UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг

қарори

НИЗОМ

СХЕМАСИ

НИЗОМ

СХЕМАСИ

ДАЛА ЖУРНАЛИ

НИЗОМ

СХЕМАСИ

НИЗОМ

СХЕМАСИ

ҲИСОБ-ДАЛОЛАТНОМА

Қишлоқ хўжалиги экинлари уруғчилигига оид айрим норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тасдиқлаш тўғрисида

Ўзбекистон Республикаси Президентининг «2017 — 2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясини «Ёшларни кўллаб-кувватлаш ва аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш йили»да амалга оширишга оид Давлат дастури тўғрисида» 2021 йил 3 февралдаги ПФ-6155-сон Фармони ижросини таъминлаш, шунингдек, қишлоқ хўжалиги экинлари уруғчилиги соҳасини самарали тартибга солиш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. Қуйидагилар:

уруғлик учун етиштирилган бошоқли дон экинлари навларига устама ҳақ тўлаш, уруғлик бошоқли дон етиштириш миқдорини аниқлаш, уруғлик бошоқли дон етиштириш учун шартнома тузиш ва ҳисоб-китобларни амалга ошириш тартибини, шунингдек, нав оригинаторлари, илмий-тадқиқот институтлари, селекционерлар ва уруғчиликда иштирок этувчи бошқа субъектларнинг мажбуриятларини назарда тутувчи Уруғлик учун етиштирилган бошоқли доннинг навларига устама ҳақ тўлаш тартиби тўғрисидаги низом 2-иловага мувофиқ;

уруғлик майдонларидаги қишлоқ хўжалиги экинларининг нав тозалигини, зараркунандалар, касалликлар ва бегона ўт билан зарарланганлигини аниқлаш, уруғлик етиштириш учун яроқли деб топилган майдонларда етиштириладиган ҳосил ҳажмини аниқлаш ва апробация далолатномаларини расмийлаштириш тартибини назарда тутувчи Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низом 3-иловага мувофиқ;

уруғлик донни қабул қилиш, уни белгиланган стандарт талаблари асосида тозалаш, саралаш, дорилаш ва қадоқлаш, уруғлик донни омборларда сақлаш ва сифатини назорат қилиш ҳамда экиш учун фермер хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги ташкилотларига етказиб бериш тартибини назарда тутувчи Уруғлик донни қабул қилиш, тайёрлаш, дорилаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш тартиби тўғрисидаги низом 4-иловага мувофиқ;

уруғлик пахтани қабул қилиш, уни қабул масканларида сақлаш, пахта тозалаш корхоналарига ташиш ҳамда белгиланган стандарт талаблари асосида сақлаш ва қайта ишлаш, уруғлик чигитни белгиланган талаблар асосида саралаш, дорилаш ва қадоқлаш, омборларда сақлаш ва сифатини назорат қилиш ҳамда фермер хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги ташкилотларига экиш учун етказиб бериш тартибини назарда тутувчи Уруғлик пахта хом ашёсини қабул қилиш, сақлаш, дастлабки қайта ишлаш, уруғлик чигит тайёрлаш, сақлаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш тартиби тўғрисидаги низом 5-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги манфаатдор вазирликлар ва идоралар билан биргаликда 2022 йил 10 февралга қадар қишлоқ хўжалиги экинларининг уруғликларини ҳажми, сифати, селекция нави ва авлодлари бўйича маълумотларни юритишда, шунингдек, қишлоқ хўжалиги экинларининг уруғликларини етиштирувчи фермер хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги ташкилотлари ўртасида танлов ўтказишда замонавий ахборот-коммуникация технологияларини кенг жорий этсин.

3. Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 2 январдаги 2-сон қарори билан тасдиқланган Республика ҳудудларида пахта-тўқимачилик ишлаб чиқариши ва кластерларига берилган майдонларда уруғлик пахта хом ашёси етиштиришни молиялаштириш тартиби тўғрисида низомга 6-иловага мувофиқ ўзгартириш ва қўшимчалар киритилсин.

4. Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги манфаатдор вазирликлар ва идоралар билан биргаликда ўзлари қабул қилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни икки ой муддатда ушбу қарорга мувофиқлаштирсин.

5. Мазкур қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг аграр ва озиқ-овқат соҳаларини ривожлантириш масалалари бўйича ўринбосари Ш.М. Ғаниев зиммасига юклансин.

Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 12 октябрдаги 641-сон қарорига 2-ИЛОВА

Уруғлик учун етиштирилган бошоқли доннинг навларига устама ҳақ тўлаш тартиби тўғрисида

1-боб. Умумий қоидалар

1. Мазкур Низом уруғлик учун етиштирилган бошоқли доннинг навларига устама ҳақ тўлаш тартибини белгилайди.

2. Уруғлик учун етиштирилган бошоқли доннинг навларига устама ҳақ тўлаш Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ҳузуридаги Қишлоқ хўжалигини давлат томонидан қўллаб-қувватлаш жамғармаси маблағлари ҳисобига амалга оширилади.

Уруғлик бошоқли дон учун тўланадиган устамалар харажати тайёрланган уруғлик бошоқли дон нархига киритилади.

3. Уруғлик учун етиштирилган бошоқли доннинг навларига устама ҳақ тўлаш ушбу Низомга иловага мувофиқ схемага асосан амалга оширилади.

2-боб. Уруғлик бошоқли дон етиштириш миқдорини аниқлаш тартиби

4. Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги «Ўздонмаҳсулот» акциядорлик компанияси, Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши ва вилоятлар ҳокимликлари билан биргаликда келгуси йил ҳосили учун экиладиган бошоқли дон экин майдонларини аниқлайди.

5. Уруғлик бошоқли дон экиладиган майдонлар ва етиштириладиган уруғлик бошоқли доннинг прогноз ҳажмлари ва навлар бўйича жойлаштириш фермер хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги ташкилотларининг таклифларига асосан Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Уруғчиликни ривожлантириш маркази (кейинги ўринларда — Марказ) томонидан белгиланади.

3-боб. Уруғлик бошоқли дон етиштириш учун шартномалар тузиш ва ҳисоб-китобларни амалга ошириш тартиби

6. Уруғлик бошоқли дон етиштирувчи фермер хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги ташкилотлари оригинал, элита ва кейинги авлодларга мансуб уруғлик бошоқли дон етиштириш ҳуқуқига эга бўлиш учун уруғлик етиштирувчи фермер хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги ташкилотлари (кейинги ўринларда — уруғлик дон етиштирувчи субъектлар) ўртасида танлов ўтказиш тартиби тўғрисидаги низомга мувофиқ танлов асосида аниқланади.

7. Танлов асосида аниқланган уруғлик дон етиштирувчи субъектлар билан дон корхоналари, ғаллачилик кластерлари ва уруғчилик кластерлари (кейинги ўринларда — уруғлик дон тайёрловчи ташкилотлар) ўртасида қонунчилик ҳужжатларига асосан уруғлик бошоқли дон харид қилиш бўйича шартнома тузилади ва уруғлик донни қабул қилиш белгиланган тартибда амалга оширилади.

Шартномада уруғлик учун етиштириладиган бошоқли доннинг селекцион нави, авлоди ва миқдори ҳамда бошқа шартлар кўрсатилади.

8. Элита уруғчилик хўжаликларида юқори авлодли (оригинал) бошоқли дон уруғликларини етиштириш нав оригинаторлари ва Марказ ўртасида тузиладиган шартнома асосида амалга оширилади.

9. Уруғлик тайёрловчи ташкилотлар томонидан харид қилинган уруғлик дон Ўзбекистон Республикасининг Давлат стандарти (Oʻz DSt 2823:2014 «Қишлоқ хўжалик экинлари уруғлари навдорлик ва экиш сифатлари. техникавий шартлар») талабларига мос бўлганда, Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ғалла етиштириш, харид қилиш ва сотишга бозор тамойилларини кенг жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида» 2020 йил 6 мартдаги ПҚ-4634-сон қарорига мувофиқ оригинал (суперэлита) бошоқли дон уруғи учун 130 фоиз, элита учун 80 фоиз ва I-авлод (R-1) учун 60 фоиз миқдорида устама ҳисобланади.

10. Уруғлик дон учун навларга ҳисобланадиган устамалар Марказ ва уруғлик дон тайёрловчи ташкилотлар ўртасида тузиладиган шартномаларга мувофиқ улар томонидан келишилган ҳисобот шакллари асосида ҳисобланади ва амалга оширилади.

11. Уруғлик бошоқли дон учун тўланадиган устама харажати тайёрланган уруғлик бошоқли дон нархига киритилади.

12. Уруғлик дон тайёрловчи ташкилотлар томонидан харид қилинган ҳамда Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси қошидаги «Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари сифатини баҳолаш маркази» давлат муассасаси томонидан сертификатланган уруғлик дон учун ҳисобланган устаманинг 95 фоизи уруғлик дон етиштирувчи субъектларга, 2,1 фоизи Марказга ва 2,9 фоизи Дон ва дуккакли экинлар илмий-тадқиқот институтининг ҳисобварағига тўлаб берилади.

13. Марказнинг махсус ҳисобварағига тушган маблағлар Қишлоқ хўжалиги вазирлиги томонидан тасдиқланган йиллик харажатлар сметасига асосан Марказ, унинг ҳудудий бошқармалари ва элита уруғчилик хўжаликларини сақлаш, иш ҳақи ҳамда унга тенглаштирилган тўловларни амалга ошириш, уларнинг моддий-техника базасини мустаҳкамлашга сарфланади.

14. Ўзбекистон Республикаси Президентининг «2012 йил ҳосили учун кузги бошоқли дон экинларини экиш, навларни жойлаштириш ва харид қилишнинг ташкилий чора-тадбирлари тўғрисида» 2011 йил 27 сентябрдаги ПҚ-1621-сон қарорига асосан Дон ва дуккакли дон экинлари илмий-тадқиқот институтининг махсус ҳисобварағига уруғлик бошоқли доннинг авлодлари бўйича тўланадиган устамадан тушган 2,9 фоиз маблағ қуйидаги тартибда тақсимланади:

30 фоизи — Дон ва дуккакли дон экинлари илмий-тадқиқот институтининг селекция ва уруғчилик соҳасидаги ишларини яхшилаш ҳамда унинг моддий-техника базасини мустаҳкамлаш учун;

50 фоизи — Дон ва дуккакли дон экинлари илмий-тадқиқот институтининг ҳудудий филиалларининг селекция ва уруғчилик соҳасидаги ишларини яхшилаш ҳамда унинг моддий-техника базасини мустаҳкамлаш учун;

10 фоизи — бошоқли дон экинларининг маҳаллий ва хорижий навлари уруғини етиштирувчи илмий ташкилотлар — нав оригинаторлари, селекция ва уруғчилик соҳаси олимлари ҳамда уруғлик сифатини таъминлашда иштирок этувчи ташкилотларни рағбатлантириш учун;

10 фоизи — уруғлик дон етиштирувчи субъектларнинг раҳбар ва мутахассислари малакасини ошириш, уларни зарур илмий қўлланмалари билан таъминлаш, ўқув-амалий семинарларни ташкил этиш харажатлари учун.

15. Дон ва дуккакли дон экинлари илмий-тадқиқот институтининг махсус ҳисобварағига ўтказилган маблағнинг йиллик харажатлар сметаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги томонидан тасдиқланади.

Тасдиқланган харажатлар сметасига асосан маблағлар Дон ва дуккакли дон экинлари илмий-тадқиқот институтининг махсус ҳисобварағидан тегишли ташкилотларга ўтказиб берилади.

4-боб. Нав оригинаторлари, илмий-тадқиқот институтлари, селекционерлар ва уруғчиликда иштирок этувчи бошқа субъектларнинг мажбуриятлари

16. Нав оригинаторлари, илмий-тадқиқот институтлари, селекционерлар ва уруғчиликда иштирок этувчи бошқа субъектлар:

бошоқли дон экинларининг турли тупроқ-иқлим шароитларига мос, юқори ҳосилли, эртапишар, жаҳон бозори талабларига жавоб берадиган, касаллик ва зараркунандаларга, шўрга ва қурғоқчиликка чидамли навларини яратишга ва жорий этишга;

бошоқли дон экинларининг турли тупроқ-иқлим шароитига мос, янги ва истиқболли навларининг бирламчи уруғликларини етиштиришга ҳамда кўпайтиришга;

янги бошоқли дон экинлари навлари синовини турли минтақаларда жойлашган нав синаш станциялари ва участкаларида юқори агротехника шароитида олиб боришга, навларни ҳар томонлама объектив баҳолашга, зараркунандаларга чидамли истиқболли навларни ажратиб олишга;

янги бошоқли дон экинлари навларини кенг миқёсда ишлаб чиқаришда синаб кўришга, улардан хўжалик учун қимматли белги кўрсаткичларига эга бўлганларини Ўзбекистон Республикаси ҳудудида экиш учун тавсия этилган қишлоқ хўжалиги экинлари давлат реестрига киритиб боришга;

лабораториялар томонидан бериладиган уруғлик бошоқли доннинг давлат стандарт талабларига мувофиқлигини тасдиқловчи хулосаларнинг ҳаққонийлигини таъминлашга масъулдирлар.

5-боб. Якунловчи қоидалар

17. Уруғлик бошоқли дон тайёрловчи ташкилотларга топширилган уруғлик бошоқли дон учун ҳисоб-китобларнинг тўғрилиги ва ўз вақтида амалга оширилиши Давлат молиявий назорати инспекцияси ҳамда Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси томонидан назорат қилинади.

18. Ушбу Низом талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавоб берадилар.

Уруғлик учун етиштирилган бошоқли доннинг навларига устама ҳақ тўлаш тартиби тўғрисида низомга ИЛОВА

Уруғлик учун етиштирилган бошоқли доннинг навларига устама ҳақ тўлаш

Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 12 октябрдаги 641-сон қарорига 3-ИЛОВА

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисида

1-боб. Умумий қоидалар

1. Ушбу Низом уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартибини белгилайди.

2. Апробация қишлоқ хўжалиги экинлари навларининг генетик жиҳатидан тозалиги, зараркунандалар билан зарарланган-зарарланмаганлиги, касалликларга чалинган-чалинмаганлиги ҳамда экишга мўлжалланган уруғликнинг умумий ҳолатини аниқлаш мақсадида ўтказилади.

3. Уруғлик етиштириш учун фойдаланиладиган уруғлик экинларнинг апробацияси Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси, Ўзбекистон фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши ҳудудий органларининг, шунингдек тегишли тайёрлов ҳамда таъминот ташкилотларининг, илмий муассасаларнинг қўшма қарори билан тузиладиган туман апробация комиссиялари қўшма қарорига асосан пахта, бошоқли дон, сабзавот, полиз ва картошка (кейинги ўринларда — қишлоқ хўжалиги экинлари) экилган уруғлик майдонларида ўтказилади.

4. Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш ушбу Низомга 1-иловага мувофиқ схемага асосан ўтказилади.

5. Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятларда уруғлик учун экилган қишлоқ хўжалиги экинларида апробация ўтказиш, уларнинг натижаларини таҳлил қилиш ва умумлаштириш учун уруғлик етиштириш учун фойдаланиладиган уруғлик экинларнинг апробацияси Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси, Ўзбекистон фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши ҳудудий органларининг, шунингдек тегишли тайёрлов ҳамда таъминот ташкилотларининг, илмий муассасаларнинг қўшма қарори билан тузиладиган туман апробация комиссиялари ташкил этилади.

6. Қорақалпоғистон Республикаси қишлоқ хўжалиги вазирлиги ва вилоятлар қишлоқ хўжалиги бошқармаларида уруғлик учун экилган қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш комиссиялари тузилади. Бунда комиссия таркибига манфаатдор вазирлик ва ташкилотлар билан келишилган ҳолда мутахассислар жалб қилинади.

7. Апробация фермер хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги ташкилотларида (кейинги ўринларда — уруғлик етиштирувчи субъектлар) уруғлик етиштириш учун экилган қишлоқ хўжалиги экинлари майдонларида ўтказилади.

Апробация уруғлик етиштирувчи илмий-тадқиқот институтлари ва олий таълим муассасаларининг уруғлик майдонларида ҳам ўтказилади.

8. Апробация ҳар йили:

Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бўйича — Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги томонидан;

туманлар бўйича — Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги, вилоятлар қишлоқ хўжалиги бошқармалари ва Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги «Уруғчиликни ривожлантириш маркази» (кейинги ўринларда — Марказ)нинг ҳудудий бошқармалари томонидан;

уруғлик етиштирувчи субъектлар бўйича — туман қишлоқ хўжалиги бўлимлари ва Марказнинг ҳудудий бошқармалари томонидан тасдиқланадиган режа асосида ўтказилади.

Апробация далолатномаси уруғлик етиштирувчи субъектларнинг уруғлик тайёрловчи субъектларга топширилган уруғлик пахта хом ашёси учун ҳақ тўлашга асос бўлади.

Уруғлик етиштирувчи субъектларнинг уруғлик майдонларида апробация ўтказиш жараёнида уруғликларнинг экишдаги авлодини ушбу авлодга қайта баҳолаш ёки авлодини юқори авлодга расмийлаштириш тақиқланади.

2-боб. Апробация ўтказувчи комиссия аъзоларининг вазифалари

9. Апробация комиссияси аъзолари қуйидаги ишларни амалга оширади:

а) апробация ўтказиладиган майдонга экишда сарфланган қишлоқ хўжалиги экинлари уруғларининг бирламчи ва экинбоплик ҳужжатлари (аттестати, мувофиқлик сертификати ёки таҳлил натижаси ва олинган юк хати) билан экилганлигини тасдиқлайдиган ҳужжатлар мавжудлигини ва ушбу ҳужжатлар бўйича экилган навнинг апробация режаси билан мослигини ўрганади;

б) апробация режаси билан ўрганилган ҳужжатлар бўйича экиш ёки хатосига экиш учун фойдаланилган уруғликнинг нави, авлоди ёки навдорлик орасида фарқ аниқланганда, ушбу уруғлик экилган майдонни апробация режасидан чиқаради;

в) зарур ҳолларда, уруғлик етиштирувчи субъект раҳбарининг розилиги билан унинг ишчиларини апробация ўтказиш ишларига жалб қилиши мумкин;

г) апробация қилинаётган навнинг оригинал, элита ва кейинги авлодлари экилган майдонларда нав тозалигини аниқлайди;

д) уруғлик майдонларни гуруҳларга ажратади, кутилаётган ялпи ҳосил ҳажмини, шундан олиниши кутилаётган уруғлик дон ҳамда пахта хом ашёси ва чигит миқдорини аниқлайди;

е) апробация ўтказишда қатнашаётган уруғлик етиштирувчи субъектларнинг ишчи ва ходимларига ҳар бир уруғлик майдон учун тегишли маълумотлар ёзилган тахтачалар ўрнатилиши ҳақида кўрсатма беради;

ё) апробация натижаларини дала журналига ( 2 , 5-иловалар ) қайд этиб боради;

ҳар бир майдондан олинган маълумотлар асосида ҳудуд учун ҳар бир нав, авлод ва навдорлик ҳақида апробация далолатномасини ( 3 , 6 , 7 , 8-иловалар ) маълумотлар билан тўлдиради, имзолайди ҳамда туман бўйича умумлаштиради;

ж) уруғликларни нав ва авлодлар бўйича жамғариш, ҳужжатлаштириш ва қабул қилиш масканига топширишда юзага келадиган низоли ҳолатларда иштирок этади;

з) элита уруғчилик хўжаликларида хўжалик раҳбари билан биргаликда (уруғликларни кўпайтириш кўчатзорларида) навларнинг навдорлигини дала кўриклари асосида белгиланган тартибда методик қўлланмага мувофиқ оилалар бўйича алоҳида-алоҳида аниқлайди;

и) апробация жараёнида уруғлик етиштирувчи субъектларда битта ғўза навнинг иккита авлоди экилган ҳолат учраганда, экилган ҳар бир авлоднинг навдорлик кўрсаткичлари тегишли авлод талабига жавоб берса ҳам устама маблағ тўланишинида фарқлар мавжудлигини инобатга олиб, энг пастки битта авлодга расмийлаштирилишини таъминлайди.

Туман бўйича ўтказилган апробация маълумотларини ўз ичига олган далолатномани уч нусхада тузилиши ва унинг нусхаларини туман қишлоқ хўжалиги бўлимига, Марказнинг ҳудудий бошқармаларига ҳамда уруғлик тайёрловчи субъектларга топширилишини ташкил қилади.

Туман қишлоқ хўжалиги бўлими, тегишли уруғлик тайёрловчи субъектлар ва инспекциянинг вилоят бошқармаси ёки туман бўлимининг мутахассислари апробация тўғрисида тузилган далолатномалар асосида апробация натижалари ҳақида ҳисобот тузадилар ва апробация якунлангандан сўнг уч кундан кечиктирмай ҳисоботни вилоят қишлоқ хўжалиги бошқармасига, Марказга ва уруғлик тайёрловчи субъектларга топширади.

3-боб. Уруғлик ғўза майдонларини апробация қилишнинг умумий шартлари

10. Апробация келгуси йил ғўза экиладиган майдонларни генетик соф, сифат кўрсаткичлари юқори бўлган уруғлик чигит билан таъминлаш мақсадида уруғлик ғўза майдонларида ҳар йили август ойидан бошлаб ўтказилади.

11. Апробация қилиш учун масъулияти чекланган жамият шаклидаги элита уруғчилик хўжаликлари (кейинги ўринларда — элита хўжаликлари) ҳамда тендер танловидан ўтган уруғлик етиштирувчи субъектларнинг элита, биринчи, иккинчи ва учинчи авлодли серҳосил ғўза майдонлари танлаб олинади.

Ўзбекистон Республикасининг давлат стандарти O'z DSt 663:2017 талаблари бўйича уруғлик чигитнинг нав тозалиги қуйидаги талабларга жавоб бериши керак:

элита — 100 фоиз;

биринчи авлоди — 99 фоиз;

иккинчи авлоди — 98 фоиз;

учинчи авлоди — 96 фоиз.

12. Уруғлик пахта хом ашёси етиштириш учун камҳосил, сувдан қолган, гоммоз, вертициллёз ҳамда фузариоз вилт ва бошқа касалликлар билан белгиланган меъёрлардан ортиқ даражада зарарланган, шунингдек, нав тозалиги O'z DSt 642 талабларига жавоб бермайдиган, икки ёки ундан ортиқ селекцион нав экилган уруғлик ғўза майдонлари апробация даврида уруғлик тайёрлашга яроқсиз деб топилади ва уруғлик тайёрлашдан чиқарилади.

13. Апробация натижаларига кўра ғўза навининг софлиги, кутилаётган умумий пахта хом ашёси ҳажми, шу жумладан, уруғлик пахта хом ашёси ва ундан олинадиган уруғлик чигитнинг ҳажми аниқланади. Шунингдек, ғўзанинг касалликлар билан қай даражада зарарланганлигига қараб уруғлик учун экилган дала гуруҳларга ажратилади.

14. Районлаштирилган ва янги навларнинг бирламчи уруғлик материаллари етиштирувчи элита хўжаликларида етиштириладиган уруғлик пахта хом ашёси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги томонидан тасдиқланган методик қўлланма (кейинги ўринларда — методик қўлланма) асосида ҳар бир оила бўйича алоҳида-алоҳида таҳлил қилинган ҳолда танлаб олинади.

15. Қуйидаги уруғлик ғўза майдонларида апробация ўтказилади:

а) районлаштирилган ғўза навларининг элита, биринчи, иккинчи ва учинчи авлодли уруғлик чигитга бўлган талабни қондириш учун зарур бўлган миқдордаги майдонларда;

б) янги навларнинг элита ва кейинги авлодлари экилган майдонлардаги истиқболли навларнинг чигитини кўпайтириш ва ишлаб чиқаришга татбиқ этиш учун зарур бўладиган миқдордаги майдонларда;

в) ғўза навининг элита, биринчи, иккинчи ва учинчи авлодли уруғлик чигитини керакли миқдорда тайёрлаш имконияти бўлмай қолган ҳолларда, истисно тариқасида Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг рухсати билан районлаштирилган ғўза навларининг тўртинчи авлоди экилган майдонларда;

Уруғчилик субъектлари томонидан режадаги уруғлик пахта хом ашёси териб олингунга қадар уруғлик ғўза майдонларини дефолиация қилиш тақиқланади.

Апробация ишларини ташкил этиш тартиби

16. Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги апробация ўтказиш ишлари бошлангунга қадар қуйидаги тадбирларни амалга оширади:

а) пахтачиликни ривожлантириш бўйича давлат сиёсати, пахта толасига бўлган ички бозор талаби ҳамда пахтачиликни истиқболда ривожлантиришни ҳисобга олган ҳолда ғўза навларини кейинги йилга Ўзбекистон Республикаси ҳудудида экишга тавсия этилган қишлоқ хўжалиги экинлари давлат реестрига киритиш ва уларни навлар бўйича жойлаштириш режасини ишлаб чиқади;

б) дастлабки навларни жойлаштириш асосида ҳудуд бўйича ғўза апробациясини ўтказиш режасини ишлаб чиқади ва тасдиқлайди;

бунда Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигига, вилоятлар қишлоқ хўжалиги бошқармаларига ҳамда Марказнинг ҳудудий бошқармаларига экилган ғўза нави, авлоди, майдони ва апробация ўтказиш муддатлари бўйича маълумот берилади.

в) Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятларда ғўза апробациясини ўтказиш учун масъул ташкилотлар, раҳбарлар, мутахассислар ҳамда нав оргинаторлари — селекционер олимлар рўйхатини тасдиқлаб апробация ишларига жалб этади.

17. Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ва вилоятлар қишлоқ хўжалиги бошқармалари, Марказнинг ҳудудий бошқармалари билан биргаликда:

уруғлик етиштирувчи субъектлар бўйича экилган ғўза майдони, нави, авлоди ва апробация ўтказиш муддатлари кўрсатилган ҳолда апробация ўтказиш режасини ишлаб чиқади ва тасдиқлайди;

туман қишлоқ хўжалиги бўлимлари билан биргаликда ғўза апробациясини ўтказиш режасини пахта тозалаш корхоналарига, пахта-тўқимачилик кластерларига, уруғчилик кластерларига (кейинги ўринларда — уруғлик тайёрловчи субъектлар) ҳамда уруғлик етиштирувчи субъектларга етказади.

Ғўзанинг навдорлигини аниқлаш тартиби

18. Апробациядан ўтказувчи комиссия томонидан уруғлик етиштирувчи субъектларда ҳар бир нав ва авлодда контурлар бўйича ғўзанинг навдорлиги (кейинги ўринларда — навдорлик) аниқланади.

Апробация жараёнида навга ҳосилини аниқлашга тўсқинлик қилувчи ўсиш шароитларининг кучли таъсири олдини олиш мақсадида уруғлик майдонларда чилпиш (чеканка) ишлари ўсимликнинг биологик ривожланишидан келиб чиқиб ўтказилади.

19. Навдорликни аниқлаш учун даланинг бир хил ривожланган жойидан бир-биридан камида 20 м масофа узоқликда жойлашган, ғўзалар ривожи бир хил бўлган икки қатор танлаб олинади. Ҳар қайси қатордан 100 тупдан яхши ривожланган ғўза ўсимлиги кўриб чиқилади. Бунда касалланган ҳамда айри шох (развилка) ғўзалар ҳисобга олинмайди.

20. Ҳисобга олинган ўсимликлар яхшилаб кўриб чиқилиб, апробация ўтказилаётган навнинг типик, нотипик ва ҳосилсиз ўсимликлар фоизи ҳар бир қатор бўйича алоҳида таҳлил қилинади. Икки қатордан олинган натижаларнинг ўртача арифметик қиймати аниқланаётган даланинг нав тозалигини белгилайди.

21. Ғўзанинг навдорлигини, аралашмалар таркибини ва кўсаксиз (мевасиз) ўсимликларни аниқлаш қуйидаги асосий морфологик белгилари асосида аниқланади:

а) ғўза баргининг катта-кичиклиги, шакли, ранги, юзасининг текислиги ёки тўлқинсимонлиги;

б) бош поянинг шакли, ранги, туклилик даражаси;

в) ҳосил шохининг типи ва ўсимлик тупининг шакли;

г) гултожибаргнинг ранги;

д) кўсакларнинг катта-кичиклиги, шакли, юзасининг силлиқлиги, тумшуқчасининг шакли.

Ингичка толали ғўза навларида юқорида кўрсатиб ўтилган белгилардан ташқари гултожибаргининг ранги ва ундаги доғларнинг бўлиши ҳам ҳисобга олинади.

22. Навдорликни аниқлашда ғўзанинг ўсиш шароити ва бу шароитнинг апробация қилинаётган навнинг морфологик белгиларига қандай таъсир кўрсатганлиги ҳисобга олиниши зарур. Асосий морфологик белгилари билан навга берилган тавсифномадан кескин фарқ қиладиган ўсимликлар, шунингдек, дурагай ва мевасиз ўсимликлар навга хос бўлмаган ўсимликлар қаторига киритилади.

23. Аниқланган навдорлик даражасининг тўғрилигини текшириб кўриш учун икки жойдан белгилаб олинган қатордаги ўсимликларнинг навдорлик фоизлари бир-бири билан солиштирилади.

24. Ҳар бир жўякдаги биринчи ўсимликка «1» рақами ёзилган, юзинчи ўсимликка эса «100» рақами ёзилган ёрлиқ осиб қуйилади.

Асосий морфологик белгилари нав тавсифномасига тўғри келмаган ўсимликлар тегишли саноқдаги тартиб рақами ёзилган ёрлиқ билан белгиланади ва умумий намунадаги ўсимликка нисбатан фоиз ҳисобида уларнинг умумий улуши аниқланади.

25. Намуналардаги навдорликнинг тўғри аниқланганлигини иккита кузатув ўртасидаги фарқдан ажратиш мумкин.

Бунда ҳар бир намунанинг иккита кузатувдаги нав тозалиги орасида йўл қўйиладиган тафовутлар чеклови қуйидагича бўлиши зарур:

нав тозалиги 95 — 100 фоиз бўлганда — 1 фоиз;

нав тозалиги 90 — 94 фоиз бўлганда — 2 фоиз;

нав тозалиги 90 фоиздан паст бўлганда — 4 фоиз.

26. Нав тозалигининг икки кузатувдаги тафовути белгиланган чекловлардан юқори бўлганда, учинчи жўяк танлаб олиниши ва таҳлил ўтказилиши керак.

Иккита ёки учта кузатувнинг ўртача арифметик қиймати ушбу даладаги нав тозалигини белгилайди.

27. Ҳар бир нав ва авлод бўйича навдорлик кўрсаткичи яхлит сон ҳолатига келтирилади.

Ғўзанинг вилт, гоммоз ва бошқа касалликлар билан зарарланганлик даражасини аниқлаш тартиби

28. Барча апробация қилинаётган ғўза майдонларида (кам ҳосил, чанқатиб қўйилган, навдорлиги стандарт талабидан паст бўлган ва уруғлик тайёрлашга яроқсиз деб топилган майдонлардан ташқари) ўсимликларнинг вертицеллёз ёки фузариоз вилт ҳамда гоммоз билан зарарланганлик даражаси аниқланади.

29. Ўсимликларнинг қайси органи (ёки қисми) гоммоз билан зарарланганлигидан қатъи назар умумий зарарланиш ҳисобида ҳамда мева элементларининг (кўсак, гул-мева ёнлиги, кўсак банди) зарарланганлиги эса алоҳида фоиз ҳисобида аниқланади.

30. Ғўзанинг вертицеллёз ёки фузариоз вилт ҳамда гоммоз билан зарарланиш даражаси қуйидаги усулда аниқланади:

а) элита ва биринчи авлодли уруғлик экилган ғўза майдонларининг вертицеллёз ёки фузариоз вилт ҳамда гоммоз билан зарарланиш даражаси шахмат усулида намуналар олиш йўли билан. Бунинг учун бир гектардаги майдондан ҳар бирида 10 та ўсимликдан иборат 10 та намуна олинади;

б) иккинчи ва ундан кейинги авлодлар экилган ғўза майдонларининг ҳар бир гектаридан 10 та ўсимликдан иборат битта намуна олинади.

31. Ғўзанинг вертицеллёз ёки фузариоз вилт ҳамда гоммоз ва бошқа касалликлар билан зарарланиш даражаси намунадаги ҳамма ўсимликларда ўрганиш орқали аниқланади.

Мева элементларининг гоммоз билан зарарланиш даражаси ҳар қайси намунадаги охирги икки туп ўсимликдаги соғлом ва зарарланган мева элементларини (кўсаклар, мева-гул ёнлиги ва мева банди) санаб чиқиш йўли билан аниқланади.

Агар фермер хўжалигида ғўза бир-биридан алоҳида ажратилган бир неча контурда экилган бўлса, бундай ҳолларда ҳар қайси контур учун зарарланиш даражаси алоҳида-алоҳида аниқланади.

32. Ғўзанинг вертицеллёз ёки фузариоз вилт ҳамда гоммоз касалликлари билан қай даражада зарарланганлигига қараб апробация ўтказиладиган далалар икки гуруҳга бўлинади:

а) биринчи гуруҳга вертицеллёз ёки фузариоз вилт ҳамда гоммоз билан 5 фоизгача зарарланган ғўза далалари киритилади. Ушбу гуруҳга фузариоз вилт ва ҳосил элементлари гоммоз билан зарарланган ғўза далалари киритилмайди;

б) иккинчи гуруҳга вертицеллёз вилт билан 5 фоиздан 15 фоизгача, фузариоз вилт билан 3 фоизгача, гоммоз билан 5 — 10 фоизгача ва мева элементлари 1 фоизгача зарарланган ғўза далалари киритилади.

Кутилаётган ҳосилдорликни башорат қилиш тартиби

33. Уруғлик майдонларда кутилаётган ҳосилдорлик апробация жараёнида намуналардан сўнгги икки ўсимликдаги кўсаклар сонининг ҳар бир майдон учун алоҳида-алоҳида ўртача арифметик кўрсаткичи олиниб, уни иккига бўлиш орқали бир туп ўсимликдаги кўсаклар сони аниқланади.

Ҳар бир майдондаги бир туп ўсимликдан кутилаётган пахта ушбу майдондаги кўчат сонига кўпайтирилиб бир гектардан кутилаётган ялпи ҳосилдорлик аниқланади.

34. Уруғлик ғўза майдонларида кўчат қалинлиги ғўза апробацияси билан бир вақтда аниқланиши учун апробация намуналари олинганда элита ва биринчи авлодли майдонлардан ҳар 10 та намунада иккита ва кейинги авлодли майдонлардан ҳар намуна олинган жойдан биттадан, қатор ораси 60 см бўлган майдондан 16,6 метрдаги, қатор ораси 76 см бўлган майдондан 13,1 метрдаги, қатор ораси 90 см бўлган майдондан 11,1 метрдаги кўчатлар саналади ва майдондаги ўртача кўчат қалинлиги саналган кўчатлар арифметик рақамини 1 000 сонига кўпайтирилиб аниқланади. Масалан, ўртача 80 туп х 1 000 = 80 000 туп.

Апробация жараёнида прогноз қилинган ялпи ҳосилнинг 40 — 45 фоизи уруғлик пахта хом ашёсини ташкил этади.

Мисол учун: Ан-Баявут-2 навининг биринчи авлоди экилган 8 гектар майдондан олинган 80 дона намунадаги 2 та ўсимликдаги ўртача кўсаклар сони 22 донани, кўчат қалинлиги эса 80 минг тупни ташкил этган ҳолда бир тупдаги кўсак сони 22 : 2 = 11 дона, кўсакнинг ўртача вазни 4,0 грамм бўлганда бир тупдаги ҳосил миқдори 11,0 х 4,0 = 44,0 граммни ташкил этади.

Бир гектардаги ялпи ҳосилни аниқлаш учун кўчат қалинлиги бир тупдан кутилаётган ҳосилга кўпайтирилади.

80 000 х 44 грамм = 3 520 000 грамм ёки 3 520 кг, ёки 35,2 центнер.

Уруғлик пахта ҳажмини аниқлаш учун кутилаётган ялпи ҳосилнинг 40 — 45 фоизи олинади.

Масалан: 35,2 ц/га х 40:100 = 14,0 ц/га 35,2 ц/га х 45:100 = 15,8 ц/га.

Навдорликни аниқлаш билан бир пайтда зараркунандалар билан зарарланиш даражасини аниқлаш учун бир-биридан камида 20 м масофада жойлашган икки қатор танлаб олинади. Ҳар қайси қатордан 100 туп ўсимлик санаб чиқилади ва айри шох (развилка) ўсимликлар сони фоиз ҳисобида аниқланиб, башорат қилинган умумий ҳосилдорлик кўрсаткичидан айри шох ўсимликлар миқдори айрилган ҳолда уруғлик пахта ҳосили башорат қилинади.

Апробация натижаларини расмийлаштириш тартиби

35. Туман қишлоқ хўжалиги бўлими, тегишли уруғлик тайёрловчи субъектлар ва Агроинспекциянинг вилоят бошқармаси ёки туман бўлими мутахассислари дала апробацияси тўғрисида тузилган далолатномалар асосида апробация натижалари ҳақида ҳисобот тузади ва апробация якунлангандан сўнг уч кундан кечиктирмай ҳисоботни вилоят қишлоқ хўжалиги бошқармасига, Марказга ва уруғлик тайёрловчи субъектларга топширади.

36. Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги, вилоятлар қишлоқ хўжалиги бошқармалари, Агроинспекциянинг ҳудудий бошқармалари мутахассислари Марказнинг ҳудудий бошқармалари билан биргаликда:

а) ғўза апробацияси натижаларига кўра уруғлик чигит тайёрлашнинг дастлабки режасига мувофиқ равишда уруғлик тайёрловчи субъектлар бўйича уруғлик пахта ва чигит тайёрлаш режасини ғўза нави ва авлодлари бўйича тайёрлайди;

б) ғўза апробацияси натижалари тўғрисида белгиланган шаклда ( 4-илова ) ҳисобот тайёрлайди ва бу ҳисоботни Марказга юборади.

37. Марказ уруғлик пахта хом ашёси ва уруғлик чигит тайёрлаш режасини аниқлайди ҳамда ҳар йили 1 сентябрдан кечиктирмай ушбу режани ғўза нави ҳамда авлодлари бўйича белгиланган тартибда Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигига, вилоятлар қишлоқ хўжалиги бошқармаларига ва Марказнинг Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бошқармаларига етказади.

Ушбу режа асосида улар ҳар бир туман қишлоқ хўжалиги бўлимига, уруғлик тайёрловчи субъектларга ва пахта қабул масканларига уруғлик пахта тайёрлаш режасини етказади.

38. Туман қишлоқ хўжалиги бўлимлари апробация ўтказувчи комиссия билан биргаликда аниқланган уруғлик пахта тайёрлаш режасини уруғлик етиштирувчи субъектларга етказади.

Уруғлик пахта хом ашёсини териб олиш ва пахта қабул қилиш масканларига топшириш тартиби

39. Элита ва авлодли уруғлик пахта хом ашёси қўлда терилади. Бунда:

а) уруғлик пахта хом ашёси қўлда бир марта терилади, биринчи теримни ҳар бир туп ғўзада ўрта ҳисобда 8 — 10 та етилган кўсак тўлиқ пишиб очилганда бошлаш керак. Пишиб етилмаган ва тўлиқ очилмаган кўсаклардаги уруғлик пахтани териш ман этилади;

б) вертициллёз вилт ёки фузариоз вилт ҳамда гоммоз ва бошқа касалликлар билан зарарланмаган ўсимликларда пишиб етилган, соғлом кўсакларда тўлиқ очилган пахта уруғлик ғўза майдонларининг дала гуруҳлари бўйича алоҳида териб олинади ва пахта қабул қилиш масканларига уруғлик пахта хом ашёси сифатида топширилади;

в) уруғлик пахта хом ашёсини йиғиб-териб олишга киришишдан олдин вертициллёз вилт ёки фузариоз вилт ҳамда гоммоз ва бошқа касалликлар билан зарарланган ўсимликлар ҳосили албатта алоҳида йиғиб-териб олиниши ҳамда пахта қабул қилиш масканига техник пахта сифатида топширилиши шарт;

г) уруғлик пахтанинг намлиги давлат стандарти талабларидан ортиқ бўлса, офтобда қуритган ҳолда белгиланган миқдордаги намлик билан пахта қабул қилиш масканига топширилиши керак;

д) юқори сифатли уруғлик тайёрлаш учун уруғлик пахта хом ашёси имкони қадар эрта муддатда, жумладан, Қорақалпоғистон Республикаси, Хоразм ва Самарқанд вилоятларида 10 октябрдан кечиктирмай, қолган барча вилоятларда 1 октябргача йиғиб-териб олиниши ва пахта қабул қилиш масканига топширилиши зарур;

е) уруғлик пахта хом ашёсини териш ва тайёрлаш муддатлари ҳар қайси ҳудуд ва уруғлик етиштирувчи субъектлар бўйича туман қишлоқ хўжалиги бўлимлари томонидан белгиланади.

4-боб. Уруғликка экилган бошоқли дон майдонларини апробация қилиш тартиби

40. Уруғликка экилган бошоқли дон майдонларини апробациядан ўтказиш, ўсимлик сут, мум пишиш ва пишиш фазаларида ўтказилади.

41. Бошоқли дон экинларининг уруғлигини етиштирувчи субъектларнинг ҳар бир контуридан апробация комиссияси томонидан боғлам (намуна) олиниб, таҳлил ўтказилади ва таҳлил натижаларига кўра тегишли апробация далолатномаси тузилади.

Бошоқли дон экинларининг уруғлигини етиштирувчи ҳар бир субъектнинг уруғлик майдонидан диагоналига юрилиб, ҳар бир нуқтадан 10 тадан кам бўлмаган поялар олинади. Бунда умумий поялар сони 1 500 донадан кам бўлмаган боғлам тайёрланади.

42. Бошоқли дон экинларининг уруғлигини кўпайтириш кўчатзори, оргинал ва элита уруғлик майдонлари апробация қилинаётганда уруғлик майдонларнинг ҳар икки диагоналидан биттадан иккита боғлам олинади ва алоҳида таҳлил қилинади.

Бошоқли дон экинларининг кейинги авлодли уруғлик майдонларида катта диагоналдан битта боғлам олинади ва таҳлил қилинади.

43. Боғламларнинг ҳар бирига намуна олинган уруғлик майдоннинг ўзида иккитадан ёрлиқ ёзиб боғланади. Ёрлиқларнинг бири боғламнинг ички томонига ва иккинчиси эса боғламнинг ташқи томонига боғлаб қўйилади ҳамда ушбу боғлам икки кун ичида тўлиқ таҳлил қилинади.

44. Боғламлардаги ёрлиққа уруғлик етиштирувчи субъект номи, контур рақами, раҳбарнинг фамилияси, экин майдони, экин тури, авлоди, ўтмишдош экин, бегона ўт билан ифлосланиш даражаси, майдоннинг ўртача ҳосилдорлиги, намуна олинган сана, нав тозалиги, апробация далолатномасининг рақами, санаси ёзилади ва имзо қўйилади.

Таҳлил натижаларига асосан кузги ва баҳорги буғдой, арпа, сули ҳамда тритикале экинларининг уруғлик майдонларидан олинган намуналар қуйидаги фракцияларга ажратилади:

1-фракция — апробация қилинаётган навнинг яхши ривожланган соғлом поялари;

2-фракция — апробация қилинаётган навга аралашган бошқа нав ва тур поялари;

3-фракция — ажратилиши қийин бўлган маданий ўсимлик поялари (кузги буғдойда жавдар, арпа, баҳорги буғдойда арпа, арпада буғдой, сули, сулида арпа);

4-фракция — ажратилиши қийин бўлган бегона ўтларнинг поялари (буғдойда мохобел, татар маржумаги, мишатник, тухмак, синеглазка, арпа ва сулида қоракўза, қилсимон сули, арпада тухмак, ёввойи турп, тариқда кўк ит-қўноқ, ғумай);

5-фракция — бегона ўтларнинг поялари (какра, амброзия ва зарпечакнинг барча турлари, ёввойи кунгабоқар, бурган);

6-фракция — энг хавфли бегона ўтларнинг поялари (ғумай, тухмак, пиёзўт, печак, буғдойиқ, бўзтикан, бақажўхори, қоракўзалар);

7-фракция — заҳарли бегона ўтларнинг поялари (кампирчопон ва туяқорин);

8-фракция — асосий экиннинг касалланган ва зарарланган поялари (чанг қоракуя, қаттиқ қоракуя);

9-фракция — асосий экиннинг яхши ривожланмаган поялари.

45. Бошоқли дон экинларининг намуна учун олинган ҳар бир боғламида бошқа навлар ва ажратилиши қийин бўлган маданий ўсимликларнинг аралашмаси 3 фоиздан, ажратилиши қийин бўлган бегона ўтларнинг аралашмаси 2 фоиздан юқори бўлмаслиги керак.

46. Агар бошоқли дон экинларидан намуна учун олинган боғламларда карантиндаги хавфли зараркунанда ҳашаротлар, касалликлар ва бегона ўтлар аниқланса, бундай уруғлик майдонларида етиштирилган уруғликлардан фойдаланиш қатъиян тақиқланади.

47. Бошоқли дон экинларининг навдорлик кўрсаткичи асосий навнинг маҳсулдор поялар сонининг (1-фракция) апробация қилинаётган боғламдаги умумий ривожланган поялар сонига (1 ва 2-фракциялар йиғиндисига) нисбати бўйича аниқланади.

48. Бошоқли дон экинлари майдонларининг қоракуя билан зарарланиш даражаси қоракуянинг ҳар бир тури бўйича алоҳида касалланган поялар сонининг (3-фракция) умумий ривожланган ҳамда зарарланган барча поялар сонига (1, 2 ва 3-фракциялар йиғиндисига) нисбати бўйича аниқланади.

49. Бошоқли дон экинлари майдонларининг ажратилиши қийин бўлган бегона ўтлар билан ифлосланиш даражаси бегона ўтлар поялари (4-фракция) сонининг умумий ривожланган поялар сони ҳамда ажратилиши қийин бўлган бегона ўтлар поялари сонига (1, 2 ва 4-фракциялар йиғиндисига) нисбати бўйича аниқланади.

Бошоқли дон экинлари майдонларининг ажратилиши қийин бўлган маданий ўсимликлар билан ифлосланиш даражаси ҳам шундай тартибда аниқланади.

50. 6, 7, 8 ва 9-фракциялардаги поялар сони дона ҳисобида ёзиб қўйилади.

51. Апробация натижалари асосида бошоқли дон экинларининг ҳар бир уруғлик майдони учун алоҳида апробация далолатномаси расмийлаштирилади.

52. Бошоқли дон экинларининг оригинал ва элита уруғлик майдонлари учун ушбу Низомга 5-иловага мувофиқ шаклда апробация далолатномаси тузилади.

53. Бошоқли дон экинларининг биринчи ва кейинги авлодлари экилган уруғлик майдонлари учун ушбу Низомга 7-иловага мувофиқ шаклда апробация далолатномаси тузилади.

54. Бошоқли дон экинларининг уруғлик майдонлари апробация натижаларига кўра уруғлик учун «яроқсиз» деб топилганда ушбу Низомга 8-иловага мувофиқ шаклда апробация далолатномаси тузилади.

55. Апробация далолатномалари тўрт нусхада тузилади. Унинг биринчи нусхаси уруғлик етиштирувчи субъектга, иккинчи нусхаси Марказнинг Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бошқармаларига, учинчи нусхаси туман қишлоқ хўжалиги бўлимига, тўртинчи нусхаси уруғлик тайёрловчи субъектга берилади.

56. Агар апробация натижасига кўра бошоқли дон экинларининг оригинал ва элита уруғлик майдонлари навдорлиги ёки бошқа кўрсаткичлари нав тавсифномасидаги кўрсаткичларга мувофиқ бўлмаса, навдорлик кўрсаткичлари мувофиқ келадиган кейинги авлод сифатида баҳоланади. Агар навдорлик кўрсаткичлари 1-жадвалда кўрсатилган кўрсаткичлардан ҳам паст бўлса, экин майдони уруғлик учун «яроқсиз» деб топилади.

57. Буғдой, арпа ва сули экинларининг уруғлик майдонларда нав тозалиги 99,7 фоиз, чанг қоракуя билан зарарланиш даражаси 0,3 фоиз ва қаттиқ қоракуя билан зарарланиш даражаси 0,1 фоиздан юқори бўлмаслиги лозим.

Апробация боғламини таҳлил қилиш тартиби

58. Апробация боғлами қуйидагича таҳлил қилинади.

Мисол учун «Краснодарская-99» юмшоқ буғдой навидан олинган апробация боғлами таҳлил қилинганда қуйидагилар аниқланган:

навнинг асосий поялари сони — 1 070 дона;

бошқа тур ва навга мансуб поялари сони — 29 та, жумладан, Эритроспермум — 5 та, Ферругинеум — 6 та, Грекум — 9 та, қаттиқ буғдой — 9 та;

қоракуя билан касалланган поялар сони — 12 та, жумладан, чанг қоракуя — 4 та, қаттиқ қоракуя — 8 та;

ажратиб олиниши қийин бўлган маданий ўсимликлар поялари сони — 8 та, жумладан, арпа поялари — 8 та;

ажратиб олиниши қийин бўлган бегона ўтлар сони — 3 та;

буғдойнинг ривожланмаган поялари сони — 40 та;

Ушбу маълумотлар асосида уруғлик экин майдони аниқланади.

Нав тозалиги қуйидагича аниқланади:

Буғдой навининг ажратиб олиниши қийин бўлган маданий ўсимликлар билан ифлосланиш даражаси қуйидагича аниқланади:

Бошоқли дон экинларининг уруғлик майдонларининг чанг қоракуя билан зарарланиш даражаси қуйидагича аниқланади:

Бошоқли дон экинлари уруғлик майдонларининг қаттиқ қоракуя билан зарарланиш даражаси ҳам худди шундай аниқланади.

Апробация натижалари асосида ҳар бир майдон учун алоҳида апробация далолатномаси расмийлаштирилади.

Бошоқли дон экинларининг оригинал ва элита уруғлик майдонлари учун мазкур Низомга 6-иловага мувофиқ шаклда апробация далолатномаси тузилади.

Бошоқли дон экинларининг биринчи ва кейинги авлод уруғлиги экилган майдонлар учун мазкур Низомга 7-иловага мувофиқ шаклда апробация далолатномаси тузилади.

Бошоқли дон экинлари майдонлари апробация натижаларига асосан уруғлик учун «яроқсиз» деб топилганда, ушбу Низомга 8-иловага мувофиқ шаклда апробация далолатномаси тузилади.

Агар апробация таҳлили натижасига кўра оригинал ва элита уруғлик майдонларининг навдорлиги 1-жадвалда белгиланган навдорлик кўрсаткичидан паст бўлса, мос равишда кейинги авлод сифатида баҳоланади.

59. Бошоқли дон экинларининг нав тозалиги меъёрлари

1-жадвал Экин тури Нав тозалиги, фоизда Оригинал Элита RY RYт Юмшоқ буғдой, сули, арпа 99,7 99,7 98,0 95,0 Қаттиқ буғдой 99,7 99 ,7 98,0 95,0 Шоли 99,8 99,5 98,0 97,0 Тритикале 99,5 99,2 98,0 95,0 Тариқ 99,8 99,8 99,5 98,0 Ловия, м ош, нў хат 99,8 99,8 98,0 95,0

60. Бошоқли дон экинлари уруғлигини етиштирувчи хўжаликлар бўйича апробация далолатномаларининг рақамлари туман апробация комиссияси томонидан белгиланади.

61. Чанг ва қаттиқ қоракуя билан зарарланган оригинал ва элита уруғлик майдонларидан уруғлик тайёрлаш қатъиян тақиқланади.

62. Бошоқли дон экинлари уруғлиги майдонлари қуйидаги ҳолларда уруғлик учун яроқсиз деб топилади:

нав тозалиги 95 фоиздан паст бўлганда;

чанг қоракуя билан зарарланиш даражаси 0,3 фоиз ва қаттиқ қоракуя билан зарарланиш даражаси 0,1 фоиздан юқори бўлганда;

ажратилиши қийин бўлган бегона ўтлар поялари билан ифлосланиш даражаси 2 фоиздан юқори бўлганда;

ажратилиши қийин бўлган маданий ўсимлик турлари билан ифлосланиш даражаси 3 фоиздан юқори бўлганда.

5-боб. Уруғликка экилган сабзавот, картошка ва полиз майдонларини апробация қилиш тартиби

63. Уруғлик учун экилган сабзавот, картошка ва полиз экинларининг навдорлик белгиларини аниқлаш дала апробацияси усулида олиб борилади.

Бунда икки йиллик экинлар ва редисканинг навдорлигини баҳолаш учун қўшимча равишда навдорлик кўрсаткичи текширилади.

64. Марказ ҳамда унинг Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бошқармалари томонидан қишлоқ хўжалиги экинларининг уруғлик майдонларига баҳо бериш режаси, апробацияни ўтказиш, навдорликни текшириш муддатлари ва апробаторларнинг рўйхатлари тасдиқлаш учун Қишлоқ хўжалиги вазирлигига тақдим этилади.

65. Апробацияни ўтказиш Марказ ҳамда унинг Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бошқармаларига юкланади.

66. Элита уруғлик майдонларида апробация ва экинларни гуллашдан олдинги кузатув ишлари элита уруғларини етиштиришга масъул бўлган мутахассис билан бирга жойларда ташкил этилган апробация комиссияси томонидан ўтказилади.

67. Уруғлик экин майдонларида апробация ва гуллашдан олдинги кузатув ишлари Қишлоқ хўжалиги вазирлиги томонидан ташкил этилган махсус ўқув курсларини тамомлаган агрономлар томонидан ўтказилади.

Нав оригинаторларига ҳамда илмий-тадқиқот ва олий таълим муассасаларида маълум экин тури бўйича мутахассис бўлган ходимларга апробация ўтказиш ҳуқуқи берилади.

Апробация курсларини ўтказиш ва махсус қўлланма билан таъминлаш Марказ ҳамда унинг Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бошқармалари томонидан амалга оширилади.

Апробация комиссияси экинларни баҳолашга киришиши билан барча экинларда белгиланган муддатда апробация ва кузатув ишларини олиб бориш учун ўзининг йўналишлар бўйича календарь иш режасини тузади.

Йўналишлар бўйича календарь иш режасининг бир нусхаси бош апробаторга, иккинчи нусхаси Марказга ҳамда унинг Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бошқармаларига тақдим этилади.

68. Апробация ва кузатув ишлари агроном апробатор томонидан уруғлик етиштирувчи субъектнинг уруғчилик учун масъул бўлган ходими иштирокида олиб борилади.

Уруғлик етиштирувчи субъект агроном апробаторга уруғчиликка тегишли зарур ҳужжатларни ва маълумотларни тақдим этади.

Марказ ҳамда унинг Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бошқармалари агроном апробаторларни апробация, навларни текшириш, нав танлаш (кузги, баҳорги) ва уруғчиликка тегишли бошқа далолатномалар ҳамда босма иш қоғози (бланкаси) билан таъминлайди.

Апробация ва навларни текшириш бўйича тузилган далолатномалар уруғлик етиштирувчи субъектнинг уруғчилик учун масъул бўлган ходими ва апробация комиссияси томонидан имзоланади.

69. Ушбу Низомга кўра агроном апробатор уруғлик майдонларда нав текшириш ишларини ўтказишга ҳамда натижалари тўғрисида 3 нусхада далолатнома тузишга масъул ҳисобланади.

Далолатноманинг икки нусхаси уруғлик етиштирувчи субъектда, учинчи нусхаси Марказнинг Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бошқармаларида сақланади.

70. Агроном апробатор уруғлик етиштирувчи субъектга уруғлик олинадиган ўсимлик ва мева намуналарининг, қишда сақланадиган ва баҳорда экиладиган илдизмева намуналарининг ҳар бир навига хос бўлган нусхаларини кўрсатади.

Шу билан бирга, агроном апробатор уруғлик етиштирувчи субъектнинг уруғчиликка масъул бўлган ходимига уруғчилик ҳужжатларини расмийлаштириш тартиби ва қоидалари бўйича тушунтириш беради.

Агроном апробатор томонидан кўрсатилган апробация ва нав текшириш далолатномаларидаги кўрсатмалар уруғлик етиштирувчи субъект томонидан бажарилиши мажбурий ҳисобланади.

71. Агар уруғлик етиштирувчи субъектнинг апробация ўтказиладиган уруғлик майдонлари бир неча пайкалларда жойлашган бўлиб, бир хил категорияли уруғликлар экилган бўлса, олинган намуналарнинг навдорлик фоизи умумлаштириб ўртача фоиз олинади. Масалан:

биринчи участка — майдони 5 гектар, навдорлиги 98 % х 5 = 490;

иккинчи участка — майдони 3 гектар, навдорлиги 97 % х 3 = 291;

учинчи участка — майдони 2 гектар, навдорлиги 99 % х 2 = 198.

Умумий чиққан сон (979) умумий майдонга бўлиниб (980:10), уруғлик учун экилган экин навининг навдорлик кўрсаткичи (97,8 %) аниқланади.

72. Агар апробатор уруғлик етиштирувчи субъектнинг уруғлик экин майдонларида уруғчилик қоидалари бузилганлигини аниқласа, уни бартараф этиш чораларини кўриш бўйича кўрсатма беради ва бу ҳақида Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ёки вилоят қишлоқ хўжалиги бошқармасига хабар беради.

73. Уруғлик етиштирувчи субъектларнинг уруғлик майдонларида карантиндаги ва бошқа хавфли зараркунандалар, касалликлар ва бегона ўтлар аниқланса, уларни механик ва кимёвий воситалар ёрдамида бартараф этиш ишлари амалга оширилади. Апробация вақтида карантиндаги ва бошқа хавфли зараркунандалар, касалликлар ва бегона ўтлар мавжуд бўлган уруғлик майдонлари далолатномалар билан расмийлаштирилиб, апробация далолатномаларига тикиб қўйилади.

74. Агроном апробатор барча уруғлик етиштирувчи субъектлар бўйича уруғлик экин майдонларини апробациядан ўтказиш давридаги ёзма маълумотларни хронологик тартиб билан олиб боради ҳамда далолатномалар бериш муддатини белгилаб қўяди.

75. Агроинспекция ходими агроном апробатор олиб борган ишларни жойларда ҳар бир экин нави ва тури бўйича танлаб апробация далолатномаларини текширади, аниқланган камчиликларни тузатади ва ҳужжатларни тасдиқлайди.

Агар агроном апробатор уруғлик экин майдонларини апробациядан ўтказиш пайтида камчиликларга йўл қўйган бўлса, тузилган далолатномалар яроқсизга чиқарилиши ва у апробация ўтказишдан четлатилиши ҳамда такрорий апробация ўтказиш вазифаси бошқа апробаторга юклатилиши мумкин.

Агроинспекция ходими бу ҳақида Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ёки вилоят қишлоқ хўжалиги бошқармасига хабар бериши зарур.

76. Туман апробация комиссияси томонидан тузилган апробация далолатномалари умумлаштириш учун Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ва вилоят қишлоқ хўжалиги бошқармалари томонидан ташкил қилинган ҳудудий апробация комиссияларига топширилади.

77. Марказ ҳамда унинг Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бошқармалари бош апробаторлар билан биргаликда апробация бўйича якуний ҳисоботни тайёрлайди.

Навни тозалаш ва уруғлик танлаш тартиби

78. Навни бегона нав аралашмасидан ва зарарланган ўсимликлардан тозалаш ишлари бир йиллик, икки йиллик ва кўп йиллик уруғлик экинларнинг бутун ўсув даврида (апробацияга қадар ва апробациядан кейин ҳам) олиб борилади.

79. Бир йиллик сабзавот, картошка ва полиз экинларида нав танлаш ишлари апробациядан сўнг мева ва ўсимликларни йиғиш, қайта ишлаш ва уруғларни янчиш пайтида ўтказилади. Икки йиллик экинларда нав танлаш ишлари апробациядан сўнг йиғиш ва қишга сақлашга қўйиш, редиска учун илдизмеваларни кўчириб экиш пайтида амалга оширилади.

80. Келгусида навларнинг навдорлик хусусиятларини яхшилаб бориш мақсадида баҳорги экишдан аввал касаллик ва совуқдан зарарланган икки йиллик экинларнинг яроқсизларини ажратиб ташлаш учун баҳорги танлаш ишлари ўтказилади.

81. Барча экин навларида тозалаш ишларини олиб бориш (апробациядан илгари ёки кейин) ва оналик уруғликларини танлаш пайтида далолатномалар тузилади ва далолатномаларда навни тозалаш вақти, танлаш, ўсимликлар ҳолати, юлинган бегона навлар миқдори кўрсатилади.

82. Агар бир йиллик экинларда нав тозалаш ишлари ва икки йиллик экинларда оналик уруғликларини кузги танлаш ишлари ўтказилмаган бўлса, апробацияда аниқланган навдорлик кўрсаткичи бир категорияга пасайтирилади. Бундай пайтда назоратчи апробация далолатномасига тегишли тузатиш киритади.

Уруғлик билан бериладиган гувоҳномага «Нав тозалаш ишлари олиб борилмаганлиги учун навдорлик кўрсаткичи бир категорияга пасайтирилди» деган сўз ёзиб қўйилади.

Редиска, пиёз, пастернак, петрушка, сельдерей экинларида кўчириб олиш асосида етиштирилган уруғликлар бир репродукция ва бир категорияга мансуб навдор уруғликлардан фойдаланган ҳолда тайёрланган бўлса, ушбу экинларда апробация пайтида аниқланган навдорлик кўрсаткичлари пасайтирилмайди.

Уруғликка экилган майдонларини гуллашдан олдинги кузатиш тартиби

83. Карам, илдизмевалилар, пиёз ва бошқа қолган икки йиллик экинлар ва редискада гуллашдан олдин кузатиш ишларини олиб бориш учун қуйидагиларни аниқлаш назарда тутилади:

а) навлараро масофанинг сақланиши;

б) агротехник тадбирларнинг бажарилиши (экиш муддати ва схемаси, бегона ўтларга қарши кураш ва бошқалар);

в) ҳақиқий майдон ва уруғликнинг ҳолати;

г) уруғлик экин майдони атрофида ушбу экин билан чангланиши мумкин бўлган битта оилага мансуб ўсимликлар, бегона ўтлар бўлмаслигига эътибор қаратиш;

д) уруғликларнинг зараркунандалар, касалликлар ва бегона ўтлар билан зарарланиш даражаси.

Агар уруғлик майдоннинг ҳолати талаб даражасида бўлмаса, уруғлик яроқсизга чиқарилади.

Уруғликка экилган майдонларда иҳота оралиқ масофа

84. Бир-бири билан осон чангланувчи нав ва ўсимликлар ўзаро чангланиб қолмаслиги учун уларнинг иҳота оралиқ масофаси 9-иловага мувофиқ белгиланади.

Қовоқ ва полиз экинларининг ҳар хил ботаник турлари бўйича иҳота оралиқ масофаси очиқ майдонда 50 метр ва ёпиқ майдонда 20 метр бўлади.

Экин навининг элита билан биринчи авлоди экилган майдонлар орасида ихота оралиқ масофаси сақланмайди.

85. Навлараро иҳота оралиқ масофаси сақланмаса, экин навларининг апробацияда аниқланган навдорлик кўрсаткичи бир категорияга пасайтирилади. Бундай пайтда назоратчи апробация далолатномасига тегишли тузатиш киритади.

Уруғлик билан бериладиган гувоҳномага «Иҳота оралиқ масофаси сақланмаганлиги учун навдорлик кўрсаткичи бир категорияга пасайтирилди» деган сўз ёзиб қўйилади.

Апробация ўтказиш усули

86. Апробацияга киришишдан аввал экилган экин навлари уруғликларининг сифатини тавсифлайдиган (аттестат ёки уруғлик гувоҳномаси ва нав тозалаш далолатномаси) ҳужжатлар текширилади.

Апробация пайтида нав тозалаш ишлари ўтказилганлиги, навлараро иҳота оралиқ масофаcига риоя қилинганлиги, ҳақиқий уруғлик майдони ва кутилаётган ҳосил аниқланади ҳамда олиб борилган барча агротехник тадбирларнинг бажарилишига ва уруғлик майдон ҳолатига баҳо берилади. Агар уруғлик майдон «ёмон» баҳо олса, яроқсизга чиқарилади.

Экинлар навларининг навдорлик кўрсаткичи ушбу апробация усули орқали аниқланади, оналик уруғлик ўсимликларини танлаш ва сақлаш омборхоналарини тайёрлаш бўйича йўл-йўриқ берилади.

87. Апробация қуйидаги муддатларда ўтказилади:

а) оқ бош карам, гул карам, брокколи — карам бошлари тўлиқ ўрай бошлаганда (кўз билан кўриб, қўл билан ушлаб кўрилади);

б) лавлаги, сабзи, шолғом, турп, редиска, петрушка, сельдерей — тўлиқ техник пишган даврда;

в) пиёз ва саримсоқ — тўлиқ етилиб, пиёз устидаги қобиқлари қуриганда;

г) бодринг — ёппасига мевалари етилиб, қисман уруғликлар пайдо бўлганда;

д) помидор, бақлажон, ширин ва аччиқ қалампир — мевалари 50 фоиз пишиб етилганда;

е) тарвуз, қовун, қовоқ — мева этлари ва уруғлари тўлиқ биологик пишиб етилганда;

ж) қовоқча, патиссон — техник пишган ва уруғлик мевалари пайдо бўлганда;

з) укроп — техник пишган ва марказий уруғ бандларида уруғлар етилганда.

88. Апробация пайтида олинган ўсимлик намуналари икки гуруҳга ажратилади.

Биринчи гуруҳга экин навига хос бўлган белгиларга эга ва соғлом ривожланган ўсимликлар киради. Биринчи гуруҳга илдизмевалилар, бош карамлари ёрилган ҳамда касалликлар ва зараркунандалар билан зарарланган, лекин асосий нав белгилари сақланган ўсимликлар ҳам киради.

Иккинчи гуруҳга экин навига хос бўлган асосий белгиларни йўқотган, шу жумладан, айниган, ёрилган, гуллаб кетган, касалликлар ва зараркунандалар билан кучли зарарланган ҳамда етилмаган (асосий нав белгиларини ажратиш қийин бўлган майда ўсимлик мевалари) ўсимлик ва мевалар киради.

Экин навининг навдорлик кўрсаткичини аниқлашда фақат биринчи гуруҳга кирган ўсимликлар инобатга олинади. Шунга қараб ўсимликларнинг навдорлик кўрсаткичи ва бегона навлар аралашмаси аниқланади.

Бунда иккинчи гуруҳга кирган ўсимликларнинг умумий сони ва фоизи ҳам кўрсатилади.

89. Апробация қилиш учун намуна олиш ва ўсимликлар сони ушбу низомга 10-иловага мувофиқ амалга оширилади

90. Экин навининг белгилари қуйидаги тартибда таҳлил қилинади:

а) ош лавлаги, шолғом, турп, пиёз ва бошқа илдизмевалилар ердан суғуриб олиниб, жойларда гуруҳларга ажратилади;

б) карам, помидор, бодринг, қалампир, бақлажон, полиз маҳсулотлари, қовоқча, патиссон, шовул, швит, шпинат, салат ва бошқа кўкат экинлар ерда турган пайтда таҳлил қилинади.

Текширишга тегишли бўлган экин навлари намуналарининг сони бутун майдонда баравар тақсимланиши керак.

Агроном апробатор намуналарни далада бир-биридан оралиқ масофалари баравар бўлган ҳолда поғоналаб диагонал бўйлаб апробациядан ўтказади.

91. Биринчи гуруҳга тегишли ўсимликларнинг апробация натижаларида кўрсаткичлар умумий сон ва фоиз ҳисобида келтирилади ҳамда экин навининг навдорлик кўрсаткичи ва бегона навлар аралашмаси кўрсатилади.

92. Тарвуз ва қовун навларининг навдорлик кўрсаткичларини аниқлашда ҳар 10 та мевадан биттаси кесиб кўрилади ҳамда мева эти, ранги ва уруғлари таҳлил қилинади.

Ош лавлаги навларининг навдорлик кўрсаткичларини аниқлашда ҳар бир олинган намунанинг 50 фоиз илдизмевалари кесиб кўрилади ҳамда ҳалқа ва ранглари назардан ўтказилади.

Уруғлик майдонларда касаллик, зараркунандалар ва бегона ўтларнинг фоизларини ҳисоблаш тартиби

93. Уруғлик учун экилган сабзавот, картошка ва полиз экинларининг зараркунандалар, касаллик ва бегона ўтлар билан зарарланганлигини аниқлаш ва тавсифлаш уруғлик апробациясининг асосий вазифаларидан бири ҳисобланади.

Ўсимликларнинг зарарланганлиги ҳақидаги маълумотлар ва уларга қарши курашиш ҳақидаги чора-тадбирлар далолатномаларда кўрсатилади. Экинларнинг зараркунандалар ва касалликлар билан зарарланиши фоиз ҳисобида ёзилади.

94. Уруғ ва уруғликларни йиғишдан илгари апробация, навдор экинларни гуллашдан олдинги кузатиш ишлари, ҳосилни йиғишдан илгари текшириш вақтида аниқланган касаллик ва зараркунандалар уч гуруҳга бўлинади:

Биринчи гуруҳга уруғлик билан ўтадиган карантиндаги зараркунандалар, касалликлар ва бегона ўтлар киради.

Бундай зараркунандалар, касалликлар ва бегона ўтлар аниқланганда, зудлик билан Марказнинг Қорақалпоғистон Республикаси ёки вилоят бошқармасига ва Ўсимликлар карантини ва ҳимояси агентлиги ва унинг ҳудудий бўлимларига хабар берилади ҳамда зарарланган ўсимликлардан олинган намуналар карантин лабораториясига юборилади.

Иккинчи гуруҳга уруғлик билан ўтадиган ўсимлик касалликлари киради. Жумладан:

карамда томир бактериози билан зарарланиш даражаси кўпи билан 3 — 10 фоиз бўлса, алътернариоз билан 10 — 30 фоиз, фомоз билан 30 — 15 фоиз, сохта ун шудринг касалликлари билан 10 — 15 фоиз;

сабзида фомоз билан 5 — 10 фоиз, алътернариоз билан 5 — 10 фоиз, бактериоз билан 10 — 15 фоиз;

лавлагида сохта ун шудринг билан 5 — 15 фоиз;

помидорда рак бактерияси билан 5 — 10 фоиз, бактериал доғланиш билан 10 — 15 фоиз, вирус касалликлари билан 5 — 10 фоиз;

бақлажонда мева чириш билан 5 — 10 фоиз;

бодринг ва қовунда бактериоз билан 5 — 10 фоиз зарарланиш даражаси кузатилса, иккинчи гуруҳга ўтказилади.

Иккинчи гуруҳга кирувчи касалликлар билан зарарланиш даражаси юқорида келтирилган кўрсаткичлардан кўп бўлса, элита ва авлодли уруғлик майдонлари яроқсизга чиқарилади.

Учинчи гуруҳга кирувчи касалликлар билан зарарланган уруғлик майдонлари яроқсизга чиқарилмайди, лекин нав тозалаш ишлари сифатли олиб борилади ва зарарланиш фоизлари белгиланади. Бундай майдонлардан тайёрланган уруғларга кимёвий ва термик ишлов берилиб, сўнг экилади.

Бу гуруҳга қуйидаги касалликлар киради:

а) очиқ далада: карамда — фузариоз, кила;

лавлагида — фомоз;

пиёзда — сохта ун шудринг, олачипор, бўғин чириш;

қовоқда — олачипор, сўлиш.

б) иссиқхоналарда: бодрингда ун шудринг, сохта ун шудринг, оқ ғуборли чириш, сўлиш; помидор барглари қўнғир доғланиши, фитофтороз, оқ ва кулранг чириш, сўлиш.

Уруғликка экилган қишлоқ хўжалиги экинларини навдорлик сифат кўрсаткичлари бўйича уруғлик ҳисобидан чиқариш тартиби.

95. Қуйидаги сабабларга кўра экин навлари ва уруғликлар навдорликдан чиқарилади:

а) экин навларининг навдорлик сифати қабул қилинган стандарт талабларидан (O'z Dst 2823-2014) паст бўлса;

б) апробация пайтида уруғлик майдонлар ҳолати «ёмон» баҳо олса;

в) касалликлар уруғ орқали ўтиши мумкин бўлган уруғлик майдонлари;

г) агроном апробатор талаби бўйича бир йиллик экинларда нав тозалаш ёки икки йиллик экинларда кузги танлаш ишлари ўтказилмаган бўлса;

д) экилган экин навларининг навдорлиги тўғрисида ҳужжатлари бўлмаса.

Агар экин навлари ёки уруғликлар навдорликдан чиқарилса, агроном апробатор дарҳол Марказ ҳамда унинг Қорақалпоғистон Республикаси ёки вилоятлар бошқармаларига хабар бериши керак.

Апробация натижаларини расмийлаштириш тартиби

96. Уруғлик майдонларда ўтказилган нав тозалаш ишлари нав тозалаш далолатномалари билан расмийлаштирилади ( 15-илова ). Уруғлик экинларни навдорлик сифатларини тасдиқловчи асосий ҳужжат апробация далолатномаси ҳисобланади ( 14-илова ). Апробация далолатномасига апробатор дафтари илова қилинади ( 13-илова ).

97. Икки йиллик экинларда оналик уруғлик ўсимликларини кузги ва баҳорги танлаш ишлари иккита шаклдаги далолатнома ҳужжатлари билан расмийлаштирилади ( 14 ва 15-илова ).

Экин навларининг элита уруғликлари учун аттестат ( 16-илова ) ва авлодли уруғликлар учун уруғ гувоҳномаси берилади ( 17-илова ).

Ёпиқ усулда уруғликка экилган сабзавот экинларини апробация қилиш тартиби

98. Ёпиқ усулда уруғликка экилган сабзавот экинлари навларида нав тозалаш, апробация, гуллаш олдидан кузатиш ҳужжатларини расмийлаштириш ушбу Низомнинг 83 , 87 , 89 , 90 , 91 , 93 , 94 , 96 , 101 , 102-бандларига ва 10 , 11 , 16 , 17 , 18 , 19-иловаларга мувофиқ олиб борилади.

99. Уруғликка экилган дурагай майдонларда, ота-оналик шаклларида апробация ўтказиш, гуллаш олдидан кузатиш ишларини олиб бориш нав оригинаторлари, селекционер олимлар, илмий-тадқиқот институтларининг мутахассислари ва Марказнинг Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бошқармалари мутахассислари иштирокида олиб борилади.

100. Уруғлик майдонларда бегона нав аралашмалари ва касаллик билан зарарланган ўсимликлар кузатилганда нав тозалаш ишлари доимий равишда апробация давригача ва ундан кейин ҳам олиб борилади.

Бодрингнинг дурагай уруғини етиштиришда ота-оналик шаклларида 3-4 марта нав тозалаш ишлари ўтказилади.

Биринчи нав тозалаш ишлари бодринг ўсимлиги 5-6 та чинбарг чиқарган пайтда ва ундан кейин ҳам доимий равишда олиб борилади. Бунда навга хос бўлмаган белгилар кузатилган, касаллик билан зарарланган ва ривожланишдан орқада қолган ўсимликлар юлиб ташланади.

Уруғлик майдонларда нав тозалаш ишлари ўтказилгандан кейин «дурагай уруғни етиштиришда экинларни текшириш далолатномаси» тузилади ( 18-илова ).

101. Сабзавот, картошка экинлари навларини ва дурагайларини иссиқхоналарда етиштириш пайтида қуйидаги навлараро иҳота оралиқ масофаси белгиланади:

а) иссиқхоналарда бодринг уруғи етиштиришда иҳота оралиқлари, ўзаро иссиқхоналар оралиғи ва очиқ ердаги экинлар учун иссиқхоналар туйнукларида сим тўрлар бўлмаса, оралиқ масофаси 500 метр этиб белгиланади. Агар иссиқхона туйнукларида сим тўрлар (асалари киришидан сақлаш учун) бўлса, оралиқ иҳота 50 метр белгиланади;

б) помидор, ширин қалампир, бақлажоннинг ўзаро навлари учун оралиқ камида 10 метр бўлади ёки иссиқхона ичида ҳар хил навлар экилса, нав оралари плёнкалар билан ажратилади.

102. Сабзавот экинларида апробация қуйидаги даврларда ўтказилади:

а) бодрингда — ўсимликлар ёппасига мева туккан вақтда ва айрим уруғликлар пайдо бўлган вақтда;

б) помидор, ширин қалампир, бақлажон ўсимликларида 90 фоиз мевалар етилиб пишган вақтда.

103. Экин навининг навдорлик кўрсаткичлари ўсимликлардан намуналар олиш йўли билан таҳлил қилинади.

Иссиқхоналарда апробация ўтказиш учун ўсимликлардан иссиқхонага диагонал бўйлаб ва поғоналаб намуналар олинади.

Бодринг, помидор, ширин қалампир, бақлажон экинлари етиштириладиган ҳар 1 000 кв.метр иссиқхонадан 200 та (4 намуна 50 та ўсимликдан), бундан катта майдонларда ҳар бир 200 кв.метрдан учун 20 тадан ўсимлик намунаси олинади.

Экиннинг дурагай уруғини етиштиришда ота-оналик шакллари алоҳида апробация қилинади.

Апробация далолатномасини расмийлаштириш пайтида экиннинг дурагай уруғини етиштириш усули қайд қилинади (асалари билан чанглаш, қўлда чанглаш, кастрация ёки кастрациясиз).

104. Ушбу Низомнинг 103-бандида кўрсатилган ҳолатларда иссиқхоналардаги уруғлик майдонлари яроқсизга чиқарилади.

Бундан ташқари, апробация пайтида экинларда касалликлар миқдори қуйидаги кўрсаткичлардан ошиб кетса, яроқсизга чиқарилади:

бодрингда:

мозаика — 5 — 10 фоиз;

бактериоз — 5 — 10 фоиз;

помидорда:

вирусли касалликлар (мозаика, стрик) — 5 фоиз;

қора бактерияли доғланиш — 5 — 10 фоиз;

бактерияли рак — 10 фоиз;

поя чиришига йўл қўйилмайди.

105. Ёпиқ майдонларда етиштирилган экин дурагайлари уруғларига дурагай уруғлик гувоҳномаси берилади (19-илова).

Апробация ўтказилишини назорат қилиш тартиби

106. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси ва унинг ҳудудий бошқармалари (туман бўлимлари) мутахассислари қуйидагиларни:

а) уруғлик етиштирувчи субъектларда навларнинг навдорлиги ва касалликлар билан зарарланганлигини аниқлаш учун намуналарнинг тўғри олинганлигини, шунингдек, апробация ўтказувчилар йўриқномалар ҳамда апробация далолатномалари, дала дафтарлари ва тегишли формалар билан таъминлаганлигини ҳамда ушбу ҳужжатларнинг тўғри расмийлаштирилишини;

б) апробацияни ўтказиш вақтида содир бўладиган барча мунозарали масалалар ҳал қилинишини;

в) қишлоқ хўжалиги экинлари уруғлик майдонларида нав тозалиги тўғри аниқланганлигини, уруғлик майдонлар дала гуруҳлари бўйича ажратилганлигини, камҳосил ва касалликлар билан зарарланган майдонлар яроқсиз деб топилганлигини, ҳосилдорлик, кутилаётган уруғликлар ҳажми тўғри аниқланганлигини;

г) ҳар қайси ҳудуд бўйича дала журналида ёзувлар ва апробация далолатномалари тўғри расмийлаштирилганлигини;

д) туман бўйича ўтказилган апробация маълумотларини ўз ичига олган далолатнома уч нусхада тузилишини ва унинг нусхалари туман қишлоқ хўжалиги бўлимига, Марказнинг Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар бошқармаларига ҳамда уруғлик тайёрловчи субъектларга топширилганлигини;

е) уруғлик етиштирувчи субъектларнинг уруғлик учун етиштирилган ҳосилини териб олишга, нави, авлоди, дала гуруҳлари бўйича алоҳида топширишга тайёрлигини, шунингдек, уларнинг уруғлик топшириш учун тегишли юк хати (қизил йўлли шакл № ЗХ-1) билан тўла таъминланганлигини;

ж) уруғлик тайёрлаш корхоналарида уруғликлар нави, авлоди, дала гуруҳлари ва тегишли сифат кўрсаткичлари бўйича алоҳида қабул қилиб олинишини, шунингдек, сақлашга зарур механизм (техникалар)нинг мавжудлиги ва майдончалар тайёрланганлигини назорат қилади.

з) қишлоқ хўжалиги экин майдонларида апробация тўғри ўтказилиши, уруғликларни ўриш-йиғиш, ташиш, жамғариш ҳамда ҳужжатлаштириш ишларида йўл қўйиладиган камчиликларни ўз вақтида бартараф этиш бўйича огоҳлантириш беради.

6-боб. Якунловчи қоидалар

107. Апробация комиссияларининг фаолияти Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси томонидан назорат қилинади.

108. Ушбу Низом талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавоб берадилар.

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 1-ИЛОВА

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 2-ИЛОВА

Уруғлик ғўза майдонларида апробация ўтказиш

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 3-ИЛОВА

АПРОБАЦИЯ ДАЛОЛАТНОМАСИ 1. Туман қишлоқ хўжалиги бўлими _____________________________ 2. Фермер хўжалиги номи _____________________________________ 3. Пахта тозалаш корхонаси ___________________________________ 4. Пахта қабул қилиш маскани __________________________________ 5. Ғўза нави ________________________________________________ 6. Авлоди (экишдаги) _________________________________________ 7. Уруғлик чигитнинг келиб чиқиши, мувофиқлик сертификати рақами ва санаси ___________________________________________________________ 8. Апробация якунига кўра навдорлиги ва авлоди __________________ Апробация ўтказилган майдон, га Кам ҳосилли ғўзалар, га Шундан яроқсизи жами яроқсиз деб топилган майдон, га Уруғлик пахта тайёрлаш учун ажратилган майдон навдорлиги, % Шу жумладан Уруғлик етиштирувчи субъект томонидан белгиланган уруғлик пахтани ўз вақтида алоҳида териш ва апробация натижаларига мувофиқ топшириш учун масъул шахслар Пахта териш усули Изоҳ кучли зарарланганлари (бирор дала гуруҳига киритилмаган), га навдорлиги бўйича майдон, га кутилаётган ялпи ҳосилдорлик, ц/га кутилаётган уруғлик пахта, ц/га жами кутилаётган уруғлик пахта, тн биринчи гуруҳ иккинчи гуруҳ вилт билан гоммоз билан майдон, га навдорлиги % майдон, га кутилаётган ялпи ҳосилдорлик, ц/га кутилаётган уруғлик пахта, ц/га жами кутилаётган уруғлик пахта, тн май-дон, га кутилаётган ялпи ҳосилдорлик, ц/га кутилаётган уруғлик пахта, ц/га жами кутилаётган уруғлик пахта, тн Ф.И.О ва вазифаси имзо 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Туман апробация комиссияси:

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ орқа томони‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎УРУҒЛИК ЕТИШТИРУВЧИ СУБЪЕКТИНИНГ МАЖБУРИЯТЛАРИ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Уруғлик етиштирувчи субъектраҳбари қуйидаги мажбуриятларни ўз зиммасига олади: ‎‎Туман қишлоқ хўжалиги бўлими агрономи апробация хулосаси: ‎‎1. Апробация маълумотлари асосида уруғлик пахтани апробация натижаларига мувофиқ алоҳида навлар, авлодлар, дала гуруҳлари бўйича териш, ташиш ва пахта тайёрлаш масканига (пахта тозалаш корхонасига) топшириш; ‎‎__________________________________________________________________ ‎__________________________________________________________________ ‎ ‎(Ф.И.О.) (имзо) ‎ ‎ М.Ў.‎‎ ‎ ‎ 2. Пахта тайёрлаш масканига (пахта тозалаш корхонасига) топширилган уруғлик пахтани пахта корхонасидан олинадиган 1-СХ-шакл 1 бўйича йўл-юкхати билан ҳужжатлаштириш; ‎‎ «Агрокимёҳимоя» туман филиали мутахассисининг хулосаси: __________________________________________________________________ ‎ (Ф.И.О.) (имзо) ‎ ‎ М.Ў.‎‎ ‎ ‎ ‎‎3. Гоммоз ва бошқа касалликлар билан зарарланган кўсаклардан терилган пахтани алоҳида жойга тўплаш (уруғлик пахта учун фойдаланилаётган майдончага эмас) ва пахта тайёрлаш масканига техник пахта сифатида алоҳида тур қилиб топшириш;‏ ‎‎туман Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши ходими хулосаси: ‎__________________________________________________________________ ‎_____________________________________________________________________ ‎ (Ф.И.О.) (имзо) ‎ ‎ М.Ў.‎ ‎ ‎ ‎‎Сувга чанқаб кетган ва кам ҳосилли далалардан, шунингдек, вилт, гоммоз ва бошқа касалликлар билан зарарланган ғўзалар ҳамда кўсаклардан териб олинган пахтани уруғлик учун терилган пахтадан алоҳида топшириш. Уруғлик пахтанинг бир қисминикасалланган пахта билан қўшиб топширишга йўл қўймаслик. Назоратчи апробатор:___________________________________________________ ‎__________________________________________________________________ ‎ (Ф.И.О.) (имзо)‎ ‎ ‎‎«Уруғчиликни ривожлантириш маркази»нинг вакили хулосаси: ‎__________________________________________________________________ ‎__________________________________________________________________ ‎ (Ф.И.О.) (имзо) ‎ ‎ М.Ў.‎ ‎ ‎ ‎‎Апробация далолатномасининг бир нусхасини олдим:__________________________________________________ ‎‎Уруғлик етиштирувчи субъектда апробация ўтказувчи агроном:‎ ‎ (имзо)‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Уруғлик етиштирувчи субъект:________________________________________ ‎‎__________________________________________________________________ ‎ ‎‎(номи, раҳбарнинг Ф.И.О.) ‎‎‎‎___________________________________________________________________ ‎ ‎ ‎ ‎ (Ф.И.О.) (имзо)‎ ‎ ‎‎Сана: 20____йил «______» ______________ М.Ў. М.Ў.‎ ‎ ‎

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 4-ИЛОВА

АПРОБАЦИЯ НАТИЖАЛАРИ

Уруғлик етиштирувчи субъект номи Апробация ўткази ладиган майдон, га Ғўза нави Яроқсиз майдон, га Жами яроқсиз майдон, га Уруғлик пахта тайёрлаш учун ажратилган ғўза кам ҳосилли зарарланган (бирорта дала гуруҳига киритилмаган) кўзда тутилмаган бошқа сабабларга кўра жами шу жумладан Апробация якуни бўйича навдорлик, % Апробаторнинг Ф.И.О. майдон, га кутилаётган ҳосилдорлик, ц/га кутилаётган ялпи ҳосил, тн жами кутилаётган уруғлик пахта, тн 1-гуруҳ 2-гуруҳ вилт билан гоммоз билан майдони навдорлиги, % майдон, га кутилаётган ҳосилдорлик, ц/га кутилаётган ялпи ҳосил, тн жами кутилаётган уруғлик пахта, тн майдон, га кутилаётган ҳосилдорлик, ц/га кутилаётган ялпи ҳосил, тн жами кутилаётган уруғлик пахта, тн 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Туман апробация комиссияси: орқа томони ДАЛА АПРОБАЦИЯСИ ТЎҒРИСИДАГИ БАРЧА МАЪЛУМОТЛАРНИ ЎЗ ИЧИГА ОЛУВЧИ ДАЛОЛАТНОМА 20__йил «___» ______________ Ғўза нави_________________________ Авлоди______________________________________________ Пахта тайёрлаш маскани (корхонаси)______________ Туман қишлоқ хўжалиги бўлими _____________ АПРОБАЦИЯ ЎТКАЗИЛГАН ЭКИНЛАР БЎЙИЧА УМУМИЙ МАЪЛУМОТЛАР Экилган чигитнинг миқдори, тн Қолган чигитнинг сақланиш ҳолати Уруғлик қаердан олинган (пахта заводи, пахта тайёрлаш пункти) Уруғлик олинган кун, ой, йил ва юкхати рақами Партия номери Сертификат бўйича навдорлиги, рақами ва санаси Изоҳ жами олинган экишга сарф қилинган қолдиқ 1 2 3 4 5 6 7 8 9

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 5-ИЛОВА

АПРОБАЦИЯ ТАҲЛИЛИ НАТИЖАЛАРИ БЎЙИЧА ДАЛА ЖУРНАЛИ

Уруғлик етиштирувчи субъект номи Экин майдони Нави Авлоди Апробация ўтказилган сана Апробатор хулосаси Апробация боғламини олганлиги тўғрисида уруғлик етиштирувчи субъект вакилининг имзоси 1 2 3 4 5 6 7

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 6-ИЛОВА

____-СОНЛИ АПРОБАЦИЯ ДАЛОЛАТНОМАСИ

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 7-ИЛОВА

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 8-ИЛОВА

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 9-ИЛОВА

Сабзавот, полиз экинлари уруғликларининг навдор уруғ ва уруғликлар орасидаги иҳота оралиқ масофаси

Экин турлари Иҳота оралиқлари, м очиқ майдонларда ёпиқ майдонлар Тарвуз, қовун, қовоқ, бодринг 1000 500 Бақлажон, ширин қалампир 300 100 Помидор 100 50 Четдан чангланувчи бошқа экинлар (карам, шолғом, турп, пиёз, сабзи, ош лавлаги, редиска ва бошқалар) 2000 600

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 10-ИЛОВА

Апробация қилиш учун олинадиган намуна ва ўсимликлар сони

Апробация майдони Таҳлилга тегишли умумий ўсимликлар сони Ҳар бир намуна учун олинадиган ўсимликлар сони нўхот, ловия тарвуз, қовун бошқа сабзавот экинлари ва хашаки илдизмевалилар 5 гектаргача 300 200 500 50 5,1 дан 10 гектаргача 400 300 700 50 10,1 дан 20 гектаргача 500 400 1000 50

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 11-ИЛОВА

Сабзавот ва полиз экинлари уруғларининг нав сифатлари

Экин тури Нав тозалиги тоифалар бўйича, фоиз (камида) III тоифа уруғлари (кўпи билан) I II III Тарвуз 99 98 90 1 Бақлажон 98 97 92 1 Қовун 99 97 92 3 Қовоқча,патиссон 95 93 85 1 Оқбош карам 98 97 85 3 Гулкарам 98 95 85 3 Кашнич 98 96 80 2 Салат 99 98 95 1 Пиёз 98 95 85 2 Поррей пиёз 99 97 90 5 Сабзи 98 96 85 2 Бодринг 98 96 90 2 Қалампир 99 97 96 1 Петрушка 97 95 80 1 Редиска 98 95 85 2 Турп 97 95 90 2 Шолғом 98 95 90 2 Ош лавлаги 98 95 90 2 Сельдерей 97 95 85 1 Помидор 99 98 97 1 Ошқовоқ 95 93 85 3 Укроп 98 96 80 2 Шовул 97 95 85 2 Исмалоқ 97 95 85 2 Анис 98 96 80 2 Арпабодиён 98 96 80 2 Райҳон 90 85 80 10 Сабзавот ловияси 99,8 99 97 3 Саримсоқ 99 98 95 4

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 12-ИЛОВА

Сабзавот ва полиз экинлари уруғларининг сифат кўрсаткичлари

Экин тури Уруғчилик мақсадида, фоиз Товар маҳсулот мақсадида, фоиз Унувчанлиги, камида Тозалиги, камида Бегона экин ва ўт уруғлари, кўпи билан Унувчанлиги, камида Тозалиги, камида Бегона экин уруғлари, кўпи билан 1 2 3 4 5 6 7 Тарвуз 92 99 0,1 80 96 0,4 Бақлажон 75 98 0,2 60 95 0,5 Қовун 90 99 0,1 75 97 0,2 Қовоқча ва патиссон 95 99 0,1 80 95 0,2 Карам 85 98 60 95 1,0 Пиёз 80 99 0,2 50 95 0,5 Сабзи 70 95 0,5 45 90 1,0 Бодринг 90 99 0,1 70 96 0,2 Қалампир 80 98 0,2 60 95 0,5 Петрушка 70 96 0,5 45 92 1,0 Редиска 85 96 0,2 65 92 1,0 Турп 85 96 0,2 65 92 1,0 Шолғом 95 98 0,2 80 95 1,0 Салат 80 95 0,2 65 90 0,5 Ош лавлаги 80 95 0,5 60 94 1,0 Помидор 85 98 0,2 65 96 0,5 Ошқовоқ 95 99 0,2 80 96 0,4 Укроп 60 95 0,5 40 85 1,0 Шовул 80 95 0,2 60 90 0,5 Кориандр (кашнич) 70 90 0,2 60 85 0,5 Сельдерей 75 98 0,5 50 93 1,0

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 13-ИЛОВА

АПРОБАТОР ДАФТАРИ

Апробация далолатномасига___________________сонли______________________________________________________________20______й. ______________________________________________________________________________________________________________________________________________тумани _____________________________________________________________________________________________________________________________________________қишлоғи ____________________________________________________________________________________________________________________________________________хўжалиги Экин тури______________________нав______________________________________________________________ __________________________ __________________________

Намуналар таҳлили Намуналар тартиби Барча намуналар сони 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 дона фоиз Навдорлиги дона Аралашмалар — жами Жумладан Асосий навдан четланганлари Бегона нав ўсимлик Кескин дурагайлар Жами 1-гуруҳ ўсимликлар Жами 2-гуруҳ ўсимликлар Жумладан Етилмаганлари Айниб бузилганлари Ёрилганлари Гулбанд чиқарганлари Касал бўлган, зарарланган 1-2 гуруҳ жами Қ/х зараркунандалари билан зарарланганлари

20___й «____»____________________. Апробатор: _______________________________

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 14-ИЛОВА

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 15-ИЛОВА

УРУҒЧИЛИК МАЙДОНИДАГИ ЭКИНЛАРНИНГ НАВ ТОЗАЛАШ ДАЛОЛАТНОМАСИ

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 16-ИЛОВА

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 17-ИЛОВА

Уруғлик учун экилган майдонларда қишлоқ хўжалиги экинларини апробация қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 18-ИЛОВА

Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 12 октябрдаги 641-сон қарорига 4-ИЛОВА

Уруғлик донни қабул қилиш, тайёрлаш, дорилаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш тартиби тўғрисида

1-боб. Умумий қоидалар

1. Ушбу Низом уруғлик донни қабул қилиш, тайёрлаш, дорилаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш тартибини белгилайди.

2. Ушбу Низомда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

апробация — ўсимликларнинг генетик (нав) жиҳатдан софлигини, зараркунандалар билан зарарланган-зарарланмаганлигини, касалликларга чалинган-чалинмаганлигини ва экиш учун мўлжалланган уруғликларнинг умумий ҳолатини аниқлаш учун далада ўтказиладиган текшириш;

дурагай уруғликлар — ирсияти ҳар хил навлар, турлар ва туркумдошларни чатиштиришдан олинган уруғликлар;

оригинал уруғликлар — нав муаллифи ёки у ваколат берган шахс томонидан ва кейинчалик кўпайтириш учун мўлжалланган уруғликлар;

репродукцион уруғликлар — элита уруғликлардан олинадиган кейинги авлод уруғликлари;

уруғликлар — экиш учун фойдаланиладиган уруғлар, мевалар, ўсимликнинг вегетатив йўл билан кўпайтириладиган қисмлари;

уруғликларнинг генетик (нав) сифати — муайян нав уруғлигининг генетик жиҳатдан софлигини тавсифловчи кўрсаткичлар мажмуи;

уруғликларнинг экинбоплик сифати — уруғликларнинг экиш учун яроқлилигини тавсифловчи кўрсаткичлар мажмуи;

уруғликлар тўдаси — келиб чиқиши ва сифати бўйича бир хил бўлган уруғликларнинг муайян миқдори;

элита уруғликлар — оригинал уруғликларни изчил кўпайтириш йўли билан олинган уруғликлар.

3. Уруғлик донни қабул қилиш, тайёрлаш, дорилаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш ушбу Низомга 1-иловага мувофиқ схема бўйича амалга оширилади.

2-боб. Уруғлик донни қабул қилиш ва жойлаштириш тартиби Уруғлик донни қабул қилишга тайёргарлик кўриш

4. Нав ва дурагай уруғлик дон олиниши бошлангунига қадар дон корхонаси, ғаллачилик кластери ёки уруғчилик кластери (кейинги ўринларда — уруғлик тайёрловчи ташкилот) уруғлик донни қабул қилиш масканларида қуйидагилар амалга оширилиши лозим:

а) топширилиши кутилаётган тўдаларнинг алоҳида уруғлик дон сақлаш омборлари бўйича қуйидагиларга биноан тайёрлов режаларини инобатга олган ҳолда жойлаштириш режасини ишлаб чиқиш (уруғлик тайёрловчи ташкилот раҳбари тасдиқлайди), жумладан:

экинлар;

навлар (дурагайлар);

авлодлар;

нав тозалиги тоифалари;

уруғлик дон стандартлари;

намлик ҳолати (озуқабоп экинларнинг ўхшаш дони учун);

аралашмалар, шу жумладан, қийин ажратиладиган аралашмалар (озуқабоп дон учун ифлосланганлиги ҳолати бўйича);

б) уруғлик донни жойлаштириш ҳамда навли ва дурагай уруғлик дон билан боғлиқ жараёнларни расмийлаштириш учун керакли миқдорда қоплар, ёрлиқлар, пломбалар, нав ҳужжатлари бланкалари миқдорини тайёрлаб қўйиш;

в) туман қишлоқ хўжалиги бўлимидан барча уруғчилик хўжаликлари ёки бошқа қишлоқ хўжалиги ташкилотлари (кейинги ўринларда — уруғлик етиштирувчи субъектлар) бўйича белгиланган тартибга қатъий мувофиқ ҳолда расмийлаштирилган навли экин майдонлари апробацияси далолатномалари тузилганлигини аниқлаш.

г) ишлаб чиқариш-технологик лабораториясининг зарур ўлчов воситалари, синов ускуналари, реактивлар ва бошқа воситалар билан таъминланганлиги, лаборатория ускуналарини метрологик кўрикдан ўтказиш.

5. Навли ва дурагай уруғлик донни қабул қилиш ва жойлаштириш учун ажратилган омборлар ўз вақтида таъмирланган, дезинфекцияланган бўлиши ва барча техник талабларни қаноатлантириши, жумладан, қуйидагиларга эга бўлиши лозим:

омборларнинг томлари, деворлари, пастки қисми (пол) эшиклари таъмирланган;

қуруқ, сизот сувлардан яхши ҳимояланган пол ва деворлар, тош ва ғиштдан қурилган омборлар сувалган, ёғочдан қурилган омборлар мустаҳкам, ёриқсиз, барча омбор деворлари оқланган;

ички томондан металл турлар — шиша тутгичлар билан тўсилган ойна солинган деразалар, электр лампаларда турли ҳимоя қалпоқлари бўлиши лозим.

6. Уруғлик дон омборлари теварагидаги ҳудуд асфальтланган, тозаланган ва зараркунандаларга қарши дезинфекцияланган бўлиши лозим.

Уруғлик донни қабул қилиш тартиби

7. Уруғлик етиштирувчи субъектлар томонидан Ўзбекистон Республикаси ҳудудида экиш учун тавсия этилган қишлоқ хўжалик экинлари давлат реестрига киритилган бошоқли дон уруғликлари нав ва авлодлари бўйича уруғлик тайёрловчи ташкилотнинг ғалла қабул қилиш маскани ёки қайта ишлаш корхонасига белгиланган шаклдаги бирламчи ҳужжатлар билан биргаликда топширилади.

Бирламчи ҳужжатларга уруғлик майдонида ўтказилган апробация далолатномаси ва уруғлик етиштириш учун тузилган шартнома киради.

8. Уруғлик етиштирувчи субъектларнинг уруғлик тайёрловчи ташкилотларга топширилган апробация далолатномалари бўйича уруғлик доннинг авлоди, нави ва нав софлиги амалдаги техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабига жавоб берувчи бирламчи ҳужжатлар, Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси (кейинги ўринларда — Агроинспекция) ҳамда туман Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши, туман қишлоқ хўжалиги бўлими ҳодими, уруғлик етиштирувчи субъект раҳбари томонидан тасдиқланган бўлиши шарт.

9. Уруғлик тайёрловчи ташкилот топширган уруғлик дон тўдалари бўйича Агроинспекция ҳузуридаги «Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари сифатини баҳолаш маркази» давлат муассасаси (кейинги ўринларда — Марказ) ходимлари томонидан уруғликнинг яшовчанлиги аниқланади.

10. Уруғлик тайёрловчи ташкилотда қабул қилинган уруғликдон тўдалари қайта ишлангандан кейин амалдаги техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига асосида ўртача намуналар қабул қилиб олинади ва Марказнинг ҳамда уруғлик тайёрловчи ташкилотнинг синов лабораторияларига топширилади.

11. Уруғлик етиштирувчи субъектлардан навли уруғлик донларни апробация ҳужжатларисиз қабул қилиш ва яшовчанлик таҳлилларининг натижаларисиз жойлаштириш қатъиян тақиқланади.

12. Қабул қилинаётган уруғлик дон сифати (намлиги, яшовчанлиги, унувчанлиги) борасида амалдаги O'z DSt 2823 стандартига мос келмаганда бундай уруғлик тўдалари алоҳида жойлаштирилади. Ушбу уруғлик донлардан масъул лаборатория ходимлари томонидан яшовчанлик, унувчанлигини такрорий аниқлаш учун Марказга намуна танлаб олинади ва жўнатилади.

13. Нав ҳужжатлари уруғлик етиштирувчи субъектнинг раҳбари ёки унинг ўринбосари, моддий жавобгар шахс томонидан имзоланиши ва ташкилот муҳри билан тасдиқланиши лозим.

14. Бир хил уруғлик дон тўдаларига биринчи автомашина (вагон ва бошқалар) билан уруғлик тайёрловчи ташкилотга етказиладиган уруғликнинг нав ҳужжатлари топширилиши керак.

Шу тўдадаги уруғлик донга эга бўлган кейинги машиналарнинг юкхатлари тегишли нав ҳужжатларига мувофиқ расмийлаштирилади.

15. Уруғлик дон учун нав ҳужжати бўлмаганда, у тўлиқ тўлғазилмаганида ва ҳужжатда кўрсатилган уруғлик дон сифати тўғри келмаганда ушбу тўда оддий (товар) дон сифатида қабул қилинади.

16. Уруғлик дон ҳужжатларсиз ёки нотўғри расмийлаштирилган ҳужжатлар билан келтирилган ҳар бир ҳолат бўйича корхона раҳбари, лаборатория ходими, Агроинспекциянинг ҳамда уруғлик етиштирувчи субъектнинг мутахасcиси ва уруғлик дон топширувчи иштирокида далолатнома тузилади.

17. Уруғлик дон қабул қилинаётганда уруғлик тайёрловчи ташкилот лабораториясига келтирилган уруғлик донга берилган нав ҳужжатидаги ёзувлар апробация далолатномаларига мос келиш-келмаслигини корхонанинг масъул ходими текшириши лозим.

Лаборант уруғликдон топширувчи иштирокида амалдаги техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга асосан уруғлик дондан намуналарни танлаб олади ва уларнинг бир хиллигини, ранги, ҳидини аниқлаш учун уруғлик донларни кўздан кечиради, келтирилган уруғлик доннинг ташқи аломатлари (шакли, типи, ранги) нав тўғрисидаги ҳужжатда кўрсатилган нав номига мувофиқлигини текширади, сертификат (шаҳодатнома ёки гувоҳнома)нинг тескари томонида кўрсатилган бандига аслида келтирилган уруғлик дон сифатининг мувофиқлигини аниқлаш учун уруғлик доннинг намлиги ва бегона дон ҳамда зараркунандалар билан зарарланганлигини, қийин ажралувчи, зарарли аралашмалар ва карантин бегона ўт уруғларининг бор-йўқлигини аниқлайди.

18. Навли уруғлик дон сифати аниқланганидан кейинуруғлик тайёрловчи ташкилот ходими топширувчи юкхатининг биринчи нусхаси орқа томонига белгиланган шаклдаги штамп қўяди, журналга сана, таҳлиллар, қайдлов ёзуви тартиб рақами, уруғлик донни жойлаштириш жойи, таҳлил натижалари ва бошқа кўрсаткичлар кўрсатилади. Бундан ташқари, топширувчи томонидан юкхатига йирик шрифт билан «Навли (дурагай) уруғлик дон» деган штамп қўйилади.

19. Агар битта дон топширувчи кун давомида навдорлик сифат кўрсаткичлари жиҳатидан бир хил навли, авлодли ва тоифали, уруғлик донни бир неча маротаба топширса, навли уруғлик дон таҳлили ва уларни қабул қилишни расмийлаштириш кунлик ўртача намуналар бўйича амалга оширилади.

20. Қабул қилиш пайтида топширувчидан олинадиган уруғлик дон нави ва экин тўғрисидаги ҳужжатлар уруғлик тайёрловчи ташкилот бухгалтериясининг ҳисоб-китоб бўлимида ҳужжатлар билан бирга белгиланган тартибда сақланади.

21. Уруғлик дон топширувчи томонидан уруғлик тайёрловчи ташкилот лабораториясининг уруғлик доннинг синфи таҳлил натижаларига эътироз бўлган тақдирда, уруғлик тайёрловчи ташкилот лабораторияси такрорий намуна олади ва унинг таҳлилларини ўтказади.

22. Дон топширувчи томонидан таҳлил натижаларига эътироз билдириш тўғрисидаги такроран ариза берилганда уруғлик тайёрловчи ташкилот лабораторияси уруғлик топширувчи иштирокида баҳсли намунани сўргичлаб, муҳрлайди ва лаборатория бошлиғи, дон топширувчи ва Агроинспекция ҳамда уруғлик етиштирувчи субъект вакили томонидан далолатнома тузилиб, Марказнинг марказий синов лабораториясига жўнатилади. Марказнинг марказий лабораториясидан олинган таҳлил натижаларига кўра қайта ҳисоб-китоб қилинади.

23. Нав ҳужжатлари билан бирга унувчанлиги кўрсатилмасдан топширилган, тозалиги бўйича ёки тозалиги ва навдорлиги жиҳатидан синфсиз навли уруғлик донни қабул қилишда жойлаштиришдан аввал тўлиқ таҳлил ва донли экинлар учун амалдаги техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларнинг II синфи доирасида ажралувчи аралашмаларни аниқлаш бўйича назорат таҳлили ўтказилади. Бундай уруғларни қабул қилиш Марказ ва уруғлик етиштирувчи субъекттомонидан уруғлик тайёрловчи ташкилотга топширилиш вақтида аниқланувчи яшовчанлик кўрсаткичларини инобатга олган ҳолда амалга оширилади.

Уруғлик донни жойлаштириш тартиби

24. Уруғлик дон уруғлари шикастланиш ва бошқа экинлар, нав ва авлодлар билан аралашиб ифлосланишдан тўла сақланишини таъминловчи махсус ажратилган дон омборларига жойлаштирилиши ва сақланиши лозим.

25. Уруғлик дон уруғларининг сифати аниқланганидан кейин уруғлик тайёрловчи ташкилот лабораторияси ходими уларни тегишли омборга дислокацияга мувофиқ жойлаштириш учун кўрсатма беради. Нав тўғрисидаги ҳужжатда унувчанлик кўрсаткичлари бўлмаган тақдирда, уруғлик дон алоҳида жойлаштирилади ва унинг унувчанлигини аниқлаш учун Марказга тақдим этиш учун ушбу тўдадан ўртача намуна танлаб олинади.

26. Омбор мудири келтирилган уруғлик доннинг нав (дурагай) номини, (авлодини), нав тозалиги ва бошқа сифат кўрсаткичларини дала апробация далолатномасига асосан, уруғлик донни топшириш режаси бўйича қабул қилади.

27. Оригинал уруғлар етиштириладиган майдонлардаги уруғликлар навларнинг механик аралашишининг олдини олиш мақсадида алоҳида комбайнларда ўрилади ва ушбу уруғлик дон тўдалари қопланган ҳолда сақланади.

28. Чанг қоракуя касаллиги гувалакчаси билан 1 фоиздан 2 фоизгача ва ундан юқори даражада зарарланган экин майдонларидан олинган (апробация далолатномалари бўйича) уруғлик донлар зарарланмаган ва ифлосланмаган уруғлик донлардан алоҳида жойлаштирилиши шарт.

29. Барча дон экинларининг биринчи ва кейинги авлодлари уруғлик донларни қабул қилиш жараёнида турли уруғлик етиштирувчи субъектлардан тайёрланган битта ва айнан шу экиннинг, битта ва айнан шу авлоднинг, битта ва айнан шу тоифанинг, битта ва айнан шу синф, намлиги, ифлосланганлиги ва зарарланганлиги бўйича айнан бир хил кичик тўдаларни бирлаштиришга йўл қўйилади. Кичик тўдалар йирик тўдаларга бирлаштирилганда, бирлаштирилган тўдаларнинг нав тозалиги энг паст кўрсаткич бўйича кўрсатилади, уруғлик доннинг сифат кўрсаткичлари эса бирлаштирилган тўдалардан танлаб олинган намуналар таҳлили маълумотлари бўйича кўрсатилади.

30. Сифати ўртача уруғлик дон олиш учун нав тозалиги турли синф ёки тоифали турли тўдаларни бирлаштириш, шунингдек, ҳар хил хўжаликлар томонидан етиштирилган барча донларнинг оригинал, элита ва биринчи авлод уруғликларининг кичик тўдалари бўлса ҳамки бирлаштириш қатъиян тақиқланади.

31. Кичик тўдаларни бирлаштириш ва бирлаштиришган тўдаларни расмийлаштириш корхона комиссияси томонидан тузилган далолатнома билан расмийлаштирилади. Агроинспекция ва уруғлик етиштирувчи субъект вакили ушбу комиссия таркибига киритилади.

32. Бошоқли дон уруғларини сотувчи вилоятлардан сотиб олувчи вилоятларга темир йўл орқали ёки автотранспорт билан ташиб келтириладиган уруғлик дон тўдаларини айнан шу навдаги маҳаллий уруғлик дон билан аралаштириш, шунингдек, янги ҳосил уруғлик донини ўтган йиллар уруғлик дони билан аралаштириш тақиқланади.

33. Аралаштириб юбориш ёки ифлослантиришдан кафолатлаш мақсадида бир турдаги экиннинг икки авлодли уруғлик донини, бир-биридан қийин ажратилувчи, масалан, жавдар ва буғдой, буғдой ва арпа сингари экинлар уруғлик донини бир-бирига яқин жойлаштириш тақиқланади.

34. Уруғлик дон омборларида навли уруғлик доннинг бир неча тўдалари жойлаштирилганда ғалла ажраткичлардан фойдаланиш мумкин. Бунда ғалла ажраткичлар билан ажратилган уруғлик дон тўдалари кенглиги 1,0 метрдан кам бўлмаган йўлаклар билан бир-биридан ажратилиши ва тўдалар атрофи мазкур уруғлик дондан қопланган тўсиқлар ёки махсус тўсиқлар ёрдамида ҳимояланиши керак.

35. Навли ва дурагай уруғлик донларни аралаштириб юбориш ва ифлослантиришда айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўлади.

36. Тозалиги жиҳатидан қайта ишланиши керак бўлган репродукцияли уруғлик донлар унувчанлик сифатларини таъминловчи тадбирларга риоя этиш шарти билан қабул қилинади ва уюм ҳолатда сақланади.

37. Омборлардаги уруғлик дон қопланганёки уюм ҳолида сақлаш даврида ҳар бир тўдага ёрлиқ ўрнатиб қўйилади.

38. Қопларда қабул қилинган уруғлик донни жойлаштиришда қуйидаги қоидаларга риоя этилиши зарур:

омборнинг пастки қисми (пол) асфальтланган, бетонланган омборларда қопларни жойлаштириш полдан камида 15 сантиметр баланд бўлган тагликларда амалга оширилади;

штабеллар ўртасидаги йўлаклар, шунингдек, штабеллар ва деворлар ўртасидаги йўлаклар камида 0,7 метр, штабеллар оралиғи 1,5 метр, юклагичлар ўтиши учун штабеллар ўртасидаги оралиқ 2,5 метр бўлиши лозим.

штабелнинг узунлиги тўда ва омбор майдони ўлчамлари билан белгиланади.

39. Уруғлик донни сақлашда штабель баландлиги қоплар қатор сони 2-иловада белгиланган жадвалда кўрсатилганидан ошмайдиган баландликда жойлаштирилади.

40. Уруғлик дон қуруқ ҳолатда уюм тарзида сақланганда экин туридан қатъи назар, уюмнинг барча қатламларидаги уруғлик дон ҳолати ва сифати устидан назоратни таъминлаш шарти билан тез-тез шамоллатиб туриш ускуналари билан жиҳозланган омборларнинг тўлиқ тўлдирилмаслигига йўл қўйилади (девордан — 2,5 метр, марказида — 5 метргача).

41. Уруғлик донни қайта ишлаш жараёнида унинг шикастланишини олдини олиш мақсадида қуйидагиларга амал қилиш лозим:

уруғлик доннинг транспортёрдан уюмга тушиши пастлигини максимал камайтириш. Уруғлик донлар бир текис тушиши учун брезентдан тайёрланган мослашувчан енгсак, қопча ва бошқаларни қўллаш;

дон транспортёрлари лентаси ҳаракат тезлигини 1,5 — 1,75 метр/секундгача, ўзи узатгичнинг скрепкали шохобчаси тезлигини эса 0,8 — 1,2 метр/секундгача пасайтириш, транспортларда улар рамасининг узунлигига қараб уруғлик дон лентадан тўкилишини бартараф этувчи ғовлар ўрнатиш.

42. Дон уруғлиги ҳаракатланувчи нориялар (махсус дон узатгич)да махсус пластмассадан ишланган ёки четлари қайтарилган ковшлар ўрнатилиши лозим.

3-боб. Уруғлик донларни экишга тайёрлаш ва сақлаш тартиби.

43. Уруғлик тайёрловчи ташкилотга қабул қилинган намлиги ва тозалиги бўйича синфсиз уруғлик дон тўдалари (кейинги ўринларда — уруғлик материал) тиним даври (камида икки ой) ўтгандан кейин сара уруғлик олиш мақсадида қайта ишланади.

44. Уруғлик материалга ишлов бериш ва уни сақлашда асосий технологик усуллар ҳамда жараёнларнинг қуйидаги галма-галлигини назарда тутиш тавсия этилади:

транспорт юкини тушириш;

бирламчи тозалаш;

уруғлик материалларни қуритиш, жойлаштириш уларни экиш мавсумигача сақлаш мақсадида тез-тез шамоллатиб туриш;

дон қуритгичларда ёки тез-тез шамоллатиб туриш (атмосфера ҳавосини илитиш ва илитмасдан), қуритиш, уруғлик материални 1-синф уруғлик дон стандартлар меъёрларига ёки ҳеч бўлмаганда ажратиб бўлмас бегона ўтлар бўлганда 2-синф меъёрларигача (тозалиги жиҳатидан) аралашмалардан тозалаш;

уруғлик материал уруғлик цехда қайта ишлангандан кейин дон зараркунандаларига қарши кимёвий ишлов бериш;

уруғлик материални энг паст ижобий ҳароратда совитилган ҳолатда сақлаш.

Уруғлик донларни қабул қилиш ва тозалаш тартиби

45. Уруғлик тайёрловчи ташкилотлар уруғлик етиштирувчи субъектлар ўртасида тузилган шартномаларга асосан уруғлик материалларни қабул қилади.

46. Уруғлик дон стандартининг (O'z DSt 2823) талабларига жавоб берувчи навли уруғлик дон кондицияли саналади.

47. Уруғлик дон техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга мос келмайдиган районлаштирилган ва истиқболли уруғлик донлар кондициясиз (намлик ва ифлослик бўйича чегирилмаган вазнли) уруғлик дон ҳисобланади.

48. Уруғлик етиштирувчи субъектлар томонидан кондицияли (намлик ва ифлослиги бўйича чегирмадан қолган соф вазн) уруғлик дон учун уруғлик тайёрловчи ташкилот шартномага асосан амалдаги нархлар бўйича тўловларни амалга оширади.

49. Уруғлик етиштирувчи субъектлардан уруғлик материал харид қилиш жараёнида уруғлик тайёрловчи ташкилотларнинг лабораториялари уруғлик материалдан уруғ чиқиш ҳисоб-китобини аниқлайди ва кондинцион уруғликнинг физик оғирлиги бўйича уруғлик чиқиш ҳисоб-китоби асосида олдиндан товар прейскурант нархлари бўйича тўловни амалга оширади.

50. Уруғлик тайёрловчи ташкилотлар томонидан уруғлик донни тозалаш, саралаш, дорилаш ва қадоқлаш ишлари амалга оширилгандан кейин Марказ томонидан берилган мувофиқлик сертификатига кўра тегишли сифат кўрсаткичларига асосан нав устамаларини белгиланган тартибга мувофиқ уруғлик дон етиштирувчи субъектлар билан якуний ҳисоб-китоблар амалга оширилади.

Нав устамалари уруғлик авлодлари бўйича уруғлик учун етиштирилган бошоқли доннинг навларига устама ҳақ тўлаш тартиби тўғрисидаги низомга мувофиқ белгиланади.

51. Бошоқли дон уруғларини экиш меъёрларини белгилашда асосан 1 000 дона дон уруғининг оғирлиги ҳисобга олинади. Уруғлик чиқиши устидан оралиқ назорат қилиш мақсадида уруғлик тайёрловчи ташкилотга чўзинчоқ ячейкалари бўлган элаклар комплекти орқали элаш йўли билан кондицияли (намлик ва ифлослиги бўйича чегирмадан қолган соф вазн) уруғлик дон ва иккиламчи даражали маҳсулотлар (чиқиндисини) аниқлайди, бунда охирги элакнинг ячейкалари ўлчами 2,2 x 20 миллиметр бўлиши лозим. Назорат намуналари Марказ ва уруғлик дон тайёрловчи ташкилот мутахассислари томонидан махсус комиссия иштирокида амалга оширилади.

52. Кондицияли уруғлик чиқишини аниқлашда йўл қўйилса бўладиган четга оғиш лабораторияларда 3 фоизни ташкил этади.

53. Уруғлик дон етиштирувчи субъектлар томонидан топширилган уруғлик дон маҳсулотларини харид қилишда уруғлик тайёрлаш ташкилотлари лабораторияси томонидан уруғлик маҳсулотдан кондицион уруғлик ва иккинчи даражали маҳсулот, яъни дон чиқиндисининг (1 000 дона уруғлик доннинг оғирлиги ва намлигини ҳисобга олган ҳолда) чиқиш фоизи аниқланади.

54. Уруғлик материалга қайта ишлов берилгандан олинган кондицион уруғлик экиш учун ва иккинчи даражали маҳсулотлар озуқа учун ишлатилади. (Бу жараёнда тегишли ташкилот мутахассислари иштирокида назорат намуналари олинади ва лаборатория таҳлиллари асосида аниқланади).

55. Уруғлик тайёрловчи ташкилотлар тайёрлов бўйича ҳисоботларда уруғлик материалнинг ҳажмини, «ПК-10А» ихтисослашган қабул қилиш квитанцияларида «кирим тури» сатрида «уруғлик материал», шу жумладан, уруғлик дон ва иккинчи даражали маҳсулотлар ҳам кўрсатилади (ҳисоб-китоб чиқишига қараб). Экиш учун тайёрланган уруғлик доннинг якуний ҳажмлари уруғлик тайёрловчи ташкилотлар томонидан тозалаш ва ишлов бериш тугалланганидан кейин белгиланади, ҳар бир хўжалик бўйича таққослаш далолатномаси тузилади ва 1-дон шаклдаги ҳисобот статистика идораларига тақдим этилади.

56. Ихтисослаштирилган «ПК-10А» қабул қилиш квитанциясида уруғлик материал, шу жумладан, уруғликнинг, иккинчи даражали маҳсулотлар акс эттирилади ва улар уруғлик тайёрлаш ташкилотларининг статистика ҳисоботида ҳам акс эттирилади.

57. Дон харид қилиш тўғрисидаги 1-дон шакл ҳисоботда уруғлик дон миқдори 1, 2, 3-устунлар бўйлаб 22 — 26-сатрларда акс эттирилади (иккинчи даражали маҳсулотларсиз).

58. Донни қабул қилиб олган уруғлик тайёрлаш корхоналари уруғлик дон топширувчи билан кондицион уруғ ва унинг иккинчи даражали маҳсулоти (чиқиндиси) учун тўловларни амалдаги норматив ҳужжатлар асосида ўзаро ҳисоб-китоб қилиш йўли билан амалга оширади. Бунда уруғликни тозалаш, саралаш учун кетган харажатлар ҳисобга олинади».

59. Уруғлик тайёрловчи ташкилотлар тайёрланган уруғликларни стандарт оғирликда қадоқланган ҳолда фермер хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги ташкилотларига етказиб беради.

60. Уруғлик тайёрловчи ташкилотга топширилган уруғлик материал органик ва минерал аралашмалардан бирламчи тозаланади (сомон, бошоқлар, ўсимлик пояси қолдиқлари, кесакчалар ва бошқалардан). Намлиги юқори бўлган ва ифлосланган уруғлик материал биринчи навбатда тозаланади.

61. Уруғлик материални аралашмалардан тозалаш турли конструкцияли уруғлик тозалаш машиналарида (сепараторларда, пневмо нав ажратувчи столларда, триерларда ва кўчма уруғлик тозалаш машиналарида) амалга оширилади.

62. Уруғлик материални тозалаш одатда транспорт механизмлари, тозалаш машиналари ва уруғлик дон сақлаш ҳажмлари мавжуд махсус уруғлик тозалаш цехларида амалга оширилади. Тозаланган уруғлик сақланаётган омборда уруғлик материални тозалаш тавсия этилмайди.

63. Уруғлик материални тозалашда дон тозалаш машиналарини O'z DSt 2823 уруғлик дон стандартининг талабларига жавоб берувчи ва уруғлик дон шикастланишига йўл қўймайдиган даражада ишлатиш лозим.

64. Тозалашни ўтказиш тартиби, уруғлик тайёрловчи ташкилотнинг тозалаш машиналари иш режимини ташкилот бош муҳандиси белгилайди, бу ишни цех бошлиғи (омбор мудири) ва смена мастери амалга оширади.

65. Уруғлик материални тозалаш сифатига қараб, галма-гал амалга оширилади. Қуйидаги уруғлик дон тўдалари:

намлиги ва ифлосланганлиги юқори бўлганлари;

зараркунандалар ва касалликлар билан зарарланганлари;

уруғликка хос бўлмаган ҳид тарқатувчи аралашмалар билан ифлосланганлари;

уруғлик тозалаш машиналарида биринчи навбатда тозаланиши керак.

66. Навларнинг механик аралашишининг олдини олиш мақсадида бир навли, аммо турли авлодга ёки нав тозалигининг турли тоифаларига мансуб уруғлик материалнинг бир неча тўдаларига ишлов бериш олдидан аввал тозаланаётган навнинг товар донга қабул қилинган тўдасидан 10 тонна атрофида бир марта тозалангандан сўнг шнеклар, қувурлар, линия ва нориялар тозаланганлиги тўғрисида Агроинспекция ҳамда уруғлик тайёрловчи ташкилот мутахассислари иштирокида далолатнома тузилади ва журналга қайд қилинади. Шундан кейин юқори авлодли, кейин эса паст авлодли уруғликларга ишлов берилади.

67. Айниқса бошқа экин ёки бошқа нав ва авлод уруғлик материалга ишлов беришга ўтилганида технологик линия ускуналари яхшилаб тозаланади. Қабул қилиш бункерлари, нориялар, транспортерлар, элаклар ва триерли цилиндрлар тозаланишига алоҳида эътибор қаратилади.

Шундан кейин машиналар ва транспорт механизмлари якуний текширилиши ўтказилади ва ишга туширилади. Янги тўда уруғлик материалга ишлов бериш олдинги экин уруғларидан тўлиқ тозалангандан кейингина ўтказилади.

68. Уруғлик тозаловчи машиналарнинг самарали ишлашига риоя этилиши лозим ва уруғлик материални тозалаш режимига смена мастери ёки бош технолог рухсатисиз ўзгартириш киритиш мумкин эмас.

69. Уруғлик тайёрлаш цехининг бошлиғи, бош муҳандис ва агроном уруғлик материални тозалаш жараёни тўғри олиб борилиши ва уруғлик дон тозалаш машиналари ишлаши учун жавобгарликни зиммаларига олади.

70. Уруғлик материални тозалаш экин тури ва ҳолатини инобатга олган ҳолда олдиндан танлаб олинган элаклар билан бутланган уруғлик тозалаш машиналарида ўтказилади.

Уруғни қайта ишлашга мўлжалланган машиналар, технологик ускуналар, уруғ саралагичлар мажбурий тартибда давлат рўйхати ва техник кўрикдан ўтказилиб, уларга техник гувоҳнома берилганидан сўнг уруғлик тайёрлаш корхоналарига фойдаланишга рухсат этилади.

Уруғлик донларини шамоллатиб туриш

71. Навли уруғлик донлари шамоллатиб туришдан олдин ускуналар ва уларга хизмат кўрсатувчи транспорт механизмлари дон қолдиқлари, чанглардан яхшилаб тозаланади.

72. Ҳосил йиғиштирилгандан кейинги тиним даври жараёнлари кечишини жадаллаштириш мақсадида куз мавсумида уруғлик донни шамоллатиб туришда унинг намлиги имконият даражасида пасайишига эришиш лозим.

73. Уруғлик дон ҳаво ҳарорати 15 °C ва ундан юқори даражада бўлганда шамоллатилади.

Уруғлик донни зарарсизлантириш

74. Уруғлик учун қабул қилинаётган уруғлик дон зараркунандалар билан зарарланмаган бўлиши лозим. Уруғлик тайёрловчи ташкилотларда сақланаётган дон захиралари зараркунандалар билан зарарланганлиги аниқланган уруғлик дон тўдалари ўз вақтида зарарсизлантирилиши лозим.

75. Зарарланган уруғлик дон турган омбор, унга борувчи барча йўлаклар, уруғлик тозалаш машиналари, транспорт механизмлари, омбор жиҳозлари ва уруғлик донга ишлов бериш ўтказилган ҳудудлар тозаланади ва зараркунандаларга қарши дезинфекцияланади.

76. Барча экинларнинг уруғликларини зарарсизлантиришда Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги томонидан тавсия этилган препаратлардан фойдаланилади.

77. Кимёвий зарарсизлантириш бўйича ишларни махсус малака ошириш ўқишларида ўқитилган мутахассислар, Агроинспекция қошидаги «Республика дон маҳсулотларини ҳимоя қилиш экспедицияси» давлат унитар корхонаси амалга оширади.

78. Уруғлик дон зарарсизлантираётганда ишлов беришдан камида 10 — 15 кун аввал ва ишлов бериш якунлангандан 10 — 15 кундан кейин уруғлик доннинг экиш сифат кўрсаткичлари бўйича лаборатория таҳлиллари ўтказилиши лозим. Таҳлил учун иккита намуна танлаб олинади, улардан бири Марказга ҳамда уруғчилик кластерига жўнатилади, иккинчиси эса таҳлил натижалари олингунига қадар уруғлик тайёрловчи ташкилотда туради. «Республика дон маҳсулотларини ҳимоя қилиш экспедицияси» давлат унитар корхонасининг талабига кўра уруғлик доннинг унувчанлигини аниқлаш учун намуна танлаб олиш унинг вакили иштирокида ўтказилади. Бу ҳолда учинчи намуна танлаб олинади, у экспедицияда сақланади. Зарур бўлган тақдирда иккинчи ва учинчи намуна холисона арбитраж таҳлил қилиш учун Марказ ва уруғлик етиштирувчи субъектга топширилади.

79. Матодан тикилган ёки полипропилен қопларга қопланган уруғликни фумигация (омборхонани зараркунандалардан кимёвий дорилаш) йўли билан зарарсизлантириш қопларни бўшатмасдан амалга оширилади. Крафт (махсус қоғоз қоп) қопларга қопланган уруғликлар уларни албатта бўшатиш тариқасида ўтказилади, шундан кейин зарарланмаган қопга қайта қопланади ёки зарарланмаган омборга жойлаштирилади.

Сақлаш пайтида уруғлик ҳолати ва сифати устидан назорат қилиш

80. Уруғликлар уруғлик дон тайёрловчи ташкилотга тушган пайтда уларнинг сифатини сақлаб қолиш мақсадида уруғликлар ва атроф муҳит ҳавоси ҳарорати ва намлиги, дон сифатининг органолептик кўрсаткичлари (ҳиди, ранги), зарарланганлиги ва унувчанлиги устидан Марказ масъул ходими мунтазам кузатув ўрнатиши зарур.

81. Назорат ҳар бир алоҳида тўда ёки ҳажм (штабель, силос, омбор ва ҳ.к.) бўйича юритилади.

82. Катта тўдалар уюмининг устки сатҳи (омборларда) шартли тарзда секцияларга ажратилади (ҳар бири 50 кв, метрдан ошмайди), уларнинг ҳар бири устидан мустақил кузатув ўтказилади.

83. Уюм баландлиги 1,5 метрдан юқори бўлган омборларда уруғлик дон ҳарорати камида уч нуқтадаги термоштанга билан аниқланади. Жумладан, устки юзадан 30 — 50 сантиметр чуқурликда, уюм ўртасида ва полда аниқланади.

Уюм баландлиги 1,5 метрдан ошмаганда уруғлик дон ҳарорати уюмнинг икки устки ва пастки қатламларида аниқланади. Ҳар бир уруғлик дон ҳароратини аниқлашдан кейин термоштангалар секция доирасида шахмат тартибига риоя этилган ҳолда бир-биридан 2 метр масофада қайта ўрнатилади.

84. Силос туридаги сиғимларда ҳароратни аниқлаш масофадан туриб назорат қилишга мўлжалланган ускуналар ёрдамида амалга оширилади. Уруғлик донни ушбу ускуналарсиз силос туридаги сиғимларга жойлаштиришга рухсат берилмайди.

85. Уруғлик донларнинг ҳароратини аниқлаш муддатлари ушбу Низомга 3-иловага мувофиқ амалга оширилади.

86. Ҳароратни аниқлаш даврийлиги уруғлик дон уюмининг алоҳида қатламларида аниқланган энг юқори ҳароратга боғлиқ ҳолда белгиланади.

87. Намлиги бўйича синфланмаган уруғлик устидан ҳарорат борасида уруғлик тайёрловчи ташкилот масъул ходими томонидан махсус кузатиш олиб бориш талаб этилади. Уруғлик дон ҳарорати ва намликнинг ошганлиги аниқланган ҳолларда (ташқи ҳаво ҳароратининг ошиши билан боғлиқ бўлмаган) уларни зудлик билан совитиш ёки қуритиш лозим.

88. Баҳорда уруғлик дон ҳарорати кузатилганда, айниқса, омборнинг жанубий деворига туташ уюм юқори қатламида ҳарорат ошишига эътибор қаратиш керак. Уруғликлар ҳарорати ташқи ҳаво ҳарорати ошиши билан боғлиқ бўлмаган ҳолда тез кўтарилганда энг аввало тез-тез шамоллатиб туриш воситаларини қўллаб, улар совитилиши борасида чора-тадбирларни зудлик билан кўриш лозим. Бундай уруғлик дон ҳолати устидан назорат ҳар куни ўтказилади.

89. Ҳар бир омбордаги ҳароратни аниқлаш учун симобли ёки спиртли девор термометри бўлиши лозим. Ташқаридаги термометр тўғридан-тўғри қуёш нурларидан албатта ҳимояланган бўлиши зарур. Ташқи ҳавони, шунингдек, омбор ичкарисидаги нисбий намликни аниқлаш учун психрометрлар бўлиши зарур.

90. Омборларда уюм ҳолда ва силос типидаги ҳажмларда сақланаётган уруғлик доннинг намлиги ҳолати устидан назорат уруғлик тайёрловчи ташкилот томонидан ойда камида икки марта, шунингдек, ҳар бир жой ўзгартириш ва ишлов беришдан кейин намуналар ва таҳлиллар олиш йўли билан амалга оширилади.

91. Намликни аниқлаш ҳар бир тўда уюмининг юқори қатламидан уч метр чуқурликдан олинган намуналарга қараб ўтказилади.

92. Сақланаётган уруғлик дон захираларини зараркунандалардан зарарланганлигини текширишда органоплетик кўрсаткичларни уруғлик дон ҳарорати ва намлигини аниқлаш муддатлари ушбу Низомга 4-иловага мувофиқ ўтказилади.

93. Унувчанликни аниқлаш ёки уруғлик дон сифатини тўла таҳлилини ўтказиш ҳар бир сақлашга ёки жўнатишга тайёрланган тўдасида уруғлик дон «Мувофиқлик сертификати» амал қилиш муддати тугаши билан ёки уруғлик дон (Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 3 апрелдаги 80-сон қарори билан тасдиқланган Суғурта уруғлик фондини ташкил этиш ва ундан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низомга асосан) суғурта фонди сифатида узоқ сақлашга жойлаштирилганда Марказ томонидан намуналар танлаб олинади ва ўтказилади.

94. Сақланаётган уруғлик доннинг унувчанлиги Марказда икки ойда камида бир марта ўтказилади. Бундан ташқари, уруғликлар уруғлик тайёрловчи ташкилот лабораториясида уларнинг унувчанлиги текширилишидан қатъи назар, Марказнинг марказий лабораториясида таҳлиллардан ўтказилади, улардан ҳар бирига бериб юборишга ёки юклаб жўнатишга тайёрланган уруғлик донга «Мувофиқлик сертификати» олиниши лозим.

95. Уруғлик донларнинг унувчанлиги пасайиши аниқланган тақдирда сабабларни шошилинч аниқлаш ва уруғлик доннинг кечиктирмай совитилиши ёки қуритилиши, шунингдек, уларнинг биринчи навбатда сотилиши борасида чора-тадбирлар кўриш лозим. Амалдаги техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга мувофиқ бошоқли ва ёғли экинлар учун унувчанликка нисбатан уруғлик доннинг кондициялилиги тўғрисида гувоҳнома (намлик ва ифлослиги чегирилган ҳолда расмийлаштирилган ҳужжат) ёки мувофиқлик сертификати амал қилиш муддати тўрт ой этиб белгиланган. Бироқ, экишга бериш ёки юклашдан олдин экин ҳужжатининг амалдаги муддати ҳали ўтиб кетмаган ёки бориш йўлида ўтиши мумкин бўлган у ёки бу уруғлик тўда ҳужжатда кўрсатилган унувчанлик сақланганига ишонч ҳосил бўлмаса, бундай ҳолда ана шу тўда Марказ ва уруғлик тайёрловчи ташкилот лабораториясида муддатидан олдин текширилиши лозим.

96. Матоли қопларда сақланаётган уруғликларнинг ҳолати устидан назорат қилиш учун ҳар 15 кунда уруғлик дон ҳарорати 10°C дан юқори бўлганда ва 30 кунда уруғлик дон ҳарорати 10°C дан паст бўлганда қоплардан намуна олинади ва уруғлик тайёрловчи ташкилот лабораториясида уруғлик доннинг ранги, ҳиди, намлиги ва дон зараркунандаларидан зарарланганлиги текширилади.

97. Уруғлик дон ҳолати устидан назорат ўтказилаётганда барча кузатувлар уюм юқорисида қуйилган траплардан олиб борилади.

98. Зарарланган тўдаларни кўздан кечиргандан кейин текширувчи ўз кийими ва пойабзалини яхшилаб тозалаши шарт.

99. Уруғлик дон ҳарорати, зараркунандалар билан зарарланганлигини, ҳиди ва ранги кўрсаткичларини лаборатория ходимлари штабеллар, секциялар бўйича хронологик тартибда ва қатламлар бўйича алоҳида-алоҳида белгиланган шаклдаги кузатувлар журналига киритади.

100. Уруғлик дон ҳар бир тўдаисига лаборатория ходимлари белгиланган шаклда штабель ёрлиқлари ёзиб қўяди, уларда уруғликнинг навининг номи, авлоди, тоифаси, нав тозалиги фоизи, синфи ва бошқа кўрсаткичлар кўрсатилади. Штабель ёрлиқлари омбор мудирига топширилади, омбор мудири уларни омборда сақланаётган уруғлик дон тўдаси ёнига осиб қўяди.

101. Уруғлик дон ҳарорати кўрсаткичлари штабель ёрлиқларига омбор мудирлари ва уларнинг ёрдамчилари томонидан белгиланган муддатдаги ҳар бир текширувдан кейин мунтазам равишда ёзиб борилади. Бу кўрсаткичлар штабель ёрлиқларига умумийлигича алоҳида қатламларнинг паст ва юқори ҳароратини кўрсатган ҳолда алоҳида тўдалар бўйича (секцияларга ажратмасдан) ёзиб борилади.

102. Уруғлик дон устидан назорат олиб бориладиган қолган барча сифат кўрсаткичларини (намлиги, зарарланганлиги, ранги, ҳиди) штабелларга лаборатория ходими ёзиб боради.

Уруғлик донни дорилаш ва қадоқлаш тартиби

103. Бошоқли дон уруғлари экишга тайёрлашдан олдин кимёвий препаратлар билан дориланади.

Бунда:

Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги томонидан берилган тавсия этилган уруғ дорилагичлардан фойдаланилади;

дориланаётган уруғлик тўдалари тозаланган, сараланган, экиш сифат кўрсаткичлари амалдаги техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талаби даражасида бўлиши керак;

бошоқли дон уруғларини пуркаб дорилаш мосламалари яхши ва бир текисда ишлаши таъминланиши керак.

104. Бошоқли дон уруғларини дорилаш жараёнида Ўсимликлар карантини ва ҳимояси агентлиги мутахассислари томонидан кимёвий препаратларнинг туридан келиб чиққан ҳолда белгиланган меъёрда суспензия тайёрланиши керак дорилаш сифати доимий назорат қилинади.

Бунда рухсат этилган кимёвий препаратларнинг тавсиялардан келиб чиққан ҳолда препаратларнинг сарфи меъёрларда белгиланиши ва ишчи аралашма суспензиясининг талаб даражасида тайёрланиши ҳамда уруғликнинг сифатли дориланиши учун Ўсимликлар карантини ва ҳимояси агентлиги томонидан бириктирилган мутахассислар масъул ҳисобланади.

105. Дориланган бошоқли дон уруғлари қоплангандан кейин 7 — 10 кун муддатда омборларда сақланиши шарт.

Дориланган бошоқли дон уруғлари қадоқланаётган қоплар кимёвий воситалар ўтказмайдиган мустаҳкам сифатли материаллардан тайёрланиши, ортиш ва тушириш, пайтида чидамли бўлиши ҳамда қоплар оғзини тикиш ишларини механик равишда амалга ошириш талаб этилади. Дориланган уруғлик дон қопларига «Заҳарли модда билан дориланган» огоҳлантирувчи сўзлари қизил рангда аниқ акс эттирилган ҳолда ёзилиши шарт.

Қопланган уруғлик дон ГОСТ 14192 бўйича белгиланади, ҳар бир қоп устига ёрлиқ ёпиштирилади (тикилади).

Ёрлиқлар тўртбурчак шаклида, ўлчамлари камида 110 х 70 мм ва авлодлар бўйича қуйидаги рангда бўлиши керак:

оргинал уруғлар (ОУ) — сариқ;

элита уруғлар (ЭУ) — оқ;

репродукцион уруғлар (РУ1 ёки РУ-2) — қизил

репродукцион уруғлар (РУТ) — кўк.

Уруғлик дон тўдалари дориланиб тайёрлангандан сўнг қўшимча равишда ишлов беришни (тозалаш, саралаш, калибрлаш ва бошқа техникалар) амалга оширилишига йўл қўйилмайди.

Цехларда тайёрланган уруғлик дон тўдаларининг тозалиги сифат кўрсаткичи элаш йўли билан аниқланади.

Бунда охирги элакнинг ячейкалари ўлчами 2,2 x 20 миллиметр бўлиши лозим. Назорат намуналари Агроинспекция, Марказ ва уруғлик дон тайёрловчи ташкилот мутахассислари билан биргаликда махсус комиссия иштирокида амалга оширилади.

Тайёрланган уруғлик бошоқли дон тўдаси сифат кўрсаткичлари, яъни уруғ тозалиги, бошқа ўсимлик ва бегона ўт уруғлари аралашмалари белгиланган авлод талабларига жавоб бермаган ёки номувофиқ деб топилган тақдирда, тегишли ташкилотлар вакилларидан иборат комиссия назорати остида уруғлик бошоқли дон тўдаси қайта тозаланади ва сараланади.

106. Кимёвий препаратни қабул қилиш, сақлаш ва ундан фойдаланиш ишлари меҳнат муҳофазаси ва техника хавфсизлиги қоидаларига риоя қилган ҳолда амалга оширилиши лозим.

Уруғлик донни юклаб жўнатиш ва расмийлаштириш

107. Уруғлик дон темир йўл орқали жўнатилганда унинг сифати тўғрисидаги ҳужжатлар уч нусхада ёзиб берилади, улардан бир нусхаси темир йўл ҳужжатига тиркалади, бу ҳақида ҳужжат рақами, санаси ва уни берган корхона номи кўрсатилган ҳолда белги қўйилади. Иккинчи нусхаси юкланган уруғлик донга берилган йўл варағига қўшиб қўйилади, учинчиси эса Марказ лабораториясининг йиғма жилдида қолади.

Навли уруғларнинг ҳар бир тўдасиини юклаб жўнатишда Марказ томонидан қуйидаги ҳужжатлар:

уруғликка аттестат — барча ўсимликларнинг оригинал ва элита уруғига, шунингдек, маккажўхорининг ўзидан-ўзи чангланган линиялари уруғига;

уруғликка гувоҳнома — қолган барча репродукциялар уруғига;

маккажўхорининг дурагай уруғларига гувоҳнома — маккажўхорининг дурагай уруғларига расмийлаштирилади.

108. Навли ва дурагай уруғлик дон юклаб жўнатилишида ишлатиладиган вагонлар бутунлай соз, яхшилаб тозаланган ва зарарсизлантирилган бўлиши лозим. Корхоналар навли ва дурагай уруғлик дон темир йўл транспорти орқали юклаб жўнатилганда ва темир йўлдан автотранспортга тушириб юклаганда навлари ва сифати ҳар хил бўлган уруғликларнинг аралашиб кетишига йўл қўймаслик чора-тадбирларини кўришлари шарт.

109. Уруғлик дон автотранспорт билан бир жойдан иккинчи жойга ташилганда олинаётган ёки бериб юборилаётган уруғликларнинг ҳар бир тўдаси товар-транспорт юкхати, шунингдек, уруғлик дон сифатини тасдиқловчи мувофиқлик сертификати билан кузатиб борилиши лозим. Мувофиқлик сертификатининг асл нухаси лаборатория йиғма жилдида қолади, унинг нусхаси эса уруғлик дон олувчига берилади.

110. Уруғлик дон темир йўл орқали олиб келинганда олувчи — ташкилот зудлик билан Марказ вакилини чақиради, у уруғлик дон сифатини кейинги аниқлашлар учун намуналар, шунингдек, қўшимча таҳлил талаб этиладиган ҳолатлар учун намуналар олади.

111. Марказ вакили томонидан ўртача намуналар олиниши уруғлик дон етиб келганидан беш кундан кечиктирмасдан амалга оширилиши ва ҳар бири уч нусхада тузиладиган белгиланган шаклдаги далолатномалар билан расмийлаштирилиши лозим.

112. Ўртача намуналар далолатноманинг бир нусхаси билан бирга у олинган кундан бошлаб икки кундан кечиктирмасдан олинган уруғлик доннинг сифатини текшириш учун Марказ ва уруғлик тайёрловчи ташкилотнинг синов лабораториясига ва минтақалараро аккредитацияланган (сертификат бериш ҳуқуқига эга бўлган ташкилот) синов лабораторияларига юборилади.

113. Уруғликлар экспорт-импорт қилинганда уруғлик сифат кўрсаткичларида ноаниқлик ҳолати кузатилганда қўшимча таҳлил учун намуналар танлаб олиш ва расмийлаштириш «Қишлоқ хўжалиги экинларининг уруғликлари сифатни арбитраж (ноаниқликлар пайдо бўлганда ўтказиладиган таҳлиллар) аниқлаш қоидалари» техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга мувофиқ ўтказилиши лозим. Қўшимча таҳлил натижалари уруғлик дон олувчи ва жўнатувчига юборилиши лозим.

Қопланган уруғлик дон ташиш учун турли хилдаги усти ёпиқ, тегишли қоидаларга жавоб берувчи темир йўл ва транспорт воситаларидан фойдаланилди. Агар уруғлик дон очиқ транспорт воситаларида ташилса, қопларнинг усти брезент билан ёпилиши керак.

Дориланган уруғлик дон тўдаларини уюлган (тўкилган) ҳолда ташиш ва очиқ майдончаларда сақлаш ман этилади.

Уруғлик тайёрловчи субъектлардан экиш учун олинган уруғлик доннинг сифатли сақланишига ва экилишига хўжаликларнинг раҳбарлари жавобгар ҳисобланади.

Уруғлик дон тўдаларини реализация қилишга уларнинг генетик (нав) ва экинбоплик сифатлари кўрсатилган мувофиқлик сертификати мавжуд бўлган тақдирда рухсат берилади.

Қуйидаги ҳолатларда уруғлик дон тўдаларидан экиш ва реализация қилишда фойдаланиш тақиқланади:

Ўзбекистон Республикаси ҳудудида экиш учун тавсия қилинган қишлоқ хўжалиги экинларининг давлат реестрига киритилмаган бошоқли дон экинлари навлари ва дурагайларининг уруғликлари;

ўсимликлар карантини объектлари билан зарарланган уруғликлар;

техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига мувофиқ келмайдиган уруғликлар.

Об-ҳаво ноқулай келган йилларда янги ва истиқболли навларнинг уруғликларига бўлган талабдан келиб чиққан ҳолда Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг ёки унинг ваколатли органининг рухсати билан уруғликлар реализация қилиниши мумкин.

Муомалага киритилаётган уруғликлар техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга мувофиқ тамғаланган ва қадоқланган бўлиши керак.

4-боб. Якунловчи қоида

114. Ушбу Низом талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавоб берадилар.

Уруғлик донни қабул қилиш, тайёрлаш, дорилаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 1-ИЛОВА

Уруғлик донни қабул қилиш, жойлаштириш, сақлаш, қайта ишлаш ва экиш учун тарқатиш

Уруғлик донни қабул қилиш, тайёрлаш, дорилаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 2-ИЛОВА

Уруғлик донни сақлашда штабель баландлиги

Экин турлари Уруғлик дон ҳарорати + 10°C гача + 10°C дан юқори штабель баландлиги (қоплар қатори сони) Буғдой, жавдар, арпа 8 8 Шоли, кунгабоқар 8 6 Сули, соя, рапс 6 4

Уруғлик донни қабул қилиш, тайёрлаш, дорилаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 3-ИЛОВА

Уруғлик донларнинг ҳароратини аниқлаш муддатлари

Уруғликнинг намлик бўйича ҳолати Янчиб олинган уруғлик дон ни ш о ҳобчалар да сақлаш пайтдан 3 ой давомида Уруғлик дон уюми ҳарорати О °C ва ундан паст 0° C дан +10 °C гача +10 °C дан юқори Қуруқ 3 кунда 1 марта 15 кунда 1 марта 15 кунда 1 марта 10 кунда 1 март а Қуруқлиги ўртача 2 кунда 1 марта 10 кунда 1 марта 10 кунда 1 марта 5 кунда 1 марта Нам ҳар куни 7 кунда 7 кунда 1 марта 5 кунда 1 марта ҳар куни 1 марта

Уруғлик донни қабул қилиш, тайёрлаш, дорилаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш тартиби тўғрисидаги низомга 4-ИЛОВА

Сақланаётган уруғлик дон захираларини зараркунандалардан зарарланганлигини текширишда органоплетик кўрсаткичларни уруғлик дон ҳарорати ва намлигини аниқлаш муддатлари

Уруғлик дон намлиги (%) Уруғлик дон ҳарорати +5 °C дан паст +5 дан 10 °C гача +10 °C дан юқори 15 фоизгача 20 кунда 1 марта 15 кунда 1 марта 10 кунда 1 марта 15 фоиздан юқори 15 кунда 1 марта 10 кунда 1 марта 5 кунда 1 марта

Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 12 октябрдаги 641-сон қарорига 5-ИЛОВА

Уруғлик пахта хом ашёсини қабул қилиш, сақлаш, дастлабки қайта ишлаш, уруғлик чигит тайёрлаш ва сақлаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш тартиби тўғрисида

1-боб. Умумий қоидалар

1. Мазкур Низом уруғлик пахта хом ашёсини қабул қилиш, сақлаш, дастлабки ишлаш, уруғлик чигитни тайёрлаш, сақлаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш тартибини белгилайди.

2. Уруғлик пахта хом ашёсини қабул қилиш, сақлаш, дастлабки ишлаш, уруғлик чигитни тайёрлаш, сақлаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш ушбу Низомга иловага мувофиқ схема бўйича амалга оширилади.

3. Ушбу Низомда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

кам тукли уруғлик чигит — туклилиги уруғлик чигитнинг дастлабки массасидан 2,5 фоиздан кўп бўлмаган уруғлик чигит;

капсулаланган уруғлик чигит — унувчанликни ошириш ва ҳар хил касалликлардан сақлаш мақсадида чигит усти сувда эрийдиган юпқа биологик актив полимер қобиқ билан қопланган уруғлик чигит;

пахта ғарами — селекцион нави, авлоди ва саноат нави, типи, синфи бир хил бўлган пахтани қабул қилиш масканларида махсус сақлаш майдончаларида ғарамлаш;

репродукцион уруғликлар — элита уруғликлардан олинадиган кейинги авлод уруғликлар;

табиий туксиз уруғлик чигит — ингичка толали уруғлик пахталарни ғўлали жинлаш жараёнида олинган уруғлик чигит;

тукли уруғлик чигит — уруғлик пахталарни линтерлаш жараёнидан олинган уруғлик чигит;

туксиз уруғлик чигит — тукли уруғлик чигитларни аниқ экиш аппаратларида экиш мақсадида механик ёки кимёвий (концентрланган кислотали эритмалар ёрдамида) усулларда тайёрланган уруғлик чигит;

уруғлик пахта — ҳар бир пахта тупининг учинчи ҳосил шохидан 7-8-ҳосил шохларигача пишиб очилган кўсаклардан қўл билан терилган, махсус машиналар билан терилганда эса 60 — 65 фоиз кўсаклар очилган уруғлик даладан терилган ва экиш учун чигит олишга мўлжалланган пахта хом ашёси;

уруғлик чигит — уруғлик пахтани дастлабки ишлаш натижасида олинган, экиш учун мўлжалланган чигит;

уруғлик тўдаси — бир турдаги (муайян экин, нав, репродукция, тоифа, генетик (нав) тозаликдаги, муайян йил ҳосилидан олинган) келиб чиқиши бир ҳужжат билан тасдиқланган махсус жамланган уруғликнинг бир хил микдори;

2-боб. Уруғлик пахтани қабул қилиш ва сақлаш. Уруғлик пахта хом ашёсининг сифатига қўйиладиган техник талаблар

4. Уруғлик пахта хом ашёсини қабул қилиб олиш ва жамлаш техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар асосида амалга оширилади.

5. Уруғлик пахтани ифлослигининг (ифлос аралашмаларнинг массавий нисбати), намлиги (намликнинг массавий нисбати) ва чигитнинг механик шикастланганлиги бўйича кўрсаткичлари техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга асосан белгиланади ва 2 та синфга бўлинади.

6. Уруғлик пахта авлодига қараб: оригинал, элита, 1, 2, 3-репродукцияларга бўлинади. Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг рухсати билан уруғ етишмайдиган навларнинг биринчи терим I-саноат навига тегишли техник пахта хом ашёсининг R4 авлодидан уруғлик чигит тайёрлаш ва ундан экишда фойдаланиш мумкин.

7. Уруғлик пахта 1-синфининг намлик, ифлослик ва механик шикастланганлик меъёрлари ошиб кетса, ушбу пахта 2-синфга ўтказилади, 2-синф меъёрларидан ошиб кетса, уруғлик пахта уруғлик фондидан чиқарилади ва тўда техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга асосан техник пахтага ўтказилади.

8. Пахта қабул қилувчи пахта тозалаш корхоналари, пахта-тўқимачилик кластерлари, уруғчилик кластерлари (кейинги ўринларда уруғлик тайёрловчи ташкилотлар) пахта териш мавсуми бошлангунга қадар уруғлик пахта хом ашёсини қабул қилиб олиш ҳамда сақлашга алоҳида тайёргарлик кўради.

Ушбу мақсадда тегишли омборхона ва айвонлар ўтган йиллардан қолган пахта ва чигит қолдиқларидан тозаланиши ҳамда зараркунандаларга қарши кимёвий ишлов берилиши шарт.

9. Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ҳузуридаги Уруғчиликни ривожлантириш маркази (кейинги ўринларда — Марказ) уруғлик пахта майдонларида ўтказилган апробация натижаларига мувофиқ уруғлик пахта хом ашёсининг селекцион нави, синфи ва авлодлари бўйича тайёрланадиган уруғлик пахта хом ашёси ҳажмини белгилайди;

ҳар йили 1 сентябрга қадар Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси ҳузуридаги «Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари сифатини баҳолаш маркази» давлат муассасаси (кейинги ўринларда — Марказ), Қорақалпоғистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ва вилоятлар қишлоқ хўжалиги бошқармаларига, уруғлик тайёрловчи ташкилотларга етказилишини таъминлайди.

10. Уруғлик тайёрловчи ташкилотлар томонидан уруғлик пахта хом ашёсини қабул қилиш ва тўдаларга жамлаш уруғлик тайёрлаш миқдорига асосан тасдиқланган жойлаштириш схемасига ҳамда апробация далолатномаларига мувофиқ амалга оширилади.

11. Уруғлик пахтани қабул килишда 1-СХ (пахта) шакл юкхатидаги ёзувлар апробация далолатномасига тўғри келиши шарт. Юкхати бўлмаса ёки ундаги ёзувлар апробация далолатномасига тўғри келмаса, уруғлик пахта майдонларини апробация қилган ташкилот вакили томонидан уруғлик ҳужжатлари аниқлангунга қадар қабул қилинмайди. Тегишли ҳужжатлар аниқланмаган тақдирда, уруғлик пахта хом ашёси товар (техник) пахтага қабул қилинади.

12. Қабул қилинган уруғлик пахта ғарамларининг тўдалари аралашиб кетишининг олдини олиш мақсадида бошқа масканлардан келтирилган уруғлик пахталарнинг нав, авлод ва синфи бир хил бўлган тақдирда ҳам бир тўдага қўшиб юборилишига йўл қўйилмайди.

13. Уруғлик пахтани қабул қилишда хом терилган, сувдан қолган ва касалликка учраган (апробация натижаларига зид бўлган) пахтани қабул қилишга йўл қўйилмайди.

14. Хўжаликлардан қабул қилиб олинган уруғлик пахталар кондицион массасига кўра битта тўдага 250 — 300 тоннадан ошмаган ҳолда қабул қилиниб, қуйидаги белгилари, жумладан, селекцион нави, авлоди, нав тозалиги, дала гуруҳи, саноат нави, келиб чиқиши ва синфига қараб асосий ҳамда захирага ажратилиб, алоҳида-алоҳида тўдаларга жамланади.

15. Бир хил уруғлик материал олиш учун сентябрь ойида терилган уруғлик пахта тўдаси октябрь ойида терилган уруғлик пахтадан алоҳида тўдаларга жамланади.

16. Сентябрь ойида терилган уруғлик пахтани битта тўдага жамлаш давомийлиги 10 — 15 кундан ошмаслиги ҳамда уруғлик пахтанинг иккита авлоди, ҳар хил синфлари, шунингдек, асосий ва захира фондларини битта сақлаш майдончасида жамлашга йўл қўйилмайди.

17. Апробация далолатномаси асосида қишлоқ хўжалик зараркурандалари ва касалликлари билан зарарланган уруғлик пахта алоҳида майдончаларда жамланади.

18. Уруғлик пахталарни жамғариши тугалланмаган тўдаларни ташиш ва қайта ишлашга рухсат этилмайди.

19. Уруғлик тайёрловчи ташкилот томонидан қабул қилинаётган уруғлик пахтанинг ҳар бир тўдасини жамлаш билан бир пайтда тайёрлов маскани лаборанти ҳар куни техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талаблари асосида намуна танлаб олади.

Намуна олингандан сўнг Марказнинг қишлоқ хўжалиги экинлари уруғларининг экинбоплик сифат кўрсаткичларини синовдан ўтказиш ва нав софлигини аниқлаш лабораториясига бир килограмм пахта чигити унинг механик шикастланганлик даражасини аниқлаш учун юборилади.

20. Уруғлик тайёрловчи ташкилот томонидан оригинал, элита ва кейинги авлодларга мансуб уруғларни етиштириш ҳуқуқига эга бўлиш учун фермер хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги ташкилотлари ўртасида танлов ўтказиш тартиби тўғрисидаги низомга асосан аниқланган уруғлик етиштирувчи фермер хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги ташкилотларидан уруғлик пахта қабул қилинади.

21. Уруғлик пахта сақланаётган ҳар бир омбор ёки ғарамга пахтанинг 8-ХЛ шаклли паспортидан кўчирма ёпиштириб қўйилади. Унда тўда рақами ва вазни, селекцион ва саноат нави, синфи, авлоди, нав тозалиги, апробация ўтказилгандан кейин аниқланган дала гуруҳи, омборхона ёки бунд (ғарам) рақами, қабул қилувчининг фамилияси кўрсатилади.

22. Пахтанинг районлаштирилган, истиқболли ва янги селекцион навларининг элита уруғлик пахталари янги қанор-қопларга солиниб, қопларнинг ички ва ташқи қисмига техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талаблари бўйича этикетка (ёрлиқ) қўйилган ҳолда қуруқ, тоза ва шамоллатиш тизими мавжуд усти ёпиқ омборларда сақланади. Қоплар махсус тагликлар устига тахлаб кўйилиб, ғарамнинг ўрта қисми очиқ қолдирилади.

Уруғлик пахтанинг бирламчи материаллари масъулияти чекланган жамият шаклидаги элита уруғчилик хўжаликларида норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талаблари бўйича сақланади.

23. Уруғлик пахтанинг биринчи ва кейинги авлодли ҳар бир жамланган тўдалари бошқа тўдалардан алоҳида ажратилиб, майдончаларда ғарамланади ҳамда янги брезент билан ёпилиб, арқонлари маҳкам тортилиб, намланишга ва уруғлик материалнинг бузилишига йўл қўйилмайдиган шароитда сақланади.

24. Ғарам кўтарилгандан кейин қўлда ёки механизм ёрдамида унинг узунаси бўйлаб беш кун муддат ичида туннел қазилади, туннелнинг баландлиги 1,8 — 2,0 метр, эни 0,8 — 1,0 метр бўлиши талаб этилади.

25. Туннел қазиш, тарашлаш ва қирқишдан чиққан уруғлик пахта пахта тозалаш корхоналарининг уруғчи агрономи, товаршунос, Марказнинг ҳудудий лабораторияси мудири иштирокида тузилган далолатнома асосида ушбу навнинг тегишли синфига мансуб техник пахта ғарамига ўтказилади.

26. Уруғлик тайёрловчи ташкилотнинг масъул ходимлари томонидан уруғлик пахта ғарамларининг сақланиши, ташқи кўриниши кузатиб борилади ва ҳарорати ҳар беш кунда бир марта ўлчанади ва натижаси бўйича махсус дафтарларга қайд қилиб борилади. Бунда:

ғарамлардаги ҳарорат 8 жойдан (4 таси бурчаклар томондан, 4 таси эса ён, олд ва орқа томонлардан) 4 метр чуқурлиқда ўлчанади. Омборларда сақланган пахта бундлари (ғарам) эса эшик томонидан битта жойда, тепа қисмидан 4 — 6 жойдан ўлчанади ва ҳарорат ўлчагич ғарам ичида камида 30 дақиқа туриши керак;

уруғлик пахтанинг 3-4 метр чуқурлигидаги ҳарорати 30°C дан юқори бўлса, у ҳолда ҳавони тезда сўриш чораларини кўрилиши лозим.

27. Уруғлик пахтанинг элита авлоди ва янги селекцион навларининг биринчи авлоди уруғлик тайёрловчи ташкилотга тайёрлов масканидан қопларда ва авлодли уруғлик пахталар жамланган тўдаси бўйича алоҳида-алоҳида 1-ТХЛ шакл товар-транспорт юкхатида «уруғлик пахта» белгиси қўйилиб, усти мато ёки брезент билан ёпилган ҳолда юборилади.

28. Ҳар бир жўнатиладиган пахта тўдаси бирлигига тайёрлов масканининг бухгалтерияси томонидан 13-ХЛ шакли ўлчовномаси асосида 1-ТХЛ товар-транспорт юкхати 3 нусхада ёзилади. Унинг бир нусхаси пахтани жўнатувчи масканда қолади, биттаси пахтани қабул қилиб олувчи уруғлик тайёрловчи ташкилотга, бир нусхаси эса транспорт ташкилотига юборилади. Бу юкхатлари аниқ ҳисоб-китоб бланкалари ҳисобланади ва юк жўнатувчи томонидан махсус муҳрланган, тикилган журналларга қайд қилиб борилади.

29. Уруғлик тайёрловчи ташкилотга келган уруғлик пахтанинг ҳисобий ва кондицион вазни уни тайёрлов масканидан жўнатиш пайтидаги ифлослик ва намлик бўйича лаборатория таҳлиллари асосида ҳисоблаб чиқилади.

30. Жўнатиш ёки қабул қилиш жойида уруғлик пахтанинг саноат нави, синфи, намлиги, ифлослиги бўйича аниқланган сифати ҳар икки томон учун мажбурий ҳисобланади.

3-боб. Уруғлик пахтани дастлабки ишлаш, тайёрлаш ва дорилаш Уруғлик пахтани дастлабки ишлаш

31. Уруғлик пахта ғарамларда 1,5 — 2 ой давомида сифатли қилиб сақланиб, пахта хом ашёсидаги чигитлар тўлиқ физиологик етилганидан сўнг уруғлик чигит тайёрлаш цехларида қайта ишлашга рухсат этилади.

32. Уруғлик пахтани дастлабки ишлаш технологик жараёнларига пахтани узатиш, қуритиш, майда ва йирик ифлосликлардан тозалаш, жинлаш, чигитни линтерлаш, қоплаш ва вақтинча сақлаш жойларига ташиш киради.

33. Уруғлик пахта ғарамларини дастлабки ишлашда олинадиган уруғлик чигитларнинг сифат кўрсаткилари давлат андозалари талаблари асосида тайёрлаш мақсадида корхонанинг барча технологик линиялари ростланиб, юмшоқ режимда амалга оширилади.

34. Ҳар бир уруғлик пахта тўдасини дастлабки ишлаб чиқаришдан олдин ғарамдан кутиладиган маҳсулотларнинг кўрсаткичлари акс эттирилган 28-ХЛ топшириқномаси уруғлик пахта тайёрланган масканининг моддий жавобгар шахси ва уруғлик тайёрловчи ташкилотнинг иқтисодиёт бўлими бошлиғи томонидан тузилиб, тасдиқлангандан кейин ишлаб чиқаришга берилади.

35. Узун толали уруғлик пахталар валикли жинларда тозаланади ва жинланган уруғлик чигитлар бир марта линтерланади.

36. 28-ХЛ топшириқномаси 5 нусхада уруғлик пахта тайёрланган масканнинг моддий жавобгар шахси, уруғлик тайёрловчи ташкилотнинг иқтисодиёт бўлими бошлиғи, бош бухгалтери, бош муҳандиси, хом ашё ва тайёр маҳсулот ҳамда техник назорат бўлими бошлиқлари томонидан имзоланади.

37. Ҳар бир уруғлик пахта ғарамини дастлабки ишлашдан олдин асосий ва ёрдамчи ускуналарнинг технологик параметрлари ростланиб, селекцион навларнинг механик аралашувининг олдини олиш мақсадида барча ускуналар ва агрегатлар қолдиқ маҳсулотлардан тозаланади ҳамда 10 дақиқа давомида олинган уруғлик чигит уруғлик тайёрловчи ташкилотнинг масъул мутахассислари, уруғлик чигит товаршуноси ва техник чигит товаршуноси иштирокида далолатнома тузилиб, техник чигитга ўтказилади.

38. Уруғлик пахтанинг селекцион навини дастлабки ишлаш кетма-кетлиги учинчи, иккинчи, биринчи ва элита авлоди бўйича амалга оширилади ҳамда юқори авлодли уруғлик тўдасини ишлашга ўтилса, дастлабки 10 дақиқа давомида олинган уруғлик чигит далолатнома асосида олдинги тугатилган авлоднинг уруғлик чигит тўдасига қўшилишига рухсат этилади.

39. Пахтани ишлаб чиқаришдан кейин чиқадиган маҳсулотлар хом ашё ва тайёр маҳсулот бўлимининг товаршуноси томонидан қабул қилинади ва пахта толаси, момиқ, таркибида калта момиқ, улюк бўлган чиқитлар ва бошқа ажратмалар ҳар бир қайта ишланган пахта тўдаси бўйича алоҳида тортиб олинади.

40. Пахта ғарамларини дастлабки ишлашдан олинган маҳсулотлар 28-ХЛ топшириқномасида белгиланган режа меъёрларидан кам бўлиб, ишлаб чиқариш куйиндилари эса нав меъёрларидан кўп ёки аксинча бўлса, тайёрлов масканининг қабул қилувчиси шу оғишларга ёзма равишда тушунтириш бериши керак. Тушунтириш хати 28-ХЛ топшириқномасидаги ишлаб чиқариш топшириқномасига илова қилинади.

41. Уруғлик тайёрловчи корхоналарда уруғлик чигит тайёрлаш ишлари технологик ускуналар ўрнатилган ихтисослаштирилган цехларда амалга оширилади. Уруғлик чигит икки кўринишда, яъни тукли ва туксизлантирилган ҳолда тайёрланади. Механик туксизлантириш ўз навбатида бир ёки икки босқичда туксизлантириш технологияси билан амалга оширилиши мумкин.

42. Уруғлик чигитни тайёрлаш технологияси «Пахтасаноат илмий маркази» АЖ томонидан ишлаб чиқилган регламент асосида олиб борилиб, уруғлик чигитнинг сифати техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига мос келиши шарт.

43. Туксиз ва кам тукли уруғлик чигит белгиланган тартибда тасдиқланган намуналарга мос келиши керак. Туксиз ва кам тукли чигит уруғлик тайёрлаш цехига юборилган тукли уруғлик чигитларнинг механик шикастланганлиги 4,0 фоиздан кўп бўлмаслиги керак.

44. Уруғлик чигит тайёрлаш цехидаги асосий ва ёрдамчи технологик ускуналарни ростлаш ишлари бажарилгандан сўнг техник чигит қолдиқларидан тозаланиб, бир селекция навидан бошқа селекция навини тайёрлашга ўтганда уруғлик чигит тайёрлаш цехининг асосий ва ёрдамчи технологик ускуналарини тозалаш ишлари ўтказилади.

Тозалаш ишлари ўтказилганлиги тўғрисида уруғлик чигит тайёрлаш цехининг масъул ходимлари, Марказнинг ҳудудий бошқармалари ҳамда Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси ходимлари иштирокида далолатнома тузилади.

45. Тозалаш, саралаш жараёнида 1 000 дона чигит массасининг ортиши камида 2 грамм бўлиши лозим. Тозалаш-саралаш жараёнидан чиқадиган техник чигит фракциясининг миқдори юқоридаги талаб бажарилган ҳолатда ростланади.

Уруғлик чигитни дорилаш

46. Уруғлик чигитни дорилашда Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги томонидан тавсия этилган, давлат кимё комиссиясининг синовидан ўтган ва ишлатиш бўйича қўлланма технологияси ишлаб чиқилган уруғ дорилагичлардан фойдаланилади. Дориланаётган уруғлик тўдалари тозаланган, сараланган, экиш сифат кўрсаткичлари амалдаги техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талаби даражасида бўлиши керак.

47. Уруғлик чигитни пуркаб дорилаш мосламалари яхши ва бир текисда ишлаши таъминланиши керак.

48. Уруғлик чигитларни дорилаш жараёнида сифатли сузпензия тайёрлаш, уруғларнинг сифатли дориланишини назорат қилишни таъминлаш ва ҳар бир уруғ дорилагичларнинг белгиланган меъёрларда ишлатилишини таъминлаш мақсадида дорилаш жараёнида Ўсимликлар карантини ва ҳимояси агентлигининг ҳудудий бўлинмалари мутахассислари иштирок этиши керак.

49. Дориланган уруғлик чигитлар қоплангандан кейин экинбоплик сифат кўрсаткичлари аниқланмагунга қадар омборларда сақланиши шарт.

50. Кимёвий препаратни қабул қилиш, сақлаш ва ундан фойдаланиш ишлари меҳнат муҳофазаси ва техника хавфсизлик қоидаларига риоя қилган ҳолда амалга оширилиши лозим.

51. Уруғлик чигитларнинг дориланиш сифати тайёрланган намуна эталонларига мос келиши керак.

52. Уруғлик чигит тайёрлаш цехининг ҳамма ускуналари бир меъёрда ишлаётган ҳолатларда чигит узатиш бўйича иш унумдорлиги ва суспензия сарфи ҳар сменада камида 3 мартадан бириктирилган масъул ходимлар томонидан ўлчаниб турилади.

53. Туксизлантирилган уруғлик чигитнинг экиш учун мўлжалланган фракциясининг ўлчамлари бўйича бир текислилиги 94 фоиздан кам бўлмаслиги, тўкилган дорилаш аралашмасининг мавжудлиги эса 0,5 фоиздан ошмаслиги керак.

54. Капсулаланган уруғлик чигитларни тайёрлаш жараёни техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талаби асосида тайёрланади.

55. Дориланган уруғлик чигитлар техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар бўйича уч қатламли қоғоз қопларга қадоқланади. Бунда ишлаб чиқарувчилар тавсиясида белгиланган миқдорда қадоклаш ёки умумий вазнини 30 кг дан оширмасдан қопга солиш, ҳар бир қопнинг оғзи зич қилиб беркитилган бўлиши керак.

56. Қопланган уруғлик чигит техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга асосан ҳар бир қоп устига ташкилот номи, маҳсулотнинг номи, ҳосил йили, тўда тартиб рақами, селекция нави, авлоди, унувчанлиги қайд этилган ёрлиқ ёпиштирилади.

Ёрлиқлар тўртбурчак шаклида, ўлчамлари камида 110 х 70 мм ва авлодлар бўйича қуйидаги рангга эга бўлиши керак:

элита уруғлар — сариқ;

репродукцион уруғлар (Р-1) — қизил

репродукцион уруғлар (Р-2) — кўк

репродукцион уруғлар (Р-3) — яшил

Агар ташқи бозорга экспорт қилинадиган бўлса, «Uzbek seeds» миллий бренди остида амалга оширилади.

57. Туксизлантирилган чигитлар учун ёрлиқда қўшимча равишда туксизлантириш усули кўрсатилади.

Дориланган, туксизлантирилган ва капсулланган уруғлик чигит қопларининг ёрлиқларида қуйидаги маълумотлар акс эттирилади:

корхона номи;

маҳсулотнинг номи;

ҳосил йили;

тўда тартиб раками;

селекция нави;

авлоди;

унувчанлиги %;

кимёвий препарат номи;

вазни;

ушбу стандартнинг белгиланиши;

Ўзбекистон Республикаси ҳудудидан ташқарига чиқариладиган бўлса, «O'zbekistonda ishlab chiqarilgan» сўзи.

Дориланган чигит қопларга техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга асосан «Заҳарли модда билан дориланган» сўзлари ёзилади.

58. Саралашдан ажратилган тукли техник чигитлар техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар бўйича ёғ-мой ишлаб чиқариш корхоналарига топширилади.

59. Уруғлик чигитларда бегона аралашмалар, бегона ўт уруғи, тирик зараркунанда ва уларнинг личинкалари бўлишига йўл қўйилмайди. Таркибида куйган чигит мавжуд уруғлик чигитни экишга рухсат этилмайди.

Уруғлик чигит тўдаларини сақлаш

60. Уруғлик чигитларни қабул қилиш ва сақлаш учун ажратилган омборлар зараркунандаларга қарши кимёвий ишлов берилган, чигит қолдиқларидан тозаланган, том ва деворлари созланган, эшиклари зич ёпиладиган ва поллари асфальтланган, шамоллатиш тизими мавжуд бўлиши ҳамда барча техник талабларга жавоб бериши лозим.

61. Тозаланган уруғлик чигитнинг иккинчи ва учинчи авлодлари вақтинчалик дорилангунга қадар тўдаларда уюлиб, атрофига шу чигитдан қопланиб тўсиқ ясалган ҳолда узунлиги 20 метрдан ошмаган ва девордан 1 метр масофа қолдириб сақланади.

62. Туксизлантирилган ва кам тукли уруғлик чигитларни жойлаш ва маркалаш, қабул қилиш, сақлаш, жўнатиш ва сифат кўрсаткичларини назорат қилиш усуллари техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар бўйича олиб борилади.

63. Уруғлик чигитлар тўдаларда алоҳида-алоҳида қилиб ёғоч тагликлар устида таҳланиб сақланади. Таҳланган штабелларнинг метрдаги ўлчамлари қуйидагилардан ошмаслиги керак:

Номланиши Узунлиги, метр Эни, метр Баландлиги, метр Тукли чигитлар учун 20 15 3 Туксизлантирилган чигитлар учун 18 12 3 Кам тукли чигитлар учун 18 12 3

64. Штабеллар орасидаги масофа ҳамда штабеллар ва хона деворлари орасидаги масофа 1 метрдан кам бўлмаслиги керак.

65. Ҳар бир уруғлик чигит тўдасига паспорт осилади, унда:

уруғлик тайёрловчи ташкилот номи;

маҳсулотнинг номи;

тўда тартиб рақами;

селекция нави;

авлоди;

унувчанлиги;

дала гуруҳи;

тўданинг ҳақиқий ва кондицион массаси, кг;

ҳосил йили кўрсатилади.

66. Омборларда уруғлик чигитлардан ташқари жиҳоз ва бошқа маҳсулотлар сақланишига йўл қўйилмайди.

67. Йилдан-йилга сақлашга қолдирилган уруғлик чигитларнинг зараркунанда билан зарарланиши ҳамда экинбоплик сифат кўрсаткичлари бузилмаслиги мақсадида ваколатли идораларнинг тавсиясига асосан кимёвий қарши кураш ишлари олиб борилиши шарт.

68. Дориланган яроқсиз уруғлик чигитлар (дориланган ва капсулаланган уруғликлар) белгиланган тартибда йўқ қилинади.

69. Дориланган ва капсулаланган уруғлик чигитларни озиқ-овқат маҳсулотлари учун ишлатишга ва ҳайвонларга беришга йўл қўйилмайди.

70. Сақланаётган уруғлик чигитларнинг сифати уруғлик тайёрловчи ташкилотнинг мурожаатига кўра Марказнинг ҳудудий лабораторияларида ҳар икки ойда текширилади. Намуна олиш усуллари ва таҳлил қилиш техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар бўйича олиб борилади.

71. Уруғлик тайёрловчи ташкилотнинг аризасига асосан Марказ томонидан уруғлик чигит тўдалари идентификация қилиниб, олинган намуналарга синов натижалари бўйича мувофиклик сертификати берилади ва сертификатнинг амал қилиш муддати икки ойни ташкил этади. Муддат ўтгандан сўнг чигитнинг сифати қайта лаборатория таҳлилларидан ўтказилади.

72. Корхоналардан сертификатланмаган уруғлик чигитларни истеъмолчига сотиш ёки бериб юбориш тақиқланади.

Уруғлик чигит тўдалари дориланиб тайёрлангандан сўнг қўшимча равишда ишлов беришни (тозалаш, саралаш, калибрлаш ва бошқа техникалар) амалга оширишга йўл қўйилмайди.

4-боб. Уруғлик чигитни ҳисобга олиш ва хўжаликларга тарқатиш

73. Уруғлик чигитнинг ҳисоб-китоби уруғлик тайёрлаш цехи бухгалтери томонидан 47-ХЛ шаклдаги «Уруғлик чигитнинг омборхона ҳисоб-китоби» бўйича ҳақиқий вазнига қараб олиб борилади. Дафтарнинг саҳифалари рақамланиб тикилган, сургуч муҳр билан мустаҳкамланган бўлади. Олиб келинган уруғлик чигитнинг ҳар бир тўдасига дафтарнинг битта саҳифаси ажратилади.

74. Келтирилган уруғлик чигитни ҳисобга олиш учун жўнатувчининг юкхати қўшилган 49-ХЛ шаклдаги уруғлик чигит сертификатининг дубликати асос бўлади.

75. Уруғлик чигитни хўжаликларга бериш тайёрлов маскани томонидан пахтанинг районлашган селекция навларини жойлаштириш режасига қатъий амал қилинган ҳолда уруғлик тайёрловчи ташкилот томонидан миқдори ва сифати кўрсатиб ёзиб берилган режа асосида амалга оширилади.

76. Жўнатилаётган уруғлик чигитнинг ҳар бир тўдасига 1-ТХЛ товар-транспорт юкхати 3 нусхада ёзилади. Биринчи нусхаси уруғлик чигитни олиш учун берилган ишонч қоғози билан биргаликда бухгалтерияга топширилади ва у чигитни омборхонадан чиқим қилиш учун асос ҳисобланади. Иккинчи нусхаси хўжаликка жўнатилган чигитнинг кузатув ҳужжати ҳисобланади. Учинчи нусхаси чигитни тайёрлов масканидан олиб чиқиб кетиш учун рухсатнома ҳисобланади.

77. Ушбу юкхатлари аниқ ҳисоб-китоб бланкалари ҳисобланади ва юк жўнатувчи томонидан махсус муҳрланган, шнурланган, имзоланган журналларга қайд қилиб борилади.

Уруғлик чигит тўдаларидан экиш учун фойдаланиш ва ушбу уруғликларни экиш учун қуйидагиларни реализация қилиш тақиқланади:

Ўзбекистон Республикаси ҳудудида экиш учун тавсия қилинган қишлоқ хўжалиги экинларининг давлат реестрига киритилмаган ғўза навлари ва дурагайларининг уруғликлари;

ўсимликлар карантини объектлари билан зарарланган уруғликлар;

техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига мувофиқ келмайдиган уруғлик.

5-боб. Якунловчи қоидалар

78. Уруғлик пахта ва уруғлик чигитни қабул қилиш, сақлаш, қайта ишлаш, тайёрлаш, қадоқлаш, ташиш ва тарқатиш жараёнларида амалдаги техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талаблари бўйича уруғликларнинг сифати бузилишига сабабчи бўлган масъуллар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавоб берадилар.

қонунчиликда белгиланган тартибда жавоб берадилар.

79. Уруғлик пахталарни дастлабки ишлаш техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар асосида олиб борилади.

80. Ушбу Низомда тартибга солинмаган масалалар қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилган тартибда ҳал этилади.

Уруғлик пахта хом ашёсини қабул қилиш, сақлаш, дастлабки қайта ишлаш, уруғлик чигит тайёрлаш, сақлаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш тартиби тўғрисидаги низомга ИЛОВА

Уруғлик пахта хом ашёсини қабул қилиш, сақлаш, дастлабки қайта ишлаш, уруғлик чигит тайёрлаш, сақлаш, тарқатиш ва сифатини назорат қилиш

Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 12 октябрдаги 641-сон қарорига 6-ИЛОВА

Республика ҳудудларида пахта-тўқимачилик ишлаб чиқариши ва кластерларига берилган майдонларда уруғлик пахта хом ашёси етиштиришни молиялаштириш тартиби тўғрисидаги низомга киритилаётган ўргартириш ва қўшимчалар

1. 5-банддаги «иловада» сўзи «1-иловада» сўзи билан алмаштирилсин.

2. 16-банднинг «б» кичик банди қуйидаги мазмундаги тўртинчи ва бешинчи хатбошилар билан тўлдирилсин:

«Уруғчиликни ривожлантириш маркази» давлат унитар корхонасининг ҳисобварағига ўтказиладиган устамаларни тўлаш бўйича уруғлик чигит тайёрловчи ташкилотлар ўртасида шартномалар тузилади.

Устамаларнинг ҳисоби ушбу Низомга 2-иловада келтирилган ҳисобот шакллари асосида ҳисобланади ва тўланади»;

тўртинчи — олтинчи хатбошилар тегишли равишда олтинчи — саккизинчи хатбошилар деб ҳисоблансин.

3. Илованинг илова белгисидаги «илова» сўзи «1-илова» сўзлари билан алмаштирилсин.

4. Қуйидаги мазмундаги 2-илова билан тўлдирилсин:

«Республика ҳудудларида пахта-тўқимачилик ишлаб чиқариши ва кластерларига берилган майдонларда уруғлик пахта хом ашёси етиштиришни молиялаштириш тартиби тўғрисидаги низомга 2-ИЛОВА

________туманидаги ________ МЧЖда 20___ йил пахта ҳосилидан тайёрланган уруғлик чигит учун уруғчиликда иштирок этган барча субъектларга тўланадиган устама ҳақлари тўғрисида

Т/р Уруғлик пахта етиштирган корхона номи Пахтанинг селекцион нави Пахтанинг нави ва синфи Пахта толасининг типи Уруғлик чигитнинг репродукцияси (авлоди) Уруғлик пахтанинг кондицион вазни (тн) Ишлаб чиқарилган уруғлик чигит Сотилган уруғлик чигитга тўғри келадиган пахта Сертификатга мос келиши бўйича таҳлил натижалари Сотилган уруғлик чигит (тн) Шу жумладан Фоизи 1 тн уруғлик пахтанинг харид нархи, сўм Харид нархи бўйича пахта хом ашёсининг қиймати (минг сўм) Тўланадиган устама микдори Биринчи босқичда ҳисобланган устама (минг сўм) Харид қилиш даврида хўжаликка тўланган устама (минг сўм) 2-босқичда ҳисобланган ва тўланиши лозим бўлган устама ҳақи Жами 50 % устама шундан тонна фоиз сертификатлаш санаси нархи, сўм сертификат рақами чигитнинг унувчанлик синфи Тукли (Сертификатланган) чигит Туксизлантирилиб жами сотилган тукли уруғлик чигит Шундан фоиз сўмма минг сўм Уруғчилик хўжаликларга 40% Институт оригинаторларига 30% Пахта тозалаш корхоналарига 10 % «Уруғчиликни ривожлантириш маркази» ДКга 20 % Туксиз (Сертификатанган)чигит Сотилгантуксиз (Сертификатланган) чигит 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Асосий уруғлик фонд 1 Жами: Захира уруғлик фонд 1 Жами: Жами « _______» ташкилот бўйича

Туман қишлоқ хўжалиги бўлими бошлиғи _____________________ (имзо) ____________________ Ф.И.О «Агросаноат мажмуида хизматлар кўрсатиш» ДУК вилояти филиали бошлиғи _____________________ (имзо) ____________________ Ф.И.О Уруғчиликни ривожлантириш маркази ДК вилояти бошқармаси бошлиғи _____________________ (имзо) ____________________ Ф.И.О «________________» МЧЖ раҳбари _____________________ (имзо) ____________________ Ф.И.О ». .

Ўзбекистон Республикасининг Бош вазири А. АРИПОВ

Тошкент ш.,

2021 йил 12 октябрь,

641-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 13.10.2021 й., 09/21/641/0954-сон; 09.06.2022 й., 09/22/320/0505-сон; 06.08.2022 й., 09/22/431/0716-сон; 13.12.2023 й., 09/23/653/0931-сон; 08.10.2024 й., 09/24/622/0789-сон; 03.03.2025 й., 09/25/135/0208-сон; 19.03.2025 й., 09/25/166/0257-сон; 02.04.2025 й., 09/25/197/0299-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

qarori

NIZOM

SXEMASI

NIZOM

SXEMASI

DALA JURNALI

NIZOM

SXEMASI

NIZOM

SXEMASI

HISOB-DALOLATNOMA

Qishloq xoʻjaligi ekinlari urugʻchiligiga oid ayrim normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasini “Yoshlarni koʻllab-kuvvatlash va aholi salomatligini mustahkamlash yili”da amalga oshirishga oid Davlat dasturi toʻgʻrisida” 2021-yil 3-fevraldagi PF-6155-son Farmoni ijrosini taʼminlash, shuningdek, qishloq xoʻjaligi ekinlari urugʻchiligi sohasini samarali tartibga solish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Quyidagilar:

urugʻlik uchun yetishtirilgan boshoqli don ekinlari navlariga ustama haq toʻlash, urugʻlik boshoqli don yetishtirish miqdorini aniqlash, urugʻlik boshoqli don yetishtirish uchun shartnoma tuzish va hisob-kitoblarni amalga oshirish tartibini, shuningdek, nav originatorlari, ilmiy-tadqiqot institutlari, seleksionerlar va urugʻchilikda ishtirok etuvchi boshqa subyektlarning majburiyatlarini nazarda tutuvchi Urugʻlik uchun yetishtirilgan boshoqli donning navlariga ustama haq toʻlash tartibi toʻgʻrisidagi nizom 2-ilovaga muvofiq;

urugʻlik maydonlaridagi qishloq xoʻjaligi ekinlarining nav tozaligini, zararkunandalar, kasalliklar va begona oʻt bilan zararlanganligini aniqlash, urugʻlik yetishtirish uchun yaroqli deb topilgan maydonlarda yetishtiriladigan hosil hajmini aniqlash va aprobatsiya dalolatnomalarini rasmiylashtirish tartibini nazarda tutuvchi Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizom 3-ilovaga muvofiq;

urugʻlik donni qabul qilish, uni belgilangan standart talablari asosida tozalash, saralash, dorilash va qadoqlash, urugʻlik donni omborlarda saqlash va sifatini nazorat qilish hamda ekish uchun fermer xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi tashkilotlariga yetkazib berish tartibini nazarda tutuvchi Urugʻlik donni qabul qilish, tayyorlash, dorilash, tarqatish va sifatini nazorat qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizom 4-ilovaga muvofiq;

urugʻlik paxtani qabul qilish, uni qabul maskanlarida saqlash, paxta tozalash korxonalariga tashish hamda belgilangan standart talablari asosida saqlash va qayta ishlash, urugʻlik chigitni belgilangan talablar asosida saralash, dorilash va qadoqlash, omborlarda saqlash va sifatini nazorat qilish hamda fermer xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi tashkilotlariga ekish uchun yetkazib berish tartibini nazarda tutuvchi Urugʻlik paxta xom ashyosini qabul qilish, saqlash, dastlabki qayta ishlash, urugʻlik chigit tayyorlash, saqlash, tarqatish va sifatini nazorat qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizom 5-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda 2022-yil 10-fevralga qadar qishloq xoʻjaligi ekinlarining urugʻliklarini hajmi, sifati, seleksiya navi va avlodlari boʻyicha maʼlumotlarni yuritishda, shuningdek, qishloq xoʻjaligi ekinlarining urugʻliklarini yetishtiruvchi fermer xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi tashkilotlari oʻrtasida tanlov oʻtkazishda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etsin.

3. Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 2-yanvardagi 2-son qarori bilan tasdiqlangan Respublika hududlarida paxta-toʻqimachilik ishlab chiqarishi va klasterlariga berilgan maydonlarda urugʻlik paxta xom ashyosi yetishtirishni moliyalashtirish tartibi toʻgʻrisida nizomga 6-ilovaga muvofiq oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilsin.

4. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni ikki oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsin.

5. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining agrar va oziq-ovqat sohalarini rivojlantirish masalalari boʻyicha oʻrinbosari Sh.M. Gʻaniyev zimmasiga yuklansin.

Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktabrdagi 641-son qaroriga 2-ILOVA

Urugʻlik uchun yetishtirilgan boshoqli donning navlariga ustama haq toʻlash tartibi toʻgʻrisida

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Mazkur Nizom urugʻlik uchun yetishtirilgan boshoqli donning navlariga ustama haq toʻlash tartibini belgilaydi.

2. Urugʻlik uchun yetishtirilgan boshoqli donning navlariga ustama haq toʻlash Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi Qishloq xoʻjaligini davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmasi mablagʻlari hisobiga amalga oshiriladi.

Urugʻlik boshoqli don uchun toʻlanadigan ustamalar xarajati tayyorlangan urugʻlik boshoqli don narxiga kiritiladi.

3. Urugʻlik uchun yetishtirilgan boshoqli donning navlariga ustama haq toʻlash ushbu Nizomga ilovaga muvofiq sxemaga asosan amalga oshiriladi.

2-bob. Urugʻlik boshoqli don yetishtirish miqdorini aniqlash tartibi

4. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi “Oʻzdonmahsulot” aksiyadorlik kompaniyasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi va viloyatlar hokimliklari bilan birgalikda kelgusi yil hosili uchun ekiladigan boshoqli don ekin maydonlarini aniqlaydi.

5. Urugʻlik boshoqli don ekiladigan maydonlar va yetishtiriladigan urugʻlik boshoqli donning prognoz hajmlari va navlar boʻyicha joylashtirish fermer xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi tashkilotlarining takliflariga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Urugʻchilikni rivojlantirish markazi (keyingi oʻrinlarda — Markaz) tomonidan belgilanadi.

3-bob. Urugʻlik boshoqli don yetishtirish uchun shartnomalar tuzish va hisob-kitoblarni amalga oshirish tartibi

6. Urugʻlik boshoqli don yetishtiruvchi fermer xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi tashkilotlari original, elita va keyingi avlodlarga mansub urugʻlik boshoqli don yetishtirish huquqiga ega boʻlish uchun urugʻlik yetishtiruvchi fermer xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi tashkilotlari (keyingi oʻrinlarda — urugʻlik don yetishtiruvchi subyektlar) oʻrtasida tanlov oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq tanlov asosida aniqlanadi.

7. Tanlov asosida aniqlangan urugʻlik don yetishtiruvchi subyektlar bilan don korxonalari, gʻallachilik klasterlari va urugʻchilik klasterlari (keyingi oʻrinlarda — urugʻlik don tayyorlovchi tashkilotlar) oʻrtasida qonunchilik hujjatlariga asosan urugʻlik boshoqli don xarid qilish boʻyicha shartnoma tuziladi va urugʻlik donni qabul qilish belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

Shartnomada urugʻlik uchun yetishtiriladigan boshoqli donning seleksion navi, avlodi va miqdori hamda boshqa shartlar koʻrsatiladi.

8. Elita urugʻchilik xoʻjaliklarida yuqori avlodli (original) boshoqli don urugʻliklarini yetishtirish nav originatorlari va Markaz oʻrtasida tuziladigan shartnoma asosida amalga oshiriladi.

9. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilotlar tomonidan xarid qilingan urugʻlik don Oʻzbekiston Respublikasining Davlat standarti (Oʻz DSt 2823:2014 “Qishloq xoʻjalik ekinlari urugʻlari navdorlik va ekish sifatlari. texnikaviy shartlar”) talablariga mos boʻlganda, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Gʻalla yetishtirish, xarid qilish va sotishga bozor tamoyillarini keng joriy etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2020-yil 6-martdagi PQ-4634-son qaroriga muvofiq original (superelita) boshoqli don urugʻi uchun 130 foiz, elita uchun 80 foiz va I-avlod (R-1) uchun 60 foiz miqdorida ustama hisoblanadi.

10. Urugʻlik don uchun navlarga hisoblanadigan ustamalar Markaz va urugʻlik don tayyorlovchi tashkilotlar oʻrtasida tuziladigan shartnomalarga muvofiq ular tomonidan kelishilgan hisobot shakllari asosida hisoblanadi va amalga oshiriladi.

11. Urugʻlik boshoqli don uchun toʻlanadigan ustama xarajati tayyorlangan urugʻlik boshoqli don narxiga kiritiladi.

12. Urugʻlik don tayyorlovchi tashkilotlar tomonidan xarid qilingan hamda Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasi qoshidagi “Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari sifatini baholash markazi” davlat muassasasi tomonidan sertifikatlangan urugʻlik don uchun hisoblangan ustamaning 95 foizi urugʻlik don yetishtiruvchi subyektlarga, 2,1 foizi Markazga va 2,9 foizi Don va dukkakli ekinlar ilmiy-tadqiqot institutining hisobvaragʻiga toʻlab beriladi.

13. Markazning maxsus hisobvaragʻiga tushgan mablagʻlar Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan tasdiqlangan yillik xarajatlar smetasiga asosan Markaz, uning hududiy boshqarmalari va elita urugʻchilik xoʻjaliklarini saqlash, ish haqi hamda unga tenglashtirilgan toʻlovlarni amalga oshirish, ularning moddiy-texnika bazasini mustahkamlashga sarflanadi.

14. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “2012-yil hosili uchun kuzgi boshoqli don ekinlarini ekish, navlarni joylashtirish va xarid qilishning tashkiliy chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2011-yil 27-sentabrdagi PQ-1621-son qaroriga asosan Don va dukkakli don ekinlari ilmiy-tadqiqot institutining maxsus hisobvaragʻiga urugʻlik boshoqli donning avlodlari boʻyicha toʻlanadigan ustamadan tushgan 2,9 foiz mablagʻ quyidagi tartibda taqsimlanadi:

30 foizi — Don va dukkakli don ekinlari ilmiy-tadqiqot institutining seleksiya va urugʻchilik sohasidagi ishlarini yaxshilash hamda uning moddiy-texnika bazasini mustahkamlash uchun;

50 foizi — Don va dukkakli don ekinlari ilmiy-tadqiqot institutining hududiy filiallarining seleksiya va urugʻchilik sohasidagi ishlarini yaxshilash hamda uning moddiy-texnika bazasini mustahkamlash uchun;

10 foizi — boshoqli don ekinlarining mahalliy va xorijiy navlari urugʻini yetishtiruvchi ilmiy tashkilotlar — nav originatorlari, seleksiya va urugʻchilik sohasi olimlari hamda urugʻlik sifatini taʼminlashda ishtirok etuvchi tashkilotlarni ragʻbatlantirish uchun;

10 foizi — urugʻlik don yetishtiruvchi subyektlarning rahbar va mutaxassislari malakasini oshirish, ularni zarur ilmiy qoʻllanmalari bilan taʼminlash, oʻquv-amaliy seminarlarni tashkil etish xarajatlari uchun.

15. Don va dukkakli don ekinlari ilmiy-tadqiqot institutining maxsus hisobvaragʻiga oʻtkazilgan mablagʻning yillik xarajatlar smetasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan tasdiqlanadi.

Tasdiqlangan xarajatlar smetasiga asosan mablagʻlar Don va dukkakli don ekinlari ilmiy-tadqiqot institutining maxsus hisobvaragʻidan tegishli tashkilotlarga oʻtkazib beriladi.

4-bob. Nav originatorlari, ilmiy-tadqiqot institutlari, seleksionerlar va urugʻchilikda ishtirok etuvchi boshqa subyektlarning majburiyatlari

16. Nav originatorlari, ilmiy-tadqiqot institutlari, seleksionerlar va urugʻchilikda ishtirok etuvchi boshqa subyektlar:

boshoqli don ekinlarining turli tuproq-iqlim sharoitlariga mos, yuqori hosilli, ertapishar, jahon bozori talablariga javob beradigan, kasallik va zararkunandalarga, shoʻrga va qurgʻoqchilikka chidamli navlarini yaratishga va joriy etishga;

boshoqli don ekinlarining turli tuproq-iqlim sharoitiga mos, yangi va istiqbolli navlarining birlamchi urugʻliklarini yetishtirishga hamda koʻpaytirishga;

yangi boshoqli don ekinlari navlari sinovini turli mintaqalarda joylashgan nav sinash stansiyalari va uchastkalarida yuqori agrotexnika sharoitida olib borishga, navlarni har tomonlama obyektiv baholashga, zararkunandalarga chidamli istiqbolli navlarni ajratib olishga;

yangi boshoqli don ekinlari navlarini keng miqyosda ishlab chiqarishda sinab koʻrishga, ulardan xoʻjalik uchun qimmatli belgi koʻrsatkichlariga ega boʻlganlarini Oʻzbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xoʻjaligi ekinlari davlat reyestriga kiritib borishga;

laboratoriyalar tomonidan beriladigan urugʻlik boshoqli donning davlat standart talablariga muvofiqligini tasdiqlovchi xulosalarning haqqoniyligini taʼminlashga masʼuldirlar.

5-bob. Yakunlovchi qoidalar

17. Urugʻlik boshoqli don tayyorlovchi tashkilotlarga topshirilgan urugʻlik boshoqli don uchun hisob-kitoblarning toʻgʻriligi va oʻz vaqtida amalga oshirilishi Davlat moliyaviy nazorati inspeksiyasi hamda Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasi tomonidan nazorat qilinadi.

18. Ushbu Nizom talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javob beradilar.

Urugʻlik uchun yetishtirilgan boshoqli donning navlariga ustama haq toʻlash tartibi toʻgʻrisida nizomga ILOVA

Urugʻlik uchun yetishtirilgan boshoqli donning navlariga ustama haq toʻlash

Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktabrdagi 641-son qaroriga 3-ILOVA

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisida

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Ushbu Nizom urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibini belgilaydi.

2. Aprobatsiya qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarining genetik jihatidan tozaligi, zararkunandalar bilan zararlangan-zararlanmaganligi, kasalliklarga chalingan-chalinmaganligi hamda ekishga moʻljallangan urugʻlikning umumiy holatini aniqlash maqsadida oʻtkaziladi.

3. Urugʻlik yetishtirish uchun foydalaniladigan urugʻlik ekinlarning aprobatsiyasi Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasi, Oʻzbekiston fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi hududiy organlarining, shuningdek tegishli tayyorlov hamda taʼminot tashkilotlarining, ilmiy muassasalarning qoʻshma qarori bilan tuziladigan tuman aprobatsiya komissiyalari qoʻshma qaroriga asosan paxta, boshoqli don, sabzavot, poliz va kartoshka (keyingi oʻrinlarda — qishloq xoʻjaligi ekinlari) ekilgan urugʻlik maydonlarida oʻtkaziladi.

4. Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish ushbu Nizomga 1-ilovaga muvofiq sxemaga asosan oʻtkaziladi.

5. Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlarda urugʻlik uchun ekilgan qishloq xoʻjaligi ekinlarida aprobatsiya oʻtkazish, ularning natijalarini tahlil qilish va umumlashtirish uchun urugʻlik yetishtirish uchun foydalaniladigan urugʻlik ekinlarning aprobatsiyasi Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasi, Oʻzbekiston fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi hududiy organlarining, shuningdek tegishli tayyorlov hamda taʼminot tashkilotlarining, ilmiy muassasalarning qoʻshma qarori bilan tuziladigan tuman aprobatsiya komissiyalari tashkil etiladi.

6. Qoraqalpogʻiston Respublikasi qishloq xoʻjaligi vazirligi va viloyatlar qishloq xoʻjaligi boshqarmalarida urugʻlik uchun ekilgan qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish komissiyalari tuziladi. Bunda komissiya tarkibiga manfaatdor vazirlik va tashkilotlar bilan kelishilgan holda mutaxassislar jalb qilinadi.

7. Aprobatsiya fermer xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi tashkilotlarida (keyingi oʻrinlarda — urugʻlik yetishtiruvchi subyektlar) urugʻlik yetishtirish uchun ekilgan qishloq xoʻjaligi ekinlari maydonlarida oʻtkaziladi.

Aprobatsiya urugʻlik yetishtiruvchi ilmiy-tadqiqot institutlari va oliy taʼlim muassasalarining urugʻlik maydonlarida ham oʻtkaziladi.

8. Aprobatsiya har yili:

Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boʻyicha — Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan;

tumanlar boʻyicha — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi, viloyatlar qishloq xoʻjaligi boshqarmalari va Qishloq xoʻjaligi vazirligi huzuridagi “Urugʻchilikni rivojlantirish markazi” (keyingi oʻrinlarda — Markaz)ning hududiy boshqarmalari tomonidan;

urugʻlik yetishtiruvchi subyektlar boʻyicha — tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimlari va Markazning hududiy boshqarmalari tomonidan tasdiqlanadigan reja asosida oʻtkaziladi.

Aprobatsiya dalolatnomasi urugʻlik yetishtiruvchi subyektlarning urugʻlik tayyorlovchi subyektlarga topshirilgan urugʻlik paxta xom ashyosi uchun haq toʻlashga asos boʻladi.

Urugʻlik yetishtiruvchi subyektlarning urugʻlik maydonlarida aprobatsiya oʻtkazish jarayonida urugʻliklarning ekishdagi avlodini ushbu avlodga qayta baholash yoki avlodini yuqori avlodga rasmiylashtirish taqiqlanadi.

2-bob. Aprobatsiya oʻtkazuvchi komissiya aʼzolarining vazifalari

9. Aprobatsiya komissiyasi aʼzolari quyidagi ishlarni amalga oshiradi:

a) aprobatsiya oʻtkaziladigan maydonga ekishda sarflangan qishloq xoʻjaligi ekinlari urugʻlarining birlamchi va ekinboplik hujjatlari (attestati, muvofiqlik sertifikati yoki tahlil natijasi va olingan yuk xati) bilan ekilganligini tasdiqlaydigan hujjatlar mavjudligini va ushbu hujjatlar boʻyicha ekilgan navning aprobatsiya rejasi bilan mosligini oʻrganadi;

b) aprobatsiya rejasi bilan oʻrganilgan hujjatlar boʻyicha ekish yoki xatosiga ekish uchun foydalanilgan urugʻlikning navi, avlodi yoki navdorlik orasida farq aniqlanganda, ushbu urugʻlik ekilgan maydonni aprobatsiya rejasidan chiqaradi;

v) zarur hollarda, urugʻlik yetishtiruvchi subyekt rahbarining roziligi bilan uning ishchilarini aprobatsiya oʻtkazish ishlariga jalb qilishi mumkin;

g) aprobatsiya qilinayotgan navning original, elita va keyingi avlodlari ekilgan maydonlarda nav tozaligini aniqlaydi;

d) urugʻlik maydonlarni guruhlarga ajratadi, kutilayotgan yalpi hosil hajmini, shundan olinishi kutilayotgan urugʻlik don hamda paxta xom ashyosi va chigit miqdorini aniqlaydi;

e) aprobatsiya oʻtkazishda qatnashayotgan urugʻlik yetishtiruvchi subyektlarning ishchi va xodimlariga har bir urugʻlik maydon uchun tegishli maʼlumotlar yozilgan taxtachalar oʻrnatilishi haqida koʻrsatma beradi;

yo) aprobatsiya natijalarini dala jurnaliga ( 2 , 5-ilovalar ) qayd etib boradi;

har bir maydondan olingan maʼlumotlar asosida hudud uchun har bir nav, avlod va navdorlik haqida aprobatsiya dalolatnomasini ( 3 , 6 , 7 , 8-ilovalar ) maʼlumotlar bilan toʻldiradi, imzolaydi hamda tuman boʻyicha umumlashtiradi;

j) urugʻliklarni nav va avlodlar boʻyicha jamgʻarish, hujjatlashtirish va qabul qilish maskaniga topshirishda yuzaga keladigan nizoli holatlarda ishtirok etadi;

z) elita urugʻchilik xoʻjaliklarida xoʻjalik rahbari bilan birgalikda (urugʻliklarni koʻpaytirish koʻchatzorlarida) navlarning navdorligini dala koʻriklari asosida belgilangan tartibda metodik qoʻllanmaga muvofiq oilalar boʻyicha alohida-alohida aniqlaydi;

i) aprobatsiya jarayonida urugʻlik yetishtiruvchi subyektlarda bitta gʻoʻza navning ikkita avlodi ekilgan holat uchraganda, ekilgan har bir avlodning navdorlik koʻrsatkichlari tegishli avlod talabiga javob bersa ham ustama mablagʻ toʻlanishinida farqlar mavjudligini inobatga olib, eng pastki bitta avlodga rasmiylashtirilishini taʼminlaydi.

Tuman boʻyicha oʻtkazilgan aprobatsiya maʼlumotlarini oʻz ichiga olgan dalolatnomani uch nusxada tuzilishi va uning nusxalarini tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimiga, Markazning hududiy boshqarmalariga hamda urugʻlik tayyorlovchi subyektlarga topshirilishini tashkil qiladi.

Tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimi, tegishli urugʻlik tayyorlovchi subyektlar va inspeksiyaning viloyat boshqarmasi yoki tuman boʻlimining mutaxassislari aprobatsiya toʻgʻrisida tuzilgan dalolatnomalar asosida aprobatsiya natijalari haqida hisobot tuzadilar va aprobatsiya yakunlangandan soʻng uch kundan kechiktirmay hisobotni viloyat qishloq xoʻjaligi boshqarmasiga, Markazga va urugʻlik tayyorlovchi subyektlarga topshiradi.

3-bob. Urugʻlik gʻoʻza maydonlarini aprobatsiya qilishning umumiy shartlari

10. Aprobatsiya kelgusi yil gʻoʻza ekiladigan maydonlarni genetik sof, sifat koʻrsatkichlari yuqori boʻlgan urugʻlik chigit bilan taʼminlash maqsadida urugʻlik gʻoʻza maydonlarida har yili avgust oyidan boshlab oʻtkaziladi.

11. Aprobatsiya qilish uchun masʼuliyati cheklangan jamiyat shaklidagi elita urugʻchilik xoʻjaliklari (keyingi oʻrinlarda — elita xoʻjaliklari) hamda tender tanlovidan oʻtgan urugʻlik yetishtiruvchi subyektlarning elita, birinchi, ikkinchi va uchinchi avlodli serhosil gʻoʻza maydonlari tanlab olinadi.

Oʻzbekiston Respublikasining davlat standarti O'z DSt 663:2017 talablari boʻyicha urugʻlik chigitning nav tozaligi quyidagi talablarga javob berishi kerak:

elita — 100 foiz;

birinchi avlodi — 99 foiz;

ikkinchi avlodi — 98 foiz;

uchinchi avlodi — 96 foiz.

12. Urugʻlik paxta xom ashyosi yetishtirish uchun kamhosil, suvdan qolgan, gommoz, vertitsillyoz hamda fuzarioz vilt va boshqa kasalliklar bilan belgilangan meʼyorlardan ortiq darajada zararlangan, shuningdek, nav tozaligi O'z DSt 642 talablariga javob bermaydigan, ikki yoki undan ortiq seleksion nav ekilgan urugʻlik gʻoʻza maydonlari aprobatsiya davrida urugʻlik tayyorlashga yaroqsiz deb topiladi va urugʻlik tayyorlashdan chiqariladi.

13. Aprobatsiya natijalariga koʻra gʻoʻza navining sofligi, kutilayotgan umumiy paxta xom ashyosi hajmi, shu jumladan, urugʻlik paxta xom ashyosi va undan olinadigan urugʻlik chigitning hajmi aniqlanadi. Shuningdek, gʻoʻzaning kasalliklar bilan qay darajada zararlanganligiga qarab urugʻlik uchun ekilgan dala guruhlarga ajratiladi.

14. Rayonlashtirilgan va yangi navlarning birlamchi urugʻlik materiallari yetishtiruvchi elita xoʻjaliklarida yetishtiriladigan urugʻlik paxta xom ashyosi Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan tasdiqlangan metodik qoʻllanma (keyingi oʻrinlarda — metodik qoʻllanma) asosida har bir oila boʻyicha alohida-alohida tahlil qilingan holda tanlab olinadi.

15. Quyidagi urugʻlik gʻoʻza maydonlarida aprobatsiya oʻtkaziladi:

a) rayonlashtirilgan gʻoʻza navlarining elita, birinchi, ikkinchi va uchinchi avlodli urugʻlik chigitga boʻlgan talabni qondirish uchun zarur boʻlgan miqdordagi maydonlarda;

b) yangi navlarning elita va keyingi avlodlari ekilgan maydonlardagi istiqbolli navlarning chigitini koʻpaytirish va ishlab chiqarishga tatbiq etish uchun zarur boʻladigan miqdordagi maydonlarda;

v) gʻoʻza navining elita, birinchi, ikkinchi va uchinchi avlodli urugʻlik chigitini kerakli miqdorda tayyorlash imkoniyati boʻlmay qolgan hollarda, istisno tariqasida Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligining ruxsati bilan rayonlashtirilgan gʻoʻza navlarining toʻrtinchi avlodi ekilgan maydonlarda;

Urugʻchilik subyektlari tomonidan rejadagi urugʻlik paxta xom ashyosi terib olingunga qadar urugʻlik gʻoʻza maydonlarini defoliatsiya qilish taqiqlanadi.

Aprobatsiya ishlarini tashkil etish tartibi

16. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi aprobatsiya oʻtkazish ishlari boshlangunga qadar quyidagi tadbirlarni amalga oshiradi:

a) paxtachilikni rivojlantirish boʻyicha davlat siyosati, paxta tolasiga boʻlgan ichki bozor talabi hamda paxtachilikni istiqbolda rivojlantirishni hisobga olgan holda gʻoʻza navlarini keyingi yilga Oʻzbekiston Respublikasi hududida ekishga tavsiya etilgan qishloq xoʻjaligi ekinlari davlat reyestriga kiritish va ularni navlar boʻyicha joylashtirish rejasini ishlab chiqadi;

b) dastlabki navlarni joylashtirish asosida hudud boʻyicha gʻoʻza aprobatsiyasini oʻtkazish rejasini ishlab chiqadi va tasdiqlaydi;

bunda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligiga, viloyatlar qishloq xoʻjaligi boshqarmalariga hamda Markazning hududiy boshqarmalariga ekilgan gʻoʻza navi, avlodi, maydoni va aprobatsiya oʻtkazish muddatlari boʻyicha maʼlumot beriladi.

v) Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlarda gʻoʻza aprobatsiyasini oʻtkazish uchun masʼul tashkilotlar, rahbarlar, mutaxassislar hamda nav orginatorlari — seleksioner olimlar roʻyxatini tasdiqlab aprobatsiya ishlariga jalb etadi.

17. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi va viloyatlar qishloq xoʻjaligi boshqarmalari, Markazning hududiy boshqarmalari bilan birgalikda:

urugʻlik yetishtiruvchi subyektlar boʻyicha ekilgan gʻoʻza maydoni, navi, avlodi va aprobatsiya oʻtkazish muddatlari koʻrsatilgan holda aprobatsiya oʻtkazish rejasini ishlab chiqadi va tasdiqlaydi;

tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimlari bilan birgalikda gʻoʻza aprobatsiyasini oʻtkazish rejasini paxta tozalash korxonalariga, paxta-toʻqimachilik klasterlariga, urugʻchilik klasterlariga (keyingi oʻrinlarda — urugʻlik tayyorlovchi subyektlar) hamda urugʻlik yetishtiruvchi subyektlarga yetkazadi.

Gʻoʻzaning navdorligini aniqlash tartibi

18. Aprobatsiyadan oʻtkazuvchi komissiya tomonidan urugʻlik yetishtiruvchi subyektlarda har bir nav va avlodda konturlar boʻyicha gʻoʻzaning navdorligi (keyingi oʻrinlarda — navdorlik) aniqlanadi.

Aprobatsiya jarayonida navga hosilini aniqlashga toʻsqinlik qiluvchi oʻsish sharoitlarining kuchli taʼsiri oldini olish maqsadida urugʻlik maydonlarda chilpish (chekanka) ishlari oʻsimlikning biologik rivojlanishidan kelib chiqib oʻtkaziladi.

19. Navdorlikni aniqlash uchun dalaning bir xil rivojlangan joyidan bir-biridan kamida 20 m masofa uzoqlikda joylashgan, gʻoʻzalar rivoji bir xil boʻlgan ikki qator tanlab olinadi. Har qaysi qatordan 100 tupdan yaxshi rivojlangan gʻoʻza oʻsimligi koʻrib chiqiladi. Bunda kasallangan hamda ayri shox (razvilka) gʻoʻzalar hisobga olinmaydi.

20. Hisobga olingan oʻsimliklar yaxshilab koʻrib chiqilib, aprobatsiya oʻtkazilayotgan navning tipik, notipik va hosilsiz oʻsimliklar foizi har bir qator boʻyicha alohida tahlil qilinadi. Ikki qatordan olingan natijalarning oʻrtacha arifmetik qiymati aniqlanayotgan dalaning nav tozaligini belgilaydi.

21. Gʻoʻzaning navdorligini, aralashmalar tarkibini va koʻsaksiz (mevasiz) oʻsimliklarni aniqlash quyidagi asosiy morfologik belgilari asosida aniqlanadi:

a) gʻoʻza bargining katta-kichikligi, shakli, rangi, yuzasining tekisligi yoki toʻlqinsimonligi;

b) bosh poyaning shakli, rangi, tuklilik darajasi;

v) hosil shoxining tipi va oʻsimlik tupining shakli;

g) gultojibargning rangi;

d) koʻsaklarning katta-kichikligi, shakli, yuzasining silliqligi, tumshuqchasining shakli.

Ingichka tolali gʻoʻza navlarida yuqorida koʻrsatib oʻtilgan belgilardan tashqari gultojibargining rangi va undagi dogʻlarning boʻlishi ham hisobga olinadi.

22. Navdorlikni aniqlashda gʻoʻzaning oʻsish sharoiti va bu sharoitning aprobatsiya qilinayotgan navning morfologik belgilariga qanday taʼsir koʻrsatganligi hisobga olinishi zarur. Asosiy morfologik belgilari bilan navga berilgan tavsifnomadan keskin farq qiladigan oʻsimliklar, shuningdek, duragay va mevasiz oʻsimliklar navga xos boʻlmagan oʻsimliklar qatoriga kiritiladi.

23. Aniqlangan navdorlik darajasining toʻgʻriligini tekshirib koʻrish uchun ikki joydan belgilab olingan qatordagi oʻsimliklarning navdorlik foizlari bir-biri bilan solishtiriladi.

24. Har bir joʻyakdagi birinchi oʻsimlikka “1” raqami yozilgan, yuzinchi oʻsimlikka esa “100” raqami yozilgan yorliq osib quyiladi.

Asosiy morfologik belgilari nav tavsifnomasiga toʻgʻri kelmagan oʻsimliklar tegishli sanoqdagi tartib raqami yozilgan yorliq bilan belgilanadi va umumiy namunadagi oʻsimlikka nisbatan foiz hisobida ularning umumiy ulushi aniqlanadi.

25. Namunalardagi navdorlikning toʻgʻri aniqlanganligini ikkita kuzatuv oʻrtasidagi farqdan ajratish mumkin.

Bunda har bir namunaning ikkita kuzatuvdagi nav tozaligi orasida yoʻl qoʻyiladigan tafovutlar cheklovi quyidagicha boʻlishi zarur:

nav tozaligi 95 — 100 foiz boʻlganda — 1 foiz;

nav tozaligi 90 — 94 foiz boʻlganda — 2 foiz;

nav tozaligi 90 foizdan past boʻlganda — 4 foiz.

26. Nav tozaligining ikki kuzatuvdagi tafovuti belgilangan cheklovlardan yuqori boʻlganda, uchinchi joʻyak tanlab olinishi va tahlil oʻtkazilishi kerak.

Ikkita yoki uchta kuzatuvning oʻrtacha arifmetik qiymati ushbu daladagi nav tozaligini belgilaydi.

27. Har bir nav va avlod boʻyicha navdorlik koʻrsatkichi yaxlit son holatiga keltiriladi.

Gʻoʻzaning vilt, gommoz va boshqa kasalliklar bilan zararlanganlik darajasini aniqlash tartibi

28. Barcha aprobatsiya qilinayotgan gʻoʻza maydonlarida (kam hosil, chanqatib qoʻyilgan, navdorligi standart talabidan past boʻlgan va urugʻlik tayyorlashga yaroqsiz deb topilgan maydonlardan tashqari) oʻsimliklarning vertitsellyoz yoki fuzarioz vilt hamda gommoz bilan zararlanganlik darajasi aniqlanadi.

29. Oʻsimliklarning qaysi organi (yoki qismi) gommoz bilan zararlanganligidan qatʼi nazar umumiy zararlanish hisobida hamda meva elementlarining (koʻsak, gul-meva yonligi, koʻsak bandi) zararlanganligi esa alohida foiz hisobida aniqlanadi.

30. Gʻoʻzaning vertitsellyoz yoki fuzarioz vilt hamda gommoz bilan zararlanish darajasi quyidagi usulda aniqlanadi:

a) elita va birinchi avlodli urugʻlik ekilgan gʻoʻza maydonlarining vertitsellyoz yoki fuzarioz vilt hamda gommoz bilan zararlanish darajasi shaxmat usulida namunalar olish yoʻli bilan. Buning uchun bir gektardagi maydondan har birida 10 ta oʻsimlikdan iborat 10 ta namuna olinadi;

b) ikkinchi va undan keyingi avlodlar ekilgan gʻoʻza maydonlarining har bir gektaridan 10 ta oʻsimlikdan iborat bitta namuna olinadi.

31. Gʻoʻzaning vertitsellyoz yoki fuzarioz vilt hamda gommoz va boshqa kasalliklar bilan zararlanish darajasi namunadagi hamma oʻsimliklarda oʻrganish orqali aniqlanadi.

Meva elementlarining gommoz bilan zararlanish darajasi har qaysi namunadagi oxirgi ikki tup oʻsimlikdagi sogʻlom va zararlangan meva elementlarini (koʻsaklar, meva-gul yonligi va meva bandi) sanab chiqish yoʻli bilan aniqlanadi.

Agar fermer xoʻjaligida gʻoʻza bir-biridan alohida ajratilgan bir necha konturda ekilgan boʻlsa, bunday hollarda har qaysi kontur uchun zararlanish darajasi alohida-alohida aniqlanadi.

32. Gʻoʻzaning vertitsellyoz yoki fuzarioz vilt hamda gommoz kasalliklari bilan qay darajada zararlanganligiga qarab aprobatsiya oʻtkaziladigan dalalar ikki guruhga boʻlinadi:

a) birinchi guruhga vertitsellyoz yoki fuzarioz vilt hamda gommoz bilan 5 foizgacha zararlangan gʻoʻza dalalari kiritiladi. Ushbu guruhga fuzarioz vilt va hosil elementlari gommoz bilan zararlangan gʻoʻza dalalari kiritilmaydi;

b) ikkinchi guruhga vertitsellyoz vilt bilan 5 foizdan 15 foizgacha, fuzarioz vilt bilan 3 foizgacha, gommoz bilan 5 — 10 foizgacha va meva elementlari 1 foizgacha zararlangan gʻoʻza dalalari kiritiladi.

Kutilayotgan hosildorlikni bashorat qilish tartibi

33. Urugʻlik maydonlarda kutilayotgan hosildorlik aprobatsiya jarayonida namunalardan soʻnggi ikki oʻsimlikdagi koʻsaklar sonining har bir maydon uchun alohida-alohida oʻrtacha arifmetik koʻrsatkichi olinib, uni ikkiga boʻlish orqali bir tup oʻsimlikdagi koʻsaklar soni aniqlanadi.

Har bir maydondagi bir tup oʻsimlikdan kutilayotgan paxta ushbu maydondagi koʻchat soniga koʻpaytirilib bir gektardan kutilayotgan yalpi hosildorlik aniqlanadi.

34. Urugʻlik gʻoʻza maydonlarida koʻchat qalinligi gʻoʻza aprobatsiyasi bilan bir vaqtda aniqlanishi uchun aprobatsiya namunalari olinganda elita va birinchi avlodli maydonlardan har 10 ta namunada ikkita va keyingi avlodli maydonlardan har namuna olingan joydan bittadan, qator orasi 60 sm boʻlgan maydondan 16,6 metrdagi, qator orasi 76 sm boʻlgan maydondan 13,1 metrdagi, qator orasi 90 sm boʻlgan maydondan 11,1 metrdagi koʻchatlar sanaladi va maydondagi oʻrtacha koʻchat qalinligi sanalgan koʻchatlar arifmetik raqamini 1 000 soniga koʻpaytirilib aniqlanadi. Masalan, oʻrtacha 80 tup x 1 000 = 80 000 tup.

Aprobatsiya jarayonida prognoz qilingan yalpi hosilning 40 — 45 foizi urugʻlik paxta xom ashyosini tashkil etadi.

Misol uchun: An-Bayavut-2 navining birinchi avlodi ekilgan 8 gektar maydondan olingan 80 dona namunadagi 2 ta oʻsimlikdagi oʻrtacha koʻsaklar soni 22 donani, koʻchat qalinligi esa 80 ming tupni tashkil etgan holda bir tupdagi koʻsak soni 22 : 2 = 11 dona, koʻsakning oʻrtacha vazni 4,0 gramm boʻlganda bir tupdagi hosil miqdori 11,0 x 4,0 = 44,0 grammni tashkil etadi.

Bir gektardagi yalpi hosilni aniqlash uchun koʻchat qalinligi bir tupdan kutilayotgan hosilga koʻpaytiriladi.

80 000 x 44 gramm = 3 520 000 gramm yoki 3 520 kg, yoki 35,2 sentner.

Urugʻlik paxta hajmini aniqlash uchun kutilayotgan yalpi hosilning 40 — 45 foizi olinadi.

Masalan: 35,2 s/ga x 40:100 = 14,0 s/ga 35,2 s/ga x 45:100 = 15,8 s/ga.

Navdorlikni aniqlash bilan bir paytda zararkunandalar bilan zararlanish darajasini aniqlash uchun bir-biridan kamida 20 m masofada joylashgan ikki qator tanlab olinadi. Har qaysi qatordan 100 tup oʻsimlik sanab chiqiladi va ayri shox (razvilka) oʻsimliklar soni foiz hisobida aniqlanib, bashorat qilingan umumiy hosildorlik koʻrsatkichidan ayri shox oʻsimliklar miqdori ayrilgan holda urugʻlik paxta hosili bashorat qilinadi.

Aprobatsiya natijalarini rasmiylashtirish tartibi

35. Tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimi, tegishli urugʻlik tayyorlovchi subyektlar va Agroinspeksiyaning viloyat boshqarmasi yoki tuman boʻlimi mutaxassislari dala aprobatsiyasi toʻgʻrisida tuzilgan dalolatnomalar asosida aprobatsiya natijalari haqida hisobot tuzadi va aprobatsiya yakunlangandan soʻng uch kundan kechiktirmay hisobotni viloyat qishloq xoʻjaligi boshqarmasiga, Markazga va urugʻlik tayyorlovchi subyektlarga topshiradi.

36. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi, viloyatlar qishloq xoʻjaligi boshqarmalari, Agroinspeksiyaning hududiy boshqarmalari mutaxassislari Markazning hududiy boshqarmalari bilan birgalikda:

a) gʻoʻza aprobatsiyasi natijalariga koʻra urugʻlik chigit tayyorlashning dastlabki rejasiga muvofiq ravishda urugʻlik tayyorlovchi subyektlar boʻyicha urugʻlik paxta va chigit tayyorlash rejasini gʻoʻza navi va avlodlari boʻyicha tayyorlaydi;

b) gʻoʻza aprobatsiyasi natijalari toʻgʻrisida belgilangan shaklda ( 4-ilova ) hisobot tayyorlaydi va bu hisobotni Markazga yuboradi.

37. Markaz urugʻlik paxta xom ashyosi va urugʻlik chigit tayyorlash rejasini aniqlaydi hamda har yili 1-sentabrdan kechiktirmay ushbu rejani gʻoʻza navi hamda avlodlari boʻyicha belgilangan tartibda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligiga, viloyatlar qishloq xoʻjaligi boshqarmalariga va Markazning Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boshqarmalariga yetkazadi.

Ushbu reja asosida ular har bir tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimiga, urugʻlik tayyorlovchi subyektlarga va paxta qabul maskanlariga urugʻlik paxta tayyorlash rejasini yetkazadi.

38. Tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimlari aprobatsiya oʻtkazuvchi komissiya bilan birgalikda aniqlangan urugʻlik paxta tayyorlash rejasini urugʻlik yetishtiruvchi subyektlarga yetkazadi.

Urugʻlik paxta xom ashyosini terib olish va paxta qabul qilish maskanlariga topshirish tartibi

39. Elita va avlodli urugʻlik paxta xom ashyosi qoʻlda teriladi. Bunda:

a) urugʻlik paxta xom ashyosi qoʻlda bir marta teriladi, birinchi terimni har bir tup gʻoʻzada oʻrta hisobda 8 — 10 ta yetilgan koʻsak toʻliq pishib ochilganda boshlash kerak. Pishib yetilmagan va toʻliq ochilmagan koʻsaklardagi urugʻlik paxtani terish man etiladi;

b) vertitsillyoz vilt yoki fuzarioz vilt hamda gommoz va boshqa kasalliklar bilan zararlanmagan oʻsimliklarda pishib yetilgan, sogʻlom koʻsaklarda toʻliq ochilgan paxta urugʻlik gʻoʻza maydonlarining dala guruhlari boʻyicha alohida terib olinadi va paxta qabul qilish maskanlariga urugʻlik paxta xom ashyosi sifatida topshiriladi;

v) urugʻlik paxta xom ashyosini yigʻib-terib olishga kirishishdan oldin vertitsillyoz vilt yoki fuzarioz vilt hamda gommoz va boshqa kasalliklar bilan zararlangan oʻsimliklar hosili albatta alohida yigʻib-terib olinishi hamda paxta qabul qilish maskaniga texnik paxta sifatida topshirilishi shart;

g) urugʻlik paxtaning namligi davlat standarti talablaridan ortiq boʻlsa, oftobda quritgan holda belgilangan miqdordagi namlik bilan paxta qabul qilish maskaniga topshirilishi kerak;

d) yuqori sifatli urugʻlik tayyorlash uchun urugʻlik paxta xom ashyosi imkoni qadar erta muddatda, jumladan, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm va Samarqand viloyatlarida 10-oktabrdan kechiktirmay, qolgan barcha viloyatlarda 1-oktabrgacha yigʻib-terib olinishi va paxta qabul qilish maskaniga topshirilishi zarur;

e) urugʻlik paxta xom ashyosini terish va tayyorlash muddatlari har qaysi hudud va urugʻlik yetishtiruvchi subyektlar boʻyicha tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimlari tomonidan belgilanadi.

4-bob. Urugʻlikka ekilgan boshoqli don maydonlarini aprobatsiya qilish tartibi

40. Urugʻlikka ekilgan boshoqli don maydonlarini aprobatsiyadan oʻtkazish, oʻsimlik sut, mum pishish va pishish fazalarida oʻtkaziladi.

41. Boshoqli don ekinlarining urugʻligini yetishtiruvchi subyektlarning har bir konturidan aprobatsiya komissiyasi tomonidan bogʻlam (namuna) olinib, tahlil oʻtkaziladi va tahlil natijalariga koʻra tegishli aprobatsiya dalolatnomasi tuziladi.

Boshoqli don ekinlarining urugʻligini yetishtiruvchi har bir subyektning urugʻlik maydonidan diagonaliga yurilib, har bir nuqtadan 10 tadan kam boʻlmagan poyalar olinadi. Bunda umumiy poyalar soni 1 500 donadan kam boʻlmagan bogʻlam tayyorlanadi.

42. Boshoqli don ekinlarining urugʻligini koʻpaytirish koʻchatzori, orginal va elita urugʻlik maydonlari aprobatsiya qilinayotganda urugʻlik maydonlarning har ikki diagonalidan bittadan ikkita bogʻlam olinadi va alohida tahlil qilinadi.

Boshoqli don ekinlarining keyingi avlodli urugʻlik maydonlarida katta diagonaldan bitta bogʻlam olinadi va tahlil qilinadi.

43. Bogʻlamlarning har biriga namuna olingan urugʻlik maydonning oʻzida ikkitadan yorliq yozib bogʻlanadi. Yorliqlarning biri bogʻlamning ichki tomoniga va ikkinchisi esa bogʻlamning tashqi tomoniga bogʻlab qoʻyiladi hamda ushbu bogʻlam ikki kun ichida toʻliq tahlil qilinadi.

44. Bogʻlamlardagi yorliqqa urugʻlik yetishtiruvchi subyekt nomi, kontur raqami, rahbarning familiyasi, ekin maydoni, ekin turi, avlodi, oʻtmishdosh ekin, begona oʻt bilan ifloslanish darajasi, maydonning oʻrtacha hosildorligi, namuna olingan sana, nav tozaligi, aprobatsiya dalolatnomasining raqami, sanasi yoziladi va imzo qoʻyiladi.

Tahlil natijalariga asosan kuzgi va bahorgi bugʻdoy, arpa, suli hamda tritikale ekinlarining urugʻlik maydonlaridan olingan namunalar quyidagi fraksiyalarga ajratiladi:

1-fraksiya — aprobatsiya qilinayotgan navning yaxshi rivojlangan sogʻlom poyalari;

2-fraksiya — aprobatsiya qilinayotgan navga aralashgan boshqa nav va tur poyalari;

3-fraksiya — ajratilishi qiyin boʻlgan madaniy oʻsimlik poyalari (kuzgi bugʻdoyda javdar, arpa, bahorgi bugʻdoyda arpa, arpada bugʻdoy, suli, sulida arpa);

4-fraksiya — ajratilishi qiyin boʻlgan begona oʻtlarning poyalari (bugʻdoyda moxobel, tatar marjumagi, mishatnik, tuxmak, sineglazka, arpa va sulida qorakoʻza, qilsimon suli, arpada tuxmak, yovvoyi turp, tariqda koʻk it-qoʻnoq, gʻumay);

5-fraksiya — begona oʻtlarning poyalari (kakra, ambroziya va zarpechakning barcha turlari, yovvoyi kungaboqar, burgan);

6-fraksiya — eng xavfli begona oʻtlarning poyalari (gʻumay, tuxmak, piyozoʻt, pechak, bugʻdoyiq, boʻztikan, baqajoʻxori, qorakoʻzalar);

7-fraksiya — zaharli begona oʻtlarning poyalari (kampirchopon va tuyaqorin);

8-fraksiya — asosiy ekinning kasallangan va zararlangan poyalari (chang qorakuya, qattiq qorakuya);

9-fraksiya — asosiy ekinning yaxshi rivojlanmagan poyalari.

45. Boshoqli don ekinlarining namuna uchun olingan har bir bogʻlamida boshqa navlar va ajratilishi qiyin boʻlgan madaniy oʻsimliklarning aralashmasi 3 foizdan, ajratilishi qiyin boʻlgan begona oʻtlarning aralashmasi 2 foizdan yuqori boʻlmasligi kerak.

46. Agar boshoqli don ekinlaridan namuna uchun olingan bogʻlamlarda karantindagi xavfli zararkunanda hasharotlar, kasalliklar va begona oʻtlar aniqlansa, bunday urugʻlik maydonlarida yetishtirilgan urugʻliklardan foydalanish qatʼiyan taqiqlanadi.

47. Boshoqli don ekinlarining navdorlik koʻrsatkichi asosiy navning mahsuldor poyalar sonining (1-fraksiya) aprobatsiya qilinayotgan bogʻlamdagi umumiy rivojlangan poyalar soniga (1 va 2-fraksiyalar yigʻindisiga) nisbati boʻyicha aniqlanadi.

48. Boshoqli don ekinlari maydonlarining qorakuya bilan zararlanish darajasi qorakuyaning har bir turi boʻyicha alohida kasallangan poyalar sonining (3-fraksiya) umumiy rivojlangan hamda zararlangan barcha poyalar soniga (1, 2 va 3-fraksiyalar yigʻindisiga) nisbati boʻyicha aniqlanadi.

49. Boshoqli don ekinlari maydonlarining ajratilishi qiyin boʻlgan begona oʻtlar bilan ifloslanish darajasi begona oʻtlar poyalari (4-fraksiya) sonining umumiy rivojlangan poyalar soni hamda ajratilishi qiyin boʻlgan begona oʻtlar poyalari soniga (1, 2 va 4-fraksiyalar yigʻindisiga) nisbati boʻyicha aniqlanadi.

Boshoqli don ekinlari maydonlarining ajratilishi qiyin boʻlgan madaniy oʻsimliklar bilan ifloslanish darajasi ham shunday tartibda aniqlanadi.

50. 6, 7, 8 va 9-fraksiyalardagi poyalar soni dona hisobida yozib qoʻyiladi.

51. Aprobatsiya natijalari asosida boshoqli don ekinlarining har bir urugʻlik maydoni uchun alohida aprobatsiya dalolatnomasi rasmiylashtiriladi.

52. Boshoqli don ekinlarining original va elita urugʻlik maydonlari uchun ushbu Nizomga 5-ilovaga muvofiq shaklda aprobatsiya dalolatnomasi tuziladi.

53. Boshoqli don ekinlarining birinchi va keyingi avlodlari ekilgan urugʻlik maydonlari uchun ushbu Nizomga 7-ilovaga muvofiq shaklda aprobatsiya dalolatnomasi tuziladi.

54. Boshoqli don ekinlarining urugʻlik maydonlari aprobatsiya natijalariga koʻra urugʻlik uchun “yaroqsiz” deb topilganda ushbu Nizomga 8-ilovaga muvofiq shaklda aprobatsiya dalolatnomasi tuziladi.

55. Aprobatsiya dalolatnomalari toʻrt nusxada tuziladi. Uning birinchi nusxasi urugʻlik yetishtiruvchi subyektga, ikkinchi nusxasi Markazning Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boshqarmalariga, uchinchi nusxasi tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimiga, toʻrtinchi nusxasi urugʻlik tayyorlovchi subyektga beriladi.

56. Agar aprobatsiya natijasiga koʻra boshoqli don ekinlarining original va elita urugʻlik maydonlari navdorligi yoki boshqa koʻrsatkichlari nav tavsifnomasidagi koʻrsatkichlarga muvofiq boʻlmasa, navdorlik koʻrsatkichlari muvofiq keladigan keyingi avlod sifatida baholanadi. Agar navdorlik koʻrsatkichlari 1-jadvalda koʻrsatilgan koʻrsatkichlardan ham past boʻlsa, ekin maydoni urugʻlik uchun “yaroqsiz” deb topiladi.

57. Bugʻdoy, arpa va suli ekinlarining urugʻlik maydonlarda nav tozaligi 99,7 foiz, chang qorakuya bilan zararlanish darajasi 0,3 foiz va qattiq qorakuya bilan zararlanish darajasi 0,1 foizdan yuqori boʻlmasligi lozim.

Aprobatsiya bogʻlamini tahlil qilish tartibi

58. Aprobatsiya bogʻlami quyidagicha tahlil qilinadi.

Misol uchun “Krasnodarskaya-99” yumshoq bugʻdoy navidan olingan aprobatsiya bogʻlami tahlil qilinganda quyidagilar aniqlangan:

navning asosiy poyalari soni — 1 070 dona;

boshqa tur va navga mansub poyalari soni — 29 ta, jumladan, Eritrospermum — 5 ta, Ferrugineum — 6 ta, Grekum — 9 ta, qattiq bugʻdoy — 9 ta;

qorakuya bilan kasallangan poyalar soni — 12 ta, jumladan, chang qorakuya — 4 ta, qattiq qorakuya — 8 ta;

ajratib olinishi qiyin boʻlgan madaniy oʻsimliklar poyalari soni — 8 ta, jumladan, arpa poyalari — 8 ta;

ajratib olinishi qiyin boʻlgan begona oʻtlar soni — 3 ta;

bugʻdoyning rivojlanmagan poyalari soni — 40 ta;

Ushbu maʼlumotlar asosida urugʻlik ekin maydoni aniqlanadi.

Nav tozaligi quyidagicha aniqlanadi:

Bugʻdoy navining ajratib olinishi qiyin boʻlgan madaniy oʻsimliklar bilan ifloslanish darajasi quyidagicha aniqlanadi:

Boshoqli don ekinlarining urugʻlik maydonlarining chang qorakuya bilan zararlanish darajasi quyidagicha aniqlanadi:

Boshoqli don ekinlari urugʻlik maydonlarining qattiq qorakuya bilan zararlanish darajasi ham xuddi shunday aniqlanadi.

Aprobatsiya natijalari asosida har bir maydon uchun alohida aprobatsiya dalolatnomasi rasmiylashtiriladi.

Boshoqli don ekinlarining original va elita urugʻlik maydonlari uchun mazkur Nizomga 6-ilovaga muvofiq shaklda aprobatsiya dalolatnomasi tuziladi.

Boshoqli don ekinlarining birinchi va keyingi avlod urugʻligi ekilgan maydonlar uchun mazkur Nizomga 7-ilovaga muvofiq shaklda aprobatsiya dalolatnomasi tuziladi.

Boshoqli don ekinlari maydonlari aprobatsiya natijalariga asosan urugʻlik uchun “yaroqsiz” deb topilganda, ushbu Nizomga 8-ilovaga muvofiq shaklda aprobatsiya dalolatnomasi tuziladi.

Agar aprobatsiya tahlili natijasiga koʻra original va elita urugʻlik maydonlarining navdorligi 1-jadvalda belgilangan navdorlik koʻrsatkichidan past boʻlsa, mos ravishda keyingi avlod sifatida baholanadi.

59. Boshoqli don ekinlarining nav tozaligi meʼyorlari

1-jadval Ekin turi Nav tozaligi, foizda Original Elita RY RYt Yumshoq bugʻdoy, suli, arpa 99,7 99,7 98,0 95,0 Qattiq bugʻdoy 99,7 99 ,7 98,0 95,0 Sholi 99,8 99,5 98,0 97,0 Tritikale 99,5 99,2 98,0 95,0 Tariq 99,8 99,8 99,5 98,0 Loviya, m osh, noʻ xat 99,8 99,8 98,0 95,0

60. Boshoqli don ekinlari urugʻligini yetishtiruvchi xoʻjaliklar boʻyicha aprobatsiya dalolatnomalarining raqamlari tuman aprobatsiya komissiyasi tomonidan belgilanadi.

61. Chang va qattiq qorakuya bilan zararlangan original va elita urugʻlik maydonlaridan urugʻlik tayyorlash qatʼiyan taqiqlanadi.

62. Boshoqli don ekinlari urugʻligi maydonlari quyidagi hollarda urugʻlik uchun yaroqsiz deb topiladi:

nav tozaligi 95 foizdan past boʻlganda;

chang qorakuya bilan zararlanish darajasi 0,3 foiz va qattiq qorakuya bilan zararlanish darajasi 0,1 foizdan yuqori boʻlganda;

ajratilishi qiyin boʻlgan begona oʻtlar poyalari bilan ifloslanish darajasi 2 foizdan yuqori boʻlganda;

ajratilishi qiyin boʻlgan madaniy oʻsimlik turlari bilan ifloslanish darajasi 3 foizdan yuqori boʻlganda.

5-bob. Urugʻlikka ekilgan sabzavot, kartoshka va poliz maydonlarini aprobatsiya qilish tartibi

63. Urugʻlik uchun ekilgan sabzavot, kartoshka va poliz ekinlarining navdorlik belgilarini aniqlash dala aprobatsiyasi usulida olib boriladi.

Bunda ikki yillik ekinlar va rediskaning navdorligini baholash uchun qoʻshimcha ravishda navdorlik koʻrsatkichi tekshiriladi.

64. Markaz hamda uning Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boshqarmalari tomonidan qishloq xoʻjaligi ekinlarining urugʻlik maydonlariga baho berish rejasi, aprobatsiyani oʻtkazish, navdorlikni tekshirish muddatlari va aprobatorlarning roʻyxatlari tasdiqlash uchun Qishloq xoʻjaligi vazirligiga taqdim etiladi.

65. Aprobatsiyani oʻtkazish Markaz hamda uning Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boshqarmalariga yuklanadi.

66. Elita urugʻlik maydonlarida aprobatsiya va ekinlarni gullashdan oldingi kuzatuv ishlari elita urugʻlarini yetishtirishga masʼul boʻlgan mutaxassis bilan birga joylarda tashkil etilgan aprobatsiya komissiyasi tomonidan oʻtkaziladi.

67. Urugʻlik ekin maydonlarida aprobatsiya va gullashdan oldingi kuzatuv ishlari Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan tashkil etilgan maxsus oʻquv kurslarini tamomlagan agronomlar tomonidan oʻtkaziladi.

Nav originatorlariga hamda ilmiy-tadqiqot va oliy taʼlim muassasalarida maʼlum ekin turi boʻyicha mutaxassis boʻlgan xodimlarga aprobatsiya oʻtkazish huquqi beriladi.

Aprobatsiya kurslarini oʻtkazish va maxsus qoʻllanma bilan taʼminlash Markaz hamda uning Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boshqarmalari tomonidan amalga oshiriladi.

Aprobatsiya komissiyasi ekinlarni baholashga kirishishi bilan barcha ekinlarda belgilangan muddatda aprobatsiya va kuzatuv ishlarini olib borish uchun oʻzining yoʻnalishlar boʻyicha kalendar ish rejasini tuzadi.

Yoʻnalishlar boʻyicha kalendar ish rejasining bir nusxasi bosh aprobatorga, ikkinchi nusxasi Markazga hamda uning Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boshqarmalariga taqdim etiladi.

68. Aprobatsiya va kuzatuv ishlari agronom aprobator tomonidan urugʻlik yetishtiruvchi subyektning urugʻchilik uchun masʼul boʻlgan xodimi ishtirokida olib boriladi.

Urugʻlik yetishtiruvchi subyekt agronom aprobatorga urugʻchilikka tegishli zarur hujjatlarni va maʼlumotlarni taqdim etadi.

Markaz hamda uning Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boshqarmalari agronom aprobatorlarni aprobatsiya, navlarni tekshirish, nav tanlash (kuzgi, bahorgi) va urugʻchilikka tegishli boshqa dalolatnomalar hamda bosma ish qogʻozi (blankasi) bilan taʼminlaydi.

Aprobatsiya va navlarni tekshirish boʻyicha tuzilgan dalolatnomalar urugʻlik yetishtiruvchi subyektning urugʻchilik uchun masʼul boʻlgan xodimi va aprobatsiya komissiyasi tomonidan imzolanadi.

69. Ushbu Nizomga koʻra agronom aprobator urugʻlik maydonlarda nav tekshirish ishlarini oʻtkazishga hamda natijalari toʻgʻrisida 3 nusxada dalolatnoma tuzishga masʼul hisoblanadi.

Dalolatnomaning ikki nusxasi urugʻlik yetishtiruvchi subyektda, uchinchi nusxasi Markazning Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boshqarmalarida saqlanadi.

70. Agronom aprobator urugʻlik yetishtiruvchi subyektga urugʻlik olinadigan oʻsimlik va meva namunalarining, qishda saqlanadigan va bahorda ekiladigan ildizmeva namunalarining har bir naviga xos boʻlgan nusxalarini koʻrsatadi.

Shu bilan birga, agronom aprobator urugʻlik yetishtiruvchi subyektning urugʻchilikka masʼul boʻlgan xodimiga urugʻchilik hujjatlarini rasmiylashtirish tartibi va qoidalari boʻyicha tushuntirish beradi.

Agronom aprobator tomonidan koʻrsatilgan aprobatsiya va nav tekshirish dalolatnomalaridagi koʻrsatmalar urugʻlik yetishtiruvchi subyekt tomonidan bajarilishi majburiy hisoblanadi.

71. Agar urugʻlik yetishtiruvchi subyektning aprobatsiya oʻtkaziladigan urugʻlik maydonlari bir necha paykallarda joylashgan boʻlib, bir xil kategoriyali urugʻliklar ekilgan boʻlsa, olingan namunalarning navdorlik foizi umumlashtirib oʻrtacha foiz olinadi. Masalan:

birinchi uchastka — maydoni 5 gektar, navdorligi 98 % x 5 = 490;

ikkinchi uchastka — maydoni 3 gektar, navdorligi 97 % x 3 = 291;

uchinchi uchastka — maydoni 2 gektar, navdorligi 99 % x 2 = 198.

Umumiy chiqqan son (979) umumiy maydonga boʻlinib (980:10), urugʻlik uchun ekilgan ekin navining navdorlik koʻrsatkichi (97,8 %) aniqlanadi.

72. Agar aprobator urugʻlik yetishtiruvchi subyektning urugʻlik ekin maydonlarida urugʻchilik qoidalari buzilganligini aniqlasa, uni bartaraf etish choralarini koʻrish boʻyicha koʻrsatma beradi va bu haqida Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi yoki viloyat qishloq xoʻjaligi boshqarmasiga xabar beradi.

73. Urugʻlik yetishtiruvchi subyektlarning urugʻlik maydonlarida karantindagi va boshqa xavfli zararkunandalar, kasalliklar va begona oʻtlar aniqlansa, ularni mexanik va kimyoviy vositalar yordamida bartaraf etish ishlari amalga oshiriladi. Aprobatsiya vaqtida karantindagi va boshqa xavfli zararkunandalar, kasalliklar va begona oʻtlar mavjud boʻlgan urugʻlik maydonlari dalolatnomalar bilan rasmiylashtirilib, aprobatsiya dalolatnomalariga tikib qoʻyiladi.

74. Agronom aprobator barcha urugʻlik yetishtiruvchi subyektlar boʻyicha urugʻlik ekin maydonlarini aprobatsiyadan oʻtkazish davridagi yozma maʼlumotlarni xronologik tartib bilan olib boradi hamda dalolatnomalar berish muddatini belgilab qoʻyadi.

75. Agroinspeksiya xodimi agronom aprobator olib borgan ishlarni joylarda har bir ekin navi va turi boʻyicha tanlab aprobatsiya dalolatnomalarini tekshiradi, aniqlangan kamchiliklarni tuzatadi va hujjatlarni tasdiqlaydi.

Agar agronom aprobator urugʻlik ekin maydonlarini aprobatsiyadan oʻtkazish paytida kamchiliklarga yoʻl qoʻygan boʻlsa, tuzilgan dalolatnomalar yaroqsizga chiqarilishi va u aprobatsiya oʻtkazishdan chetlatilishi hamda takroriy aprobatsiya oʻtkazish vazifasi boshqa aprobatorga yuklatilishi mumkin.

Agroinspeksiya xodimi bu haqida Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi yoki viloyat qishloq xoʻjaligi boshqarmasiga xabar berishi zarur.

76. Tuman aprobatsiya komissiyasi tomonidan tuzilgan aprobatsiya dalolatnomalari umumlashtirish uchun Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi va viloyat qishloq xoʻjaligi boshqarmalari tomonidan tashkil qilingan hududiy aprobatsiya komissiyalariga topshiriladi.

77. Markaz hamda uning Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boshqarmalari bosh aprobatorlar bilan birgalikda aprobatsiya boʻyicha yakuniy hisobotni tayyorlaydi.

Navni tozalash va urugʻlik tanlash tartibi

78. Navni begona nav aralashmasidan va zararlangan oʻsimliklardan tozalash ishlari bir yillik, ikki yillik va koʻp yillik urugʻlik ekinlarning butun oʻsuv davrida (aprobatsiyaga qadar va aprobatsiyadan keyin ham) olib boriladi.

79. Bir yillik sabzavot, kartoshka va poliz ekinlarida nav tanlash ishlari aprobatsiyadan soʻng meva va oʻsimliklarni yigʻish, qayta ishlash va urugʻlarni yanchish paytida oʻtkaziladi. Ikki yillik ekinlarda nav tanlash ishlari aprobatsiyadan soʻng yigʻish va qishga saqlashga qoʻyish, rediska uchun ildizmevalarni koʻchirib ekish paytida amalga oshiriladi.

80. Kelgusida navlarning navdorlik xususiyatlarini yaxshilab borish maqsadida bahorgi ekishdan avval kasallik va sovuqdan zararlangan ikki yillik ekinlarning yaroqsizlarini ajratib tashlash uchun bahorgi tanlash ishlari oʻtkaziladi.

81. Barcha ekin navlarida tozalash ishlarini olib borish (aprobatsiyadan ilgari yoki keyin) va onalik urugʻliklarini tanlash paytida dalolatnomalar tuziladi va dalolatnomalarda navni tozalash vaqti, tanlash, oʻsimliklar holati, yulingan begona navlar miqdori koʻrsatiladi.

82. Agar bir yillik ekinlarda nav tozalash ishlari va ikki yillik ekinlarda onalik urugʻliklarini kuzgi tanlash ishlari oʻtkazilmagan boʻlsa, aprobatsiyada aniqlangan navdorlik koʻrsatkichi bir kategoriyaga pasaytiriladi. Bunday paytda nazoratchi aprobatsiya dalolatnomasiga tegishli tuzatish kiritadi.

Urugʻlik bilan beriladigan guvohnomaga “Nav tozalash ishlari olib borilmaganligi uchun navdorlik koʻrsatkichi bir kategoriyaga pasaytirildi” degan soʻz yozib qoʻyiladi.

Rediska, piyoz, pasternak, petrushka, selderey ekinlarida koʻchirib olish asosida yetishtirilgan urugʻliklar bir reproduksiya va bir kategoriyaga mansub navdor urugʻliklardan foydalangan holda tayyorlangan boʻlsa, ushbu ekinlarda aprobatsiya paytida aniqlangan navdorlik koʻrsatkichlari pasaytirilmaydi.

Urugʻlikka ekilgan maydonlarini gullashdan oldingi kuzatish tartibi

83. Karam, ildizmevalilar, piyoz va boshqa qolgan ikki yillik ekinlar va rediskada gullashdan oldin kuzatish ishlarini olib borish uchun quyidagilarni aniqlash nazarda tutiladi:

a) navlararo masofaning saqlanishi;

b) agrotexnik tadbirlarning bajarilishi (ekish muddati va sxemasi, begona oʻtlarga qarshi kurash va boshqalar);

v) haqiqiy maydon va urugʻlikning holati;

g) urugʻlik ekin maydoni atrofida ushbu ekin bilan changlanishi mumkin boʻlgan bitta oilaga mansub oʻsimliklar, begona oʻtlar boʻlmasligiga eʼtibor qaratish;

d) urugʻliklarning zararkunandalar, kasalliklar va begona oʻtlar bilan zararlanish darajasi.

Agar urugʻlik maydonning holati talab darajasida boʻlmasa, urugʻlik yaroqsizga chiqariladi.

Urugʻlikka ekilgan maydonlarda ihota oraliq masofa

84. Bir-biri bilan oson changlanuvchi nav va oʻsimliklar oʻzaro changlanib qolmasligi uchun ularning ihota oraliq masofasi 9-ilovaga muvofiq belgilanadi.

Qovoq va poliz ekinlarining har xil botanik turlari boʻyicha ihota oraliq masofasi ochiq maydonda 50 metr va yopiq maydonda 20 metr boʻladi.

Ekin navining elita bilan birinchi avlodi ekilgan maydonlar orasida ixota oraliq masofasi saqlanmaydi.

85. Navlararo ihota oraliq masofasi saqlanmasa, ekin navlarining aprobatsiyada aniqlangan navdorlik koʻrsatkichi bir kategoriyaga pasaytiriladi. Bunday paytda nazoratchi aprobatsiya dalolatnomasiga tegishli tuzatish kiritadi.

Urugʻlik bilan beriladigan guvohnomaga “Ihota oraliq masofasi saqlanmaganligi uchun navdorlik koʻrsatkichi bir kategoriyaga pasaytirildi” degan soʻz yozib qoʻyiladi.

Aprobatsiya oʻtkazish usuli

86. Aprobatsiyaga kirishishdan avval ekilgan ekin navlari urugʻliklarining sifatini tavsiflaydigan (attestat yoki urugʻlik guvohnomasi va nav tozalash dalolatnomasi) hujjatlar tekshiriladi.

Aprobatsiya paytida nav tozalash ishlari oʻtkazilganligi, navlararo ihota oraliq masofaciga rioya qilinganligi, haqiqiy urugʻlik maydoni va kutilayotgan hosil aniqlanadi hamda olib borilgan barcha agrotexnik tadbirlarning bajarilishiga va urugʻlik maydon holatiga baho beriladi. Agar urugʻlik maydon “yomon” baho olsa, yaroqsizga chiqariladi.

Ekinlar navlarining navdorlik koʻrsatkichi ushbu aprobatsiya usuli orqali aniqlanadi, onalik urugʻlik oʻsimliklarini tanlash va saqlash omborxonalarini tayyorlash boʻyicha yoʻl-yoʻriq beriladi.

87. Aprobatsiya quyidagi muddatlarda oʻtkaziladi:

a) oq bosh karam, gul karam, brokkoli — karam boshlari toʻliq oʻray boshlaganda (koʻz bilan koʻrib, qoʻl bilan ushlab koʻriladi);

b) lavlagi, sabzi, sholgʻom, turp, rediska, petrushka, selderey — toʻliq texnik pishgan davrda;

v) piyoz va sarimsoq — toʻliq yetilib, piyoz ustidagi qobiqlari quriganda;

g) bodring — yoppasiga mevalari yetilib, qisman urugʻliklar paydo boʻlganda;

d) pomidor, baqlajon, shirin va achchiq qalampir — mevalari 50 foiz pishib yetilganda;

e) tarvuz, qovun, qovoq — meva etlari va urugʻlari toʻliq biologik pishib yetilganda;

j) qovoqcha, patisson — texnik pishgan va urugʻlik mevalari paydo boʻlganda;

z) ukrop — texnik pishgan va markaziy urugʻ bandlarida urugʻlar yetilganda.

88. Aprobatsiya paytida olingan oʻsimlik namunalari ikki guruhga ajratiladi.

Birinchi guruhga ekin naviga xos boʻlgan belgilarga ega va sogʻlom rivojlangan oʻsimliklar kiradi. Birinchi guruhga ildizmevalilar, bosh karamlari yorilgan hamda kasalliklar va zararkunandalar bilan zararlangan, lekin asosiy nav belgilari saqlangan oʻsimliklar ham kiradi.

Ikkinchi guruhga ekin naviga xos boʻlgan asosiy belgilarni yoʻqotgan, shu jumladan, aynigan, yorilgan, gullab ketgan, kasalliklar va zararkunandalar bilan kuchli zararlangan hamda yetilmagan (asosiy nav belgilarini ajratish qiyin boʻlgan mayda oʻsimlik mevalari) oʻsimlik va mevalar kiradi.

Ekin navining navdorlik koʻrsatkichini aniqlashda faqat birinchi guruhga kirgan oʻsimliklar inobatga olinadi. Shunga qarab oʻsimliklarning navdorlik koʻrsatkichi va begona navlar aralashmasi aniqlanadi.

Bunda ikkinchi guruhga kirgan oʻsimliklarning umumiy soni va foizi ham koʻrsatiladi.

89. Aprobatsiya qilish uchun namuna olish va oʻsimliklar soni ushbu nizomga 10-ilovaga muvofiq amalga oshiriladi

90. Ekin navining belgilari quyidagi tartibda tahlil qilinadi:

a) osh lavlagi, sholgʻom, turp, piyoz va boshqa ildizmevalilar yerdan sugʻurib olinib, joylarda guruhlarga ajratiladi;

b) karam, pomidor, bodring, qalampir, baqlajon, poliz mahsulotlari, qovoqcha, patisson, shovul, shvit, shpinat, salat va boshqa koʻkat ekinlar yerda turgan paytda tahlil qilinadi.

Tekshirishga tegishli boʻlgan ekin navlari namunalarining soni butun maydonda baravar taqsimlanishi kerak.

Agronom aprobator namunalarni dalada bir-biridan oraliq masofalari baravar boʻlgan holda pogʻonalab diagonal boʻylab aprobatsiyadan oʻtkazadi.

91. Birinchi guruhga tegishli oʻsimliklarning aprobatsiya natijalarida koʻrsatkichlar umumiy son va foiz hisobida keltiriladi hamda ekin navining navdorlik koʻrsatkichi va begona navlar aralashmasi koʻrsatiladi.

92. Tarvuz va qovun navlarining navdorlik koʻrsatkichlarini aniqlashda har 10 ta mevadan bittasi kesib koʻriladi hamda meva eti, rangi va urugʻlari tahlil qilinadi.

Osh lavlagi navlarining navdorlik koʻrsatkichlarini aniqlashda har bir olingan namunaning 50 foiz ildizmevalari kesib koʻriladi hamda halqa va ranglari nazardan oʻtkaziladi.

Urugʻlik maydonlarda kasallik, zararkunandalar va begona oʻtlarning foizlarini hisoblash tartibi

93. Urugʻlik uchun ekilgan sabzavot, kartoshka va poliz ekinlarining zararkunandalar, kasallik va begona oʻtlar bilan zararlanganligini aniqlash va tavsiflash urugʻlik aprobatsiyasining asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi.

Oʻsimliklarning zararlanganligi haqidagi maʼlumotlar va ularga qarshi kurashish haqidagi chora-tadbirlar dalolatnomalarda koʻrsatiladi. Ekinlarning zararkunandalar va kasalliklar bilan zararlanishi foiz hisobida yoziladi.

94. Urugʻ va urugʻliklarni yigʻishdan ilgari aprobatsiya, navdor ekinlarni gullashdan oldingi kuzatish ishlari, hosilni yigʻishdan ilgari tekshirish vaqtida aniqlangan kasallik va zararkunandalar uch guruhga boʻlinadi:

Birinchi guruhga urugʻlik bilan oʻtadigan karantindagi zararkunandalar, kasalliklar va begona oʻtlar kiradi.

Bunday zararkunandalar, kasalliklar va begona oʻtlar aniqlanganda, zudlik bilan Markazning Qoraqalpogʻiston Respublikasi yoki viloyat boshqarmasiga va Oʻsimliklar karantini va himoyasi agentligi va uning hududiy boʻlimlariga xabar beriladi hamda zararlangan oʻsimliklardan olingan namunalar karantin laboratoriyasiga yuboriladi.

Ikkinchi guruhga urugʻlik bilan oʻtadigan oʻsimlik kasalliklari kiradi. Jumladan:

karamda tomir bakteriozi bilan zararlanish darajasi koʻpi bilan 3 — 10 foiz boʻlsa, alʼternarioz bilan 10 — 30 foiz, fomoz bilan 30 — 15 foiz, soxta un shudring kasalliklari bilan 10 — 15 foiz;

sabzida fomoz bilan 5 — 10 foiz, alʼternarioz bilan 5 — 10 foiz, bakterioz bilan 10 — 15 foiz;

lavlagida soxta un shudring bilan 5 — 15 foiz;

pomidorda rak bakteriyasi bilan 5 — 10 foiz, bakterial dogʻlanish bilan 10 — 15 foiz, virus kasalliklari bilan 5 — 10 foiz;

baqlajonda meva chirish bilan 5 — 10 foiz;

bodring va qovunda bakterioz bilan 5 — 10 foiz zararlanish darajasi kuzatilsa, ikkinchi guruhga oʻtkaziladi.

Ikkinchi guruhga kiruvchi kasalliklar bilan zararlanish darajasi yuqorida keltirilgan koʻrsatkichlardan koʻp boʻlsa, elita va avlodli urugʻlik maydonlari yaroqsizga chiqariladi.

Uchinchi guruhga kiruvchi kasalliklar bilan zararlangan urugʻlik maydonlari yaroqsizga chiqarilmaydi, lekin nav tozalash ishlari sifatli olib boriladi va zararlanish foizlari belgilanadi. Bunday maydonlardan tayyorlangan urugʻlarga kimyoviy va termik ishlov berilib, soʻng ekiladi.

Bu guruhga quyidagi kasalliklar kiradi:

a) ochiq dalada: karamda — fuzarioz, kila;

lavlagida — fomoz;

piyozda — soxta un shudring, olachipor, boʻgʻin chirish;

qovoqda — olachipor, soʻlish.

b) issiqxonalarda: bodringda un shudring, soxta un shudring, oq gʻuborli chirish, soʻlish; pomidor barglari qoʻngʻir dogʻlanishi, fitoftoroz, oq va kulrang chirish, soʻlish.

Urugʻlikka ekilgan qishloq xoʻjaligi ekinlarini navdorlik sifat koʻrsatkichlari boʻyicha urugʻlik hisobidan chiqarish tartibi.

95. Quyidagi sabablarga koʻra ekin navlari va urugʻliklar navdorlikdan chiqariladi:

a) ekin navlarining navdorlik sifati qabul qilingan standart talablaridan (O'z Dst 2823-2014) past boʻlsa;

b) aprobatsiya paytida urugʻlik maydonlar holati “yomon” baho olsa;

v) kasalliklar urugʻ orqali oʻtishi mumkin boʻlgan urugʻlik maydonlari;

g) agronom aprobator talabi boʻyicha bir yillik ekinlarda nav tozalash yoki ikki yillik ekinlarda kuzgi tanlash ishlari oʻtkazilmagan boʻlsa;

d) ekilgan ekin navlarining navdorligi toʻgʻrisida hujjatlari boʻlmasa.

Agar ekin navlari yoki urugʻliklar navdorlikdan chiqarilsa, agronom aprobator darhol Markaz hamda uning Qoraqalpogʻiston Respublikasi yoki viloyatlar boshqarmalariga xabar berishi kerak.

Aprobatsiya natijalarini rasmiylashtirish tartibi

96. Urugʻlik maydonlarda oʻtkazilgan nav tozalash ishlari nav tozalash dalolatnomalari bilan rasmiylashtiriladi ( 15-ilova ). Urugʻlik ekinlarni navdorlik sifatlarini tasdiqlovchi asosiy hujjat aprobatsiya dalolatnomasi hisoblanadi ( 14-ilova ). Aprobatsiya dalolatnomasiga aprobator daftari ilova qilinadi ( 13-ilova ).

97. Ikki yillik ekinlarda onalik urugʻlik oʻsimliklarini kuzgi va bahorgi tanlash ishlari ikkita shakldagi dalolatnoma hujjatlari bilan rasmiylashtiriladi ( 14 va 15-ilova ).

Ekin navlarining elita urugʻliklari uchun attestat ( 16-ilova ) va avlodli urugʻliklar uchun urugʻ guvohnomasi beriladi ( 17-ilova ).

Yopiq usulda urugʻlikka ekilgan sabzavot ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi

98. Yopiq usulda urugʻlikka ekilgan sabzavot ekinlari navlarida nav tozalash, aprobatsiya, gullash oldidan kuzatish hujjatlarini rasmiylashtirish ushbu Nizomning 83 , 87 , 89 , 90 , 91 , 93 , 94 , 96 , 101 , 102-bandlariga va 10 , 11 , 16 , 17 , 18 , 19-ilovalarga muvofiq olib boriladi.

99. Urugʻlikka ekilgan duragay maydonlarda, ota-onalik shakllarida aprobatsiya oʻtkazish, gullash oldidan kuzatish ishlarini olib borish nav originatorlari, seleksioner olimlar, ilmiy-tadqiqot institutlarining mutaxassislari va Markazning Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boshqarmalari mutaxassislari ishtirokida olib boriladi.

100. Urugʻlik maydonlarda begona nav aralashmalari va kasallik bilan zararlangan oʻsimliklar kuzatilganda nav tozalash ishlari doimiy ravishda aprobatsiya davrigacha va undan keyin ham olib boriladi.

Bodringning duragay urugʻini yetishtirishda ota-onalik shakllarida 3-4-marta nav tozalash ishlari oʻtkaziladi.

Birinchi nav tozalash ishlari bodring oʻsimligi 5-6 ta chinbarg chiqargan paytda va undan keyin ham doimiy ravishda olib boriladi. Bunda navga xos boʻlmagan belgilar kuzatilgan, kasallik bilan zararlangan va rivojlanishdan orqada qolgan oʻsimliklar yulib tashlanadi.

Urugʻlik maydonlarda nav tozalash ishlari oʻtkazilgandan keyin “duragay urugʻni yetishtirishda ekinlarni tekshirish dalolatnomasi” tuziladi ( 18-ilova ).

101. Sabzavot, kartoshka ekinlari navlarini va duragaylarini issiqxonalarda yetishtirish paytida quyidagi navlararo ihota oraliq masofasi belgilanadi:

a) issiqxonalarda bodring urugʻi yetishtirishda ihota oraliqlari, oʻzaro issiqxonalar oraligʻi va ochiq yerdagi ekinlar uchun issiqxonalar tuynuklarida sim toʻrlar boʻlmasa, oraliq masofasi 500 metr etib belgilanadi. Agar issiqxona tuynuklarida sim toʻrlar (asalari kirishidan saqlash uchun) boʻlsa, oraliq ihota 50 metr belgilanadi;

b) pomidor, shirin qalampir, baqlajonning oʻzaro navlari uchun oraliq kamida 10 metr boʻladi yoki issiqxona ichida har xil navlar ekilsa, nav oralari plyonkalar bilan ajratiladi.

102. Sabzavot ekinlarida aprobatsiya quyidagi davrlarda oʻtkaziladi:

a) bodringda — oʻsimliklar yoppasiga meva tukkan vaqtda va ayrim urugʻliklar paydo boʻlgan vaqtda;

b) pomidor, shirin qalampir, baqlajon oʻsimliklarida 90 foiz mevalar yetilib pishgan vaqtda.

103. Ekin navining navdorlik koʻrsatkichlari oʻsimliklardan namunalar olish yoʻli bilan tahlil qilinadi.

Issiqxonalarda aprobatsiya oʻtkazish uchun oʻsimliklardan issiqxonaga diagonal boʻylab va pogʻonalab namunalar olinadi.

Bodring, pomidor, shirin qalampir, baqlajon ekinlari yetishtiriladigan har 1 000 kv.metr issiqxonadan 200 ta (4 namuna 50 ta oʻsimlikdan), bundan katta maydonlarda har bir 200 kv.metrdan uchun 20 tadan oʻsimlik namunasi olinadi.

Ekinning duragay urugʻini yetishtirishda ota-onalik shakllari alohida aprobatsiya qilinadi.

Aprobatsiya dalolatnomasini rasmiylashtirish paytida ekinning duragay urugʻini yetishtirish usuli qayd qilinadi (asalari bilan changlash, qoʻlda changlash, kastratsiya yoki kastratsiyasiz).

104. Ushbu Nizomning 103-bandida koʻrsatilgan holatlarda issiqxonalardagi urugʻlik maydonlari yaroqsizga chiqariladi.

Bundan tashqari, aprobatsiya paytida ekinlarda kasalliklar miqdori quyidagi koʻrsatkichlardan oshib ketsa, yaroqsizga chiqariladi:

bodringda:

mozaika — 5 — 10 foiz;

bakterioz — 5 — 10 foiz;

pomidorda:

virusli kasalliklar (mozaika, strik) — 5 foiz;

qora bakteriyali dogʻlanish — 5 — 10 foiz;

bakteriyali rak — 10 foiz;

poya chirishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

105. Yopiq maydonlarda yetishtirilgan ekin duragaylari urugʻlariga duragay urugʻlik guvohnomasi beriladi (19-ilova).

Aprobatsiya oʻtkazilishini nazorat qilish tartibi

106. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasi va uning hududiy boshqarmalari (tuman boʻlimlari) mutaxassislari quyidagilarni:

a) urugʻlik yetishtiruvchi subyektlarda navlarning navdorligi va kasalliklar bilan zararlanganligini aniqlash uchun namunalarning toʻgʻri olinganligini, shuningdek, aprobatsiya oʻtkazuvchilar yoʻriqnomalar hamda aprobatsiya dalolatnomalari, dala daftarlari va tegishli formalar bilan taʼminlaganligini hamda ushbu hujjatlarning toʻgʻri rasmiylashtirilishini;

b) aprobatsiyani oʻtkazish vaqtida sodir boʻladigan barcha munozarali masalalar hal qilinishini;

v) qishloq xoʻjaligi ekinlari urugʻlik maydonlarida nav tozaligi toʻgʻri aniqlanganligini, urugʻlik maydonlar dala guruhlari boʻyicha ajratilganligini, kamhosil va kasalliklar bilan zararlangan maydonlar yaroqsiz deb topilganligini, hosildorlik, kutilayotgan urugʻliklar hajmi toʻgʻri aniqlanganligini;

g) har qaysi hudud boʻyicha dala jurnalida yozuvlar va aprobatsiya dalolatnomalari toʻgʻri rasmiylashtirilganligini;

d) tuman boʻyicha oʻtkazilgan aprobatsiya maʼlumotlarini oʻz ichiga olgan dalolatnoma uch nusxada tuzilishini va uning nusxalari tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimiga, Markazning Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar boshqarmalariga hamda urugʻlik tayyorlovchi subyektlarga topshirilganligini;

e) urugʻlik yetishtiruvchi subyektlarning urugʻlik uchun yetishtirilgan hosilini terib olishga, navi, avlodi, dala guruhlari boʻyicha alohida topshirishga tayyorligini, shuningdek, ularning urugʻlik topshirish uchun tegishli yuk xati (qizil yoʻlli shakl № ZX-1) bilan toʻla taʼminlanganligini;

j) urugʻlik tayyorlash korxonalarida urugʻliklar navi, avlodi, dala guruhlari va tegishli sifat koʻrsatkichlari boʻyicha alohida qabul qilib olinishini, shuningdek, saqlashga zarur mexanizm (texnikalar)ning mavjudligi va maydonchalar tayyorlanganligini nazorat qiladi.

z) qishloq xoʻjaligi ekin maydonlarida aprobatsiya toʻgʻri oʻtkazilishi, urugʻliklarni oʻrish-yigʻish, tashish, jamgʻarish hamda hujjatlashtirish ishlarida yoʻl qoʻyiladigan kamchiliklarni oʻz vaqtida bartaraf etish boʻyicha ogohlantirish beradi.

6-bob. Yakunlovchi qoidalar

107. Aprobatsiya komissiyalarining faoliyati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasi tomonidan nazorat qilinadi.

108. Ushbu Nizom talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javob beradilar.

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 1-ILOVA

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 2-ILOVA

Urugʻlik gʻoʻza maydonlarida aprobatsiya oʻtkazish

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 3-ILOVA

APROBATSIYA DALOLATNOMASI 1. Tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimi _____________________________ 2. Fermer xoʻjaligi nomi _____________________________________ 3. Paxta tozalash korxonasi ___________________________________ 4. Paxta qabul qilish maskani __________________________________ 5. Gʻoʻza navi ________________________________________________ 6. Avlodi (ekishdagi) _________________________________________ 7. Urugʻlik chigitning kelib chiqishi, muvofiqlik sertifikati raqami va sanasi ___________________________________________________________ 8. Aprobatsiya yakuniga koʻra navdorligi va avlodi __________________ Aprobatsiya oʻtkazilgan maydon, ga Kam hosilli gʻoʻzalar, ga Shundan yaroqsizi jami yaroqsiz deb topilgan maydon, ga Urugʻlik paxta tayyorlash uchun ajratilgan maydon navdorligi, % Shu jumladan Urugʻlik yetishtiruvchi subyekt tomonidan belgilangan urugʻlik paxtani oʻz vaqtida alohida terish va aprobatsiya natijalariga muvofiq topshirish uchun masʼul shaxslar Paxta terish usuli Izoh kuchli zararlanganlari (biror dala guruhiga kiritilmagan), ga navdorligi boʻyicha maydon, ga kutilayotgan yalpi hosildorlik, s/ga kutilayotgan urugʻlik paxta, s/ga jami kutilayotgan urugʻlik paxta, tn birinchi guruh ikkinchi guruh vilt bilan gommoz bilan maydon, ga navdorligi % maydon, ga kutilayotgan yalpi hosildorlik, s/ga kutilayotgan urugʻlik paxta, s/ga jami kutilayotgan urugʻlik paxta, tn may-don, ga kutilayotgan yalpi hosildorlik, s/ga kutilayotgan urugʻlik paxta, s/ga jami kutilayotgan urugʻlik paxta, tn F.I.O va vazifasi imzo 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 Tuman aprobatsiya komissiyasi:

‎ ‎ ‎ ‎ ‎ orqa tomoni‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎URUGʻLIK YETISHTIRUVCHI SUBYEKTINING MAJBURIYATLARI ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Urugʻlik yetishtiruvchi subyektrahbari quyidagi majburiyatlarni oʻz zimmasiga oladi: ‎‎Tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimi agronomi aprobatsiya xulosasi: ‎‎1. Aprobatsiya maʼlumotlari asosida urugʻlik paxtani aprobatsiya natijalariga muvofiq alohida navlar, avlodlar, dala guruhlari boʻyicha terish, tashish va paxta tayyorlash maskaniga (paxta tozalash korxonasiga) topshirish; ‎‎__________________________________________________________________ ‎__________________________________________________________________ ‎ ‎(F.I.O.) (imzo) ‎ ‎ M.Oʻ.‎‎ ‎ ‎ 2. Paxta tayyorlash maskaniga (paxta tozalash korxonasiga) topshirilgan urugʻlik paxtani paxta korxonasidan olinadigan 1-SX-shakl 1 boʻyicha yoʻl-yukxati bilan hujjatlashtirish; ‎‎ “Agrokimyohimoya” tuman filiali mutaxassisining xulosasi: __________________________________________________________________ ‎ (F.I.O.) (imzo) ‎ ‎ M.Oʻ.‎‎ ‎ ‎ ‎‎3. Gommoz va boshqa kasalliklar bilan zararlangan koʻsaklardan terilgan paxtani alohida joyga toʻplash (urugʻlik paxta uchun foydalanilayotgan maydonchaga emas) va paxta tayyorlash maskaniga texnik paxta sifatida alohida tur qilib topshirish;‏ ‎‎tuman Fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi xodimi xulosasi: ‎__________________________________________________________________ ‎_____________________________________________________________________ ‎ (F.I.O.) (imzo) ‎ ‎ M.Oʻ.‎ ‎ ‎ ‎‎Suvga chanqab ketgan va kam hosilli dalalardan, shuningdek, vilt, gommoz va boshqa kasalliklar bilan zararlangan gʻoʻzalar hamda koʻsaklardan terib olingan paxtani urugʻlik uchun terilgan paxtadan alohida topshirish. Urugʻlik paxtaning bir qisminikasallangan paxta bilan qoʻshib topshirishga yoʻl qoʻymaslik. Nazoratchi aprobator:___________________________________________________ ‎__________________________________________________________________ ‎ (F.I.O.) (imzo)‎ ‎ ‎‎“Urugʻchilikni rivojlantirish markazi”ning vakili xulosasi: ‎__________________________________________________________________ ‎__________________________________________________________________ ‎ (F.I.O.) (imzo) ‎ ‎ M.Oʻ.‎ ‎ ‎ ‎‎Aprobatsiya dalolatnomasining bir nusxasini oldim:__________________________________________________ ‎‎Urugʻlik yetishtiruvchi subyektda aprobatsiya oʻtkazuvchi agronom:‎ ‎ (imzo)‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎‎Urugʻlik yetishtiruvchi subyekt:________________________________________ ‎‎__________________________________________________________________ ‎ ‎‎(nomi, rahbarning F.I.O.) ‎‎‎‎___________________________________________________________________ ‎ ‎ ‎ ‎ (F.I.O.) (imzo)‎ ‎ ‎‎Sana: 20____yil “______” ______________ M.Oʻ. M.Oʻ.‎ ‎ ‎

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 4-ILOVA

APROBATSIYA NATIJALARI

Urugʻlik yetishtiruvchi subyekt nomi Aprobatsiya oʻtkazi ladigan maydon, ga Gʻoʻza navi Yaroqsiz maydon, ga Jami yaroqsiz maydon, ga Urugʻlik paxta tayyorlash uchun ajratilgan gʻoʻza kam hosilli zararlangan (birorta dala guruhiga kiritilmagan) koʻzda tutilmagan boshqa sabablarga koʻra jami shu jumladan Aprobatsiya yakuni boʻyicha navdorlik, % Aprobatorning F.I.O. maydon, ga kutilayotgan hosildorlik, s/ga kutilayotgan yalpi hosil, tn jami kutilayotgan urugʻlik paxta, tn 1-guruh 2-guruh vilt bilan gommoz bilan maydoni navdorligi, % maydon, ga kutilayotgan hosildorlik, s/ga kutilayotgan yalpi hosil, tn jami kutilayotgan urugʻlik paxta, tn maydon, ga kutilayotgan hosildorlik, s/ga kutilayotgan yalpi hosil, tn jami kutilayotgan urugʻlik paxta, tn 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Tuman aprobatsiya komissiyasi: orqa tomoni DALA APROBATSIYASI TOʻGʻRISIDAGI BARCHA MAʼLUMOTLARNI OʻZ ICHIGA OLUVCHI DALOLATNOMA 20__yil “___” ______________ Gʻoʻza navi_________________________ Avlodi______________________________________________ Paxta tayyorlash maskani (korxonasi)______________ Tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimi _____________ APROBATSIYA OʻTKAZILGAN EKINLAR BOʻYICHA UMUMIY MAʼLUMOTLAR Ekilgan chigitning miqdori, tn Qolgan chigitning saqlanish holati Urugʻlik qayerdan olingan (paxta zavodi, paxta tayyorlash punkti) Urugʻlik olingan kun, oy, yil va yukxati raqami Partiya nomeri Sertifikat boʻyicha navdorligi, raqami va sanasi Izoh jami olingan ekishga sarf qilingan qoldiq 1 2 3 4 5 6 7 8 9

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 5-ILOVA

APROBATSIYA TAHLILI NATIJALARI BOʻYICHA DALA JURNALI

Urugʻlik yetishtiruvchi subyekt nomi Ekin maydoni Navi Avlodi Aprobatsiya oʻtkazilgan sana Aprobator xulosasi Aprobatsiya bogʻlamini olganligi toʻgʻrisida urugʻlik yetishtiruvchi subyekt vakilining imzosi 1 2 3 4 5 6 7

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 6-ILOVA

____-SONLI APROBATSIYA DALOLATNOMASI

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 7-ILOVA

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 8-ILOVA

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 9-ILOVA

Sabzavot, poliz ekinlari urugʻliklarining navdor urugʻ va urugʻliklar orasidagi ihota oraliq masofasi

Ekin turlari Ihota oraliqlari, m ochiq maydonlarda yopiq maydonlar Tarvuz, qovun, qovoq, bodring 1000 500 Baqlajon, shirin qalampir 300 100 Pomidor 100 50 Chetdan changlanuvchi boshqa ekinlar (karam, sholgʻom, turp, piyoz, sabzi, osh lavlagi, rediska va boshqalar) 2000 600

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 10-ILOVA

Aprobatsiya qilish uchun olinadigan namuna va oʻsimliklar soni

Aprobatsiya maydoni Tahlilga tegishli umumiy oʻsimliklar soni Har bir namuna uchun olinadigan oʻsimliklar soni noʻxot, loviya tarvuz, qovun boshqa sabzavot ekinlari va xashaki ildizmevalilar 5 gektargacha 300 200 500 50 5,1 dan 10 gektargacha 400 300 700 50 10,1 dan 20 gektargacha 500 400 1000 50

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 11-ILOVA

Sabzavot va poliz ekinlari urugʻlarining nav sifatlari

Ekin turi Nav tozaligi toifalar boʻyicha, foiz (kamida) III toifa urugʻlari (koʻpi bilan) I II III Tarvuz 99 98 90 1 Baqlajon 98 97 92 1 Qovun 99 97 92 3 Qovoqcha,patisson 95 93 85 1 Oqbosh karam 98 97 85 3 Gulkaram 98 95 85 3 Kashnich 98 96 80 2 Salat 99 98 95 1 Piyoz 98 95 85 2 Porrey piyoz 99 97 90 5 Sabzi 98 96 85 2 Bodring 98 96 90 2 Qalampir 99 97 96 1 Petrushka 97 95 80 1 Rediska 98 95 85 2 Turp 97 95 90 2 Sholgʻom 98 95 90 2 Osh lavlagi 98 95 90 2 Selderey 97 95 85 1 Pomidor 99 98 97 1 Oshqovoq 95 93 85 3 Ukrop 98 96 80 2 Shovul 97 95 85 2 Ismaloq 97 95 85 2 Anis 98 96 80 2 Arpabodiyon 98 96 80 2 Rayhon 90 85 80 10 Sabzavot loviyasi 99,8 99 97 3 Sarimsoq 99 98 95 4

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 12-ILOVA

Sabzavot va poliz ekinlari urugʻlarining sifat koʻrsatkichlari

Ekin turi Urugʻchilik maqsadida, foiz Tovar mahsulot maqsadida, foiz Unuvchanligi, kamida Tozaligi, kamida Begona ekin va oʻt urugʻlari, koʻpi bilan Unuvchanligi, kamida Tozaligi, kamida Begona ekin urugʻlari, koʻpi bilan 1 2 3 4 5 6 7 Tarvuz 92 99 0,1 80 96 0,4 Baqlajon 75 98 0,2 60 95 0,5 Qovun 90 99 0,1 75 97 0,2 Qovoqcha va patisson 95 99 0,1 80 95 0,2 Karam 85 98 60 95 1,0 Piyoz 80 99 0,2 50 95 0,5 Sabzi 70 95 0,5 45 90 1,0 Bodring 90 99 0,1 70 96 0,2 Qalampir 80 98 0,2 60 95 0,5 Petrushka 70 96 0,5 45 92 1,0 Rediska 85 96 0,2 65 92 1,0 Turp 85 96 0,2 65 92 1,0 Sholgʻom 95 98 0,2 80 95 1,0 Salat 80 95 0,2 65 90 0,5 Osh lavlagi 80 95 0,5 60 94 1,0 Pomidor 85 98 0,2 65 96 0,5 Oshqovoq 95 99 0,2 80 96 0,4 Ukrop 60 95 0,5 40 85 1,0 Shovul 80 95 0,2 60 90 0,5 Koriandr (kashnich) 70 90 0,2 60 85 0,5 Selderey 75 98 0,5 50 93 1,0

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 13-ILOVA

APROBATOR DAFTARI

Aprobatsiya dalolatnomasiga___________________sonli______________________________________________________________20______y. ______________________________________________________________________________________________________________________________________________tumani _____________________________________________________________________________________________________________________________________________qishlogʻi ____________________________________________________________________________________________________________________________________________xoʻjaligi Ekin turi______________________nav______________________________________________________________ __________________________ __________________________

Namunalar tahlili Namunalar tartibi Barcha namunalar soni 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 dona foiz Navdorligi dona Aralashmalar — jami Jumladan Asosiy navdan chetlanganlari Begona nav oʻsimlik Keskin duragaylar Jami 1-guruh oʻsimliklar Jami 2-guruh oʻsimliklar Jumladan Yetilmaganlari Aynib buzilganlari Yorilganlari Gulband chiqarganlari Kasal boʻlgan, zararlangan 1-2 guruh jami Q/x zararkunandalari bilan zararlanganlari

20___y “____”____________________. Aprobator: _______________________________

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 14-ILOVA

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 15-ILOVA

URUGʻCHILIK MAYDONIDAGI EKINLARNING NAV TOZALASH DALOLATNOMASI

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 16-ILOVA

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 17-ILOVA

Urugʻlik uchun ekilgan maydonlarda qishloq xoʻjaligi ekinlarini aprobatsiya qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 18-ILOVA

Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktabrdagi 641-son qaroriga 4-ILOVA

Urugʻlik donni qabul qilish, tayyorlash, dorilash, tarqatish va sifatini nazorat qilish tartibi toʻgʻrisida

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Ushbu Nizom urugʻlik donni qabul qilish, tayyorlash, dorilash, tarqatish va sifatini nazorat qilish tartibini belgilaydi.

2. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:

aprobatsiya — oʻsimliklarning genetik (nav) jihatdan sofligini, zararkunandalar bilan zararlangan-zararlanmaganligini, kasalliklarga chalingan-chalinmaganligini va ekish uchun moʻljallangan urugʻliklarning umumiy holatini aniqlash uchun dalada oʻtkaziladigan tekshirish;

duragay urugʻliklar — irsiyati har xil navlar, turlar va turkumdoshlarni chatishtirishdan olingan urugʻliklar;

original urugʻliklar — nav muallifi yoki u vakolat bergan shaxs tomonidan va keyinchalik koʻpaytirish uchun moʻljallangan urugʻliklar;

reproduksion urugʻliklar — elita urugʻliklardan olinadigan keyingi avlod urugʻliklari;

urugʻliklar — ekish uchun foydalaniladigan urugʻlar, mevalar, oʻsimlikning vegetativ yoʻl bilan koʻpaytiriladigan qismlari;

urugʻliklarning genetik (nav) sifati — muayyan nav urugʻligining genetik jihatdan sofligini tavsiflovchi koʻrsatkichlar majmui;

urugʻliklarning ekinboplik sifati — urugʻliklarning ekish uchun yaroqliligini tavsiflovchi koʻrsatkichlar majmui;

urugʻliklar toʻdasi — kelib chiqishi va sifati boʻyicha bir xil boʻlgan urugʻliklarning muayyan miqdori;

elita urugʻliklar — original urugʻliklarni izchil koʻpaytirish yoʻli bilan olingan urugʻliklar.

3. Urugʻlik donni qabul qilish, tayyorlash, dorilash, tarqatish va sifatini nazorat qilish ushbu Nizomga 1-ilovaga muvofiq sxema boʻyicha amalga oshiriladi.

2-bob. Urugʻlik donni qabul qilish va joylashtirish tartibi Urugʻlik donni qabul qilishga tayyorgarlik koʻrish

4. Nav va duragay urugʻlik don olinishi boshlanguniga qadar don korxonasi, gʻallachilik klasteri yoki urugʻchilik klasteri (keyingi oʻrinlarda — urugʻlik tayyorlovchi tashkilot) urugʻlik donni qabul qilish maskanlarida quyidagilar amalga oshirilishi lozim:

a) topshirilishi kutilayotgan toʻdalarning alohida urugʻlik don saqlash omborlari boʻyicha quyidagilarga binoan tayyorlov rejalarini inobatga olgan holda joylashtirish rejasini ishlab chiqish (urugʻlik tayyorlovchi tashkilot rahbari tasdiqlaydi), jumladan:

ekinlar;

navlar (duragaylar);

avlodlar;

nav tozaligi toifalari;

urugʻlik don standartlari;

namlik holati (ozuqabop ekinlarning oʻxshash doni uchun);

aralashmalar, shu jumladan, qiyin ajratiladigan aralashmalar (ozuqabop don uchun ifloslanganligi holati boʻyicha);

b) urugʻlik donni joylashtirish hamda navli va duragay urugʻlik don bilan bogʻliq jarayonlarni rasmiylashtirish uchun kerakli miqdorda qoplar, yorliqlar, plombalar, nav hujjatlari blankalari miqdorini tayyorlab qoʻyish;

v) tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimidan barcha urugʻchilik xoʻjaliklari yoki boshqa qishloq xoʻjaligi tashkilotlari (keyingi oʻrinlarda — urugʻlik yetishtiruvchi subyektlar) boʻyicha belgilangan tartibga qatʼiy muvofiq holda rasmiylashtirilgan navli ekin maydonlari aprobatsiyasi dalolatnomalari tuzilganligini aniqlash.

g) ishlab chiqarish-texnologik laboratoriyasining zarur oʻlchov vositalari, sinov uskunalari, reaktivlar va boshqa vositalar bilan taʼminlanganligi, laboratoriya uskunalarini metrologik koʻrikdan oʻtkazish.

5. Navli va duragay urugʻlik donni qabul qilish va joylashtirish uchun ajratilgan omborlar oʻz vaqtida taʼmirlangan, dezinfeksiyalangan boʻlishi va barcha texnik talablarni qanoatlantirishi, jumladan, quyidagilarga ega boʻlishi lozim:

omborlarning tomlari, devorlari, pastki qismi (pol) eshiklari taʼmirlangan;

quruq, sizot suvlardan yaxshi himoyalangan pol va devorlar, tosh va gʻishtdan qurilgan omborlar suvalgan, yogʻochdan qurilgan omborlar mustahkam, yoriqsiz, barcha ombor devorlari oqlangan;

ichki tomondan metall turlar — shisha tutgichlar bilan toʻsilgan oyna solingan derazalar, elektr lampalarda turli himoya qalpoqlari boʻlishi lozim.

6. Urugʻlik don omborlari tevaragidagi hudud asfaltlangan, tozalangan va zararkunandalarga qarshi dezinfeksiyalangan boʻlishi lozim.

Urugʻlik donni qabul qilish tartibi

7. Urugʻlik yetishtiruvchi subyektlar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xoʻjalik ekinlari davlat reyestriga kiritilgan boshoqli don urugʻliklari nav va avlodlari boʻyicha urugʻlik tayyorlovchi tashkilotning gʻalla qabul qilish maskani yoki qayta ishlash korxonasiga belgilangan shakldagi birlamchi hujjatlar bilan birgalikda topshiriladi.

Birlamchi hujjatlarga urugʻlik maydonida oʻtkazilgan aprobatsiya dalolatnomasi va urugʻlik yetishtirish uchun tuzilgan shartnoma kiradi.

8. Urugʻlik yetishtiruvchi subyektlarning urugʻlik tayyorlovchi tashkilotlarga topshirilgan aprobatsiya dalolatnomalari boʻyicha urugʻlik donning avlodi, navi va nav sofligi amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talabiga javob beruvchi birlamchi hujjatlar, Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasi (keyingi oʻrinlarda — Agroinspeksiya) hamda tuman Fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashi, tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimi hodimi, urugʻlik yetishtiruvchi subyekt rahbari tomonidan tasdiqlangan boʻlishi shart.

9. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilot topshirgan urugʻlik don toʻdalari boʻyicha Agroinspeksiya huzuridagi “Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari sifatini baholash markazi” davlat muassasasi (keyingi oʻrinlarda — Markaz) xodimlari tomonidan urugʻlikning yashovchanligi aniqlanadi.

10. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilotda qabul qilingan urugʻlikdon toʻdalari qayta ishlangandan keyin amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga asosida oʻrtacha namunalar qabul qilib olinadi va Markazning hamda urugʻlik tayyorlovchi tashkilotning sinov laboratoriyalariga topshiriladi.

11. Urugʻlik yetishtiruvchi subyektlardan navli urugʻlik donlarni aprobatsiya hujjatlarisiz qabul qilish va yashovchanlik tahlillarining natijalarisiz joylashtirish qatʼiyan taqiqlanadi.

12. Qabul qilinayotgan urugʻlik don sifati (namligi, yashovchanligi, unuvchanligi) borasida amaldagi O'z DSt 2823 standartiga mos kelmaganda bunday urugʻlik toʻdalari alohida joylashtiriladi. Ushbu urugʻlik donlardan masʼul laboratoriya xodimlari tomonidan yashovchanlik, unuvchanligini takroriy aniqlash uchun Markazga namuna tanlab olinadi va joʻnatiladi.

13. Nav hujjatlari urugʻlik yetishtiruvchi subyektning rahbari yoki uning oʻrinbosari, moddiy javobgar shaxs tomonidan imzolanishi va tashkilot muhri bilan tasdiqlanishi lozim.

14. Bir xil urugʻlik don toʻdalariga birinchi avtomashina (vagon va boshqalar) bilan urugʻlik tayyorlovchi tashkilotga yetkaziladigan urugʻlikning nav hujjatlari topshirilishi kerak.

Shu toʻdadagi urugʻlik donga ega boʻlgan keyingi mashinalarning yukxatlari tegishli nav hujjatlariga muvofiq rasmiylashtiriladi.

15. Urugʻlik don uchun nav hujjati boʻlmaganda, u toʻliq toʻlgʻazilmaganida va hujjatda koʻrsatilgan urugʻlik don sifati toʻgʻri kelmaganda ushbu toʻda oddiy (tovar) don sifatida qabul qilinadi.

16. Urugʻlik don hujjatlarsiz yoki notoʻgʻri rasmiylashtirilgan hujjatlar bilan keltirilgan har bir holat boʻyicha korxona rahbari, laboratoriya xodimi, Agroinspeksiyaning hamda urugʻlik yetishtiruvchi subyektning mutaxascisi va urugʻlik don topshiruvchi ishtirokida dalolatnoma tuziladi.

17. Urugʻlik don qabul qilinayotganda urugʻlik tayyorlovchi tashkilot laboratoriyasiga keltirilgan urugʻlik donga berilgan nav hujjatidagi yozuvlar aprobatsiya dalolatnomalariga mos kelish-kelmasligini korxonaning masʼul xodimi tekshirishi lozim.

Laborant urugʻlikdon topshiruvchi ishtirokida amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga asosan urugʻlik dondan namunalarni tanlab oladi va ularning bir xilligini, rangi, hidini aniqlash uchun urugʻlik donlarni koʻzdan kechiradi, keltirilgan urugʻlik donning tashqi alomatlari (shakli, tipi, rangi) nav toʻgʻrisidagi hujjatda koʻrsatilgan nav nomiga muvofiqligini tekshiradi, sertifikat (shahodatnoma yoki guvohnoma)ning teskari tomonida koʻrsatilgan bandiga aslida keltirilgan urugʻlik don sifatining muvofiqligini aniqlash uchun urugʻlik donning namligi va begona don hamda zararkunandalar bilan zararlanganligini, qiyin ajraluvchi, zararli aralashmalar va karantin begona oʻt urugʻlarining bor-yoʻqligini aniqlaydi.

18. Navli urugʻlik don sifati aniqlanganidan keyinurugʻlik tayyorlovchi tashkilot xodimi topshiruvchi yukxatining birinchi nusxasi orqa tomoniga belgilangan shakldagi shtamp qoʻyadi, jurnalga sana, tahlillar, qaydlov yozuvi tartib raqami, urugʻlik donni joylashtirish joyi, tahlil natijalari va boshqa koʻrsatkichlar koʻrsatiladi. Bundan tashqari, topshiruvchi tomonidan yukxatiga yirik shrift bilan “Navli (duragay) urugʻlik don” degan shtamp qoʻyiladi.

19. Agar bitta don topshiruvchi kun davomida navdorlik sifat koʻrsatkichlari jihatidan bir xil navli, avlodli va toifali, urugʻlik donni bir necha marotaba topshirsa, navli urugʻlik don tahlili va ularni qabul qilishni rasmiylashtirish kunlik oʻrtacha namunalar boʻyicha amalga oshiriladi.

20. Qabul qilish paytida topshiruvchidan olinadigan urugʻlik don navi va ekin toʻgʻrisidagi hujjatlar urugʻlik tayyorlovchi tashkilot buxgalteriyasining hisob-kitob boʻlimida hujjatlar bilan birga belgilangan tartibda saqlanadi.

21. Urugʻlik don topshiruvchi tomonidan urugʻlik tayyorlovchi tashkilot laboratoriyasining urugʻlik donning sinfi tahlil natijalariga eʼtiroz boʻlgan taqdirda, urugʻlik tayyorlovchi tashkilot laboratoriyasi takroriy namuna oladi va uning tahlillarini oʻtkazadi.

22. Don topshiruvchi tomonidan tahlil natijalariga eʼtiroz bildirish toʻgʻrisidagi takroran ariza berilganda urugʻlik tayyorlovchi tashkilot laboratoriyasi urugʻlik topshiruvchi ishtirokida bahsli namunani soʻrgichlab, muhrlaydi va laboratoriya boshligʻi, don topshiruvchi va Agroinspeksiya hamda urugʻlik yetishtiruvchi subyekt vakili tomonidan dalolatnoma tuzilib, Markazning markaziy sinov laboratoriyasiga joʻnatiladi. Markazning markaziy laboratoriyasidan olingan tahlil natijalariga koʻra qayta hisob-kitob qilinadi.

23. Nav hujjatlari bilan birga unuvchanligi koʻrsatilmasdan topshirilgan, tozaligi boʻyicha yoki tozaligi va navdorligi jihatidan sinfsiz navli urugʻlik donni qabul qilishda joylashtirishdan avval toʻliq tahlil va donli ekinlar uchun amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarning II sinfi doirasida ajraluvchi aralashmalarni aniqlash boʻyicha nazorat tahlili oʻtkaziladi. Bunday urugʻlarni qabul qilish Markaz va urugʻlik yetishtiruvchi subyekttomonidan urugʻlik tayyorlovchi tashkilotga topshirilish vaqtida aniqlanuvchi yashovchanlik koʻrsatkichlarini inobatga olgan holda amalga oshiriladi.

Urugʻlik donni joylashtirish tartibi

24. Urugʻlik don urugʻlari shikastlanish va boshqa ekinlar, nav va avlodlar bilan aralashib ifloslanishdan toʻla saqlanishini taʼminlovchi maxsus ajratilgan don omborlariga joylashtirilishi va saqlanishi lozim.

25. Urugʻlik don urugʻlarining sifati aniqlanganidan keyin urugʻlik tayyorlovchi tashkilot laboratoriyasi xodimi ularni tegishli omborga dislokatsiyaga muvofiq joylashtirish uchun koʻrsatma beradi. Nav toʻgʻrisidagi hujjatda unuvchanlik koʻrsatkichlari boʻlmagan taqdirda, urugʻlik don alohida joylashtiriladi va uning unuvchanligini aniqlash uchun Markazga taqdim etish uchun ushbu toʻdadan oʻrtacha namuna tanlab olinadi.

26. Ombor mudiri keltirilgan urugʻlik donning nav (duragay) nomini, (avlodini), nav tozaligi va boshqa sifat koʻrsatkichlarini dala aprobatsiya dalolatnomasiga asosan, urugʻlik donni topshirish rejasi boʻyicha qabul qiladi.

27. Original urugʻlar yetishtiriladigan maydonlardagi urugʻliklar navlarning mexanik aralashishining oldini olish maqsadida alohida kombaynlarda oʻriladi va ushbu urugʻlik don toʻdalari qoplangan holda saqlanadi.

28. Chang qorakuya kasalligi guvalakchasi bilan 1 foizdan 2 foizgacha va undan yuqori darajada zararlangan ekin maydonlaridan olingan (aprobatsiya dalolatnomalari boʻyicha) urugʻlik donlar zararlanmagan va ifloslanmagan urugʻlik donlardan alohida joylashtirilishi shart.

29. Barcha don ekinlarining birinchi va keyingi avlodlari urugʻlik donlarni qabul qilish jarayonida turli urugʻlik yetishtiruvchi subyektlardan tayyorlangan bitta va aynan shu ekinning, bitta va aynan shu avlodning, bitta va aynan shu toifaning, bitta va aynan shu sinf, namligi, ifloslanganligi va zararlanganligi boʻyicha aynan bir xil kichik toʻdalarni birlashtirishga yoʻl qoʻyiladi. Kichik toʻdalar yirik toʻdalarga birlashtirilganda, birlashtirilgan toʻdalarning nav tozaligi eng past koʻrsatkich boʻyicha koʻrsatiladi, urugʻlik donning sifat koʻrsatkichlari esa birlashtirilgan toʻdalardan tanlab olingan namunalar tahlili maʼlumotlari boʻyicha koʻrsatiladi.

30. Sifati oʻrtacha urugʻlik don olish uchun nav tozaligi turli sinf yoki toifali turli toʻdalarni birlashtirish, shuningdek, har xil xoʻjaliklar tomonidan yetishtirilgan barcha donlarning original, elita va birinchi avlod urugʻliklarining kichik toʻdalari boʻlsa hamki birlashtirish qatʼiyan taqiqlanadi.

31. Kichik toʻdalarni birlashtirish va birlashtirishgan toʻdalarni rasmiylashtirish korxona komissiyasi tomonidan tuzilgan dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Agroinspeksiya va urugʻlik yetishtiruvchi subyekt vakili ushbu komissiya tarkibiga kiritiladi.

32. Boshoqli don urugʻlarini sotuvchi viloyatlardan sotib oluvchi viloyatlarga temir yoʻl orqali yoki avtotransport bilan tashib keltiriladigan urugʻlik don toʻdalarini aynan shu navdagi mahalliy urugʻlik don bilan aralashtirish, shuningdek, yangi hosil urugʻlik donini oʻtgan yillar urugʻlik doni bilan aralashtirish taqiqlanadi.

33. Aralashtirib yuborish yoki ifloslantirishdan kafolatlash maqsadida bir turdagi ekinning ikki avlodli urugʻlik donini, bir-biridan qiyin ajratiluvchi, masalan, javdar va bugʻdoy, bugʻdoy va arpa singari ekinlar urugʻlik donini bir-biriga yaqin joylashtirish taqiqlanadi.

34. Urugʻlik don omborlarida navli urugʻlik donning bir necha toʻdalari joylashtirilganda gʻalla ajratkichlardan foydalanish mumkin. Bunda gʻalla ajratkichlar bilan ajratilgan urugʻlik don toʻdalari kengligi 1,0 metrdan kam boʻlmagan yoʻlaklar bilan bir-biridan ajratilishi va toʻdalar atrofi mazkur urugʻlik dondan qoplangan toʻsiqlar yoki maxsus toʻsiqlar yordamida himoyalanishi kerak.

35. Navli va duragay urugʻlik donlarni aralashtirib yuborish va ifloslantirishda aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladi.

36. Tozaligi jihatidan qayta ishlanishi kerak boʻlgan reproduksiyali urugʻlik donlar unuvchanlik sifatlarini taʼminlovchi tadbirlarga rioya etish sharti bilan qabul qilinadi va uyum holatda saqlanadi.

37. Omborlardagi urugʻlik don qoplanganyoki uyum holida saqlash davrida har bir toʻdaga yorliq oʻrnatib qoʻyiladi.

38. Qoplarda qabul qilingan urugʻlik donni joylashtirishda quyidagi qoidalarga rioya etilishi zarur:

omborning pastki qismi (pol) asfaltlangan, betonlangan omborlarda qoplarni joylashtirish poldan kamida 15 santimetr baland boʻlgan tagliklarda amalga oshiriladi;

shtabellar oʻrtasidagi yoʻlaklar, shuningdek, shtabellar va devorlar oʻrtasidagi yoʻlaklar kamida 0,7 metr, shtabellar oraligʻi 1,5 metr, yuklagichlar oʻtishi uchun shtabellar oʻrtasidagi oraliq 2,5 metr boʻlishi lozim.

shtabelning uzunligi toʻda va ombor maydoni oʻlchamlari bilan belgilanadi.

39. Urugʻlik donni saqlashda shtabel balandligi qoplar qator soni 2-ilovada belgilangan jadvalda koʻrsatilganidan oshmaydigan balandlikda joylashtiriladi.

40. Urugʻlik don quruq holatda uyum tarzida saqlanganda ekin turidan qatʼi nazar, uyumning barcha qatlamlaridagi urugʻlik don holati va sifati ustidan nazoratni taʼminlash sharti bilan tez-tez shamollatib turish uskunalari bilan jihozlangan omborlarning toʻliq toʻldirilmasligiga yoʻl qoʻyiladi (devordan — 2,5 metr, markazida — 5 metrgacha).

41. Urugʻlik donni qayta ishlash jarayonida uning shikastlanishini oldini olish maqsadida quyidagilarga amal qilish lozim:

urugʻlik donning transportyordan uyumga tushishi pastligini maksimal kamaytirish. Urugʻlik donlar bir tekis tushishi uchun brezentdan tayyorlangan moslashuvchan yengsak, qopcha va boshqalarni qoʻllash;

don transportyorlari lentasi harakat tezligini 1,5 — 1,75 metr/sekundgacha, oʻzi uzatgichning skrepkali shoxobchasi tezligini esa 0,8 — 1,2 metr/sekundgacha pasaytirish, transportlarda ular ramasining uzunligiga qarab urugʻlik don lentadan toʻkilishini bartaraf etuvchi gʻovlar oʻrnatish.

42. Don urugʻligi harakatlanuvchi noriyalar (maxsus don uzatgich)da maxsus plastmassadan ishlangan yoki chetlari qaytarilgan kovshlar oʻrnatilishi lozim.

3-bob. Urugʻlik donlarni ekishga tayyorlash va saqlash tartibi.

43. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilotga qabul qilingan namligi va tozaligi boʻyicha sinfsiz urugʻlik don toʻdalari (keyingi oʻrinlarda — urugʻlik material) tinim davri (kamida ikki oy) oʻtgandan keyin sara urugʻlik olish maqsadida qayta ishlanadi.

44. Urugʻlik materialga ishlov berish va uni saqlashda asosiy texnologik usullar hamda jarayonlarning quyidagi galma-galligini nazarda tutish tavsiya etiladi:

transport yukini tushirish;

birlamchi tozalash;

urugʻlik materiallarni quritish, joylashtirish ularni ekish mavsumigacha saqlash maqsadida tez-tez shamollatib turish;

don quritgichlarda yoki tez-tez shamollatib turish (atmosfera havosini ilitish va ilitmasdan), quritish, urugʻlik materialni 1-sinf urugʻlik don standartlar meʼyorlariga yoki hech boʻlmaganda ajratib boʻlmas begona oʻtlar boʻlganda 2-sinf meʼyorlarigacha (tozaligi jihatidan) aralashmalardan tozalash;

urugʻlik material urugʻlik sexda qayta ishlangandan keyin don zararkunandalariga qarshi kimyoviy ishlov berish;

urugʻlik materialni eng past ijobiy haroratda sovitilgan holatda saqlash.

Urugʻlik donlarni qabul qilish va tozalash tartibi

45. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilotlar urugʻlik yetishtiruvchi subyektlar oʻrtasida tuzilgan shartnomalarga asosan urugʻlik materiallarni qabul qiladi.

46. Urugʻlik don standartining (O'z DSt 2823) talablariga javob beruvchi navli urugʻlik don konditsiyali sanaladi.

47. Urugʻlik don texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga mos kelmaydigan rayonlashtirilgan va istiqbolli urugʻlik donlar konditsiyasiz (namlik va ifloslik boʻyicha chegirilmagan vaznli) urugʻlik don hisoblanadi.

48. Urugʻlik yetishtiruvchi subyektlar tomonidan konditsiyali (namlik va iflosligi boʻyicha chegirmadan qolgan sof vazn) urugʻlik don uchun urugʻlik tayyorlovchi tashkilot shartnomaga asosan amaldagi narxlar boʻyicha toʻlovlarni amalga oshiradi.

49. Urugʻlik yetishtiruvchi subyektlardan urugʻlik material xarid qilish jarayonida urugʻlik tayyorlovchi tashkilotlarning laboratoriyalari urugʻlik materialdan urugʻ chiqish hisob-kitobini aniqlaydi va kondinsion urugʻlikning fizik ogʻirligi boʻyicha urugʻlik chiqish hisob-kitobi asosida oldindan tovar preyskurant narxlari boʻyicha toʻlovni amalga oshiradi.

50. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilotlar tomonidan urugʻlik donni tozalash, saralash, dorilash va qadoqlash ishlari amalga oshirilgandan keyin Markaz tomonidan berilgan muvofiqlik sertifikatiga koʻra tegishli sifat koʻrsatkichlariga asosan nav ustamalarini belgilangan tartibga muvofiq urugʻlik don yetishtiruvchi subyektlar bilan yakuniy hisob-kitoblar amalga oshiriladi.

Nav ustamalari urugʻlik avlodlari boʻyicha urugʻlik uchun yetishtirilgan boshoqli donning navlariga ustama haq toʻlash tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq belgilanadi.

51. Boshoqli don urugʻlarini ekish meʼyorlarini belgilashda asosan 1 000 dona don urugʻining ogʻirligi hisobga olinadi. Urugʻlik chiqishi ustidan oraliq nazorat qilish maqsadida urugʻlik tayyorlovchi tashkilotga choʻzinchoq yacheykalari boʻlgan elaklar komplekti orqali elash yoʻli bilan konditsiyali (namlik va iflosligi boʻyicha chegirmadan qolgan sof vazn) urugʻlik don va ikkilamchi darajali mahsulotlar (chiqindisini) aniqlaydi, bunda oxirgi elakning yacheykalari oʻlchami 2,2 x 20 millimetr boʻlishi lozim. Nazorat namunalari Markaz va urugʻlik don tayyorlovchi tashkilot mutaxassislari tomonidan maxsus komissiya ishtirokida amalga oshiriladi.

52. Konditsiyali urugʻlik chiqishini aniqlashda yoʻl qoʻyilsa boʻladigan chetga ogʻish laboratoriyalarda 3 foizni tashkil etadi.

53. Urugʻlik don yetishtiruvchi subyektlar tomonidan topshirilgan urugʻlik don mahsulotlarini xarid qilishda urugʻlik tayyorlash tashkilotlari laboratoriyasi tomonidan urugʻlik mahsulotdan konditsion urugʻlik va ikkinchi darajali mahsulot, yaʼni don chiqindisining (1 000 dona urugʻlik donning ogʻirligi va namligini hisobga olgan holda) chiqish foizi aniqlanadi.

54. Urugʻlik materialga qayta ishlov berilgandan olingan konditsion urugʻlik ekish uchun va ikkinchi darajali mahsulotlar ozuqa uchun ishlatiladi. (Bu jarayonda tegishli tashkilot mutaxassislari ishtirokida nazorat namunalari olinadi va laboratoriya tahlillari asosida aniqlanadi).

55. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilotlar tayyorlov boʻyicha hisobotlarda urugʻlik materialning hajmini, “PK-10A” ixtisoslashgan qabul qilish kvitansiyalarida “kirim turi” satrida “urugʻlik material”, shu jumladan, urugʻlik don va ikkinchi darajali mahsulotlar ham koʻrsatiladi (hisob-kitob chiqishiga qarab). Ekish uchun tayyorlangan urugʻlik donning yakuniy hajmlari urugʻlik tayyorlovchi tashkilotlar tomonidan tozalash va ishlov berish tugallanganidan keyin belgilanadi, har bir xoʻjalik boʻyicha taqqoslash dalolatnomasi tuziladi va 1-don shakldagi hisobot statistika idoralariga taqdim etiladi.

56. Ixtisoslashtirilgan “PK-10A” qabul qilish kvitansiyasida urugʻlik material, shu jumladan, urugʻlikning, ikkinchi darajali mahsulotlar aks ettiriladi va ular urugʻlik tayyorlash tashkilotlarining statistika hisobotida ham aks ettiriladi.

57. Don xarid qilish toʻgʻrisidagi 1-don shakl hisobotda urugʻlik don miqdori 1, 2, 3-ustunlar boʻylab 22 — 26-satrlarda aks ettiriladi (ikkinchi darajali mahsulotlarsiz).

58. Donni qabul qilib olgan urugʻlik tayyorlash korxonalari urugʻlik don topshiruvchi bilan konditsion urugʻ va uning ikkinchi darajali mahsuloti (chiqindisi) uchun toʻlovlarni amaldagi normativ hujjatlar asosida oʻzaro hisob-kitob qilish yoʻli bilan amalga oshiradi. Bunda urugʻlikni tozalash, saralash uchun ketgan xarajatlar hisobga olinadi”.

59. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilotlar tayyorlangan urugʻliklarni standart ogʻirlikda qadoqlangan holda fermer xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi tashkilotlariga yetkazib beradi.

60. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilotga topshirilgan urugʻlik material organik va mineral aralashmalardan birlamchi tozalanadi (somon, boshoqlar, oʻsimlik poyasi qoldiqlari, kesakchalar va boshqalardan). Namligi yuqori boʻlgan va ifloslangan urugʻlik material birinchi navbatda tozalanadi.

61. Urugʻlik materialni aralashmalardan tozalash turli konstruksiyali urugʻlik tozalash mashinalarida (separatorlarda, pnevmo nav ajratuvchi stollarda, triyerlarda va koʻchma urugʻlik tozalash mashinalarida) amalga oshiriladi.

62. Urugʻlik materialni tozalash odatda transport mexanizmlari, tozalash mashinalari va urugʻlik don saqlash hajmlari mavjud maxsus urugʻlik tozalash sexlarida amalga oshiriladi. Tozalangan urugʻlik saqlanayotgan omborda urugʻlik materialni tozalash tavsiya etilmaydi.

63. Urugʻlik materialni tozalashda don tozalash mashinalarini O'z DSt 2823 urugʻlik don standartining talablariga javob beruvchi va urugʻlik don shikastlanishiga yoʻl qoʻymaydigan darajada ishlatish lozim.

64. Tozalashni oʻtkazish tartibi, urugʻlik tayyorlovchi tashkilotning tozalash mashinalari ish rejimini tashkilot bosh muhandisi belgilaydi, bu ishni sex boshligʻi (ombor mudiri) va smena masteri amalga oshiradi.

65. Urugʻlik materialni tozalash sifatiga qarab, galma-gal amalga oshiriladi. Quyidagi urugʻlik don toʻdalari:

namligi va ifloslanganligi yuqori boʻlganlari;

zararkunandalar va kasalliklar bilan zararlanganlari;

urugʻlikka xos boʻlmagan hid tarqatuvchi aralashmalar bilan ifloslanganlari;

urugʻlik tozalash mashinalarida birinchi navbatda tozalanishi kerak.

66. Navlarning mexanik aralashishining oldini olish maqsadida bir navli, ammo turli avlodga yoki nav tozaligining turli toifalariga mansub urugʻlik materialning bir necha toʻdalariga ishlov berish oldidan avval tozalanayotgan navning tovar donga qabul qilingan toʻdasidan 10 tonna atrofida bir marta tozalangandan soʻng shneklar, quvurlar, liniya va noriyalar tozalanganligi toʻgʻrisida Agroinspeksiya hamda urugʻlik tayyorlovchi tashkilot mutaxassislari ishtirokida dalolatnoma tuziladi va jurnalga qayd qilinadi. Shundan keyin yuqori avlodli, keyin esa past avlodli urugʻliklarga ishlov beriladi.

67. Ayniqsa boshqa ekin yoki boshqa nav va avlod urugʻlik materialga ishlov berishga oʻtilganida texnologik liniya uskunalari yaxshilab tozalanadi. Qabul qilish bunkerlari, noriyalar, transporterlar, elaklar va triyerli silindrlar tozalanishiga alohida eʼtibor qaratiladi.

Shundan keyin mashinalar va transport mexanizmlari yakuniy tekshirilishi oʻtkaziladi va ishga tushiriladi. Yangi toʻda urugʻlik materialga ishlov berish oldingi ekin urugʻlaridan toʻliq tozalangandan keyingina oʻtkaziladi.

68. Urugʻlik tozalovchi mashinalarning samarali ishlashiga rioya etilishi lozim va urugʻlik materialni tozalash rejimiga smena masteri yoki bosh texnolog ruxsatisiz oʻzgartirish kiritish mumkin emas.

69. Urugʻlik tayyorlash sexining boshligʻi, bosh muhandis va agronom urugʻlik materialni tozalash jarayoni toʻgʻri olib borilishi va urugʻlik don tozalash mashinalari ishlashi uchun javobgarlikni zimmalariga oladi.

70. Urugʻlik materialni tozalash ekin turi va holatini inobatga olgan holda oldindan tanlab olingan elaklar bilan butlangan urugʻlik tozalash mashinalarida oʻtkaziladi.

Urugʻni qayta ishlashga moʻljallangan mashinalar, texnologik uskunalar, urugʻ saralagichlar majburiy tartibda davlat roʻyxati va texnik koʻrikdan oʻtkazilib, ularga texnik guvohnoma berilganidan soʻng urugʻlik tayyorlash korxonalariga foydalanishga ruxsat etiladi.

Urugʻlik donlarini shamollatib turish

71. Navli urugʻlik donlari shamollatib turishdan oldin uskunalar va ularga xizmat koʻrsatuvchi transport mexanizmlari don qoldiqlari, changlardan yaxshilab tozalanadi.

72. Hosil yigʻishtirilgandan keyingi tinim davri jarayonlari kechishini jadallashtirish maqsadida kuz mavsumida urugʻlik donni shamollatib turishda uning namligi imkoniyat darajasida pasayishiga erishish lozim.

73. Urugʻlik don havo harorati 15 °C va undan yuqori darajada boʻlganda shamollatiladi.

Urugʻlik donni zararsizlantirish

74. Urugʻlik uchun qabul qilinayotgan urugʻlik don zararkunandalar bilan zararlanmagan boʻlishi lozim. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilotlarda saqlanayotgan don zaxiralari zararkunandalar bilan zararlanganligi aniqlangan urugʻlik don toʻdalari oʻz vaqtida zararsizlantirilishi lozim.

75. Zararlangan urugʻlik don turgan ombor, unga boruvchi barcha yoʻlaklar, urugʻlik tozalash mashinalari, transport mexanizmlari, ombor jihozlari va urugʻlik donga ishlov berish oʻtkazilgan hududlar tozalanadi va zararkunandalarga qarshi dezinfeksiyalanadi.

76. Barcha ekinlarning urugʻliklarini zararsizlantirishda Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan tavsiya etilgan preparatlardan foydalaniladi.

77. Kimyoviy zararsizlantirish boʻyicha ishlarni maxsus malaka oshirish oʻqishlarida oʻqitilgan mutaxassislar, Agroinspeksiya qoshidagi “Respublika don mahsulotlarini himoya qilish ekspeditsiyasi” davlat unitar korxonasi amalga oshiradi.

78. Urugʻlik don zararsizlantirayotganda ishlov berishdan kamida 10 — 15 kun avval va ishlov berish yakunlangandan 10 — 15 kundan keyin urugʻlik donning ekish sifat koʻrsatkichlari boʻyicha laboratoriya tahlillari oʻtkazilishi lozim. Tahlil uchun ikkita namuna tanlab olinadi, ulardan biri Markazga hamda urugʻchilik klasteriga joʻnatiladi, ikkinchisi esa tahlil natijalari olinguniga qadar urugʻlik tayyorlovchi tashkilotda turadi. “Respublika don mahsulotlarini himoya qilish ekspeditsiyasi” davlat unitar korxonasining talabiga koʻra urugʻlik donning unuvchanligini aniqlash uchun namuna tanlab olish uning vakili ishtirokida oʻtkaziladi. Bu holda uchinchi namuna tanlab olinadi, u ekspeditsiyada saqlanadi. Zarur boʻlgan taqdirda ikkinchi va uchinchi namuna xolisona arbitraj tahlil qilish uchun Markaz va urugʻlik yetishtiruvchi subyektga topshiriladi.

79. Matodan tikilgan yoki polipropilen qoplarga qoplangan urugʻlikni fumigatsiya (omborxonani zararkunandalardan kimyoviy dorilash) yoʻli bilan zararsizlantirish qoplarni boʻshatmasdan amalga oshiriladi. Kraft (maxsus qogʻoz qop) qoplarga qoplangan urugʻliklar ularni albatta boʻshatish tariqasida oʻtkaziladi, shundan keyin zararlanmagan qopga qayta qoplanadi yoki zararlanmagan omborga joylashtiriladi.

Saqlash paytida urugʻlik holati va sifati ustidan nazorat qilish

80. Urugʻliklar urugʻlik don tayyorlovchi tashkilotga tushgan paytda ularning sifatini saqlab qolish maqsadida urugʻliklar va atrof muhit havosi harorati va namligi, don sifatining organoleptik koʻrsatkichlari (hidi, rangi), zararlanganligi va unuvchanligi ustidan Markaz masʼul xodimi muntazam kuzatuv oʻrnatishi zarur.

81. Nazorat har bir alohida toʻda yoki hajm (shtabel, silos, ombor va h.k.) boʻyicha yuritiladi.

82. Katta toʻdalar uyumining ustki sathi (omborlarda) shartli tarzda seksiyalarga ajratiladi (har biri 50 kv, metrdan oshmaydi), ularning har biri ustidan mustaqil kuzatuv oʻtkaziladi.

83. Uyum balandligi 1,5 metrdan yuqori boʻlgan omborlarda urugʻlik don harorati kamida uch nuqtadagi termoshtanga bilan aniqlanadi. Jumladan, ustki yuzadan 30 — 50 santimetr chuqurlikda, uyum oʻrtasida va polda aniqlanadi.

Uyum balandligi 1,5 metrdan oshmaganda urugʻlik don harorati uyumning ikki ustki va pastki qatlamlarida aniqlanadi. Har bir urugʻlik don haroratini aniqlashdan keyin termoshtangalar seksiya doirasida shaxmat tartibiga rioya etilgan holda bir-biridan 2 metr masofada qayta oʻrnatiladi.

84. Silos turidagi sigʻimlarda haroratni aniqlash masofadan turib nazorat qilishga moʻljallangan uskunalar yordamida amalga oshiriladi. Urugʻlik donni ushbu uskunalarsiz silos turidagi sigʻimlarga joylashtirishga ruxsat berilmaydi.

85. Urugʻlik donlarning haroratini aniqlash muddatlari ushbu Nizomga 3-ilovaga muvofiq amalga oshiriladi.

86. Haroratni aniqlash davriyligi urugʻlik don uyumining alohida qatlamlarida aniqlangan eng yuqori haroratga bogʻliq holda belgilanadi.

87. Namligi boʻyicha sinflanmagan urugʻlik ustidan harorat borasida urugʻlik tayyorlovchi tashkilot masʼul xodimi tomonidan maxsus kuzatish olib borish talab etiladi. Urugʻlik don harorati va namlikning oshganligi aniqlangan hollarda (tashqi havo haroratining oshishi bilan bogʻliq boʻlmagan) ularni zudlik bilan sovitish yoki quritish lozim.

88. Bahorda urugʻlik don harorati kuzatilganda, ayniqsa, omborning janubiy devoriga tutash uyum yuqori qatlamida harorat oshishiga eʼtibor qaratish kerak. Urugʻliklar harorati tashqi havo harorati oshishi bilan bogʻliq boʻlmagan holda tez koʻtarilganda eng avvalo tez-tez shamollatib turish vositalarini qoʻllab, ular sovitilishi borasida chora-tadbirlarni zudlik bilan koʻrish lozim. Bunday urugʻlik don holati ustidan nazorat har kuni oʻtkaziladi.

89. Har bir ombordagi haroratni aniqlash uchun simobli yoki spirtli devor termometri boʻlishi lozim. Tashqaridagi termometr toʻgʻridan-toʻgʻri quyosh nurlaridan albatta himoyalangan boʻlishi zarur. Tashqi havoni, shuningdek, ombor ichkarisidagi nisbiy namlikni aniqlash uchun psixrometrlar boʻlishi zarur.

90. Omborlarda uyum holda va silos tipidagi hajmlarda saqlanayotgan urugʻlik donning namligi holati ustidan nazorat urugʻlik tayyorlovchi tashkilot tomonidan oyda kamida ikki marta, shuningdek, har bir joy oʻzgartirish va ishlov berishdan keyin namunalar va tahlillar olish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

91. Namlikni aniqlash har bir toʻda uyumining yuqori qatlamidan uch metr chuqurlikdan olingan namunalarga qarab oʻtkaziladi.

92. Saqlanayotgan urugʻlik don zaxiralarini zararkunandalardan zararlanganligini tekshirishda organopletik koʻrsatkichlarni urugʻlik don harorati va namligini aniqlash muddatlari ushbu Nizomga 4-ilovaga muvofiq oʻtkaziladi.

93. Unuvchanlikni aniqlash yoki urugʻlik don sifatini toʻla tahlilini oʻtkazish har bir saqlashga yoki joʻnatishga tayyorlangan toʻdasida urugʻlik don “Muvofiqlik sertifikati” amal qilish muddati tugashi bilan yoki urugʻlik don (Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 3-apreldagi 80-son qarori bilan tasdiqlangan Sugʻurta urugʻlik fondini tashkil etish va undan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga asosan) sugʻurta fondi sifatida uzoq saqlashga joylashtirilganda Markaz tomonidan namunalar tanlab olinadi va oʻtkaziladi.

94. Saqlanayotgan urugʻlik donning unuvchanligi Markazda ikki oyda kamida bir marta oʻtkaziladi. Bundan tashqari, urugʻliklar urugʻlik tayyorlovchi tashkilot laboratoriyasida ularning unuvchanligi tekshirilishidan qatʼi nazar, Markazning markaziy laboratoriyasida tahlillardan oʻtkaziladi, ulardan har biriga berib yuborishga yoki yuklab joʻnatishga tayyorlangan urugʻlik donga “Muvofiqlik sertifikati” olinishi lozim.

95. Urugʻlik donlarning unuvchanligi pasayishi aniqlangan taqdirda sabablarni shoshilinch aniqlash va urugʻlik donning kechiktirmay sovitilishi yoki quritilishi, shuningdek, ularning birinchi navbatda sotilishi borasida chora-tadbirlar koʻrish lozim. Amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq boshoqli va yogʻli ekinlar uchun unuvchanlikka nisbatan urugʻlik donning konditsiyaliligi toʻgʻrisida guvohnoma (namlik va iflosligi chegirilgan holda rasmiylashtirilgan hujjat) yoki muvofiqlik sertifikati amal qilish muddati toʻrt oy etib belgilangan. Biroq, ekishga berish yoki yuklashdan oldin ekin hujjatining amaldagi muddati hali oʻtib ketmagan yoki borish yoʻlida oʻtishi mumkin boʻlgan u yoki bu urugʻlik toʻda hujjatda koʻrsatilgan unuvchanlik saqlanganiga ishonch hosil boʻlmasa, bunday holda ana shu toʻda Markaz va urugʻlik tayyorlovchi tashkilot laboratoriyasida muddatidan oldin tekshirilishi lozim.

96. Matoli qoplarda saqlanayotgan urugʻliklarning holati ustidan nazorat qilish uchun har 15 kunda urugʻlik don harorati 10°C dan yuqori boʻlganda va 30 kunda urugʻlik don harorati 10°C dan past boʻlganda qoplardan namuna olinadi va urugʻlik tayyorlovchi tashkilot laboratoriyasida urugʻlik donning rangi, hidi, namligi va don zararkunandalaridan zararlanganligi tekshiriladi.

97. Urugʻlik don holati ustidan nazorat oʻtkazilayotganda barcha kuzatuvlar uyum yuqorisida quyilgan traplardan olib boriladi.

98. Zararlangan toʻdalarni koʻzdan kechirgandan keyin tekshiruvchi oʻz kiyimi va poyabzalini yaxshilab tozalashi shart.

99. Urugʻlik don harorati, zararkunandalar bilan zararlanganligini, hidi va rangi koʻrsatkichlarini laboratoriya xodimlari shtabellar, seksiyalar boʻyicha xronologik tartibda va qatlamlar boʻyicha alohida-alohida belgilangan shakldagi kuzatuvlar jurnaliga kiritadi.

100. Urugʻlik don har bir toʻdaisiga laboratoriya xodimlari belgilangan shaklda shtabel yorliqlari yozib qoʻyadi, ularda urugʻlikning navining nomi, avlodi, toifasi, nav tozaligi foizi, sinfi va boshqa koʻrsatkichlar koʻrsatiladi. Shtabel yorliqlari ombor mudiriga topshiriladi, ombor mudiri ularni omborda saqlanayotgan urugʻlik don toʻdasi yoniga osib qoʻyadi.

101. Urugʻlik don harorati koʻrsatkichlari shtabel yorliqlariga ombor mudirlari va ularning yordamchilari tomonidan belgilangan muddatdagi har bir tekshiruvdan keyin muntazam ravishda yozib boriladi. Bu koʻrsatkichlar shtabel yorliqlariga umumiyligicha alohida qatlamlarning past va yuqori haroratini koʻrsatgan holda alohida toʻdalar boʻyicha (seksiyalarga ajratmasdan) yozib boriladi.

102. Urugʻlik don ustidan nazorat olib boriladigan qolgan barcha sifat koʻrsatkichlarini (namligi, zararlanganligi, rangi, hidi) shtabellarga laboratoriya xodimi yozib boradi.

Urugʻlik donni dorilash va qadoqlash tartibi

103. Boshoqli don urugʻlari ekishga tayyorlashdan oldin kimyoviy preparatlar bilan dorilanadi.

Bunda:

Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan berilgan tavsiya etilgan urugʻ dorilagichlardan foydalaniladi;

dorilanayotgan urugʻlik toʻdalari tozalangan, saralangan, ekish sifat koʻrsatkichlari amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talabi darajasida boʻlishi kerak;

boshoqli don urugʻlarini purkab dorilash moslamalari yaxshi va bir tekisda ishlashi taʼminlanishi kerak.

104. Boshoqli don urugʻlarini dorilash jarayonida Oʻsimliklar karantini va himoyasi agentligi mutaxassislari tomonidan kimyoviy preparatlarning turidan kelib chiqqan holda belgilangan meʼyorda suspenziya tayyorlanishi kerak dorilash sifati doimiy nazorat qilinadi.

Bunda ruxsat etilgan kimyoviy preparatlarning tavsiyalardan kelib chiqqan holda preparatlarning sarfi meʼyorlarda belgilanishi va ishchi aralashma suspenziyasining talab darajasida tayyorlanishi hamda urugʻlikning sifatli dorilanishi uchun Oʻsimliklar karantini va himoyasi agentligi tomonidan biriktirilgan mutaxassislar masʼul hisoblanadi.

105. Dorilangan boshoqli don urugʻlari qoplangandan keyin 7 — 10 kun muddatda omborlarda saqlanishi shart.

Dorilangan boshoqli don urugʻlari qadoqlanayotgan qoplar kimyoviy vositalar oʻtkazmaydigan mustahkam sifatli materiallardan tayyorlanishi, ortish va tushirish, paytida chidamli boʻlishi hamda qoplar ogʻzini tikish ishlarini mexanik ravishda amalga oshirish talab etiladi. Dorilangan urugʻlik don qoplariga “Zaharli modda bilan dorilangan” ogohlantiruvchi soʻzlari qizil rangda aniq aks ettirilgan holda yozilishi shart.

Qoplangan urugʻlik don GOST 14192 boʻyicha belgilanadi, har bir qop ustiga yorliq yopishtiriladi (tikiladi).

Yorliqlar toʻrtburchak shaklida, oʻlchamlari kamida 110 x 70 mm va avlodlar boʻyicha quyidagi rangda boʻlishi kerak:

orginal urugʻlar (OU) — sariq;

elita urugʻlar (EU) — oq;

reproduksion urugʻlar (RU1 yoki RU-2) — qizil

reproduksion urugʻlar (RUT) — koʻk.

Urugʻlik don toʻdalari dorilanib tayyorlangandan soʻng qoʻshimcha ravishda ishlov berishni (tozalash, saralash, kalibrlash va boshqa texnikalar) amalga oshirilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Sexlarda tayyorlangan urugʻlik don toʻdalarining tozaligi sifat koʻrsatkichi elash yoʻli bilan aniqlanadi.

Bunda oxirgi elakning yacheykalari oʻlchami 2,2 x 20 millimetr boʻlishi lozim. Nazorat namunalari Agroinspeksiya, Markaz va urugʻlik don tayyorlovchi tashkilot mutaxassislari bilan birgalikda maxsus komissiya ishtirokida amalga oshiriladi.

Tayyorlangan urugʻlik boshoqli don toʻdasi sifat koʻrsatkichlari, yaʼni urugʻ tozaligi, boshqa oʻsimlik va begona oʻt urugʻlari aralashmalari belgilangan avlod talablariga javob bermagan yoki nomuvofiq deb topilgan taqdirda, tegishli tashkilotlar vakillaridan iborat komissiya nazorati ostida urugʻlik boshoqli don toʻdasi qayta tozalanadi va saralanadi.

106. Kimyoviy preparatni qabul qilish, saqlash va undan foydalanish ishlari mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qilgan holda amalga oshirilishi lozim.

Urugʻlik donni yuklab joʻnatish va rasmiylashtirish

107. Urugʻlik don temir yoʻl orqali joʻnatilganda uning sifati toʻgʻrisidagi hujjatlar uch nusxada yozib beriladi, ulardan bir nusxasi temir yoʻl hujjatiga tirkaladi, bu haqida hujjat raqami, sanasi va uni bergan korxona nomi koʻrsatilgan holda belgi qoʻyiladi. Ikkinchi nusxasi yuklangan urugʻlik donga berilgan yoʻl varagʻiga qoʻshib qoʻyiladi, uchinchisi esa Markaz laboratoriyasining yigʻma jildida qoladi.

Navli urugʻlarning har bir toʻdasiini yuklab joʻnatishda Markaz tomonidan quyidagi hujjatlar:

urugʻlikka attestat — barcha oʻsimliklarning original va elita urugʻiga, shuningdek, makkajoʻxorining oʻzidan-oʻzi changlangan liniyalari urugʻiga;

urugʻlikka guvohnoma — qolgan barcha reproduksiyalar urugʻiga;

makkajoʻxorining duragay urugʻlariga guvohnoma — makkajoʻxorining duragay urugʻlariga rasmiylashtiriladi.

108. Navli va duragay urugʻlik don yuklab joʻnatilishida ishlatiladigan vagonlar butunlay soz, yaxshilab tozalangan va zararsizlantirilgan boʻlishi lozim. Korxonalar navli va duragay urugʻlik don temir yoʻl transporti orqali yuklab joʻnatilganda va temir yoʻldan avtotransportga tushirib yuklaganda navlari va sifati har xil boʻlgan urugʻliklarning aralashib ketishiga yoʻl qoʻymaslik chora-tadbirlarini koʻrishlari shart.

109. Urugʻlik don avtotransport bilan bir joydan ikkinchi joyga tashilganda olinayotgan yoki berib yuborilayotgan urugʻliklarning har bir toʻdasi tovar-transport yukxati, shuningdek, urugʻlik don sifatini tasdiqlovchi muvofiqlik sertifikati bilan kuzatib borilishi lozim. Muvofiqlik sertifikatining asl nuxasi laboratoriya yigʻma jildida qoladi, uning nusxasi esa urugʻlik don oluvchiga beriladi.

110. Urugʻlik don temir yoʻl orqali olib kelinganda oluvchi — tashkilot zudlik bilan Markaz vakilini chaqiradi, u urugʻlik don sifatini keyingi aniqlashlar uchun namunalar, shuningdek, qoʻshimcha tahlil talab etiladigan holatlar uchun namunalar oladi.

111. Markaz vakili tomonidan oʻrtacha namunalar olinishi urugʻlik don yetib kelganidan besh kundan kechiktirmasdan amalga oshirilishi va har biri uch nusxada tuziladigan belgilangan shakldagi dalolatnomalar bilan rasmiylashtirilishi lozim.

112. Oʻrtacha namunalar dalolatnomaning bir nusxasi bilan birga u olingan kundan boshlab ikki kundan kechiktirmasdan olingan urugʻlik donning sifatini tekshirish uchun Markaz va urugʻlik tayyorlovchi tashkilotning sinov laboratoriyasiga va mintaqalararo akkreditatsiyalangan (sertifikat berish huquqiga ega boʻlgan tashkilot) sinov laboratoriyalariga yuboriladi.

113. Urugʻliklar eksport-import qilinganda urugʻlik sifat koʻrsatkichlarida noaniqlik holati kuzatilganda qoʻshimcha tahlil uchun namunalar tanlab olish va rasmiylashtirish “Qishloq xoʻjaligi ekinlarining urugʻliklari sifatni arbitraj (noaniqliklar paydo boʻlganda oʻtkaziladigan tahlillar) aniqlash qoidalari” texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq oʻtkazilishi lozim. Qoʻshimcha tahlil natijalari urugʻlik don oluvchi va joʻnatuvchiga yuborilishi lozim.

Qoplangan urugʻlik don tashish uchun turli xildagi usti yopiq, tegishli qoidalarga javob beruvchi temir yoʻl va transport vositalaridan foydalanildi. Agar urugʻlik don ochiq transport vositalarida tashilsa, qoplarning usti brezent bilan yopilishi kerak.

Dorilangan urugʻlik don toʻdalarini uyulgan (toʻkilgan) holda tashish va ochiq maydonchalarda saqlash man etiladi.

Urugʻlik tayyorlovchi subyektlardan ekish uchun olingan urugʻlik donning sifatli saqlanishiga va ekilishiga xoʻjaliklarning rahbarlari javobgar hisoblanadi.

Urugʻlik don toʻdalarini realizatsiya qilishga ularning genetik (nav) va ekinboplik sifatlari koʻrsatilgan muvofiqlik sertifikati mavjud boʻlgan taqdirda ruxsat beriladi.

Quyidagi holatlarda urugʻlik don toʻdalaridan ekish va realizatsiya qilishda foydalanish taqiqlanadi:

Oʻzbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya qilingan qishloq xoʻjaligi ekinlarining davlat reyestriga kiritilmagan boshoqli don ekinlari navlari va duragaylarining urugʻliklari;

oʻsimliklar karantini obyektlari bilan zararlangan urugʻliklar;

texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq kelmaydigan urugʻliklar.

Ob-havo noqulay kelgan yillarda yangi va istiqbolli navlarning urugʻliklariga boʻlgan talabdan kelib chiqqan holda Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligining yoki uning vakolatli organining ruxsati bilan urugʻliklar realizatsiya qilinishi mumkin.

Muomalaga kiritilayotgan urugʻliklar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq tamgʻalangan va qadoqlangan boʻlishi kerak.

4-bob. Yakunlovchi qoida

114. Ushbu Nizom talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javob beradilar.

Urugʻlik donni qabul qilish, tayyorlash, dorilash, tarqatish va sifatini nazorat qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 1-ILOVA

Urugʻlik donni qabul qilish, joylashtirish, saqlash, qayta ishlash va ekish uchun tarqatish

Urugʻlik donni qabul qilish, tayyorlash, dorilash, tarqatish va sifatini nazorat qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 2-ILOVA

Urugʻlik donni saqlashda shtabel balandligi

Ekin turlari Urugʻlik don harorati + 10°C gacha + 10°C dan yuqori shtabel balandligi (qoplar qatori soni) Bugʻdoy, javdar, arpa 8 8 Sholi, kungaboqar 8 6 Suli, soya, raps 6 4

Urugʻlik donni qabul qilish, tayyorlash, dorilash, tarqatish va sifatini nazorat qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 3-ILOVA

Urugʻlik donlarning haroratini aniqlash muddatlari

Urugʻlikning namlik boʻyicha holati Yanchib olingan urugʻlik don ni sh o hobchalar da saqlash paytdan 3 oy davomida Urugʻlik don uyumi harorati O °C va undan past 0° C dan +10 °C gacha +10 °C dan yuqori Quruq 3 kunda 1-marta 15 kunda 1-marta 15 kunda 1-marta 10 kunda 1-mart a Quruqligi oʻrtacha 2 kunda 1-marta 10 kunda 1-marta 10 kunda 1-marta 5 kunda 1-marta Nam har kuni 7 kunda 7 kunda 1-marta 5 kunda 1-marta har kuni 1-marta

Urugʻlik donni qabul qilish, tayyorlash, dorilash, tarqatish va sifatini nazorat qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 4-ILOVA

Saqlanayotgan urugʻlik don zaxiralarini zararkunandalardan zararlanganligini tekshirishda organopletik koʻrsatkichlarni urugʻlik don harorati va namligini aniqlash muddatlari

Urugʻlik don namligi (%) Urugʻlik don harorati +5 °C dan past +5 dan 10 °C gacha +10 °C dan yuqori 15 foizgacha 20 kunda 1-marta 15 kunda 1-marta 10 kunda 1-marta 15 foizdan yuqori 15 kunda 1-marta 10 kunda 1-marta 5 kunda 1-marta

Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktabrdagi 641-son qaroriga 5-ILOVA

Urugʻlik paxta xom ashyosini qabul qilish, saqlash, dastlabki qayta ishlash, urugʻlik chigit tayyorlash va saqlash, tarqatish va sifatini nazorat qilish tartibi toʻgʻrisida

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Mazkur Nizom urugʻlik paxta xom ashyosini qabul qilish, saqlash, dastlabki ishlash, urugʻlik chigitni tayyorlash, saqlash, tarqatish va sifatini nazorat qilish tartibini belgilaydi.

2. Urugʻlik paxta xom ashyosini qabul qilish, saqlash, dastlabki ishlash, urugʻlik chigitni tayyorlash, saqlash, tarqatish va sifatini nazorat qilish ushbu Nizomga ilovaga muvofiq sxema boʻyicha amalga oshiriladi.

3. Ushbu Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:

kam tukli urugʻlik chigit — tukliligi urugʻlik chigitning dastlabki massasidan 2,5 foizdan koʻp boʻlmagan urugʻlik chigit;

kapsulalangan urugʻlik chigit — unuvchanlikni oshirish va har xil kasalliklardan saqlash maqsadida chigit usti suvda eriydigan yupqa biologik aktiv polimer qobiq bilan qoplangan urugʻlik chigit;

paxta gʻarami — seleksion navi, avlodi va sanoat navi, tipi, sinfi bir xil boʻlgan paxtani qabul qilish maskanlarida maxsus saqlash maydonchalarida gʻaramlash;

reproduksion urugʻliklar — elita urugʻliklardan olinadigan keyingi avlod urugʻliklar;

tabiiy tuksiz urugʻlik chigit — ingichka tolali urugʻlik paxtalarni gʻoʻlali jinlash jarayonida olingan urugʻlik chigit;

tukli urugʻlik chigit — urugʻlik paxtalarni linterlash jarayonidan olingan urugʻlik chigit;

tuksiz urugʻlik chigit — tukli urugʻlik chigitlarni aniq ekish apparatlarida ekish maqsadida mexanik yoki kimyoviy (konsentrlangan kislotali eritmalar yordamida) usullarda tayyorlangan urugʻlik chigit;

urugʻlik paxta — har bir paxta tupining uchinchi hosil shoxidan 7-8-hosil shoxlarigacha pishib ochilgan koʻsaklardan qoʻl bilan terilgan, maxsus mashinalar bilan terilganda esa 60 — 65 foiz koʻsaklar ochilgan urugʻlik daladan terilgan va ekish uchun chigit olishga moʻljallangan paxta xom ashyosi;

urugʻlik chigit — urugʻlik paxtani dastlabki ishlash natijasida olingan, ekish uchun moʻljallangan chigit;

urugʻlik toʻdasi — bir turdagi (muayyan ekin, nav, reproduksiya, toifa, genetik (nav) tozalikdagi, muayyan yil hosilidan olingan) kelib chiqishi bir hujjat bilan tasdiqlangan maxsus jamlangan urugʻlikning bir xil mikdori;

2-bob. Urugʻlik paxtani qabul qilish va saqlash. Urugʻlik paxta xom ashyosining sifatiga qoʻyiladigan texnik talablar

4. Urugʻlik paxta xom ashyosini qabul qilib olish va jamlash texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar asosida amalga oshiriladi.

5. Urugʻlik paxtani iflosligining (iflos aralashmalarning massaviy nisbati), namligi (namlikning massaviy nisbati) va chigitning mexanik shikastlanganligi boʻyicha koʻrsatkichlari texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarga asosan belgilanadi va 2 ta sinfga boʻlinadi.

6. Urugʻlik paxta avlodiga qarab: original, elita, 1, 2, 3-reproduksiyalarga boʻlinadi. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligining ruxsati bilan urugʻ yetishmaydigan navlarning birinchi terim I-sanoat naviga tegishli texnik paxta xom ashyosining R4 avlodidan urugʻlik chigit tayyorlash va undan ekishda foydalanish mumkin.

7. Urugʻlik paxta 1-sinfining namlik, ifloslik va mexanik shikastlanganlik meʼyorlari oshib ketsa, ushbu paxta 2-sinfga oʻtkaziladi, 2-sinf meʼyorlaridan oshib ketsa, urugʻlik paxta urugʻlik fondidan chiqariladi va toʻda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga asosan texnik paxtaga oʻtkaziladi.

8. Paxta qabul qiluvchi paxta tozalash korxonalari, paxta-toʻqimachilik klasterlari, urugʻchilik klasterlari (keyingi oʻrinlarda urugʻlik tayyorlovchi tashkilotlar) paxta terish mavsumi boshlangunga qadar urugʻlik paxta xom ashyosini qabul qilib olish hamda saqlashga alohida tayyorgarlik koʻradi.

Ushbu maqsadda tegishli omborxona va ayvonlar oʻtgan yillardan qolgan paxta va chigit qoldiqlaridan tozalanishi hamda zararkunandalarga qarshi kimyoviy ishlov berilishi shart.

9. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Urugʻchilikni rivojlantirish markazi (keyingi oʻrinlarda — Markaz) urugʻlik paxta maydonlarida oʻtkazilgan aprobatsiya natijalariga muvofiq urugʻlik paxta xom ashyosining seleksion navi, sinfi va avlodlari boʻyicha tayyorlanadigan urugʻlik paxta xom ashyosi hajmini belgilaydi;

har yili 1-sentabrga qadar Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasi huzuridagi “Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari sifatini baholash markazi” davlat muassasasi (keyingi oʻrinlarda — Markaz), Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi va viloyatlar qishloq xoʻjaligi boshqarmalariga, urugʻlik tayyorlovchi tashkilotlarga yetkazilishini taʼminlaydi.

10. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilotlar tomonidan urugʻlik paxta xom ashyosini qabul qilish va toʻdalarga jamlash urugʻlik tayyorlash miqdoriga asosan tasdiqlangan joylashtirish sxemasiga hamda aprobatsiya dalolatnomalariga muvofiq amalga oshiriladi.

11. Urugʻlik paxtani qabul kilishda 1-SX (paxta) shakl yukxatidagi yozuvlar aprobatsiya dalolatnomasiga toʻgʻri kelishi shart. Yukxati boʻlmasa yoki undagi yozuvlar aprobatsiya dalolatnomasiga toʻgʻri kelmasa, urugʻlik paxta maydonlarini aprobatsiya qilgan tashkilot vakili tomonidan urugʻlik hujjatlari aniqlangunga qadar qabul qilinmaydi. Tegishli hujjatlar aniqlanmagan taqdirda, urugʻlik paxta xom ashyosi tovar (texnik) paxtaga qabul qilinadi.

12. Qabul qilingan urugʻlik paxta gʻaramlarining toʻdalari aralashib ketishining oldini olish maqsadida boshqa maskanlardan keltirilgan urugʻlik paxtalarning nav, avlod va sinfi bir xil boʻlgan taqdirda ham bir toʻdaga qoʻshib yuborilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

13. Urugʻlik paxtani qabul qilishda xom terilgan, suvdan qolgan va kasallikka uchragan (aprobatsiya natijalariga zid boʻlgan) paxtani qabul qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

14. Xoʻjaliklardan qabul qilib olingan urugʻlik paxtalar konditsion massasiga koʻra bitta toʻdaga 250 — 300 tonnadan oshmagan holda qabul qilinib, quyidagi belgilari, jumladan, seleksion navi, avlodi, nav tozaligi, dala guruhi, sanoat navi, kelib chiqishi va sinfiga qarab asosiy hamda zaxiraga ajratilib, alohida-alohida toʻdalarga jamlanadi.

15. Bir xil urugʻlik material olish uchun sentabr oyida terilgan urugʻlik paxta toʻdasi oktabr oyida terilgan urugʻlik paxtadan alohida toʻdalarga jamlanadi.

16. Sentabr oyida terilgan urugʻlik paxtani bitta toʻdaga jamlash davomiyligi 10 — 15 kundan oshmasligi hamda urugʻlik paxtaning ikkita avlodi, har xil sinflari, shuningdek, asosiy va zaxira fondlarini bitta saqlash maydonchasida jamlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

17. Aprobatsiya dalolatnomasi asosida qishloq xoʻjalik zararkurandalari va kasalliklari bilan zararlangan urugʻlik paxta alohida maydonchalarda jamlanadi.

18. Urugʻlik paxtalarni jamgʻarishi tugallanmagan toʻdalarni tashish va qayta ishlashga ruxsat etilmaydi.

19. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilot tomonidan qabul qilinayotgan urugʻlik paxtaning har bir toʻdasini jamlash bilan bir paytda tayyorlov maskani laboranti har kuni texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlar talablari asosida namuna tanlab oladi.

Namuna olingandan soʻng Markazning qishloq xoʻjaligi ekinlari urugʻlarining ekinboplik sifat koʻrsatkichlarini sinovdan oʻtkazish va nav sofligini aniqlash laboratoriyasiga bir kilogramm paxta chigiti uning mexanik shikastlanganlik darajasini aniqlash uchun yuboriladi.

20. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilot tomonidan original, elita va keyingi avlodlarga mansub urugʻlarni yetishtirish huquqiga ega boʻlish uchun fermer xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi tashkilotlari oʻrtasida tanlov oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga asosan aniqlangan urugʻlik yetishtiruvchi fermer xoʻjaliklari va boshqa qishloq xoʻjaligi tashkilotlaridan urugʻlik paxta qabul qilinadi.

21. Urugʻlik paxta saqlanayotgan har bir ombor yoki gʻaramga paxtaning 8-XL shaklli pasportidan koʻchirma yopishtirib qoʻyiladi. Unda toʻda raqami va vazni, seleksion va sanoat navi, sinfi, avlodi, nav tozaligi, aprobatsiya oʻtkazilgandan keyin aniqlangan dala guruhi, omborxona yoki bund (gʻaram) raqami, qabul qiluvchining familiyasi koʻrsatiladi.

22. Paxtaning rayonlashtirilgan, istiqbolli va yangi seleksion navlarining elita urugʻlik paxtalari yangi qanor-qoplarga solinib, qoplarning ichki va tashqi qismiga texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlar talablari boʻyicha etiketka (yorliq) qoʻyilgan holda quruq, toza va shamollatish tizimi mavjud usti yopiq omborlarda saqlanadi. Qoplar maxsus tagliklar ustiga taxlab koʻyilib, gʻaramning oʻrta qismi ochiq qoldiriladi.

Urugʻlik paxtaning birlamchi materiallari masʼuliyati cheklangan jamiyat shaklidagi elita urugʻchilik xoʻjaliklarida normativ-huquqiy hujjatlar talablari boʻyicha saqlanadi.

23. Urugʻlik paxtaning birinchi va keyingi avlodli har bir jamlangan toʻdalari boshqa toʻdalardan alohida ajratilib, maydonchalarda gʻaramlanadi hamda yangi brezent bilan yopilib, arqonlari mahkam tortilib, namlanishga va urugʻlik materialning buzilishiga yoʻl qoʻyilmaydigan sharoitda saqlanadi.

24. Gʻaram koʻtarilgandan keyin qoʻlda yoki mexanizm yordamida uning uzunasi boʻylab besh kun muddat ichida tunnel qaziladi, tunnelning balandligi 1,8 — 2,0 metr, eni 0,8 — 1,0 metr boʻlishi talab etiladi.

25. Tunnel qazish, tarashlash va qirqishdan chiqqan urugʻlik paxta paxta tozalash korxonalarining urugʻchi agronomi, tovarshunos, Markazning hududiy laboratoriyasi mudiri ishtirokida tuzilgan dalolatnoma asosida ushbu navning tegishli sinfiga mansub texnik paxta gʻaramiga oʻtkaziladi.

26. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilotning masʼul xodimlari tomonidan urugʻlik paxta gʻaramlarining saqlanishi, tashqi koʻrinishi kuzatib boriladi va harorati har besh kunda bir marta oʻlchanadi va natijasi boʻyicha maxsus daftarlarga qayd qilib boriladi. Bunda:

gʻaramlardagi harorat 8 joydan (4 tasi burchaklar tomondan, 4 tasi esa yon, old va orqa tomonlardan) 4 metr chuqurliqda oʻlchanadi. Omborlarda saqlangan paxta bundlari (gʻaram) esa eshik tomonidan bitta joyda, tepa qismidan 4 — 6 joydan oʻlchanadi va harorat oʻlchagich gʻaram ichida kamida 30 daqiqa turishi kerak;

urugʻlik paxtaning 3-4 metr chuqurligidagi harorati 30°C dan yuqori boʻlsa, u holda havoni tezda soʻrish choralarini koʻrilishi lozim.

27. Urugʻlik paxtaning elita avlodi va yangi seleksion navlarining birinchi avlodi urugʻlik tayyorlovchi tashkilotga tayyorlov maskanidan qoplarda va avlodli urugʻlik paxtalar jamlangan toʻdasi boʻyicha alohida-alohida 1-TXL shakl tovar-transport yukxatida “urugʻlik paxta” belgisi qoʻyilib, usti mato yoki brezent bilan yopilgan holda yuboriladi.

28. Har bir joʻnatiladigan paxta toʻdasi birligiga tayyorlov maskanining buxgalteriyasi tomonidan 13-XL shakli oʻlchovnomasi asosida 1-TXL tovar-transport yukxati 3 nusxada yoziladi. Uning bir nusxasi paxtani joʻnatuvchi maskanda qoladi, bittasi paxtani qabul qilib oluvchi urugʻlik tayyorlovchi tashkilotga, bir nusxasi esa transport tashkilotiga yuboriladi. Bu yukxatlari aniq hisob-kitob blankalari hisoblanadi va yuk joʻnatuvchi tomonidan maxsus muhrlangan, tikilgan jurnallarga qayd qilib boriladi.

29. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilotga kelgan urugʻlik paxtaning hisobiy va konditsion vazni uni tayyorlov maskanidan joʻnatish paytidagi ifloslik va namlik boʻyicha laboratoriya tahlillari asosida hisoblab chiqiladi.

30. Joʻnatish yoki qabul qilish joyida urugʻlik paxtaning sanoat navi, sinfi, namligi, iflosligi boʻyicha aniqlangan sifati har ikki tomon uchun majburiy hisoblanadi.

3-bob. Urugʻlik paxtani dastlabki ishlash, tayyorlash va dorilash Urugʻlik paxtani dastlabki ishlash

31. Urugʻlik paxta gʻaramlarda 1,5 — 2 oy davomida sifatli qilib saqlanib, paxta xom ashyosidagi chigitlar toʻliq fiziologik yetilganidan soʻng urugʻlik chigit tayyorlash sexlarida qayta ishlashga ruxsat etiladi.

32. Urugʻlik paxtani dastlabki ishlash texnologik jarayonlariga paxtani uzatish, quritish, mayda va yirik iflosliklardan tozalash, jinlash, chigitni linterlash, qoplash va vaqtincha saqlash joylariga tashish kiradi.

33. Urugʻlik paxta gʻaramlarini dastlabki ishlashda olinadigan urugʻlik chigitlarning sifat koʻrsatkilari davlat andozalari talablari asosida tayyorlash maqsadida korxonaning barcha texnologik liniyalari rostlanib, yumshoq rejimda amalga oshiriladi.

34. Har bir urugʻlik paxta toʻdasini dastlabki ishlab chiqarishdan oldin gʻaramdan kutiladigan mahsulotlarning koʻrsatkichlari aks ettirilgan 28-XL topshiriqnomasi urugʻlik paxta tayyorlangan maskanining moddiy javobgar shaxsi va urugʻlik tayyorlovchi tashkilotning iqtisodiyot boʻlimi boshligʻi tomonidan tuzilib, tasdiqlangandan keyin ishlab chiqarishga beriladi.

35. Uzun tolali urugʻlik paxtalar valikli jinlarda tozalanadi va jinlangan urugʻlik chigitlar bir marta linterlanadi.

36. 28-XL topshiriqnomasi 5 nusxada urugʻlik paxta tayyorlangan maskanning moddiy javobgar shaxsi, urugʻlik tayyorlovchi tashkilotning iqtisodiyot boʻlimi boshligʻi, bosh buxgalteri, bosh muhandisi, xom ashyo va tayyor mahsulot hamda texnik nazorat boʻlimi boshliqlari tomonidan imzolanadi.

37. Har bir urugʻlik paxta gʻaramini dastlabki ishlashdan oldin asosiy va yordamchi uskunalarning texnologik parametrlari rostlanib, seleksion navlarning mexanik aralashuvining oldini olish maqsadida barcha uskunalar va agregatlar qoldiq mahsulotlardan tozalanadi hamda 10 daqiqa davomida olingan urugʻlik chigit urugʻlik tayyorlovchi tashkilotning masʼul mutaxassislari, urugʻlik chigit tovarshunosi va texnik chigit tovarshunosi ishtirokida dalolatnoma tuzilib, texnik chigitga oʻtkaziladi.

38. Urugʻlik paxtaning seleksion navini dastlabki ishlash ketma-ketligi uchinchi, ikkinchi, birinchi va elita avlodi boʻyicha amalga oshiriladi hamda yuqori avlodli urugʻlik toʻdasini ishlashga oʻtilsa, dastlabki 10 daqiqa davomida olingan urugʻlik chigit dalolatnoma asosida oldingi tugatilgan avlodning urugʻlik chigit toʻdasiga qoʻshilishiga ruxsat etiladi.

39. Paxtani ishlab chiqarishdan keyin chiqadigan mahsulotlar xom ashyo va tayyor mahsulot boʻlimining tovarshunosi tomonidan qabul qilinadi va paxta tolasi, momiq, tarkibida kalta momiq, ulyuk boʻlgan chiqitlar va boshqa ajratmalar har bir qayta ishlangan paxta toʻdasi boʻyicha alohida tortib olinadi.

40. Paxta gʻaramlarini dastlabki ishlashdan olingan mahsulotlar 28-XL topshiriqnomasida belgilangan reja meʼyorlaridan kam boʻlib, ishlab chiqarish kuyindilari esa nav meʼyorlaridan koʻp yoki aksincha boʻlsa, tayyorlov maskanining qabul qiluvchisi shu ogʻishlarga yozma ravishda tushuntirish berishi kerak. Tushuntirish xati 28-XL topshiriqnomasidagi ishlab chiqarish topshiriqnomasiga ilova qilinadi.

41. Urugʻlik tayyorlovchi korxonalarda urugʻlik chigit tayyorlash ishlari texnologik uskunalar oʻrnatilgan ixtisoslashtirilgan sexlarda amalga oshiriladi. Urugʻlik chigit ikki koʻrinishda, yaʼni tukli va tuksizlantirilgan holda tayyorlanadi. Mexanik tuksizlantirish oʻz navbatida bir yoki ikki bosqichda tuksizlantirish texnologiyasi bilan amalga oshirilishi mumkin.

42. Urugʻlik chigitni tayyorlash texnologiyasi “Paxtasanoat ilmiy markazi” AJ tomonidan ishlab chiqilgan reglament asosida olib borilib, urugʻlik chigitning sifati texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga mos kelishi shart.

43. Tuksiz va kam tukli urugʻlik chigit belgilangan tartibda tasdiqlangan namunalarga mos kelishi kerak. Tuksiz va kam tukli chigit urugʻlik tayyorlash sexiga yuborilgan tukli urugʻlik chigitlarning mexanik shikastlanganligi 4,0 foizdan koʻp boʻlmasligi kerak.

44. Urugʻlik chigit tayyorlash sexidagi asosiy va yordamchi texnologik uskunalarni rostlash ishlari bajarilgandan soʻng texnik chigit qoldiqlaridan tozalanib, bir seleksiya navidan boshqa seleksiya navini tayyorlashga oʻtganda urugʻlik chigit tayyorlash sexining asosiy va yordamchi texnologik uskunalarini tozalash ishlari oʻtkaziladi.

Tozalash ishlari oʻtkazilganligi toʻgʻrisida urugʻlik chigit tayyorlash sexining masʼul xodimlari, Markazning hududiy boshqarmalari hamda Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasi xodimlari ishtirokida dalolatnoma tuziladi.

45. Tozalash, saralash jarayonida 1 000 dona chigit massasining ortishi kamida 2 gramm boʻlishi lozim. Tozalash-saralash jarayonidan chiqadigan texnik chigit fraksiyasining miqdori yuqoridagi talab bajarilgan holatda rostlanadi.

Urugʻlik chigitni dorilash

46. Urugʻlik chigitni dorilashda Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan tavsiya etilgan, davlat kimyo komissiyasining sinovidan oʻtgan va ishlatish boʻyicha qoʻllanma texnologiyasi ishlab chiqilgan urugʻ dorilagichlardan foydalaniladi. Dorilanayotgan urugʻlik toʻdalari tozalangan, saralangan, ekish sifat koʻrsatkichlari amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talabi darajasida boʻlishi kerak.

47. Urugʻlik chigitni purkab dorilash moslamalari yaxshi va bir tekisda ishlashi taʼminlanishi kerak.

48. Urugʻlik chigitlarni dorilash jarayonida sifatli suzpenziya tayyorlash, urugʻlarning sifatli dorilanishini nazorat qilishni taʼminlash va har bir urugʻ dorilagichlarning belgilangan meʼyorlarda ishlatilishini taʼminlash maqsadida dorilash jarayonida Oʻsimliklar karantini va himoyasi agentligining hududiy boʻlinmalari mutaxassislari ishtirok etishi kerak.

49. Dorilangan urugʻlik chigitlar qoplangandan keyin ekinboplik sifat koʻrsatkichlari aniqlanmagunga qadar omborlarda saqlanishi shart.

50. Kimyoviy preparatni qabul qilish, saqlash va undan foydalanish ishlari mehnat muhofazasi va texnika xavfsizlik qoidalariga rioya qilgan holda amalga oshirilishi lozim.

51. Urugʻlik chigitlarning dorilanish sifati tayyorlangan namuna etalonlariga mos kelishi kerak.

52. Urugʻlik chigit tayyorlash sexining hamma uskunalari bir meʼyorda ishlayotgan holatlarda chigit uzatish boʻyicha ish unumdorligi va suspenziya sarfi har smenada kamida 3-martadan biriktirilgan masʼul xodimlar tomonidan oʻlchanib turiladi.

53. Tuksizlantirilgan urugʻlik chigitning ekish uchun moʻljallangan fraksiyasining oʻlchamlari boʻyicha bir tekisliligi 94 foizdan kam boʻlmasligi, toʻkilgan dorilash aralashmasining mavjudligi esa 0,5 foizdan oshmasligi kerak.

54. Kapsulalangan urugʻlik chigitlarni tayyorlash jarayoni texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talabi asosida tayyorlanadi.

55. Dorilangan urugʻlik chigitlar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar boʻyicha uch qatlamli qogʻoz qoplarga qadoqlanadi. Bunda ishlab chiqaruvchilar tavsiyasida belgilangan miqdorda qadoklash yoki umumiy vaznini 30 kg dan oshirmasdan qopga solish, har bir qopning ogʻzi zich qilib berkitilgan boʻlishi kerak.

56. Qoplangan urugʻlik chigit texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga asosan har bir qop ustiga tashkilot nomi, mahsulotning nomi, hosil yili, toʻda tartib raqami, seleksiya navi, avlodi, unuvchanligi qayd etilgan yorliq yopishtiriladi.

Yorliqlar toʻrtburchak shaklida, oʻlchamlari kamida 110 x 70 mm va avlodlar boʻyicha quyidagi rangga ega boʻlishi kerak:

elita urugʻlar — sariq;

reproduksion urugʻlar (R-1) — qizil

reproduksion urugʻlar (R-2) — koʻk

reproduksion urugʻlar (R-3) — yashil

Agar tashqi bozorga eksport qilinadigan boʻlsa, “Uzbek seeds” milliy brendi ostida amalga oshiriladi.

57. Tuksizlantirilgan chigitlar uchun yorliqda qoʻshimcha ravishda tuksizlantirish usuli koʻrsatiladi.

Dorilangan, tuksizlantirilgan va kapsullangan urugʻlik chigit qoplarining yorliqlarida quyidagi maʼlumotlar aks ettiriladi:

korxona nomi;

mahsulotning nomi;

hosil yili;

toʻda tartib rakami;

seleksiya navi;

avlodi;

unuvchanligi %;

kimyoviy preparat nomi;

vazni;

ushbu standartning belgilanishi;

Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqariga chiqariladigan boʻlsa, “O'zbekistonda ishlab chiqarilgan” soʻzi.

Dorilangan chigit qoplarga texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarga asosan “Zaharli modda bilan dorilangan” soʻzlari yoziladi.

58. Saralashdan ajratilgan tukli texnik chigitlar texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlar boʻyicha yogʻ-moy ishlab chiqarish korxonalariga topshiriladi.

59. Urugʻlik chigitlarda begona aralashmalar, begona oʻt urugʻi, tirik zararkunanda va ularning lichinkalari boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Tarkibida kuygan chigit mavjud urugʻlik chigitni ekishga ruxsat etilmaydi.

Urugʻlik chigit toʻdalarini saqlash

60. Urugʻlik chigitlarni qabul qilish va saqlash uchun ajratilgan omborlar zararkunandalarga qarshi kimyoviy ishlov berilgan, chigit qoldiqlaridan tozalangan, tom va devorlari sozlangan, eshiklari zich yopiladigan va pollari asfaltlangan, shamollatish tizimi mavjud boʻlishi hamda barcha texnik talablarga javob berishi lozim.

61. Tozalangan urugʻlik chigitning ikkinchi va uchinchi avlodlari vaqtinchalik dorilangunga qadar toʻdalarda uyulib, atrofiga shu chigitdan qoplanib toʻsiq yasalgan holda uzunligi 20 metrdan oshmagan va devordan 1 metr masofa qoldirib saqlanadi.

62. Tuksizlantirilgan va kam tukli urugʻlik chigitlarni joylash va markalash, qabul qilish, saqlash, joʻnatish va sifat koʻrsatkichlarini nazorat qilish usullari texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar boʻyicha olib boriladi.

63. Urugʻlik chigitlar toʻdalarda alohida-alohida qilib yogʻoch tagliklar ustida tahlanib saqlanadi. Tahlangan shtabellarning metrdagi oʻlchamlari quyidagilardan oshmasligi kerak:

Nomlanishi Uzunligi, metr Eni, metr Balandligi, metr Tukli chigitlar uchun 20 15 3 Tuksizlantirilgan chigitlar uchun 18 12 3 Kam tukli chigitlar uchun 18 12 3

64. Shtabellar orasidagi masofa hamda shtabellar va xona devorlari orasidagi masofa 1 metrdan kam boʻlmasligi kerak.

65. Har bir urugʻlik chigit toʻdasiga pasport osiladi, unda:

urugʻlik tayyorlovchi tashkilot nomi;

mahsulotning nomi;

toʻda tartib raqami;

seleksiya navi;

avlodi;

unuvchanligi;

dala guruhi;

toʻdaning haqiqiy va konditsion massasi, kg;

hosil yili koʻrsatiladi.

66. Omborlarda urugʻlik chigitlardan tashqari jihoz va boshqa mahsulotlar saqlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

67. Yildan-yilga saqlashga qoldirilgan urugʻlik chigitlarning zararkunanda bilan zararlanishi hamda ekinboplik sifat koʻrsatkichlari buzilmasligi maqsadida vakolatli idoralarning tavsiyasiga asosan kimyoviy qarshi kurash ishlari olib borilishi shart.

68. Dorilangan yaroqsiz urugʻlik chigitlar (dorilangan va kapsulalangan urugʻliklar) belgilangan tartibda yoʻq qilinadi.

69. Dorilangan va kapsulalangan urugʻlik chigitlarni oziq-ovqat mahsulotlari uchun ishlatishga va hayvonlarga berishga yoʻl qoʻyilmaydi.

70. Saqlanayotgan urugʻlik chigitlarning sifati urugʻlik tayyorlovchi tashkilotning murojaatiga koʻra Markazning hududiy laboratoriyalarida har ikki oyda tekshiriladi. Namuna olish usullari va tahlil qilish texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlar boʻyicha olib boriladi.

71. Urugʻlik tayyorlovchi tashkilotning arizasiga asosan Markaz tomonidan urugʻlik chigit toʻdalari identifikatsiya qilinib, olingan namunalarga sinov natijalari boʻyicha muvofiklik sertifikati beriladi va sertifikatning amal qilish muddati ikki oyni tashkil etadi. Muddat oʻtgandan soʻng chigitning sifati qayta laboratoriya tahlillaridan oʻtkaziladi.

72. Korxonalardan sertifikatlanmagan urugʻlik chigitlarni isteʼmolchiga sotish yoki berib yuborish taqiqlanadi.

Urugʻlik chigit toʻdalari dorilanib tayyorlangandan soʻng qoʻshimcha ravishda ishlov berishni (tozalash, saralash, kalibrlash va boshqa texnikalar) amalga oshirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

4-bob. Urugʻlik chigitni hisobga olish va xoʻjaliklarga tarqatish

73. Urugʻlik chigitning hisob-kitobi urugʻlik tayyorlash sexi buxgalteri tomonidan 47-XL shakldagi “Urugʻlik chigitning omborxona hisob-kitobi” boʻyicha haqiqiy vazniga qarab olib boriladi. Daftarning sahifalari raqamlanib tikilgan, surguch muhr bilan mustahkamlangan boʻladi. Olib kelingan urugʻlik chigitning har bir toʻdasiga daftarning bitta sahifasi ajratiladi.

74. Keltirilgan urugʻlik chigitni hisobga olish uchun joʻnatuvchining yukxati qoʻshilgan 49-XL shakldagi urugʻlik chigit sertifikatining dublikati asos boʻladi.

75. Urugʻlik chigitni xoʻjaliklarga berish tayyorlov maskani tomonidan paxtaning rayonlashgan seleksiya navlarini joylashtirish rejasiga qatʼiy amal qilingan holda urugʻlik tayyorlovchi tashkilot tomonidan miqdori va sifati koʻrsatib yozib berilgan reja asosida amalga oshiriladi.

76. Joʻnatilayotgan urugʻlik chigitning har bir toʻdasiga 1-TXL tovar-transport yukxati 3 nusxada yoziladi. Birinchi nusxasi urugʻlik chigitni olish uchun berilgan ishonch qogʻozi bilan birgalikda buxgalteriyaga topshiriladi va u chigitni omborxonadan chiqim qilish uchun asos hisoblanadi. Ikkinchi nusxasi xoʻjalikka joʻnatilgan chigitning kuzatuv hujjati hisoblanadi. Uchinchi nusxasi chigitni tayyorlov maskanidan olib chiqib ketish uchun ruxsatnoma hisoblanadi.

77. Ushbu yukxatlari aniq hisob-kitob blankalari hisoblanadi va yuk joʻnatuvchi tomonidan maxsus muhrlangan, shnurlangan, imzolangan jurnallarga qayd qilib boriladi.

Urugʻlik chigit toʻdalaridan ekish uchun foydalanish va ushbu urugʻliklarni ekish uchun quyidagilarni realizatsiya qilish taqiqlanadi:

Oʻzbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya qilingan qishloq xoʻjaligi ekinlarining davlat reyestriga kiritilmagan gʻoʻza navlari va duragaylarining urugʻliklari;

oʻsimliklar karantini obyektlari bilan zararlangan urugʻliklar;

texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq kelmaydigan urugʻlik.

5-bob. Yakunlovchi qoidalar

78. Urugʻlik paxta va urugʻlik chigitni qabul qilish, saqlash, qayta ishlash, tayyorlash, qadoqlash, tashish va tarqatish jarayonlarida amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablari boʻyicha urugʻliklarning sifati buzilishiga sababchi boʻlgan masʼullar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javob beradilar.

qonunchilikda belgilangan tartibda javob beradilar.

79. Urugʻlik paxtalarni dastlabki ishlash texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar asosida olib boriladi.

80. Ushbu Nizomda tartibga solinmagan masalalar qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda hal etiladi.

Urugʻlik paxta xom ashyosini qabul qilish, saqlash, dastlabki qayta ishlash, urugʻlik chigit tayyorlash, saqlash, tarqatish va sifatini nazorat qilish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga ILOVA

Urugʻlik paxta xom ashyosini qabul qilish, saqlash, dastlabki qayta ishlash, urugʻlik chigit tayyorlash, saqlash, tarqatish va sifatini nazorat qilish

Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12-oktabrdagi 641-son qaroriga 6-ILOVA

Respublika hududlarida paxta-toʻqimachilik ishlab chiqarishi va klasterlariga berilgan maydonlarda urugʻlik paxta xom ashyosi yetishtirishni moliyalashtirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga kiritilayotgan oʻrgartirish va qoʻshimchalar

1. 5-banddagi “ilovada” soʻzi “1-ilovada” soʻzi bilan almashtirilsin.

2. 16-bandning “b” kichik bandi quyidagi mazmundagi toʻrtinchi va beshinchi xatboshilar bilan toʻldirilsin:

“Urugʻchilikni rivojlantirish markazi” davlat unitar korxonasining hisobvaragʻiga oʻtkaziladigan ustamalarni toʻlash boʻyicha urugʻlik chigit tayyorlovchi tashkilotlar oʻrtasida shartnomalar tuziladi.

Ustamalarning hisobi ushbu Nizomga 2-ilovada keltirilgan hisobot shakllari asosida hisoblanadi va toʻlanadi”;

toʻrtinchi — oltinchi xatboshilar tegishli ravishda oltinchi — sakkizinchi xatboshilar deb hisoblansin.

3. Ilovaning ilova belgisidagi “ilova” soʻzi “1-ilova” soʻzlari bilan almashtirilsin.

4. Quyidagi mazmundagi 2-ilova bilan toʻldirilsin:

“Respublika hududlarida paxta-toʻqimachilik ishlab chiqarishi va klasterlariga berilgan maydonlarda urugʻlik paxta xom ashyosi yetishtirishni moliyalashtirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 2-ILOVA

________tumanidagi ________ MCHJda 20___ yil paxta hosilidan tayyorlangan urugʻlik chigit uchun urugʻchilikda ishtirok etgan barcha subyektlarga toʻlanadigan ustama haqlari toʻgʻrisida

T/r Urugʻlik paxta yetishtirgan korxona nomi Paxtaning seleksion navi Paxtaning navi va sinfi Paxta tolasining tipi Urugʻlik chigitning reproduksiyasi (avlodi) Urugʻlik paxtaning konditsion vazni (tn) Ishlab chiqarilgan urugʻlik chigit Sotilgan urugʻlik chigitga toʻgʻri keladigan paxta Sertifikatga mos kelishi boʻyicha tahlil natijalari Sotilgan urugʻlik chigit (tn) Shu jumladan Foizi 1 tn urugʻlik paxtaning xarid narxi, soʻm Xarid narxi boʻyicha paxta xom ashyosining qiymati (ming soʻm) Toʻlanadigan ustama mikdori Birinchi bosqichda hisoblangan ustama (ming soʻm) Xarid qilish davrida xoʻjalikka toʻlangan ustama (ming soʻm) 2-bosqichda hisoblangan va toʻlanishi lozim boʻlgan ustama haqi Jami 50 % ustama shundan tonna foiz sertifikatlash sanasi narxi, soʻm sertifikat raqami chigitning unuvchanlik sinfi Tukli (Sertifikatlangan) chigit Tuksizlantirilib jami sotilgan tukli urugʻlik chigit Shundan foiz soʻmma ming soʻm Urugʻchilik xoʻjaliklarga 40% Institut originatorlariga 30% Paxta tozalash korxonalariga 10 % “Urugʻchilikni rivojlantirish markazi” DKga 20 % Tuksiz (Sertifikatangan)chigit Sotilgantuksiz (Sertifikatlangan) chigit 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 Asosiy urugʻlik fond 1 Jami: Zaxira urugʻlik fond 1 Jami: Jami “ _______” tashkilot boʻyicha

Tuman qishloq xoʻjaligi boʻlimi boshligʻi _____________________ (imzo) ____________________ F.I.O “Agrosanoat majmuida xizmatlar koʻrsatish” DUK viloyati filiali boshligʻi _____________________ (imzo) ____________________ F.I.O Urugʻchilikni rivojlantirish markazi DK viloyati boshqarmasi boshligʻi _____________________ (imzo) ____________________ F.I.O “________________” MCHJ rahbari _____________________ (imzo) ____________________ F.I.O ”. .

Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV

Toshkent sh.,

2021-yil 12-oktabr,

641-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 13.10.2021-y., 09/21/641/0954-son; 09.06.2022-y., 09/22/320/0505-son; 06.08.2022-y., 09/22/431/0716-son; 13.12.2023-y., 09/23/653/0931-son; 08.10.2024-y., 09/24/622/0789-son; 03.03.2025-y., 09/25/135/0208-son; 19.03.2025-y., 09/25/166/0257-son; 02.04.2025-y., 09/25/197/0299-son)

lex.uz