилган давлат органлари ва мансабдор шахслар эга.

Юқорида баён қилинганлардан келиб чиқиб, Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 109-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига , «Ўзбекистон Республикасининг Конституциявий суди тўғрисида»ги Конституциявий қонун 4-моддаси биринчи қисмининг 1-банди , 69 , 72 , 82 ва 86-моддаларига амал қилган ҳолда, Конституциявий суд қарор қилади:

1. Ўзбекистон Республикасининг «Суд экспертизаси тўғрисида»ги Қонунининг 18-моддаси Ўзбекистон Республикаси Конституциясига мувофиқ деб топилсин.

2. Рўйхатга олинган мол-мулкни баҳолашни ташкил этиш соҳасида давлат органлари ходимлари томонидан қонунчилик ҳужжатларининг нотўғри қўлланилиши ҳолатлари мавжуд эканлиги қайд этилсин.

3. Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Мажбурий ижро бюросига Бюро ходимлари томонидан ижро ҳужжатларини ижросини таъминлаш жараёнида рўйхатга олинган мол-мулкни баҳолашни ташкил этишда қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибга қатъий риоя қилинишини таъминлаш тавсия этилсин.

4. Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги Х. Сулаймонова номидаги Республика суд-экспертизаси марказига суд экспертизасини ўтказишда қонунчилик ҳужжатларида белгиланган суд экспертизасини ўтказиш асослари мавжуд бўлган ҳоллардагина суд экспертизасини ўтказилишини таъминлаш тавсия этилсин.

5. Мурожаат қилувчиларга улар Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси ва қонунлари нормаларига шарҳ беришни сўраб Конституциявий судга «Ўзбекистон Республикасининг Конституциявий суди тўғрисида»ги Конституциявий қонуннинг 27-моддаси биринчи қисмида назарда тутилган давлат органлари ва мансабдор шахслар орқали мурожаат қилишлари мумкинлиги тушунтирилсин.

6. Ушбу қарор «Халқ сўзи» газетаси, «Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами», Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси ва Ўзбекистон Республикаси Конституциявий судининг расмий веб-сайтида эълон қилинсин.

7. Мазкур Қарор қатъий, унинг устидан шикоят қилиниши мумкин эмас ва у расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Ўзбекистон Республикасининг Конституциявий суди

Тошкент ш.,

2021 йил 13 сентябрь,

КСҚ-11-сон

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining

qarori

“Aloqainvest” va “Alta vetta” masʼuliyati cheklangan jamiyatlarining shikoyati boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasining “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Qonuni 18-moddasining Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiqligini aniqlash toʻgʻrisidagi ish yuzasidan

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi — M. Abdusalomovning raisligida, sudyalar A. Gʻafurov, F. Kayumov, S. Koshayeva, B. Mirboboyev, G. Pirjanov va Q. Uljayevdan iborat tarkibda, katta ekspert Sh. Majidovning kotibligida, taraflar — “Aloqainvest” va “Alta vetta” masʼuliyati cheklangan jamiyatlarining vakillari J. Artikov va Sh. Botirov, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi Qonunchilik muammolari va parlament tadqiqotlari instituti direktori, Konstitutsiyaviy sud huzuridagi ilmiy-maslahat kengashi aʼzosi F. Otaxonov, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining sudyasi O. Xolmirzayev, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi X. Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertizasi markazi direktorining oʻrinbosari U. Uzakov, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi X. Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertizasi markazi Qashqadaryo viloyati boʻlimi eksperti T. Xudoyberdiyev, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Majburiy ijro byurosi boʻlim boshligʻi N. Burxonov, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Majburiy ijro byurosining iqtisodiy sudlar hujjatlarini ijro etish boʻlimi katta inspektori U.Xamidov ishtirokida, “Aloqainvest” va “Alta vetta” masʼuliyati cheklangan jamiyatlarining Oʻzbekiston Respublikasining “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Qonuni 18-moddasining Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 44-moddasiga muvofiqligini tekshirish va Oʻzbekiston Respublikasining “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Qonunining 54-moddasining toʻqqizinchi qismiga sharh berish toʻgʻrisidagi murojaati boʻyicha yuritilgan ishni ochiq sud majlisida koʻrib chiqdi.

Maʼruzachi sudya G. Pirjanovning maʼruzasini, taraflar, guvohlar va koʻrsatib oʻtilgan idoralar vakillarining fikrlarini eshitib, ish materiallarini oʻrganib, Konstitutsiyaviy sud quyidagilarni aniqladi:

“Aloqainvest” va “Alta vetta” masʼuliyati cheklangan jamiyatlari 2021-yil 18-iyundagi Konstitutsiyaviy sudga murojaatida Oʻzbekiston Respublikasining “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Qonunining 18-moddasi ularning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklarini buzayotgan, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq emas hamda sudda koʻrilishi tugallangan muayyan ishda qoʻllanilgan va sudda himoya qilishning barcha boshqa vositalaridan foydalanib boʻlingan deb hisoblab, ushbu moddaning Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 44-moddasiga muvofiqligini aniqlashni soʻragan.

Murojaatda koʻrsatilganidek, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Majburiy ijro byurosining iqtisodiy sudlar hujjatlarini ijro etish boʻlimi ish yurituvida boʻlgan ijro hujjatining ijrosini taʼminlash maqsadida qarzdor “Alliance capital K/S” kompaniyasiga tegishli Qashqadaryo viloyati Qarshi shahri hududida turgan “SBM Euromix 3000” beton qorishmasi xatlanib, mazkur uskunani baholash maqsadida “Master Estimation” MChJ baholovchi tashkilot sifatida jalb etilgan. Uning mutaxassisi tomonidan 2019-yil 25-aprelda tuzilgan baholash hisobotiga koʻra “SBM Euromix 3000” beton qorishmasi 10.173.755.720 (oʻn milliard bir yuz yetmish uch million yetti yuz ellik besh ming yetti yuz yigirma) soʻmga baholangan.

Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Majburiy ijro byurosining Toshkent shahar boshqarmasi tomonidan ushbu uskuna baholash hisobotida belgilangan bahoda elektron onlayn-auksion savdolariga chiqarilgan boʻlib, dastlabki va takroriy savdolarda sotilmaganligi sababli 2019-yil 3-iyulda Oʻzbekiston Respublikasi “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Qonunining 56-moddasiga asosan narxlangan bahodan 10 foiz arzonlashtirilgan holda qabul qilish taklif etilgan.

Undiruvchi “Alta vetta” MChJ direktori J. Ortiqov Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Majburiy ijro byurosiga ariza bilan murojaat qilib, ushbu uskuna asossiz ravishda qimmat narxda baholanganligi, uskuna yaroqsiz holda boʻlsada baholash hisobotida uskuna ishga yaroqsiz holatdaligi yashiringanligi, baholash xulosasi ishonchsizligini bildirib, uskunani xolis X. Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertiza markazi ekspertlari orqali baholanishini soʻragan.

Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Majburiy ijro byurosining iqtisodiy sudlar hujjatlarini ijro etish boʻlimi katta inspektori U. Hamidov tomonidan 2019-yil 29-avgustda “Ijro ishi yuritishda mutaxassis tayinlash toʻgʻrisida”gi qaroriga asosan X. Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertizasi markazi Qashqadaryo viloyati boʻlimidan mutaxassis (ekspert) jalb etilgan va “SVM Euromix 3000” beton qorishmasi uskunasining holatiga koʻra hozirgi kunda bozor qiymatini aniqlash maqsadida tegishli savollar qoʻyilgan.

Ammo, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Majburiy ijro byurosining iqtisodiy sudlar hujjatlarini ijro etish boʻlimi katta inspektori U. Hamidov ijro ishi yuritishda ilgari baholangan uskunani qayta baholash maqsadida mutaxassis tayinlashga haqli emas edi. Chunki, Oʻzbekiston Respublikasining “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Qonunining 54-moddasida davlat ijrochisi tomonidan mol-mulkni yoki mulkiy huquqni baholash toʻgʻrisidagi hisobot olingan (chiqarilgan) paytdan eʼtiboran uch ish kunidan kechiktirmay ijro ishi yuritishdagi taraflarga baholash natijalari haqida bildirishnoma yuborilishi belgilab qoʻyilgan. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatilgan baholash obyektining qiymati xususida ijro ishi yuritishdagi taraflar oʻtkazilgan baholash toʻgʻrisida oʻzlari xabardor qilingan kundan eʼtiboran oʻn kundan kechiktirmay sudda nizolashishi mumkin.

Dyemak qayta ekspertiza sud tomonidan tayinlanishi mumkin.

Bundan tashqari Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 24-aprelda qabul qilingan “Baholovchi tashkilotlar faoliyatini yanada takomillashtirish va koʻrsatilayotgan xizmatlar sifati uchun ularning masʼuliyatini oshirish toʻgʻrisida”gi PQ-843-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Baholovchi tashkilotlar va baholovchilar toʻgʻrisida”gi Nizomning 39 va 40-bandlariga muvofiq baholash toʻgʻrisidagi hisobotni ekspertizadan oʻtkazishning buyurtmachisi olingan xulosaga rozi boʻlmagan taqdirda ushbu nizo sud tomonidan koʻrib chiqiladi.

Baholash obyektlarini baholash boʻyicha materiallarni ekspertizadan oʻtkazish uchun bahsli vaziyatlarda sud organlarining soʻrovnomalariga koʻra, belgilangan tartibda ekspert komissiyasi tuziladi.

Baholash toʻgʻrisidagi hisobotning va baholash toʻgʻrisidagi mazkur hisobot yuzasidan baholovchi tashkilot ekspertizasi xulosasining ishonchliligini aniqlash uchun baholash materiallarini ekspertizadan oʻtkazish boʻyicha ekspert komissiyasi xulosasi faqat sud soʻrovnomasiga koʻra, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda qabul qilinadi. Baholash toʻgʻrisidagi hisobot sud tomonidan haqqoniy emas deb eʼtirof etilgan taqdirda sud baholash materiallarini ekspertizadan oʻtkazish boʻyicha ekspert komissiyasidan baholash obyekti qiymati toʻgʻrisidagi xulosani talab qilishga haqlidir.

Majburiy ijro byurosining xodimi tomonidan qonunchilik hujjatlarining ushbu normalariga amal qilinmagan.

X. Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertizasi markazi Qashqadaryo viloyat boʻlimining davlat sud eksperti T. Xudayberdiyev tomonidan sudga oid tovarshunoslik ekspertizasi boʻyicha berilgan ekspert xulosasida “SVM Euromix 3000” beton qorishmasi uskunasining 2019-yil avgust oyi holatidagi qayta tiklanish qiymati 9 113 764 200 (toʻqqiz milliard bir yuz oʻn uch million yetti yuz oltmish toʻrt ming ikki yuz) soʻmni tashkil etishi aniqlangan.

Ammo, sud eksperti sud ekspertizasini oʻtkazish uchun asos — yaʼni sud ekspertizasini tayinlash toʻgʻrisida tegishli qaror yoki ajrim boʻlmagan taqdirda sud ekspertizasini oʻtkazishga haqli emas edi. Chunki, Oʻzbekiston Respublikasining “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Qonunining 17-moddasining birinchi qismiga muvofiq tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organ mansabdor shaxsining, surishtiruvchining, tergovchining, prokurorning yoki sudyaning qarori, sudning ajrimi sud ekspertizasini oʻtkazish uchun asos boʻladi. Sud ekspertizasi tegishli qaror yoki ajrim chiqarilgan kundan eʼtiboran tayinlangan hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Majburiy ijro byurosining iqtisodiy sudlar hujjatlarini ijro etish boʻlimi katta inspektori U. Hamidov 2020-yil 14-mayda uskunani elektron onlayn-auksionda sotuvga chiqarish toʻgʻrisida qaror qabul qilgan.

Daʼvogarlar “Aloqainvest” MChJ va “Alta vetta” MChJ davlat sud eksperti xulosasi va Majburiy ijro byurosi iqtisodiy sudlar hujjatlarini ijro etish boʻlimi katta inspektori qaroridan norozi boʻlib, 2020-yil 16-martdagi davlat sud eksperti xulosasini ishonchli emas deb topish va davlat ijrochisining qarorini bekor qilish haqida sudga daʼvo arizasi bilan murojaat qilgan.

Shularga koʻra birinchi instansiya va appelatsiya instansiyasi sudlari X. Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertizasi markazi va baholash faoliyatini amalga oshiradigan baholovchi tashkilot faoliyati bir-biridan mustaqil ekanligi va ularning faoliyati alohida qonun hujjatlari bilan tartibga solinishi, Oʻzbekiston Respublikasining “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Qonunining 18-moddasiga muvofiq davlat sud eksperti xulosasi asoslantirilmaganda yoki uning toʻgʻriligiga shubha tugʻilganda yoxud unga asos qilib olingan dalillar ishonchli emas deb topilganda yoki sud ekspertizasini oʻtkazishning protsessual qoidalari jiddiy buzilganda qayta sud ekspertizasi tayinlanishi belgilanganligi bois, daʼvogarlarning vajlarini asosiz deb topib, daʼvogarlarning ushbu daʼvo talabini qanoatlantirishni rad etgan.

“Aloqainvest” MChJ va “Alta vetta” MChJ Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudiga Toshkent tumanlararo iqtisodiy sudining 2020-yil 28-iyuldagi hal qiluv qarori va Toshkent shahar iqtisodiy sudi appelatsiya instansiyasining 2020-yil 15-oktabrdagi qarori ustidan shikoyat bilan murojaat qilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining iqtisodiy ishlar boʻyicha sudlov hayʼati 2021-yil 20-yanvardagi qarori bilan Oʻzbekiston Respublikasining “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Qonunining 18-moddasini qoʻllab, ushbu holatda davlat sud ekspertining xulosasini ishonchli emas deb topish toʻgʻrisidagi daʼvoni iqtisodiy sudga taalluqli emas deb hisoblab, birinchi va appelatsiya instansiyasi qarorlarining tegishli qismlarini bekor qilib, ushbu daʼvo talabi boʻyicha ish yuritishni tugatgan.

Daʼvogarlar ishni kassatsiya tartibida takroran koʻrish uchun protest kiritishni soʻrab Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi nomiga ariza bilan murojaat qilgan. Mazkur ariza asoslar mavjud emasligi sababli qanoatlantirilmagan.

Oʻzbekiston Respublikasi “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Qonuni 18-moddasi quyidagicha ifodalangan:

“18-modda. Qoʻshimcha va qayta sud ekspertizalari

Qoʻshimcha sud ekspertizasi xulosadagi boʻshliqlarning oʻrnini toʻldirish uchun tayinlanadi va shu yoki boshqa sud eksperti (sud ekspertlari komissiyasi) tomonidan oʻtkaziladi.

Xulosa asoslantirilmaganda yoki uning toʻgʻriligiga shubha tugʻilganda yoxud unga asos qilib olingan dalillar ishonchli emas deb topilganda yoki sud ekspertizasini oʻtkazishning protsessual qoidalari jiddiy buzilganda qayta sud ekspertizasi tayinlanadi.

Qayta sud ekspertizasi tayinlanganda sud eksperti (sud ekspertlari komissiyasi) oldiga ilgari qoʻllanilgan tekshirish usullarining ilmiy asoslanganligi toʻgʻrisidagi masala qoʻyilishi mumkin.

Qayta sud ekspertizasini tayinlash toʻgʻrisidagi qarorda yoki ajrimda qayta sud ekspertizasini tayinlagan organning (shaxsning) birinchi (oldingi) sud ekspertizasi xulosasiga qoʻshilmaganligi sabablari koʻrsatilishi lozim.

Qayta sud ekspertizasini oʻtkazish boshqa sud ekspertiga (sud ekspertlari komissiyasiga) topshiriladi. Birinchi (oldingi) sud ekspertizasini oʻtkazgan sud eksperti (sud ekspertlari komissiyasi) qayta sud ekspertizasini oʻtkazishda hozir boʻlishi va tushuntirishlar berishi mumkin, lekin u tekshirish oʻtkazish va xulosa tuzishda ishtirok etmaydi”.

Ushbu moddaning ikkinchi qismiga muvofiq xulosa asoslantirilmaganda yoki uning toʻgʻriligiga shubha tugʻilganda yoxud unga asos qilib olingan dalillar ishonchli emas deb topilganda yoki sud ekspertizasini oʻtkazishning protsessual qoidalari jiddiy buzilganda qayta sud ekspertizasi tayinlanadi. Mazkur qoida birinchi (oldingi) sud ekspertizasi natijalarini sud tartibida nizolashish mumkinligini bildiradi.

Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasining Iqtisodiy protsessual kodeksining 82-moddasi , Oʻzbekiston Respublikasining jinoyat-protsessual kodeksining 176-moddasi , Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksining 96-moddasi , Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksining 81-moddasida ham qoʻshimcha va takroriy ekspertizalar oʻtkazilishi nazarda tutilgan.

Mazkur moddalarda belgilanganidek, takroriy ekspertizani tayinlash toʻgʻrisidagi ajrimda takroriy ekspertizani tayinlagan sudning birinchi (oldingi) ekspertiza xulosasiga rozi emasligi sabablari koʻrsatilishi lozim.

Dyemak, kodekslarning yuqorida koʻrsatib oʻtilgan normalari ham birinchi (oldingi) ekspertiza natijalarini sud tartibida nizolashish mumkinligini nazarda tutadi.

Qayd etilgan qonun normalari tahlili asosida quyidagi xulosaga kelish mumkin:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Majburiy ijro byurosining iqtisodiy sudlar hujjatlarini ijro etish boʻlimi katta inspektori ijro ishi yuritishda baholash toʻgʻrisidagi hisobotni ekspertizadan oʻtkazishning buyurtmachisi olingan xulosaga rozi boʻlmagan taqdirda ushbu bahs sud tomonidan koʻrib chiqilishini inobatga olishi lozim edi.

2. Birinchi (oldingi) ekspertiza xulosasini sudda nizolashish mumkin. Bunday holda sudya yoki sud tomonidan takroriy (qayta) ekspertiza oʻtkazish uchun asoslar mavjud boʻlsa takroriy (qayta) ekspertiza oʻtkazish toʻgʻrisida tegishlicha qaror yoki ajrim chiqariladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 44-moddasiga muvofiq “Har bir shaxsga oʻz huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalarining gʻayriqonuniy xatti-harakatlari ustidan sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi”.

Oʻzbekiston Respublikasining “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Qonunining 18-moddasi ikkinchi qismida ekspertiza xulosasini sudda nizolashish mumkinligining nazarda tutilishi bu moddaning Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq deb hisoblash uchun asos boʻladi.

3. Takroriy (qayta) ekspertiza xulosasi yuzasidan sud tartibida nizolashish mumkinligi “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Qonunning 18-moddasida va Oʻzbekiston Respublikasining protsessual kodekslarida nazarda tutilmaganligi ushbu qoidaning Konstitutsiyaga muvofiq emasligini anglatmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunining 17-moddasiga muvofiq baholash obyektining baholashdan oʻtkazish natijalari baholash toʻgʻrisidagi hisobot bilan rasmiylashtiriladi. Ushbu qonunning 18 1 -moddasiga muvofiq zarur boʻlgan holda, baholash toʻgʻrisidagi hisobotning ishonchliligini tekshirish uchun mazkur hisobot qonun hujjatlarida belgilangan tartibda boshqa baholovchi tashkilot tomonidan shartnoma asosida ekspertizadan oʻtkazilishi mumkin.

Baholash toʻgʻrisidagi hisobotning ishonchliligini ekspertizadan oʻtkazish natijalari ekspert xulosasi bilan rasmiylashtirilish koʻrsatilgan.

Murojaat qiluvchilarning Oʻzbekiston Respublikasining “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Qonunining 54-moddasining toʻqqizinchi qismiga sharh berish toʻgʻrisidagi soʻrovi yuzasidan ularga fuqarolar va yuridik shaxslar Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari normalariga sharh berishni soʻrab Konstitutsiyaviy sudga bevosita murojaat qilish huquqiga ega emasligini tushuntirish lozim boʻladi.

Chunki, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari normalariga sharh berishni soʻrab Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish huquqiga faqat “Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi toʻgʻrisida”gi Konstitutsiyaviy qonunning 27-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan davlat organlari va mansabdor shaxslar ega.

Yuqorida bayon qilinganlardan kelib chiqib, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 109-moddasi birinchi qismining 1-bandiga , “Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi toʻgʻrisida”gi Konstitutsiyaviy qonun 4-moddasi birinchi qismining 1-bandi , 69 , 72 , 82 va 86-moddalariga amal qilgan holda, Konstitutsiyaviy sud qaror qiladi:

1. Oʻzbekiston Respublikasining “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Qonunining 18-moddasi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq deb topilsin.

2. Roʻyxatga olingan mol-mulkni baholashni tashkil etish sohasida davlat organlari xodimlari tomonidan qonunchilik hujjatlarining notoʻgʻri qoʻllanilishi holatlari mavjud ekanligi qayd etilsin.

3. Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Majburiy ijro byurosiga Byuro xodimlari tomonidan ijro hujjatlarini ijrosini taʼminlash jarayonida roʻyxatga olingan mol-mulkni baholashni tashkil etishda qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibga qatʼiy rioya qilinishini taʼminlash tavsiya etilsin.

4. Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi X. Sulaymonova nomidagi Respublika sud-ekspertizasi markaziga sud ekspertizasini oʻtkazishda qonunchilik hujjatlarida belgilangan sud ekspertizasini oʻtkazish asoslari mavjud boʻlgan hollardagina sud ekspertizasini oʻtkazilishini taʼminlash tavsiya etilsin.

5. Murojaat qiluvchilarga ular Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari normalariga sharh berishni soʻrab Konstitutsiyaviy sudga “Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi toʻgʻrisida”gi Konstitutsiyaviy qonunning 27-moddasi birinchi qismida nazarda tutilgan davlat organlari va mansabdor shaxslar orqali murojaat qilishlari mumkinligi tushuntirilsin.

6. Ushbu qaror “Xalq soʻzi” gazetasi, “Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami”, Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi va Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining rasmiy veb-saytida eʼlon qilinsin.

7. Mazkur Qaror qatʼiy, uning ustidan shikoyat qilinishi mumkin emas va u rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi

Toshkent sh.,

2021-yil 13-sentabr,

KSQ-11-son

lex.uz