UzbekAI

← Qonunlar

📅 2022-yil 14-may · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi

Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.

Yordam | Arxiv | Atamalar | Statistika | API | Havola yuborish | Sayt haqida | Shartlar

← Қонунлар

📅 2022 йил 14 май · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми

Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.

Ёрдам | Архив | Атамалар | Статистика | API | Ҳавола юбориш | Сайт ҳақида | Шартлар

← Законы

📅 14 мая 2022 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда

Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.

Помощь | Архив | Термины | Статистика | API | Предложить ссылку | О сайте | Условия

← Laws

📅 14 May 2022 · Other documents · Oliy sudi Plenumi

Official text. Official document. Editorial notes are not included.

Help | Archive | Glossary | Stats | API | Submit | About | Terms

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг

Қарори

Жиноят ишларини биринчи инстанция судида муҳокама қилиш бўйича суд амалиёти тўғрисида

Жиноят-процессуал қонунига ўзгартиришлар киритилганлиги, суд амалиётида масалалар келиб чиқаётганлиги муносабати билан ҳамда қонуннинг бир хил ва тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 22-моддасига асосланиб, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:

1 . Судларнинг эътибори иш ҳолатлари ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текширилишини таъминлаш, жиноят содир этилиши сабаблари ва унга имкон яратган шарт-шароитларни аниқлаш мақсадида жиноят ишларини биринчи инстанцияда муҳокама қилишда процессуал қонун нормаларига қатъий риоя этиш зарурлигига қаратилсин.

2. Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодексига (бундан буён матнда ЖПК деб юритилади) мувофиқ суд жиноят ишини муҳокама қилишга, фақат ЖПК 49-бобида назарда тутилган барча зарур ҳаракатлар бажарилгандан кейин киришишга ҳақли.

3. ЖПК 406-моддасига мувофиқ, ҳар бир жиноят иши айнан бир таркибдаги суд ёки бир судья томонидан кўриб чиқилиши лозим. Бунда шуни назарда тутиш керакки, ваколат муддати якунлангани, бошқа судьялик лавозимига ёки бошқа ишга ўтгани муносабати билан судьянинг (шу жумладан, халқ маслаҳатчисининг) ваколатлари тугаган тақдирда, кўрилиши тугалланмаган иш суднинг бошқа таркибида бошидан кўриб чиқилиши лозим.

4. ЖПК 407-моддасида назарда тутилган ҳолларда ишда иштирок этган захирадаги халқ маслаҳатчиси суд мажлисида иш муҳокамаси бошлангандан тугагунга қадар узлуксиз иштирок этиши шарт.

Қонун мазмунига кўра, захирадаги халқ маслаҳатчиси далилларни текширишда иштирок этишга, раислик қилувчи рухсати билан сўроқ қилинаётган шахсларга саволлар беришга ҳақли.

5. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, ишнинг барча ҳолатлари синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ, холисона текширилишини таъминлаш ва ҳақиқатни аниқлаш мақсадида қонун суд мажлисида раислик қилувчига суд муҳокамасини ташкил этиш бўйича муайян ваколатлар юклатади.

Суд мажлисида раислик қилувчи бутун суд муҳокамаси давомида жиноят процессининг, суд айблов ёки ҳимоя тарафида бўлмаслиги ва уларнинг ҳеч қандай манфаатларини ифодаламаслиги, балки холислик ва беғаразликни сақлаган ҳолда, тарафлар ўз процессуал мажбуриятларини бажаришлари ва берилган ҳуқуқларини амалга оширишлари учун зарур шарт-шароит яратиб беришини назарда тутувчи муҳим принципини таъминлаши шарт.

6. Судларга тушунтирилсинки, ЖПК 25-моддасининг олтинчи қисми , 26-моддасининг биринчи қисми , 409 ва 439-моддаларига кўра, прокурор суд процессининг иштирокчиси сифатида одил судловни амалга ошириш учун муҳим бўлган ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўлиб, булар давлат айбловчиси томонидан айблов хулосасининг (айблов далолатномасининг) хулоса қисмида баён этилган айбловни ўқиб эшиттириш, далилларни текширишда бевосита иштирок этиш: судланувчилар, жабрланувчилар ва гувоҳларни сўроқ қилиш, экспертларнинг хулосасини тинглаш, ашёвий далилларни кўздан кечириш, судда баённомалар ва ишнинг бошқа ҳужжатларини ўқиб эшиттиришдан иборат.

Қонунда баён этилган вазифаларни бажариш суддан жиноят қонуни нормаларини қўллаш, судланувчининг ҳаракатларини квалификация қилиш, унга жазо тури ва миқдорини белгилаш, жиноят содир этилишига имкон берган сабаблар ва шарт-шароитлар тўғрисида холисона фикр баён қилиш учун прокурорга имконият яратиш мақсадида жиноят иши муҳокамаси чоғида унинг узлуксиз иштирок этишини таъминлашни талаб этади.

ЖПК 412-моддасининг биринчи қисми талабига мувофиқ, прокурор суд мажлисига келмай қолган тақдирда, суд жиноят иши муҳокамасини кейинга қолдиради. Прокурор узрли сабабсиз келмай қолган тақдирда, суд бу ҳақда юқори турувчи прокурорга хабар бериши шарт.

7. Шуни назарда тутиш лозимки, ЖПК 410 — 412-моддаларига мувофиқ, судланувчи, ҳимоячи ва прокурорнинг суд мажлисига келиши уларнинг мажбурияти ҳисобланади, чунки бу иш материалларини тўлиқ, ҳар томонлама ва холисона текшириш зарурати билан бевосита боғлиқ бўлиб, бунга риоя этмасдан қонуний ва адолатли қарор қабул қилиш имконияти йўқ.

Шу муносабат билан қайд этилган процесс иштирокчиларидан бирортаси суд мажлисига келмаган тақдирда, ишнинг муҳокамаси кейинга қолдирилиши (ЖПК 410-моддасининг учинчи қисми билан назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно) ва унинг судга келишини таъминлаш бўйича қонунда назарда тутилган чоралар кўрилиши лозим.

8. ЖПК 410-моддасининг учинчи қисмига кўра, судланувчи Ўзбекистон Республикаси ҳудудидан ташқарида бўлиб, судга келишдан бўйин товласа, унинг йўқлиги эса иш бўйича ҳақиқатни аниқлашга монелик қилмаса, суд ишни судланувчи иштирокисиз кўришга ҳақли.

Суд мажлисини судланувчи иштирокисиз ўтказиш тўғрисидаги илтимосномани кўриб чиқишда, судья ЖПК 388-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ, судланувчининг ҳимоячисига айблов хулосаси ёки айблов далолатномаси нусхаси топширилган-топширилмаганлигини текшириши лозим.

9. ЖПК 414-моддасига кўра, биринчи инстанция судида жиноят ишини муҳокама қилиш фақат иш бўйича айбланувчи сифатида жалб қилинган шахсларга нисбатан ва эълон қилинган айб доирасида амалга оширилади.

Судланувчига ёки ишга айбланувчи сифатида иштирок этишга жалб этилган янги шахсларга нисбатан янги, оғирроқ ёки ҳақиқий ҳолатга кўра дастлабки айбловдан жиддий фарқ қиладиган айблов бўйича иш фақат ЖПК 416 ва 417-моддаларида назарда тутилган шартлар ва тартибга риоя этган ҳолда муҳокама қилиниши мумкин.

10. ЖПК 420-моддасига мувофиқ, кўрилиши бошланган жиноят иши қуйидаги ҳолларда тўхтатилиши мумкин:

судланувчи суддан яширинса;

судланувчи суд мажлисига келишига имконият бермайдиган руҳий ёки бошқа оғир касалликка чалинганда;

суд томонидан прокурорга ЖПК 416 ва 417-моддаларида назарда тутилган тартибда қўшимча процессуал ҳаракатлар амалга оширилишини топшириш ҳақида ажрим чиқарилса.

ЖПК 420-моддасида назарда тутилган ҳолатлардан келиб чиқиб, суд ишни бирор судланувчига нисбатан ёки бутунлай тўхтатиши мумкин.

11. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, барча процессуал ҳаракатларни изчил бажармасдан ва суд мажлисининг тайёргарлик қисмида ҳал қилиниши лозим бўлган масалаларни аниқламасдан туриб, суд терговини ЖПК 52-боби талабларига қатъий риоя этган ҳолда ўтказиш учун шароит яратиб бўлмайди.

Суд муҳокамасининг ушбу қисмида раислик қилувчи судланувчининг шахси билан боғлиқ (ЖПК 434-моддаси ) барча масалаларни синчковлик билан аниқлаши лозим.

Суд мажлисининг тайёргарлик қисмида раислик қилувчи томонидан судланувчи шахсига оид маълумотларнинг аниқланиши судни суд тергови давомида жазо чорасини ва жазони ижро этиш муассасаси турини белгилашга оид масалаларни ҳал қилиш учун аҳамиятли бўлган судланувчининг шахсини тавсифловчи ҳолатларни (ЖПК 82-моддаси ) синчковлик билан ўрганиш мажбуриятидан озод этмайди.

12. ЖПК 438-моддаси мазмунига кўра, суд муҳокамаси иштирокчиларининг янги гувоҳларни, экспертларни, мутахассисларни чақириш тўғрисидаги, ашёвий далиллар ва ҳужжатларни талаб қилиб олиш тўғрисидаги илтимосномалари бевосита улар арз қилинган ва муҳокама қилингандан сўнг ҳал этилиши лозим. Суд муҳокамаси иштирокчилари доирасини аниқлаш ва ишнинг ҳаракати билан боғлиқ бошқа барча илтимослар ҳам (жабрланувчи, фуқаровий даъвогар сифатида тан олиш тўғрисида, ишни тўхтатиш ёхуд унинг муҳокамасини кейинга қолдириш тўғрисида, ишни тугатиш тўғрисида ва бошқалар), улар суд мажлисининг тайёргарлик қисмида ёки суд муҳокамаси давомида арз қилинганлигидан қатъий назар, шу қоидалар асосида ҳал қилинади.

Иш судга келиб тушганидан сўнг, лекин суд муҳокамаси бошлангунга қадар келиб тушган илтимосномалар суд мажлисининг тайёргарлик қисмида ҳал қилиниши лозим. Бироқ, уларнинг тўғри ҳал қилинишини таъминлаш мақсадида иш бўйича раислик қилувчи илтимосномани кўриб чиқишни кейинга қолдириши ва муайян ҳаракатларни (маълумотномалар, тавсифномалар ва бошқа ҳужжатларни сўраш ва ҳоказо) амалга ошириши мумкин.

Қонунга кўра (ЖПК 438-моддасининг учинчи қисми ), илтимосномани қаноатлантиришни рад этиш тарафни ушбу илтимосномани бошқа асослар бўйича суд муҳокамаси давомида қайта арз қилиш ҳуқуқидан маҳрум этмайди.

13. Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, эҳтиёт чорасини қўллаш, ўзгартириш ёки бекор қилиш тўғрисидаги, паспорт ҳаракатини тўхтатиб туриш тўғрисидаги, айбланувчини лавозимидан четлаштириш тўғрисидаги, шахсни тиббий муассасага жойлаштириш тўғрисидаги, судланувчининг тиббий муассасада бўлиши муддатини узайтириш тўғрисидаги, почта-телеграф жўнатмаларини хатлаш тўғрисидаги, мурдани эксгумация қилиш тўғрисидаги, рад этиш тўғрисидаги, жиноят ишини тўхтатиш ёки уни прокурорга ўтказиш тўғрисидаги, бошқа органларга ижро этиш учун юбориладиган ажримлар, шунингдек, хусусий ажримлар алоҳида хонада (маслаҳатхонада) алоҳида ҳужжатлар кўринишида чиқарилади.

Бошқа масалалар бўйича ажримлар суд мажлисининг ўзида, суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) кирмасдан чиқарилиши мумкин ва ЖПК 423-моддасининг тўртинчи қисмига мувофиқ қарор қабул қилиниши сабабларини кўрсатган ҳолда суд мажлиси баённомасига киритиб қўйилади.

Суд томонидан суд мажлиси давомида ҳал қилинадиган барча масалалар бўйича ажримлар дарҳол эълон қилиниши лозим (ЖПК 423-моддасининг бешинчи қисми ).

14. Судланувчининг кўрсатмалари фақат ЖПК 104-моддасида назарда тутилган ҳолларда ўқиб эшиттирилиши мумкин ва суд томонидан суд тергови давомида текширилиши лозим.

15. Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, жабрланувчи, фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар ва уларнинг вакиллари ЖПК 55 , 57 , 59 , 61 , 63-моддаларига мувофиқ ўз ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш учун барча суд мажлисларида иштирок этишга ҳақлидирлар. Шу сабабли бу шахсларнинг кейинги суд мажлисларида иштироки ихтиёрий (уларнинг иштироки суд томонидан зарур деб топилган ҳоллар бундан мустасно) бўлиб, бу ҳақда иш муҳокамаси кейинга қолдирилганда суд мажлиси баённомасида қайд этган ҳолда тушунтирилиши шарт.

16. Судланувчилар, жабрланувчилар ва гувоҳлар сифатида вояга етмаган шахслар иштирок этган иш муҳокама қилинаётганда, ишнинг алоҳида ҳолатларини аниқлаш бундай шахсларга салбий таъсир кўрсатиши мумкинлигини инобатга олиб, судлар ҳар бир ҳолда бундай ҳолатларни текшириш чоғида суд залида вояга етмаганлар ҳозир бўлиши зарурлиги масаласини муҳокама қилишлари лозим.

17. Ишнинг муайян ҳолатларини аниқлаш учун фан, техника, санъат ёки ҳунар соҳасида махсус билимлар зарур бўлган барча ҳолларда, экспертиза ўтказиш зарурлиги ёки бу ҳолатлар суд муҳокамасига мутахассисни жалб этиш орқали аниқланиши мумкинлиги масаласи ҳал қилиниши лозим.

Мутахассис далилларни текшириш чоғида судга ёки суд процесси иштирокчиларига махсус билим ва кўникмалар зарур бўлиб қолганда (масалан, технологик ёки ишлаб чиқариш жараёнини, у ёки бу касбнинг ўзига хос хусусиятларини тушунишда ва ҳоказо) суд муҳокамасига таклиф этилади. Мутахассис фикри суд мажлиси баённомасида акс эттирилиши шарт. Мутахассис олдига эксперт ваколатига кирадиган саволларни қўйишга йўл қўйилмайди. Унинг фикрини эксперт хулосасига тенглаштириб бўлмайди.

Эксперт хулосаси қонунга мувофиқ далил турларидан бири ҳисобланади ва тадқиқотларни амалга ошириш асосида берилади. Эксперт олдига мутахассис ваколатига кирувчи саволлар қўйилиши мумкин. Судлар экспертиза ўтказиш учун асослар мавжуд бўлганда, экспертиза ўтказишни экспертни сўроқ қилиш билан алмаштиришга йўл қўймасликлари керак.

18. Судларнинг эътибори иш бўйича ҳақиқатни аниқлашда ашёвий далиллар, ҳужжатларни текшириш, жой ва бинони кўздан кечириш муҳим аҳамият касб этишига қаратилсин.

Ашёвий далиллар ва ҳужжатлар суд мажлисида иш бўйича бошқа далиллар билан тенг равишда синчковлик билан текширилиши (тегишлича кўздан кечирилиши, ўқиб эшиттирилиши) лозим бўлиб, айни пайтда улар тақдим этилган шахслар уларни текшириш билан боғлиқ у ёки бу ҳолатларга суднинг эътиборини қаратишлари мумкин. Суднинг ашёвий далилларни кўздан кечириш ва ҳужжатларни ўқиб эшиттириш бўйича барча ҳаракатлари суд мажлиси баённомасида акс эттирилиши керак.

19. Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, ЖПК 262-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, гувоҳ судга келишдан узрли сабабларсиз бош тортганда, у мажбурий келтирилиши мумкин. Жумладан, қуйидагилар гувоҳнинг судга келмаслигига узрли сабаблар деб тан олиниши мумкин:

уни судга келиш имкониятидан маҳрум этувчи касалликка чалинганда;

оила аъзоси касалликка чалиниб, уни парваришлашни бошқа бировга топширишнинг имкони бўлмаганда;

чақирув қоғози унга ўз вақтида топширилмаганда;

табиий офат оқибатида келишнинг иложи бўлмаганда;

гувоҳнинг судга белгиланган муддатда келишига тўсқинлик қилган бошқа объектив сабаблар бўлганда.

20. ЖПК 296-моддасига мувофиқ, жиноят содир этилишига имкон яратган сабаблар ва шарт-шароитларни аниқлаш суд муҳокамасининг муҳим таркибий қисми эканлигини ҳисобга олиб, судлар ҳар бир жиноят ишини кўриб чиқиш чоғида етарли асослар мавжуд бўлганда, хусусий ажрим чиқаришлари лозим.

Суд суриштирув ёки дастлабки тергов ўтказилиши даврида йўл қўйилган камчиликларни аниқласа, хусусий ажрим чиқариш йўли билан бунга тегишли мансабдор шахсларнинг эътиборини қаратиши лозим.

21. Суд мажлиси баённомаси иш бўйича энг муҳим процессуал ҳужжатлардан бири эканлигини назарда тутиб, судлар уни тузиш сифатини ошириш чораларини кўришлари керак.

Баённома ЖПК 426-моддаси талабларига қатъиян мувофиқ тарзда тузилиши лозим. Бунда қуйидагилар баён этилишига алоҳида эътибор қаратилиши лозим:

суд муҳокамаси иштирокчилари томонидан берилган илтимосномалар ва уларнинг муҳокамаси тартибига;

маслаҳатхонага кирмасдан суд мажлисида чиқарилган суд ажримларига;

судланувчининг унга нисбатан эълон қилинган айблов мазмуни бўйича, гувоҳлар ва жабрланувчиларнинг иш ҳолатлари бўйича берган кўрсатувларига;

далилларни текшириш жараёнига.

Баённома сифатли ва ўз вақтида тузилиши учун раислик қилувчи билан бир қаторда суд мажлиси котиби жавобгар бўлиб, у ЖПК 32-моддасига мувофиқ, баённомада суднинг ҳаракатлари ва қарорларини, шунингдек, суд муҳокамаси иштирокчилари ҳаракатларини тўлиқ ва тўғри баён қилиб бориши шарт.

Баённома бир неча суд мажлиси котиби томонидан юритилганда, улардан ҳар бири баённоманинг ўзи юритган қисмини имзолайди.

22. ЖПК 449-моддасига мувофиқ, тарафлар музокараси давлат ва жамоат айбловчиси нутқи билан бошланади. Сўнгра жабрланувчи, фуқаровий даъвогар ёки уларнинг вакиллари, ҳимоячи ва жамоат ҳимоячиси, судланувчи, фуқаровий жавобгар ёки унинг вакили сўзга чиқади.

Судларга тушунтирилсинки, музокаралар тугагандан сўнг тарафлар ЖПК 457-моддаси биринчи қисмининг 1 — 6-бандларида назарда тутилган масалалар юзасидан ўзлари таклиф этган қарор мазмунини судга ёзма тарзда тақдим этишлари мумкин. Давлат айбловчиси ва ҳимоячи музокаралар тугагандан сўнг суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киргунга қадар судга ўзларининг ёзма таклифини беришга мажбур.

23. Тарафлар музокараси иштирокчилари ўз сўзларида, судланувчи эса, шунингдек, охирги сўзида иш учун муҳим аҳамиятга молик янги ҳолатлар тўғрисида хабар берсалар, суд, суд терговини ЖПК 452-моддаси талабларига мувофиқ, янгидан бошлаб, судланувчини ушбу ҳолатлар тўғрисида батафсил сўроқ қилиши ҳамда уларни процессуал қонуннинг суд терговига оид талабларига риоя этган ҳолда синчковлик билан текшириши лозим.

24. Ўзбекистон Республикаси Олий судининг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатига, Қорақалпоғистон Республикаси судига, вилоятлар, Тошкент шаҳар судларига, Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий судига ишларни апелляция, кассация ва тафтиш тартибида кўраётганда биринчи инстанция судлари томонидан жиноят-процессуал қонуни нормаларига риоя қилинишига алоҳида эътибор қаратиш, уларни қўллашда йўл қўйилган хатоларни мунтазам таҳлил қилиб бориш тавсия этилсин.

25. Мазкур қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1997 йил 22 августдаги «Судлар томонидан жиноят ишларини биринчи босқич судида муҳокама этиш жараёнида процессуал қонунчиликка риоя қилиниши тўғрисида»ги 12-сонли қарори ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси К. КАМИЛОВ

Пленум котиби, Олий суд судьяси И. АЛИМОВ

Тошкент ш.,

2022 йил 14 май,

7-сон

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining

Qarori

Jinoyat ishlarini birinchi instansiya sudida muhokama qilish boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida

Jinoyat-protsessual qonuniga oʻzgartirishlar kiritilganligi, sud amaliyotida masalalar kelib chiqayotganligi munosabati bilan hamda qonunning bir xil va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 22-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1 . Sudlarning eʼtibori ish holatlari har tomonlama, toʻliq va xolisona tekshirilishini taʼminlash, jinoyat sodir etilishi sabablari va unga imkon yaratgan shart-sharoitlarni aniqlash maqsadida jinoyat ishlarini birinchi instansiyada muhokama qilishda protsessual qonun normalariga qatʼiy rioya etish zarurligiga qaratilsin.

2. Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksiga (bundan buyon matnda JPK deb yuritiladi) muvofiq sud jinoyat ishini muhokama qilishga, faqat JPK 49-bobida nazarda tutilgan barcha zarur harakatlar bajarilgandan keyin kirishishga haqli.

3. JPK 406-moddasiga muvofiq, har bir jinoyat ishi aynan bir tarkibdagi sud yoki bir sudya tomonidan koʻrib chiqilishi lozim. Bunda shuni nazarda tutish kerakki, vakolat muddati yakunlangani, boshqa sudyalik lavozimiga yoki boshqa ishga oʻtgani munosabati bilan sudyaning (shu jumladan, xalq maslahatchisining) vakolatlari tugagan taqdirda, koʻrilishi tugallanmagan ish sudning boshqa tarkibida boshidan koʻrib chiqilishi lozim.

4. JPK 407-moddasida nazarda tutilgan hollarda ishda ishtirok etgan zaxiradagi xalq maslahatchisi sud majlisida ish muhokamasi boshlangandan tugagunga qadar uzluksiz ishtirok etishi shart.

Qonun mazmuniga koʻra, zaxiradagi xalq maslahatchisi dalillarni tekshirishda ishtirok etishga, raislik qiluvchi ruxsati bilan soʻroq qilinayotgan shaxslarga savollar berishga haqli.

5. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, ishning barcha holatlari sinchkovlik bilan, har tomonlama, toʻliq, xolisona tekshirilishini taʼminlash va haqiqatni aniqlash maqsadida qonun sud majlisida raislik qiluvchiga sud muhokamasini tashkil etish boʻyicha muayyan vakolatlar yuklatadi.

Sud majlisida raislik qiluvchi butun sud muhokamasi davomida jinoyat protsessining, sud ayblov yoki himoya tarafida boʻlmasligi va ularning hech qanday manfaatlarini ifodalamasligi, balki xolislik va begʻarazlikni saqlagan holda, taraflar oʻz protsessual majburiyatlarini bajarishlari va berilgan huquqlarini amalga oshirishlari uchun zarur shart-sharoit yaratib berishini nazarda tutuvchi muhim prinsipini taʼminlashi shart.

6. Sudlarga tushuntirilsinki, JPK 25-moddasining oltinchi qismi , 26-moddasining birinchi qismi , 409 va 439-moddalariga koʻra, prokuror sud protsessining ishtirokchisi sifatida odil sudlovni amalga oshirish uchun muhim boʻlgan huquq va majburiyatlarga ega boʻlib, bular davlat ayblovchisi tomonidan ayblov xulosasining (ayblov dalolatnomasining) xulosa qismida bayon etilgan ayblovni oʻqib eshittirish, dalillarni tekshirishda bevosita ishtirok etish: sudlanuvchilar, jabrlanuvchilar va guvohlarni soʻroq qilish, ekspertlarning xulosasini tinglash, ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirish, sudda bayonnomalar va ishning boshqa hujjatlarini oʻqib eshittirishdan iborat.

Qonunda bayon etilgan vazifalarni bajarish suddan jinoyat qonuni normalarini qoʻllash, sudlanuvchining harakatlarini kvalifikatsiya qilish, unga jazo turi va miqdorini belgilash, jinoyat sodir etilishiga imkon bergan sabablar va shart-sharoitlar toʻgʻrisida xolisona fikr bayon qilish uchun prokurorga imkoniyat yaratish maqsadida jinoyat ishi muhokamasi chogʻida uning uzluksiz ishtirok etishini taʼminlashni talab etadi.

JPK 412-moddasining birinchi qismi talabiga muvofiq, prokuror sud majlisiga kelmay qolgan taqdirda, sud jinoyat ishi muhokamasini keyinga qoldiradi. Prokuror uzrli sababsiz kelmay qolgan taqdirda, sud bu haqda yuqori turuvchi prokurorga xabar berishi shart.

7. Shuni nazarda tutish lozimki, JPK 410 — 412-moddalariga muvofiq, sudlanuvchi, himoyachi va prokurorning sud majlisiga kelishi ularning majburiyati hisoblanadi, chunki bu ish materiallarini toʻliq, har tomonlama va xolisona tekshirish zarurati bilan bevosita bogʻliq boʻlib, bunga rioya etmasdan qonuniy va adolatli qaror qabul qilish imkoniyati yoʻq.

Shu munosabat bilan qayd etilgan protsess ishtirokchilaridan birortasi sud majlisiga kelmagan taqdirda, ishning muhokamasi keyinga qoldirilishi (JPK 410-moddasining uchinchi qismi bilan nazarda tutilgan hollar bundan mustasno) va uning sudga kelishini taʼminlash boʻyicha qonunda nazarda tutilgan choralar koʻrilishi lozim.

8. JPK 410-moddasining uchinchi qismiga koʻra, sudlanuvchi Oʻzbekiston Respublikasi hududidan tashqarida boʻlib, sudga kelishdan boʻyin tovlasa, uning yoʻqligi esa ish boʻyicha haqiqatni aniqlashga monelik qilmasa, sud ishni sudlanuvchi ishtirokisiz koʻrishga haqli.

Sud majlisini sudlanuvchi ishtirokisiz oʻtkazish toʻgʻrisidagi iltimosnomani koʻrib chiqishda, sudya JPK 388-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq, sudlanuvchining himoyachisiga ayblov xulosasi yoki ayblov dalolatnomasi nusxasi topshirilgan-topshirilmaganligini tekshirishi lozim.

9. JPK 414-moddasiga koʻra, birinchi instansiya sudida jinoyat ishini muhokama qilish faqat ish boʻyicha ayblanuvchi sifatida jalb qilingan shaxslarga nisbatan va eʼlon qilingan ayb doirasida amalga oshiriladi.

Sudlanuvchiga yoki ishga ayblanuvchi sifatida ishtirok etishga jalb etilgan yangi shaxslarga nisbatan yangi, ogʻirroq yoki haqiqiy holatga koʻra dastlabki ayblovdan jiddiy farq qiladigan ayblov boʻyicha ish faqat JPK 416 va 417-moddalarida nazarda tutilgan shartlar va tartibga rioya etgan holda muhokama qilinishi mumkin.

10. JPK 420-moddasiga muvofiq, koʻrilishi boshlangan jinoyat ishi quyidagi hollarda toʻxtatilishi mumkin:

sudlanuvchi suddan yashirinsa;

sudlanuvchi sud majlisiga kelishiga imkoniyat bermaydigan ruhiy yoki boshqa ogʻir kasallikka chalinganda;

sud tomonidan prokurorga JPK 416 va 417-moddalarida nazarda tutilgan tartibda qoʻshimcha protsessual harakatlar amalga oshirilishini topshirish haqida ajrim chiqarilsa.

JPK 420-moddasida nazarda tutilgan holatlardan kelib chiqib, sud ishni biror sudlanuvchiga nisbatan yoki butunlay toʻxtatishi mumkin.

11. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, barcha protsessual harakatlarni izchil bajarmasdan va sud majlisining tayyorgarlik qismida hal qilinishi lozim boʻlgan masalalarni aniqlamasdan turib, sud tergovini JPK 52-bobi talablariga qatʼiy rioya etgan holda oʻtkazish uchun sharoit yaratib boʻlmaydi.

Sud muhokamasining ushbu qismida raislik qiluvchi sudlanuvchining shaxsi bilan bogʻliq (JPK 434-moddasi ) barcha masalalarni sinchkovlik bilan aniqlashi lozim.

Sud majlisining tayyorgarlik qismida raislik qiluvchi tomonidan sudlanuvchi shaxsiga oid maʼlumotlarning aniqlanishi sudni sud tergovi davomida jazo chorasini va jazoni ijro etish muassasasi turini belgilashga oid masalalarni hal qilish uchun ahamiyatli boʻlgan sudlanuvchining shaxsini tavsiflovchi holatlarni (JPK 82-moddasi ) sinchkovlik bilan oʻrganish majburiyatidan ozod etmaydi.

12. JPK 438-moddasi mazmuniga koʻra, sud muhokamasi ishtirokchilarining yangi guvohlarni, ekspertlarni, mutaxassislarni chaqirish toʻgʻrisidagi, ashyoviy dalillar va hujjatlarni talab qilib olish toʻgʻrisidagi iltimosnomalari bevosita ular arz qilingan va muhokama qilingandan soʻng hal etilishi lozim. Sud muhokamasi ishtirokchilari doirasini aniqlash va ishning harakati bilan bogʻliq boshqa barcha iltimoslar ham (jabrlanuvchi, fuqaroviy daʼvogar sifatida tan olish toʻgʻrisida, ishni toʻxtatish yoxud uning muhokamasini keyinga qoldirish toʻgʻrisida, ishni tugatish toʻgʻrisida va boshqalar), ular sud majlisining tayyorgarlik qismida yoki sud muhokamasi davomida arz qilinganligidan qatʼiy nazar, shu qoidalar asosida hal qilinadi.

Ish sudga kelib tushganidan soʻng, lekin sud muhokamasi boshlangunga qadar kelib tushgan iltimosnomalar sud majlisining tayyorgarlik qismida hal qilinishi lozim. Biroq, ularning toʻgʻri hal qilinishini taʼminlash maqsadida ish boʻyicha raislik qiluvchi iltimosnomani koʻrib chiqishni keyinga qoldirishi va muayyan harakatlarni (maʼlumotnomalar, tavsifnomalar va boshqa hujjatlarni soʻrash va hokazo) amalga oshirishi mumkin.

Qonunga koʻra (JPK 438-moddasining uchinchi qismi ), iltimosnomani qanoatlantirishni rad etish tarafni ushbu iltimosnomani boshqa asoslar boʻyicha sud muhokamasi davomida qayta arz qilish huquqidan mahrum etmaydi.

13. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, ehtiyot chorasini qoʻllash, oʻzgartirish yoki bekor qilish toʻgʻrisidagi, pasport harakatini toʻxtatib turish toʻgʻrisidagi, ayblanuvchini lavozimidan chetlashtirish toʻgʻrisidagi, shaxsni tibbiy muassasaga joylashtirish toʻgʻrisidagi, sudlanuvchining tibbiy muassasada boʻlishi muddatini uzaytirish toʻgʻrisidagi, pochta-telegraf joʻnatmalarini xatlash toʻgʻrisidagi, murdani eksgumatsiya qilish toʻgʻrisidagi, rad etish toʻgʻrisidagi, jinoyat ishini toʻxtatish yoki uni prokurorga oʻtkazish toʻgʻrisidagi, boshqa organlarga ijro etish uchun yuboriladigan ajrimlar, shuningdek, xususiy ajrimlar alohida xonada (maslahatxonada) alohida hujjatlar koʻrinishida chiqariladi.

Boshqa masalalar boʻyicha ajrimlar sud majlisining oʻzida, sud alohida xonaga (maslahatxonaga) kirmasdan chiqarilishi mumkin va JPK 423-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq qaror qabul qilinishi sabablarini koʻrsatgan holda sud majlisi bayonnomasiga kiritib qoʻyiladi.

Sud tomonidan sud majlisi davomida hal qilinadigan barcha masalalar boʻyicha ajrimlar darhol eʼlon qilinishi lozim (JPK 423-moddasining beshinchi qismi ).

14. Sudlanuvchining koʻrsatmalari faqat JPK 104-moddasida nazarda tutilgan hollarda oʻqib eshittirilishi mumkin va sud tomonidan sud tergovi davomida tekshirilishi lozim.

15. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, jabrlanuvchi, fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy javobgar va ularning vakillari JPK 55 , 57 , 59 , 61 , 63-moddalariga muvofiq oʻz huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun barcha sud majlislarida ishtirok etishga haqlidirlar. Shu sababli bu shaxslarning keyingi sud majlislarida ishtiroki ixtiyoriy (ularning ishtiroki sud tomonidan zarur deb topilgan hollar bundan mustasno) boʻlib, bu haqda ish muhokamasi keyinga qoldirilganda sud majlisi bayonnomasida qayd etgan holda tushuntirilishi shart.

16. Sudlanuvchilar, jabrlanuvchilar va guvohlar sifatida voyaga yetmagan shaxslar ishtirok etgan ish muhokama qilinayotganda, ishning alohida holatlarini aniqlash bunday shaxslarga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkinligini inobatga olib, sudlar har bir holda bunday holatlarni tekshirish chogʻida sud zalida voyaga yetmaganlar hozir boʻlishi zarurligi masalasini muhokama qilishlari lozim.

17. Ishning muayyan holatlarini aniqlash uchun fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasida maxsus bilimlar zarur boʻlgan barcha hollarda, ekspertiza oʻtkazish zarurligi yoki bu holatlar sud muhokamasiga mutaxassisni jalb etish orqali aniqlanishi mumkinligi masalasi hal qilinishi lozim.

Mutaxassis dalillarni tekshirish chogʻida sudga yoki sud protsessi ishtirokchilariga maxsus bilim va koʻnikmalar zarur boʻlib qolganda (masalan, texnologik yoki ishlab chiqarish jarayonini, u yoki bu kasbning oʻziga xos xususiyatlarini tushunishda va hokazo) sud muhokamasiga taklif etiladi. Mutaxassis fikri sud majlisi bayonnomasida aks ettirilishi shart. Mutaxassis oldiga ekspert vakolatiga kiradigan savollarni qoʻyishga yoʻl qoʻyilmaydi. Uning fikrini ekspert xulosasiga tenglashtirib boʻlmaydi.

Ekspert xulosasi qonunga muvofiq dalil turlaridan biri hisoblanadi va tadqiqotlarni amalga oshirish asosida beriladi. Ekspert oldiga mutaxassis vakolatiga kiruvchi savollar qoʻyilishi mumkin. Sudlar ekspertiza oʻtkazish uchun asoslar mavjud boʻlganda, ekspertiza oʻtkazishni ekspertni soʻroq qilish bilan almashtirishga yoʻl qoʻymasliklari kerak.

18. Sudlarning eʼtibori ish boʻyicha haqiqatni aniqlashda ashyoviy dalillar, hujjatlarni tekshirish, joy va binoni koʻzdan kechirish muhim ahamiyat kasb etishiga qaratilsin.

Ashyoviy dalillar va hujjatlar sud majlisida ish boʻyicha boshqa dalillar bilan teng ravishda sinchkovlik bilan tekshirilishi (tegishlicha koʻzdan kechirilishi, oʻqib eshittirilishi) lozim boʻlib, ayni paytda ular taqdim etilgan shaxslar ularni tekshirish bilan bogʻliq u yoki bu holatlarga sudning eʼtiborini qaratishlari mumkin. Sudning ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirish va hujjatlarni oʻqib eshittirish boʻyicha barcha harakatlari sud majlisi bayonnomasida aks ettirilishi kerak.

19. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, JPK 262-moddasining birinchi qismiga muvofiq, guvoh sudga kelishdan uzrli sabablarsiz bosh tortganda, u majburiy keltirilishi mumkin. Jumladan, quyidagilar guvohning sudga kelmasligiga uzrli sabablar deb tan olinishi mumkin:

uni sudga kelish imkoniyatidan mahrum etuvchi kasallikka chalinganda;

oila aʼzosi kasallikka chalinib, uni parvarishlashni boshqa birovga topshirishning imkoni boʻlmaganda;

chaqiruv qogʻozi unga oʻz vaqtida topshirilmaganda;

tabiiy ofat oqibatida kelishning iloji boʻlmaganda;

guvohning sudga belgilangan muddatda kelishiga toʻsqinlik qilgan boshqa obyektiv sabablar boʻlganda.

20. JPK 296-moddasiga muvofiq, jinoyat sodir etilishiga imkon yaratgan sabablar va shart-sharoitlarni aniqlash sud muhokamasining muhim tarkibiy qismi ekanligini hisobga olib, sudlar har bir jinoyat ishini koʻrib chiqish chogʻida yetarli asoslar mavjud boʻlganda, xususiy ajrim chiqarishlari lozim.

Sud surishtiruv yoki dastlabki tergov oʻtkazilishi davrida yoʻl qoʻyilgan kamchiliklarni aniqlasa, xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan bunga tegishli mansabdor shaxslarning eʼtiborini qaratishi lozim.

21. Sud majlisi bayonnomasi ish boʻyicha eng muhim protsessual hujjatlardan biri ekanligini nazarda tutib, sudlar uni tuzish sifatini oshirish choralarini koʻrishlari kerak.

Bayonnoma JPK 426-moddasi talablariga qatʼiyan muvofiq tarzda tuzilishi lozim. Bunda quyidagilar bayon etilishiga alohida eʼtibor qaratilishi lozim:

sud muhokamasi ishtirokchilari tomonidan berilgan iltimosnomalar va ularning muhokamasi tartibiga;

maslahatxonaga kirmasdan sud majlisida chiqarilgan sud ajrimlariga;

sudlanuvchining unga nisbatan eʼlon qilingan ayblov mazmuni boʻyicha, guvohlar va jabrlanuvchilarning ish holatlari boʻyicha bergan koʻrsatuvlariga;

dalillarni tekshirish jarayoniga.

Bayonnoma sifatli va oʻz vaqtida tuzilishi uchun raislik qiluvchi bilan bir qatorda sud majlisi kotibi javobgar boʻlib, u JPK 32-moddasiga muvofiq, bayonnomada sudning harakatlari va qarorlarini, shuningdek, sud muhokamasi ishtirokchilari harakatlarini toʻliq va toʻgʻri bayon qilib borishi shart.

Bayonnoma bir necha sud majlisi kotibi tomonidan yuritilganda, ulardan har biri bayonnomaning oʻzi yuritgan qismini imzolaydi.

22. JPK 449-moddasiga muvofiq, taraflar muzokarasi davlat va jamoat ayblovchisi nutqi bilan boshlanadi. Soʻngra jabrlanuvchi, fuqaroviy daʼvogar yoki ularning vakillari, himoyachi va jamoat himoyachisi, sudlanuvchi, fuqaroviy javobgar yoki uning vakili soʻzga chiqadi.

Sudlarga tushuntirilsinki, muzokaralar tugagandan soʻng taraflar JPK 457-moddasi birinchi qismining 1 — 6-bandlarida nazarda tutilgan masalalar yuzasidan oʻzlari taklif etgan qaror mazmunini sudga yozma tarzda taqdim etishlari mumkin. Davlat ayblovchisi va himoyachi muzokaralar tugagandan soʻng sud alohida xonaga (maslahatxonaga) kirgunga qadar sudga oʻzlarining yozma taklifini berishga majbur.

23. Taraflar muzokarasi ishtirokchilari oʻz soʻzlarida, sudlanuvchi esa, shuningdek, oxirgi soʻzida ish uchun muhim ahamiyatga molik yangi holatlar toʻgʻrisida xabar bersalar, sud, sud tergovini JPK 452-moddasi talablariga muvofiq, yangidan boshlab, sudlanuvchini ushbu holatlar toʻgʻrisida batafsil soʻroq qilishi hamda ularni protsessual qonunning sud tergoviga oid talablariga rioya etgan holda sinchkovlik bilan tekshirishi lozim.

24. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼatiga, Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudiga, viloyatlar, Toshkent shahar sudlariga, Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudiga ishlarni apellyatsiya, kassatsiya va taftish tartibida koʻrayotganda birinchi instansiya sudlari tomonidan jinoyat-protsessual qonuni normalariga rioya qilinishiga alohida eʼtibor qaratish, ularni qoʻllashda yoʻl qoʻyilgan xatolarni muntazam tahlil qilib borish tavsiya etilsin.

25. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1997-yil 22-avgustdagi “Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini birinchi bosqich sudida muhokama etish jarayonida protsessual qonunchilikka rioya qilinishi toʻgʻrisida”gi 12-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi K. KAMILOV

Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi I. ALIMOV

Toshkent sh.,

2022-yil 14-may,

7-son

lex.uz

Пленума Верховного суда Республики Узбекистан

Постановление

О судебной практике по разбирательству уголовных дел в суде первой инстанции

В связи с изменениями, внесенными в уголовно-процессуальный закон, вопросами, возникающими в судебной практике, и в целях обеспечения единообразного и правильного применения норм закона, руководствуясь статьей 22 Закона «О судах» Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:

1. Обратить внимание судов на необходимость строгого соблюдения норм процессуального закона при разбирательстве уголовных дел по первой инстанции с целью обеспечения всестороннего, полного и объективного исследования обстоятельств дела, выявления причин и условий, способствующих совершению преступления.

2. В соответствии с Уголовно-процессуальным кодексом Республики Узбекистан (далее — УПК) суд вправе приступить к разбирательству уголовного дела лишь после выполнения всех необходимых действий, предусмотренных главой 49 УПК.

3. Согласно статье 406 УПК каждое уголовное дело должно быть рассмотрено в одном и том же составе суда или одним судьей. При этом необходимо иметь в виду, что в случае прекращения полномочий судьи (в том числе народного заседателя) в связи с окончанием срока полномочий, переходом на другую судейскую должность либо другую работу, дело, неоконченное рассмотрением, подлежит разбирательству с начала в ином составе суда.

4. Запасный народный заседатель, участвовавший в деле, в случаях, предусмотренных статьей 407 УПК, обязан присутствовать в судебном заседании непрерывно с начала до конца разбирательства дела.

По смыслу закона запасный народный заседатель вправе участвовать в исследовании доказательств, с разрешения председательствующего задавать вопросы допрашиваемым лицам.

5. Обратить внимание судов, что в целях обеспечения тщательного, всестороннего, полного, объективного исследования всех обстоятельств дела и установления истины закон возлагает на председательствующего в судебном заседании определенные полномочия по организации судебного разбирательства.

Председательствующий в судебном заседании в течение всего разбирательства дела обязан обеспечить важный принцип уголовного процесса, предусматривающий, что суд не выступает на стороне обвинения или защиты и не выражает каких бы то ни было их интересов, а сохраняя объективность и беспристрастность, создает необходимые условия для выполнения сторонами их процессуальных обязанностей и осуществления предоставленных им прав.

6. Разъяснить судам, что в силу части шестой статьи 25, части первой статьи 26, статей 409 и 439 УПК прокурор, как участник судебного процесса, наделен важными для осуществления правосудия правами и обязанностями, какими являются оглашение государственным обвинителем обвинения, изложенного в резолютивной части обвинительного заключения (обвинительном акте), непосредственное участие в исследовании доказательств: допросе подсудимых, потерпевших и свидетелей, выслушивание заключения экспертов, осмотре вещественных доказательств, оглашения в суде протоколов и иных документов дела.

Выполнение изложенных в законе функций требует от суда обеспечения непрерывного участия прокурора при разбирательстве уголовного дела с целью предоставления ему возможности для изложения объективного мнения о применении норм уголовного закона, квалификации действий подсудимого, определения ему вида и размера наказания, о причинах и условиях, способствующих совершению преступления.

В соответствии с требованием части первой статьи 412 УПК при неявке прокурора в судебное заседание суд откладывает разбирательство уголовного дела. В случае неявки прокурора без уважительной причины, суд обязан сообщить об этом вышестоящему прокурору.

7. Следует иметь в виду, что в соответствии со статьями 410 — 412 УПК явка в судебное заседание подсудимого, защитника и прокурора является их обязанностью, поскольку это напрямую связано с необходимостью полного, всестороннего и объективного исследования материалов дела, без соблюдения которого не представляется возможным вынесение законного и справедливого решения.

В связи с изложенным, в случае неявки в судебное заседание кого-либо из указанных участников процесса разбирательство дела должно быть отложено (за исключением случая, предусмотренного частью третьей статьи 410 УПК) и приняты предусмотренные законом меры к обеспечению его явки в суд.

8. Согласно части третьей статьи 410 УПК суд вправе рассмотреть уголовное дело в отсутствие обвиняемого, находящегося за пределами Республики Узбекистан, который уклоняется от явки в суд, а его отсутствие не препятствует установлению истины по делу.

При рассмотрении ходатайства о проведении судебного заседания в отсутствие подсудимого судье необходимо проверить, вручены ли защитнику подсудимого в силу части второй статьи 388 УПК копия обвинительного заключения или обвинительного акта.

9. В соответствии со статьей 414 УПК разбирательство уголовного дела в суде первой инстанции производится только в отношении лиц, привлеченных по делу в качестве обвиняемых, и в пределах предъявленного обвинения.

Разбирательство дела по новому, более тяжкому или существенно отличающемся по фактическим обстоятельствам от первоначального обвинению в отношении подсудимого или новых лиц, привлеченных к участию в деле в качестве обвиняемого, может иметь место лишь при соблюдении условий и порядка, предусмотренных статьями 416 и 417 УПК.

10. В соответствии со статьей 420 УПК начатое рассмотрением уголовное дело может быть приостановлено в случае:

если подсудимый скрылся от суда;

психического или иного тяжелого заболевания подсудимого, исключающего возможность его явки в судебное заседание;

вынесения судом определения о поручении прокурору проведения дополнительных процессуальных действий в порядке статей 416 и 417 УПК.

В зависимости от обстоятельств, предусмотренных в статье 420 УПК, суд может приостановить дело в отношении какого-либо подсудимого либо полностью.

11. Обратить внимание судов, что без последовательного выполнения всех процессуальных действий и выяснения вопросов, подлежащих разрешению в подготовительной части судебного заседания, не могут быть созданы условия для проведения судебного следствия в строгом соответствии с требованиями главы 52 УПК.

В этой части судебного разбирательства председательствующий должен тщательно выяснять все вопросы, связанные с установлением личности подсудимого ( статья 434 УПК).

Выяснение председательствующим в подготовительной части судебного заседания сведений, касающихся личности подсудимого, не освобождает суд от обязанности в ходе судебного следствия тщательно выяснить обстоятельства, характеризующие личность подсудимого, которые имеют значение для решения вопросов о мере наказания и при определении вида учреждения по исполнению наказания ( статьи 82 УПК).

12. Исходя из смысла статьи 438 УПК, ходатайства участников судебного разбирательства о вызове новых свидетелей, экспертов, специалистов, об истребовании вещественных доказательств и документов подлежат разрешению непосредственно после их заявления и обсуждения. По тем же правилам разрешаются и все иные ходатайства, связанные с определением круга участников судебного разбирательства и движением дела (о признании потерпевшим, гражданским истцом, о приостановлении дела либо отложении его разбирательства, о прекращении дела и др.), независимо от их заявления в подготовительной части судебного заседания или в ходе судебного разбирательства.

Ходатайства, поступившие после поступления дела в суд, но до начала судебного разбирательства, подлежат разрешению в подготовительной части судебного заседания. Однако в целях обеспечения их правильного разрешения председательствующий по делу может отложить рассмотрение ходатайства и совершать определенные действия (запрашивать справки, характеристики и иные документы и т.д.).

По закону ( часть третья статьи 438 УПК) отказ в удовлетворении ходатайства не лишает сторону права вновь заявить это ходатайство по другим основаниям в ходе дальнейшего судебного разбирательства.

13. Суды должны иметь в виду, что определения о применении, изменении или отмене меры пресечения, о приостановлении действий паспорта, об отстранении подсудимого от должности, о помещении лица в медицинское учреждение, о продлении срока пребывания подсудимого в медицинском учреждении, об аресте почтово-телеграфных отправлений, об эксгумации трупа, об отводах, о приостановлении уголовного дела или передачи его прокурору, иные определения, направляемые для исполнения в другие органы, а также частные определения выносятся в отдельной (совещательной) комнате в виде отдельных документов.

Определения по другим вопросам могут быть вынесены в судебном заседании без удаления суда в отдельную (совещательную) комнату и в соответствии с частью четвертой статьи 423 УПК подлежат занесению в протокол судебного заседания с указанием мотивов принятого решения.

Определения по всем вопросам, разрешаемым судом во время судебного заседания, подлежат немедленному оглашению в судебном заседании ( часть пятая статьи 423 УПК).

14. Оглашение показаний подсудимого может иметь место лишь в случаях, предусмотренных в статье 104 УПК, и подлежат исследованию судом в ходе судебного следствия.

15. Судам следует иметь в виду, что потерпевший, гражданский истец, гражданский ответчик и их представители согласно статьям 55 , 57 , 59 , 61 , 63 УПК, вправе принимать участие во всех судебных заседаниях для защиты своих прав и законных интересов. Поэтому участие этих лиц в последующих судебных заседаниях носит добровольный характер (за исключением случаев признания судом их участия обязательным), о чем при отложении разбирательства дела должно быть разъяснено с отражением этого в протоколе судебного заседания.

16. При разбирательстве дел, по которым в качестве подсудимых, потерпевших или свидетелей участвуют несовершеннолетние, учитывая, что выяснение отдельных обстоятельств дела может отрицательно повлиять на этих лиц, суды в каждом случае должны обсуждать вопрос о необходимости присутствия несовершеннолетних в зале суда при исследовании таких обстоятельств.

17. Во всех случаях, когда для установления конкретных обстоятельств дела необходимы специальные познания в науке, технике, искусстве или ремесле, следует решать вопрос, требуется ли проведение экспертизы или эти обстоятельства могут быть выяснены путем привлечения в судебное разбирательство специалиста.

Специалист приглашается в судебное разбирательство в тех случаях, когда суду либо участникам судебного процесса при исследовании доказательств могут потребоваться специальные знания и навыки (например, в понимании существа технологического или производственного процесса, специфических особенностях той или иной профессии и т.п.). Мнение специалиста обязательно отражается в протоколе судебного заседания. Постановка перед специалистом вопросов, относящихся к компетенции эксперта, недопустима. Его мнение не может быть приравнено к заключению эксперта.

Заключение эксперта в соответствии с законом является одним из видов доказательств и дается на основании произведенных исследований. Эксперту могут быть поставлены вопросы, входящие в компетенцию специалиста. Суды не должны допускать замену производства экспертизы допросом эксперта, если имеются основания для производства судебной экспертизы.

18. Обратить внимание судов на важное значение для установления истины по делу исследования вещественных доказательств, документов, осмотра местности и помещения.

Вещественные доказательства и документы подлежат тщательному исследованию (соответственно осмотру, оглашению) в судебном заседании наравне с другими доказательствами по делу, причем лица, которым они предъявлены, могут обращать внимание суда на те или иные обстоятельства, связанные с их исследованием. Все действия суда по осмотру вещественных доказательств и оглашению документов должны быть отражены в протоколе судебного заседания.

19. Судам следует иметь в виду, что согласно части первой статьи 262 УПК, в случае уклонения от явки в суд без уважительных причин свидетель может быть подвергнут приводу. Уважительными причинами неявки свидетеля в суд, в частности, могут быть признаны:

болезнь, лишающая его возможности явиться в суд;

болезнь члена его семьи при невозможности поручить кому-либо уход за ним;

несвоевременное вручение ему повестки;

невозможность явки вследствие стихийного бедствия;

наличие иных объективных обстоятельств, препятствующих свидетелю явиться в суд в назначенный срок.

20. Учитывая, что выявление причин и условий, способствовавших совершению преступления, в соответствии со статьей 296 УПК является важной составной частью судебного разбирательства, судам следует при рассмотрении каждого уголовного дела при наличии достаточных оснований выносить частное определение.

Суд при установлении недостатков, допущенных в ходе проведения дознания или предварительного следствия, должен путем вынесения частного определения обращать на это внимание соответствующих должностных лиц.

21. Имея в виду, что протокол судебного заседания является одним из важнейших процессуальных документов по делу, судам следует принять меры к повышению качества его составления.

Протокол должен составляться в точном соответствии с требованиями статьи 426 УПК. При этом особое внимание должно уделяться правильности изложения:

ходатайств, заявленных участниками судебного разбирательства, и порядка их обсуждения;

определений суда, вынесенных в судебном заседании без удаления в совещательную комнату;

показаний подсудимого по существу предъявленного ему обвинения, свидетелей и потерпевших по обстоятельствам дела;

процесса исследования доказательств.

За качественное и своевременное составление протокола наряду с председательствующим несет ответственность и секретарь судебного заседания, который в соответствии со статьей 32 УПК обязан полно и правильно излагать в протоколе действия и решения суда, а равно действия участников судебного разбирательства.

В случае ведения протокола несколькими секретарями судебного заседания, каждый из них подписывает протокол в той части, которую он вел.

22. В соответствии со статьей 449 УПК прения сторон начинается речью государственного и общественного обвинителя. Затем выступает потерпевший, гражданский истец или их представители, защитник, общественный защитник, подсудимый, гражданский ответчик или его представитель.

Разъяснить судам, что по окончании прений стороны могут представить суду в письменном виде предлагаемую ими формулировку решения по вопросам, предусмотренным в пунктах 1 — 6 части первой статьи 457 УПК. Государственный обвинитель и защитник по окончании прений обязаны до удаления суда в отдельную (совещательную) комнату представить суду свое письменное предложение.

23. Если участники прений сторон в своих выступлениях, а подсудимый также в последнем слове, сообщат о новых обстоятельствах, имеющих значение для дела, суд, возобновив в соответствии с требованиями статьи 452 УПК судебное следствие, должен подробно допросить подсудимого по поводу этих обстоятельств и тщательно исследовать их с соблюдением требований процессуального закона, относящихся к судебному следствию.

24. Рекомендовать Судебной коллегии по уголовным делам Верховного суда Республика Узбекистан, Суду Республики Каракалпакстан, областным, Ташкентскому городскому суду, Военному суду Республики Узбекистан при рассмотрении дел в апелляционном, кассационном и ревизионном порядке особое внимание обращать на соблюдение судами первой инстанции норм уголовно-процессуального закона, систематически анализировать ошибки в их применении.

25. В связи с принятием настоящего постановления признать утратившим силу постановление Пленума Верховного суда Республики Узбекистан № 12 от 22 августа 1997 года «О соблюдении судами процессуального законодательства при разбирательстве уголовных дел по первой инстанции».

Председатель Верховного суда Республики Узбекистан К. КАМИЛОВ

Секретарь Пленума, судья Верховного суда И. АЛИМОВ

г. Ташкент,

14 мая 2022 г.,

№ 7

lex.uz