📅 2023-yil 20-fevral · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2023-yil 20-fevral · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2023 йил 20 февраль · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 20 февраля 2023 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 20 February 2023 · Other documents · Oliy sudi Plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
Қарори
Судлар томонидан солиқ қонунчилигини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида
Суд амалиётини ўрганиш натижалари судлар солиқ қонунчилигини айрим хатоларни инобатга олмаганда, асосан тўғри қўллаётганликларини кўрсатди. Солиқ низоларини кўришда судлар томонидан қонунчилик ҳужжатларини тўғри ва бир хилда қўлланилишини таъминлаш мақсадида «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 22-моддасига асосланиб, Олий суд Пленуми қарор қилади:
I боб. Умумий масалалар
1. Судларнинг эътибори солиқ қонунчилигининг доираси Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодексининг (бундан буён матнда Солиқ кодекси, Солиқ кодексининг, Солиқ кодексида деб юритилади) 2-моддаси билан белгиланганлигига қаратилсин.
2. «Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодексига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикасининг ЎРҚ-599-сонли Қонуни (бундан буён матнда ЎРҚ-599-сонли Қонуни деб юритилади) билан Солиқ кодекси янги таҳрирда тасдиқланганлигидан келиб чиқиб, судлар:
солиқлар ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича имтиёзларнинг амал қилиш муддати ЎРҚ-599-сонли Қонуннинг 4-моддасида назарда тутилганлигига;
янги таҳрирдаги Солиқ кодекси 2020 йил 1 январдан эътиборан кучга кирганлигига ва унинг қоидаларини қўллаш тартиби ЎРҚ-599-сонли Қонуни 6-моддасида белгиланганлигига;
махсус иқтисодий зоналарнинг иштирокчилари билан боғлиқ солиқ низоларини кўришда Солиқ кодексининг 68-бобида назарда тутилган нормалар қўлланилишига эътибор қаратсин.
3. Судлар Солиқ кодексининг 13-моддасида белгиланган солиқ тўловчининг ҳақлиги презумпцияси принципини қўллашда солиқларни ҳисоблаш, ундириш, тўлаш ёки солиқ органи ва солиқ тўловчи ўртасидаги муносабатларда вужудга келган қарама-қаршиликлар ва ноаниқликларга эмас, балки аниқ қонунчилик ҳужжатларидаги бартараф этиб бўлмайдиган қарама-қаршиликлар ва ноаниқликларга баҳо бериши лозим.
4. Судлар шуни назарда тутиши лозимки, солиқ низоларининг тарафлари сифатида Солиқ кодексида назарда тутилган субъектлар ҳамда бошқа қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилган давлат органлари ва бошқа шахслар иштирок этиши мумкин.
Шунингдек, ихтиёрий тугатиш жараёнида бўлган юридик шахслар номидан тугатувчи, тўловга қобилиятсизлик тўғрисида иш қўзғатилган шахслар номидан эса суд бошқарувчиси судга мурожаат қилишга ҳақли.
5. Солиқ кодекси 88-моддасининг тўртинчи қисмига кўра, солиқ мажбурияти бўйича даъво қилиш муддатининг ўтиши Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 156 , 157 ва 159-моддаларига мувофиқ тўхтатиб турилиши, узилиши ва қайта тикланиши мумкин.
6. Солиқ кодексининг 110-моддасига асосан ҳисобланган ва белгиланган муддатда тўланмаган пеня ҳам Солиқ кодексининг 55-моддасига мувофиқ, солиқ қарзи деб эътироф этилишини эътиборга олган ҳолда судлар шуни назарда тутиши лозимки, ҳисобланган пенядан солиқ тўловчини озод этишга ёки пеня миқдорини камайтиришга йўл қўйилмайди, бундан қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилган ҳолатлар мустасно.
7. Ўзбекистон Республикаси томонлардан бири бўлган, иккиёқлама солиқ солишнинг олдини олиш ва солиқларни тўлашдан бўйин товлашни бартараф этиш масалаларини тартибга соладиган халқаро шартнома қоидалари шундай шартномани тузган бир ёки иккала давлатнинг солиқ резидентларига нисбатан қўлланилади.
Шунга кўра, бундай тоифадаги ишларни кўришда судлар зарур ҳолларда Ўзбекистон Республикаси Ташқи ишлар вазирлиги ёки Адлия вазирлигига мурожаат қилиб, судда кўрилаётган низога доир масала юзасидан халқаро шартномалар мавжуд ёки мавжуд эмаслигини аниқлаш чорасини кўриш кераклигига эътибор қаратилсин.
II боб. Процессуал қонунчиликни қўллаш
8. Солиқ низолари судга тааллуқлилик ва судловга тегишлиликнинг умумий қоидаларига асосан туманлараро, туман (шаҳар) судлари томонидан биринчи инстанция суди сифатида кўрилади (бундан Ўзбекистон Республикаси Олий суди, вилоят ва унга тенглаштирилган судлар томонидан кўриладиган ишлар мустасно).
9. Судларга тушунтирилсинки, жисмоний ва юридик шахсларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳимоя қилиниши лозим бўлган суд иши юритуви турини тўғри аниқлаш (даъво иш юритуви ёки оммавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган иш юритуви) суд ҳимояси учун мурожаат қилган шахснинг талабидан келиб чиққан ҳуқуқий муносабатларга боғлиқдир.
10. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, солиқ қарздорлигини ундириш, солиқ тўловчиларнинг бюджетдан пул суммаларини қайтариш, ҳуқуқий таъсир чораларини қўллаш тўғрисидаги ишлар тегишлилигича иқтисодий судлар ва фуқаролик ишлари бўйича судларнинг судловига, солиқ органларининг қарорлари ва улар мансабдор шахсларининг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги), солиқ органи томонидан солиқ тўловчиларнинг консолидациялашган гуруҳини ташкил этиш тўғрисидаги шартномани рўйхатдан ўтказишни рад этиш устидан ариза (шикоят) маъмурий судларнинг судловига тааллуқли, бундан солиқ тўловчини солиққа оид ҳуқуқбузарлик содир этганлик учун маъмурий жавобгарликка тортиш бўйича қабул қилган қарорлари мустасно.
Солиқ органининг норматив характерга эга бўлган ҳужжатлари бўйича манфаатдор шахс Ўзбекистон Республикаси Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексининг (бундан буён матнда МСИЮтК, МСИЮтКнинг деб юритилади) 22-боби тартибида низолашиши мумкин.
11. Солиқ қарзини ундириш солиқ органи томонидан тўғридан-тўғри ёки суд орқали амалга оширилишини инобатга олиб, судлар бу тоифадаги ишларни кўришда Солиқ кодексининг 15-бобида назарда тутилган тартибга риоя қилинганлигига эътибор қаратиши лозим.
12. Судларнинг эътибори даъво аризаси, ариза (шикоят) процессуал қонунчиликнинг тегишли нормалари — Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодексининг 189-моддаси , Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг 149 , 218-моддалари , МСИЮтК 128-моддаси , шунингдек Солиқ кодексининг махсус нормаларида қайд этилган талабларга жавоб бериши лозимлигига қаратилсин.
Масалан, солиқ органи томонидан берилган даъво аризасида ундирилиши сўралган солиқ тури, даври, суммаси, солиқ органининг фикри бўйича ҳуқуқни суиистеъмол қилинганлигини, битим қалбакилигини (кўзбўямачилик учун тузилганлигини) тасдиқловчи ва талабни асослантирувчи бошқа ҳолатлар кўрсатилиши керак.
13. Ишни суд муҳокамасига тайёрлаш жараёнида судья тегишли процессуал қонунчиликда белгиланган ҳаракатларни амалга ошириши, жумладан, даъвони таъминлаш ёки дастлабки ҳимоя чораларини қўллаш, зарур далилларни олиш чораларини кўриши лозим.
14. Ишда иштирок этувчи шахсларнинг вакиллигига оид масалаларни ҳал қилишда судлар шуни назарда тутиши лозимки, «Солиқ маслаҳатига оид фаолият тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикасининг Қонунига кўра, солиқ маслаҳатчилари ташкилотининг юридик ва жисмоний шахсларга шартнома асосида хизматлар кўрсатишга доир фаолиятига солиқ маслаҳатчисининг солиққа оид ҳуқуқий муносабатлар билан боғлиқ бўлган иқтисодий, фуқаролик ҳамда маъмурий ишларни кўриб чиқишда вакиллик қилиш ҳам киради. Бундай ваколат ишонч билдирувчи томонидан процессуал қонунчиликда белгиланган тартибда берилган ишончнома, солиқ маслаҳатчилари ташкилоти билан тузилган солиқ маслаҳати бўйича хизматлар кўрсатиш тўғрисида шартнома (ундан кўчирма) ва малака сертификати асосида тасдиқланади.
15. Судларга тушунтириш лозимки, солиқ қонунчилигига кўра, солиқ тўловчилардан ундирилган солиқлар ва йиғимлар белгиланган тартибда бюджет тизимига (бюджетга ва давлат мақсадли жамғармаларига) йўналтирилиши сабабли, ортиқча тўланган ёки ортиқча ундирилган солиқларни қайтариш ёки ундириш тўғрисидаги даъво қаноатлантирилганда ҳал қилув қарорида ундириладиган сумма бюджет тизимидан қайтарилиши кўрсатилиши лозим.
Бундай ҳолатда судлар Солиқ кодексининг 12-бобида назарда тутилган нормалар қўлланилишига эътибор қаратсин.
Шу муносабат билан солиқ тўловчилар томонидан ортиқча тўланган ёки солиқ органи ортиқча ундирган пул маблағларини бюджетдан қайтариш тўғрисида даъво аризалари берилганда судлар Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ва (ёки) унинг ҳудудий органларини низо предметига нисбатан жавобгар тарафида мустақил талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахс сифатида ишда иштирок этишга жалб қилиш масаласини муҳокама қилиши лозим.
16. Солиқ кодексининг 14-моддасига асосан солиқ органлари солиқ солиш мақсадида барча битимлар ва солиқ тўловчи киришадиган бошқа иқтисодий муносабатлар, уларнинг юридик жиҳатдан расмийлаштирилиши усулидан ёки шартноманинг номланишидан қатъи назар, ўзининг ҳақиқий иқтисодий мазмунидан келиб чиққан ҳолда ҳисобга олиш ваколатига эга.
Бунда қўшимча солиқ ҳисобланиши натижасида ҳосил бўлган солиқ қарзи солиқ органларининг солиқ текшируви бўйича ҳуқуқни суиистеъмол қилишнинг, битим қалбакилигининг (кўзбўямачилик учун тузилганлигининг) ҳолатларини аниқлаш, шунингдек уларнинг оқибатларини қўллашга асосланган ва бунга солиқ тўловчи норози бўлган тақдирда солиқ органи ҳосил бўлган солиқ қарзини ундириш ҳақидаги даъво аризаси билан фуқаролик ишлари бўйича судга ёки иқтисодий судга мурожаат қилиши лозим.
Солиқ тўловчининг юқорида қайд этилган норозилиги солиқ текшируви якуни бўйича текширув материалларини кўриб чиқиш босқичи тугагунга қадар билдирилмаган бўлса, солиқ органининг солиқни қўшиб ҳисоблаш тўғрисида қабул қилган қарори юзасидан маъмурий судда низолашиш мумкин.
Судларнинг эътибори солиқ органининг ҳуқуқни суиистеъмол қилиш ёки битим қалбакилигининг (кўзбўямачилик учун тузилганлигининг) ҳолатлари бўйича солиқ қарзини суд орқали ундириш ҳақида қабул қилган қарори солиқ тўловчи учун ҳуқуқий оқибат келтириб чиқармаслиги сабабли, уни ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги талаб судга тааллуқли эмаслигига қаратилсин.
III боб. Солиқ низоларини судларда кўришнинг ўзига хос хусусиятлари Маъмурий судларда кўриладиган солиққа оид низолар бўйича
17. Солиқ органининг, улар мансабдор шахсларининг қарорлари, ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоят қилиш тўғрисидаги ишлар МСИЮтКнинг 23-боби тартибида кўриб чиқилади.
18. Солиқ органининг сайёр солиқ текшируви ва солиқ аудити натижалари бўйича қабул қилинган қарори устидан берилган шикоят юқори турувчи солиқ органи томонидан қонунда белгиланган муддатларда кўриб чиқилмаганлиги, солиқ тўловчининг белгиланган муддат ўтгандан кейин солиқ органининг қарорини судда низолашиш ҳуқуқини истисно қилмайди.
Шу билан бирга, судларнинг эътибори солиқ тўловчи судга юқори турувчи солиқ органи мансабдор шахсининг шикоятни муддатида кўриб чиқмасликда ифодаланган ҳаракатсизлиги устидан ариза (шикоят) билан мурожаат қилиши мумкинлигига қаратилсин.
20. Солиқ кодекси 231-моддасининг саккизинчи қисмида солиқ органларининг қарорлари, мансабдор шахсларининг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан шикоят қилиш қонун ҳужжатларида назарда тутилган тартибда амалга оширилиши қайд этилганлиги сабабли, бундай аризалар (шикоятлар) МСИЮтК 186-моддасининг биринчи қисмида назарда тутилган муддатда берилиши мумкин.
Солиқ тўловчи низолашилаётган қарор ҳақида билган пайт деганда, қарор белгиланган тартибда топширилмаган бўлса-да, у низоли қарордан амалда хабардор бўлган вақт (масалан, солиқ органининг қарори асосида солиқ тўловчидан солиқни ундиришга қаратилган ҳаракатлар ва ҳоказо) тушунилади.
Юқори турувчи солиқ органига шикоят қилинганида солиқ органининг қарорлари устидан судга шикоят қилиш муддати, қуйи турувчи солиқ органининг қарори қабул қилинган кундан эътиборан ўта бошлайди (Солиқ кодексининг 234-моддаси тартибида кўрмасдан қолдирилган шикоятлар бундан мустасно).
21. МСИЮтК 186-моддасининг учинчи қисмига кўра, суд ариза (шикоят) беришнинг узрли сабабларга кўра, ўтказиб юборилган муддатини тиклашга ҳақли.
Судга мурожаат қилишнинг ўтказиб юборилган муддатини тиклаш ҳақидаги масалани ҳал қилишда, судлар аризачининг низолашилаётган қарор ёки ҳаракат (ҳаракатсизлик) ҳақида билган ёхуд билмаганлиги, аризачи ўзининг бузилган ҳуқуқларини тиклаш борасида қандай чоралар амалга оширганлигига эътибор қаратиши лозим.
Масалан, фавқулодда ҳолатлар, карантин, фуқаронинг оғир ва давомли касаллиги, шахснинг солиқ қарори ҳақида бехабарлиги судга мурожаат қилишга объектив тўсқинлик қилувчи ҳолатлар сифатида ариза беришнинг муддати узрли сабабларга кўра ўтказиб юборилган деб топилиши учун асос бўлиши мумкин.
Суд ҳар бир иш бўйича аризачи томонидан қонун билан белгиланган судга мурожаат қилиш муддатларига риоя қилинганлигини аниқлаши, мазкур муддатлар бузилганда эса, манфаатдор шахснинг муддатни ўтказиб юборилишига сабаб сифатида келтирилган важларини муҳокама қилиши лозим.
22. Солиқ кодекси 231-моддасининг иккинчи қисмида назарда тутилган шикоят юқори турувчи солиқ органи томонидан кўриб чиқилганидан сўнг суд тартибида шикоят қилинганда суд тегишли тартибда юқори турувчи солиқ органини ишга жалб қилиши лозим, бундан Солиқ кодекси 235-моддаси тўртинчи қисмининг иккинчи хатбошисида кўрсатилган ҳолат мустасно.
23. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, «Жамоатчилик назорати тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 4-моддасига асосан солиқлар ва йиғимларни белгилаш, жорий этиш ва бекор қилишга, ҳисоблаб чиқариш ҳамда тўлашга доир муносабатлар жамоатчилик назоратининг объекти ҳисобланмаслиги, МСИЮтКнинг 23-боби тартибида солиқ органларининг индивидуал характерга эга бўлган қарорлари (мансабдор шахснинг ҳаракати, ҳаракатсизлиги) низолашиши мумкинлигидан келиб чиққан ҳолда судга юқорида қайд этилган Қонун асосида мурожаат қилган жамоатчилик назорати субъектининг аризасини судья МСИЮтК 134-моддаси биринчи қисмининг 3-бандига асосан қайтаришга ҳақли.
24. Ариза (шикоят) солиқ тўловчи ёки унинг вакили томонидан имзоланиб, камчиликлар бартараф этилганидан сўнг қўзғатилган маъмурий ишни кўришда суд, аризачининг илтимосига кўра жамоатчилик назорати субъектини мустақил талаб билан арз қилмайдиган учинчи шахс сифатида жалб қилиш масаласини ҳал қилади.
25. Судларга тушунтирилсинки, МСИЮтКнинг 79-моддасида кўрсатилган масалалар юзага келганда, суд томонидан экспертиза тайинланиши мумкин.
Солиққа оид низолар юзасидан тайинланадиган экспертиза турини аниқлашда судлар эксперт текшируви объектининг хусусиятидан келиб чиқиши лозим (масалан, суд-солиқ, суд-бухгалтерия ва ҳоказо).
Судлар маъмурий иш бўйича тайинланган экспертизани ўтказиш учун тўлов ундирилиши масаласини «Суд экспертизаси тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 25-моддаси талаблари асосида ҳал этиши лозим.
Судлар ишларни кўришда сансалорлик ва ишларни кўриш муддати чўзилиб кетишининг олдини олиш мақсадида ўз вақтида экспертга зарур ҳужжатларни тақдим этиш бўйича чоралар кўриши лозим.
Эксперт хулосаси суд учун олдиндан белгиланган кучга эга эмас ва иш бўйича бошқа далилларнинг йиғиндиси билан баҳоланиши лозим. Суднинг экспертиза хулосасига қўшилмаганлиги суд қарорида асослантирилиши шарт.
26. Солиқ органи қарори, мансабдор шахсининг ҳаракати (ҳаракатсизлиги) устидан берилган ариза (шикоят)ни кўришда маъмурий судлар қуйидагиларни текшириши керак:
солиқ текширувини ўтказиш ҳақидаги қарор ваколатли шахс томонидан қабул қилинганлиги;
солиқ текширувини ўтказишда қонунчиликда белгиланган тартиб-таомилларга амал қилинганлиги;
текширув рўйхатга олинганлиги ҳолатлари.
27. Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 187 8 -моддаси суриштирувчининг, терговчининг, прокурорнинг қарори ёки суднинг ажрими асосида тайинланган тафтиш натижалари тўғрисидаги далолатнома нусхаси қонуний чоралар кўриш учун тегишли ваколатли органга юборилишини ҳам назарда тутади.
Тафтиш натижалари устидан текширилаётган субъектнинг мансабдор шахслари ёки вакиллари Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 187 10 -моддасига асосан суриштирувчига, терговчига, прокурорга ёки судга қўшимча ёки қайта тафтиш тайинлаш тўғрисида шикоят қилишга ҳақли эканлиги белгиланган.
Ваколатли орган томонидан қонуний чоралар кўриш юзасидан қабул қилинган қарор маъмурий ҳужжат ҳисобланади ва унинг устидан судга шикоят қилиниши мумкин.
Маъмурий ҳужжат уни қабул қилишнинг қонунчиликда белгиланган тартиб-таомиллари бузилганлиги асосида ҳақиқий эмас деб топилган тақдирда, суд қарори билан ваколатли орган зиммасига текшириш натижаларини қайта кўриб чиқиш мажбурияти юкланиши лозим.
Маъмурий ишни тергов ҳаракатлари олиб борилаётган ёки жиноят ишлари бўйича судда кўрилаётган жиноят иши юзасидан қарор қабул қилингунига қадар кўриш мумкин бўлмаганда (низолашилаётган қарорда кўрсатилган ҳисоб-китобларга эътироз билдирилган ҳолларда) суд МСИЮтК 99-моддасининг 1-бандига асосан иш юритишни тўхтатиши шартлигига эътибор қаратилиши лозим.
28. Судларнинг эътибори қўшилган қиймат солиғи суммасини ҳисобга олиш бекор қилинганлиги натижасида ҳисобланган солиқ суммасини ундириш тўғрисидаги қарорни низолашиш бўйича ишларни кўришда Солиқ кодексининг 267-моддасида назарда тутилган асосларни тасдиқловчи далиллар мавжудлигига қаратилиши лозим (масалан, солиқ тўловчи томонидан енгил автомобиллар, мотоцикллар, вертолётлар, моторли қайиқлар, самолётлар, шунингдек моторли воситаларнинг бошқа турлари ва улар учун ёқилғи сотиб олинганда, ушбу товарларнинг юридик шахс амалга ошираётган фаолият турига боғлиқлигига аниқлик киритиш учун фаолиятни амалга ошириш учун берилган лицензиялар, транспорт воситасини бошқариш учун ҳайдовчини (пилотни) бириктириш ҳақида буйруқ, транспорт воситасини бошқарувчи шахсга берилган суғурта полиси, транспорт воситаси эксплуатациясига оид ҳужжатлар ёхуд алкоголь ва тамаки маҳсулотлари сотиб олинганида, уларга акциз маркаси мавжудлиги ва ҳоказо).
29. Солиқ базасини яшириш (камайтириб кўрсатиш) билан боғлиқ низоларни кўришда, солиқ тўловчининг ҳаракатларида Солиқ кодексининг 223-моддасида назарда тутилган, солиқ базасини яшириш (камайтириб кўрсатиш) деб баҳоланадиган ҳолатлар мавжуд ёки мавжуд эмаслигига эътибор қаратиш лозим.
Солиқни (йиғимни) нотўғри ҳисоблаб чиқариш деганда — солиқ суммасини ҳисоблашдаги хатоликлар тушунилади (масалан, солиқ суммасини ҳисоблашда солиқ тўловчи томонидан солиқ ставкаларининг нотўғри қўлланилиши).
Солиқ кодексининг 223 , 226 ва 227-моддаларида назарда тутилган солиққа оид ҳуқуқбузарликлар аломатлари солиқни (йиғимни) нотўғри ҳисоблаб чиқариш сифатида баҳоланмайди.
30. Тушунтирилсинки, солиқ текшируви жараёнида инвентаризация ўтказилганда, инвентаризацияни ўтказиш учун солиқ органи раҳбари (раҳбар ўринбосари) буйруқ чиқариши, инвентаризация ўтказиш жараёни Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 7 январдаги 1-сонли қарори билан тасдиқланган «Солиқ текширувларини ташкил этиш ва ўтказиш тартиби тўғрисида»ги Низом 5-бобининг 11-параграфи ҳамда 6-бобининг 7-параграфида белгиланган қоидаларга мос бўлиши керак.
31. Судлар солиқ тўловчи ишчи-ходимларининг ҳақиқий сони ва солиқ ҳисоботида акс эттирилган ишчи-ходимлар сонига мувофиқлиги билан боғлиқ ҳолатларга баҳо беришда, солиқ органи томонидан текширишда солиқ тўловчининг ҳақиқатда фаолият юритаётган ишчи-ходимлари сони аниқланганлиги ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 7 январдаги 1-сонли қарори билан тасдиқланган «Солиқ текширувларини ташкил этиш ва ўтказиш тартиби тўғрисида»ги Низомнинг 11-иловасига мувофиқ шаклда баённома тузилганлиги, солиқ ҳисоботларида мавжуд бўлмаган ишчи-ходимлардан уларнинг ишлаш даври ҳамда олаётган даромадлари суммаси (иш ҳақи) тўғрисида ёзма равишда тушунтиришлар ёки бошқа далиллар олинганлигига эътибор қаратиши лозим.
32. Солиқ органи қарори ҳақиқий эмас, мансабдор шахсининг ҳаракати (ҳаракатсизлиги) қонунга хилоф деб топилган тақдирда, судлар МСИЮтК 189-моддасининг бешинчи қисмига мувофиқ, тегишли солиқ органи ёки мансабдор шахснинг зиммасига солиқ текшируви материалларини қайта кўриб чиқиш ёхуд шахснинг бузилган ҳуқуқ ва қонуний манфаатларни тиклаш учун қонунда назарда тутилган ҳаракатларни амалга ошириш мажбуриятини юклаш масаласини муҳокама қилиши лозим.
Масалан, солиқ текшируви материалларини кўриб чиқишнинг тартиб-таомилининг муҳим шартларини (солиқ текшируви материалларини кўриб чиқиш жараёнида солиқ тўловчи шахсан ва (ёки) ўз вакили орқали иштирок этиш имконияти таъминланмаганлиги, солиқ тўловчига тушунтиришлар бериш имкони яратилмаганлиги, солиқ текшируви материаллари ваколатсиз шахс томонидан кўрилганлиги) бузилишига йўл қўйилганда, солиқ текшируви материалларини қайта кўриб чиқиш мажбурияти юкланиши лозим.
Шу билан бирга судларнинг эътибори қонун ҳужжатларида солиқ органларининг зиммасига тадбиркорлик субъектларида қайта текшириш ўтказиш мажбуриятини юклаш назарда тутилмаганлигига қаратилсин.
33. Судларнинг эътибори солиқ низолари юзасидан қабул қилинган ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида ҳақиқий эмас деб топилган солиқ органи қарори ҳақида батафсил маълумотлар, жумладан қарорнинг номи, санаси, рақами, банди ҳамда мансабдор шахснинг ҳаракати (ҳаракатсизлиги) нимада ифодаланганлиги аниқ акс эттирилган бўлиши лозимлигига қаратилсин.
Иқтисодий судларда кўриладиган солиққа оид низолар бўйича
34. Судларга тушунтирилсинки, судга солиқ органи Солиқ кодексида назарда тутилган солиққа оид ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишлар бўйича молиявий санкция қўллаш тўғрисида ариза билан мурожаат этганда, молиявий санкция қўллаш солиқ органининг ваколатига кириши сабабли, бундай аризани Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси 154-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига асосан қабул қилиш рад этилиши, агар ариза иш юритишга қабул қилинган бўлса, Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси 110-моддаси биринчи қисмининг 1-бандига асосан иш юритиш тугатилиши лозим.
Солиқ органи томонидан солиқ тўловчининг (солиқ агентининг) банкдаги ҳисобварақлари бўйича операцияларни тўхтатиб туриш тўғрисида ариза билан мурожаат этилганда судлар солиқ тўловчининг (солиқ агентининг) банкдаги ҳисобварақлари бўйича операцияларни тўхтатиб туриш учун Солиқ кодекси 111-моддасининг учинчи қисмида кўрсатиб ўтилган асослар мавжудлигини ҳамда солиқ органи томонидан солиқ тўловчининг (солиқ агентининг) банкдаги ҳисобварақлари бўйича операцияларни солиқ органининг раҳбари (раҳбар ўринбосари) томонидан ўн кундан кўп бўлмаган муддатга тўхтатиб туриш тўғрисидаги қарори мавжудлигини ўрганиши лозим.
35. Суднинг қарорига асосан тўловга қобилиятсиз деб топилган ва тугатишга доир иш юритиш давом этаётган юридик шахс ёки якка тартибдаги тадбиркорга нисбатан солиқ органи томонидан молиявий жарима қўллаш ёхуд банклардаги ҳисобварақлари бўйича операцияларни тўхтатиб туриш ҳақидаги ариза билан мурожаат қилинган бўлса, ушбу талаблар тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш доирасида кўрилмаслиги сабабли ариза судда мазмунан кўриб чиқилиши лозим.
Бироқ, суднинг қарорига асосан тўловга қобилиятсиз деб топилган ва тугатишга доир иш юритиш давом этаётган юридик шахсга нисбатан солиқ органи томонидан банклардаги ҳисобварақлари бўйича операцияларни тўхтатиб туриш ҳақидаги ариза билан мурожаат қилинганда, «Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 148-моддасига биноан тугатиш бошқарувчиси томонидан қарздорнинг барча ҳисобварақлари ёпилиши ва ягона ҳисобварақ очилишини инобатга олиб, ушбу аризани қаноатлантириш рад этилиши лозим.
36. Солиқ кодекси 269-моддаси биринчи қисмининг 3-бандида етказиб берувчи томонидан тақдим этилган ҳисобварақ-фактуралар қонунчиликда белгиланган тартибда ҳақиқий эмас деб эътироф этилиши назарда тутилган бўлиб, бу ўз навбатида ҳисобварақ-фактураларни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги низо судга тааллуқли эканлигини англатмайди.
Фуқаролик ишлари бўйича судларда кўриладиган солиққа оид низолар бўйича
37. Фуқаролар ва солиқ органлари ўртасидаги солиқлар ҳамда бошқа мажбурий тўловлар бўйича ҳар қандай низо фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан ҳал қилинади.
Судлар шуни назарда тутиши лозимки, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодекси 171-моддаси биринчи қисмининг 6-бандига мувофиқ, солиқ органининг фуқаролардан солиқлар ва бошқа мажбурий тўловлар бўйича қарздорликни ундириш тўғрисидаги талаб фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан суд буйруғи бериш орқали ҳал қилинади.
Солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларни тўлаш ҳамда ушбу тўловлар миқдори тўғрисида тарафлар ўртасида низо вужудга келган тақдирда, ушбу масала даъво ишини юритиш тартибида ҳал қилинади.
38. Солиқ органининг фуқаролардан солиқлар ва бошқа мажбурий тўловларни ундириш ёки фуқароларнинг солиқ органидан ортиқча миқдорда тўланган тўловларни қайтариш ёхуд уни қайта ҳисоблаш тўғрисидаги ишларни ҳал қилишда, судлар фуқароларнинг қарздорлиги ёки тўловларни ортиқча тўланганлиги қайси солиқ туридан келиб чиққанлигини ҳамда унинг миқдори тўғри ҳисобланганлигини текшириши лозим.
39. Судлар фуқаролардан мулкни реализация қилишдан олинган даромадлардан ҳисобланган солиқни ундириш ҳақидаги талабларни кўриб чиқишда, Солиқ кодекси 375-моддасининг 4-бандидан келиб чиқиб, ушбу даромадлар мазкур мол-мулкни реализация қилиш суммасининг ҳужжатлар билан тасдиқланган уни олиш қийматидан ошган қисми сифатида аниқланишига, мазкур қийматни тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд бўлмаган тақдирда, мол-мулкни реализация қилиш қиймати, кўчмас мулк бўйича эса — кадастр қиймати ҳамда реализация қилиш нархи ўртасидаги ижобий фарқ даромад деб эътироф этилишини инобатга олиши керак.
Судларга тушунтирилсинки, реализация қилинган кўчмас мулкнинг кадастр қиймати аниқланмаган (ноль қийматда белгиланган) тақдирда, мазкур солиқнинг миқдори фақат кадастр органи томонидан ушбу кўчмас мулкнинг кадастр қиймати белгилангандан кейингина ҳисобланиши мумкин.
Айни вақтда, олинган даромад Солиқ кодексининг 54-бобида назарда тутилган солиққа тортилмайдиган даромад турлари (солиқ имтиёзлари) рўйхатига киритилган-киритилмаганлигини судлар синчковлик билан текширишлари зарур.
Якунловчи қоидалар
40. Судлар солиққа оид низоларни кўриб чиқиш натижаси бўйича қонунчилик бузилган ҳар бир ҳолат бўйича мансабдор шахсларнинг жавобгарлиги масалаларини ҳал этиб, ҳуқуқбузарликни келтириб чиқарган сабаб ва шарт-шароитларни пухта ўрганиб, хусусий ажрим чиқариш йўли билан уларни бартараф этиш чораларини кўриши лозим.
41. Юқори инстанция судлари солиқ муносабатларидан келиб чиқадиган ишлар бўйича биринчи инстанция судлари чиқарган суд қарорларининг қонунийлиги ва асослилигини тегишли тартибда текширилишини таъминлаши, йўл қўйилган қонун бузилишларини ўз вақтида аниқлаши ва бартараф этиши лозим.
42. Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари, Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар маъмурий судлари солиқ қонунчилигини қўллашга доир ишлар бўйича суд амалиётини мунтазам равишда умумлаштириб бориши ва мазкур тоифадаги ишлар кўрилишида суд хатоларининг олдини олиш юзасидан чоралар кўриши лозим.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Б. ИСЛАМОВ
Пленум котиби, Олий суд судьяси И. АЛИМОВ
Тошкент ш.,
2023 йил 20 февраль,
4-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
Qarori
Sudlar tomonidan soliq qonunchiligini qoʻllashning ayrim masalalari haqida
Sud amaliyotini oʻrganish natijalari sudlar soliq qonunchiligini ayrim xatolarni inobatga olmaganda, asosan toʻgʻri qoʻllayotganliklarini koʻrsatdi. Soliq nizolarini koʻrishda sudlar tomonidan qonunchilik hujjatlarini toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 22-moddasiga asoslanib, Oliy sud Plenumi qaror qiladi:
I bob. Umumiy masalalar
1. Sudlarning eʼtibori soliq qonunchiligining doirasi Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksining (bundan buyon matnda Soliq kodeksi, Soliq kodeksining, Soliq kodeksida deb yuritiladi) 2-moddasi bilan belgilanganligiga qaratilsin.
2. “Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining OʻRQ-599-sonli Qonuni (bundan buyon matnda OʻRQ-599-sonli Qonuni deb yuritiladi) bilan Soliq kodeksi yangi tahrirda tasdiqlanganligidan kelib chiqib, sudlar:
soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha imtiyozlarning amal qilish muddati OʻRQ-599-sonli Qonunning 4-moddasida nazarda tutilganligiga;
yangi tahrirdagi Soliq kodeksi 2020-yil 1-yanvardan eʼtiboran kuchga kirganligiga va uning qoidalarini qoʻllash tartibi OʻRQ-599-sonli Qonuni 6-moddasida belgilanganligiga;
maxsus iqtisodiy zonalarning ishtirokchilari bilan bogʻliq soliq nizolarini koʻrishda Soliq kodeksining 68-bobida nazarda tutilgan normalar qoʻllanilishiga eʼtibor qaratsin.
3. Sudlar Soliq kodeksining 13-moddasida belgilangan soliq toʻlovchining haqligi prezumpsiyasi prinsipini qoʻllashda soliqlarni hisoblash, undirish, toʻlash yoki soliq organi va soliq toʻlovchi oʻrtasidagi munosabatlarda vujudga kelgan qarama-qarshiliklar va noaniqliklarga emas, balki aniq qonunchilik hujjatlaridagi bartaraf etib boʻlmaydigan qarama-qarshiliklar va noaniqliklarga baho berishi lozim.
4. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, soliq nizolarining taraflari sifatida Soliq kodeksida nazarda tutilgan subyektlar hamda boshqa qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan davlat organlari va boshqa shaxslar ishtirok etishi mumkin.
Shuningdek, ixtiyoriy tugatish jarayonida boʻlgan yuridik shaxslar nomidan tugatuvchi, toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida ish qoʻzgʻatilgan shaxslar nomidan esa sud boshqaruvchisi sudga murojaat qilishga haqli.
5. Soliq kodeksi 88-moddasining toʻrtinchi qismiga koʻra, soliq majburiyati boʻyicha daʼvo qilish muddatining oʻtishi Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 156 , 157 va 159-moddalariga muvofiq toʻxtatib turilishi, uzilishi va qayta tiklanishi mumkin.
6. Soliq kodeksining 110-moddasiga asosan hisoblangan va belgilangan muddatda toʻlanmagan penya ham Soliq kodeksining 55-moddasiga muvofiq, soliq qarzi deb eʼtirof etilishini eʼtiborga olgan holda sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, hisoblangan penyadan soliq toʻlovchini ozod etishga yoki penya miqdorini kamaytirishga yoʻl qoʻyilmaydi, bundan qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan holatlar mustasno.
7. Oʻzbekiston Respublikasi tomonlardan biri boʻlgan, ikkiyoqlama soliq solishning oldini olish va soliqlarni toʻlashdan boʻyin tovlashni bartaraf etish masalalarini tartibga soladigan xalqaro shartnoma qoidalari shunday shartnomani tuzgan bir yoki ikkala davlatning soliq rezidentlariga nisbatan qoʻllaniladi.
Shunga koʻra, bunday toifadagi ishlarni koʻrishda sudlar zarur hollarda Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi yoki Adliya vazirligiga murojaat qilib, sudda koʻrilayotgan nizoga doir masala yuzasidan xalqaro shartnomalar mavjud yoki mavjud emasligini aniqlash chorasini koʻrish kerakligiga eʼtibor qaratilsin.
II bob. Protsessual qonunchilikni qoʻllash
8. Soliq nizolari sudga taalluqlilik va sudlovga tegishlilikning umumiy qoidalariga asosan tumanlararo, tuman (shahar) sudlari tomonidan birinchi instansiya sudi sifatida koʻriladi (bundan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi, viloyat va unga tenglashtirilgan sudlar tomonidan koʻriladigan ishlar mustasno).
9. Sudlarga tushuntirilsinki, jismoniy va yuridik shaxslarning huquq va erkinliklari himoya qilinishi lozim boʻlgan sud ishi yurituvi turini toʻgʻri aniqlash (daʼvo ish yurituvi yoki ommaviy huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan ish yurituvi) sud himoyasi uchun murojaat qilgan shaxsning talabidan kelib chiqqan huquqiy munosabatlarga bogʻliqdir.
10. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, soliq qarzdorligini undirish, soliq toʻlovchilarning budjetdan pul summalarini qaytarish, huquqiy taʼsir choralarini qoʻllash toʻgʻrisidagi ishlar tegishliligicha iqtisodiy sudlar va fuqarolik ishlari boʻyicha sudlarning sudloviga, soliq organlarining qarorlari va ular mansabdor shaxslarining harakatlari (harakatsizligi), soliq organi tomonidan soliq toʻlovchilarning konsolidatsiyalashgan guruhini tashkil etish toʻgʻrisidagi shartnomani roʻyxatdan oʻtkazishni rad etish ustidan ariza (shikoyat) maʼmuriy sudlarning sudloviga taalluqli, bundan soliq toʻlovchini soliqqa oid huquqbuzarlik sodir etganlik uchun maʼmuriy javobgarlikka tortish boʻyicha qabul qilgan qarorlari mustasno.
Soliq organining normativ xarakterga ega boʻlgan hujjatlari boʻyicha manfaatdor shaxs Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksining (bundan buyon matnda MSIYUtK, MSIYUtKning deb yuritiladi) 22-bobi tartibida nizolashishi mumkin.
11. Soliq qarzini undirish soliq organi tomonidan toʻgʻridan-toʻgʻri yoki sud orqali amalga oshirilishini inobatga olib, sudlar bu toifadagi ishlarni koʻrishda Soliq kodeksining 15-bobida nazarda tutilgan tartibga rioya qilinganligiga eʼtibor qaratishi lozim.
12. Sudlarning eʼtibori daʼvo arizasi, ariza (shikoyat) protsessual qonunchilikning tegishli normalari — Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining 189-moddasi , Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksining 149 , 218-moddalari , MSIYUtK 128-moddasi , shuningdek Soliq kodeksining maxsus normalarida qayd etilgan talablarga javob berishi lozimligiga qaratilsin.
Masalan, soliq organi tomonidan berilgan daʼvo arizasida undirilishi soʻralgan soliq turi, davri, summasi, soliq organining fikri boʻyicha huquqni suiisteʼmol qilinganligini, bitim qalbakiligini (koʻzboʻyamachilik uchun tuzilganligini) tasdiqlovchi va talabni asoslantiruvchi boshqa holatlar koʻrsatilishi kerak.
13. Ishni sud muhokamasiga tayyorlash jarayonida sudya tegishli protsessual qonunchilikda belgilangan harakatlarni amalga oshirishi, jumladan, daʼvoni taʼminlash yoki dastlabki himoya choralarini qoʻllash, zarur dalillarni olish choralarini koʻrishi lozim.
14. Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning vakilligiga oid masalalarni hal qilishda sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, “Soliq maslahatiga oid faoliyat toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuniga koʻra, soliq maslahatchilari tashkilotining yuridik va jismoniy shaxslarga shartnoma asosida xizmatlar koʻrsatishga doir faoliyatiga soliq maslahatchisining soliqqa oid huquqiy munosabatlar bilan bogʻliq boʻlgan iqtisodiy, fuqarolik hamda maʼmuriy ishlarni koʻrib chiqishda vakillik qilish ham kiradi. Bunday vakolat ishonch bildiruvchi tomonidan protsessual qonunchilikda belgilangan tartibda berilgan ishonchnoma, soliq maslahatchilari tashkiloti bilan tuzilgan soliq maslahati boʻyicha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisida shartnoma (undan koʻchirma) va malaka sertifikati asosida tasdiqlanadi.
15. Sudlarga tushuntirish lozimki, soliq qonunchiligiga koʻra, soliq toʻlovchilardan undirilgan soliqlar va yigʻimlar belgilangan tartibda budjet tizimiga (budjetga va davlat maqsadli jamgʻarmalariga) yoʻnaltirilishi sababli, ortiqcha toʻlangan yoki ortiqcha undirilgan soliqlarni qaytarish yoki undirish toʻgʻrisidagi daʼvo qanoatlantirilganda hal qiluv qarorida undiriladigan summa budjet tizimidan qaytarilishi koʻrsatilishi lozim.
Bunday holatda sudlar Soliq kodeksining 12-bobida nazarda tutilgan normalar qoʻllanilishiga eʼtibor qaratsin.
Shu munosabat bilan soliq toʻlovchilar tomonidan ortiqcha toʻlangan yoki soliq organi ortiqcha undirgan pul mablagʻlarini budjetdan qaytarish toʻgʻrisida daʼvo arizalari berilganda sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi va (yoki) uning hududiy organlarini nizo predmetiga nisbatan javobgar tarafida mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs sifatida ishda ishtirok etishga jalb qilish masalasini muhokama qilishi lozim.
16. Soliq kodeksining 14-moddasiga asosan soliq organlari soliq solish maqsadida barcha bitimlar va soliq toʻlovchi kirishadigan boshqa iqtisodiy munosabatlar, ularning yuridik jihatdan rasmiylashtirilishi usulidan yoki shartnomaning nomlanishidan qatʼi nazar, oʻzining haqiqiy iqtisodiy mazmunidan kelib chiqqan holda hisobga olish vakolatiga ega.
Bunda qoʻshimcha soliq hisoblanishi natijasida hosil boʻlgan soliq qarzi soliq organlarining soliq tekshiruvi boʻyicha huquqni suiisteʼmol qilishning, bitim qalbakiligining (koʻzboʻyamachilik uchun tuzilganligining) holatlarini aniqlash, shuningdek ularning oqibatlarini qoʻllashga asoslangan va bunga soliq toʻlovchi norozi boʻlgan taqdirda soliq organi hosil boʻlgan soliq qarzini undirish haqidagi daʼvo arizasi bilan fuqarolik ishlari boʻyicha sudga yoki iqtisodiy sudga murojaat qilishi lozim.
Soliq toʻlovchining yuqorida qayd etilgan noroziligi soliq tekshiruvi yakuni boʻyicha tekshiruv materiallarini koʻrib chiqish bosqichi tugagunga qadar bildirilmagan boʻlsa, soliq organining soliqni qoʻshib hisoblash toʻgʻrisida qabul qilgan qarori yuzasidan maʼmuriy sudda nizolashish mumkin.
Sudlarning eʼtibori soliq organining huquqni suiisteʼmol qilish yoki bitim qalbakiligining (koʻzboʻyamachilik uchun tuzilganligining) holatlari boʻyicha soliq qarzini sud orqali undirish haqida qabul qilgan qarori soliq toʻlovchi uchun huquqiy oqibat keltirib chiqarmasligi sababli, uni haqiqiy emas deb topish haqidagi talab sudga taalluqli emasligiga qaratilsin.
III bob. Soliq nizolarini sudlarda koʻrishning oʻziga xos xususiyatlari Maʼmuriy sudlarda koʻriladigan soliqqa oid nizolar boʻyicha
17. Soliq organining, ular mansabdor shaxslarining qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat qilish toʻgʻrisidagi ishlar MSIYUtKning 23-bobi tartibida koʻrib chiqiladi.
18. Soliq organining sayyor soliq tekshiruvi va soliq auditi natijalari boʻyicha qabul qilingan qarori ustidan berilgan shikoyat yuqori turuvchi soliq organi tomonidan qonunda belgilangan muddatlarda koʻrib chiqilmaganligi, soliq toʻlovchining belgilangan muddat oʻtgandan keyin soliq organining qarorini sudda nizolashish huquqini istisno qilmaydi.
Shu bilan birga, sudlarning eʼtibori soliq toʻlovchi sudga yuqori turuvchi soliq organi mansabdor shaxsining shikoyatni muddatida koʻrib chiqmaslikda ifodalangan harakatsizligi ustidan ariza (shikoyat) bilan murojaat qilishi mumkinligiga qaratilsin.
20. Soliq kodeksi 231-moddasining sakkizinchi qismida soliq organlarining qarorlari, mansabdor shaxslarining harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat qilish qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda amalga oshirilishi qayd etilganligi sababli, bunday arizalar (shikoyatlar) MSIYUtK 186-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan muddatda berilishi mumkin.
Soliq toʻlovchi nizolashilayotgan qaror haqida bilgan payt deganda, qaror belgilangan tartibda topshirilmagan boʻlsa-da, u nizoli qarordan amalda xabardor boʻlgan vaqt (masalan, soliq organining qarori asosida soliq toʻlovchidan soliqni undirishga qaratilgan harakatlar va hokazo) tushuniladi.
Yuqori turuvchi soliq organiga shikoyat qilinganida soliq organining qarorlari ustidan sudga shikoyat qilish muddati, quyi turuvchi soliq organining qarori qabul qilingan kundan eʼtiboran oʻta boshlaydi (Soliq kodeksining 234-moddasi tartibida koʻrmasdan qoldirilgan shikoyatlar bundan mustasno).
21. MSIYUtK 186-moddasining uchinchi qismiga koʻra, sud ariza (shikoyat) berishning uzrli sabablarga koʻra, oʻtkazib yuborilgan muddatini tiklashga haqli.
Sudga murojaat qilishning oʻtkazib yuborilgan muddatini tiklash haqidagi masalani hal qilishda, sudlar arizachining nizolashilayotgan qaror yoki harakat (harakatsizlik) haqida bilgan yoxud bilmaganligi, arizachi oʻzining buzilgan huquqlarini tiklash borasida qanday choralar amalga oshirganligiga eʼtibor qaratishi lozim.
Masalan, favqulodda holatlar, karantin, fuqaroning ogʻir va davomli kasalligi, shaxsning soliq qarori haqida bexabarligi sudga murojaat qilishga obyektiv toʻsqinlik qiluvchi holatlar sifatida ariza berishning muddati uzrli sabablarga koʻra oʻtkazib yuborilgan deb topilishi uchun asos boʻlishi mumkin.
Sud har bir ish boʻyicha arizachi tomonidan qonun bilan belgilangan sudga murojaat qilish muddatlariga rioya qilinganligini aniqlashi, mazkur muddatlar buzilganda esa, manfaatdor shaxsning muddatni oʻtkazib yuborilishiga sabab sifatida keltirilgan vajlarini muhokama qilishi lozim.
22. Soliq kodeksi 231-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan shikoyat yuqori turuvchi soliq organi tomonidan koʻrib chiqilganidan soʻng sud tartibida shikoyat qilinganda sud tegishli tartibda yuqori turuvchi soliq organini ishga jalb qilishi lozim, bundan Soliq kodeksi 235-moddasi toʻrtinchi qismining ikkinchi xatboshisida koʻrsatilgan holat mustasno.
23. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, “Jamoatchilik nazorati toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 4-moddasiga asosan soliqlar va yigʻimlarni belgilash, joriy etish va bekor qilishga, hisoblab chiqarish hamda toʻlashga doir munosabatlar jamoatchilik nazoratining obyekti hisoblanmasligi, MSIYUtKning 23-bobi tartibida soliq organlarining individual xarakterga ega boʻlgan qarorlari (mansabdor shaxsning harakati, harakatsizligi) nizolashishi mumkinligidan kelib chiqqan holda sudga yuqorida qayd etilgan Qonun asosida murojaat qilgan jamoatchilik nazorati subyektining arizasini sudya MSIYUtK 134-moddasi birinchi qismining 3-bandiga asosan qaytarishga haqli.
24. Ariza (shikoyat) soliq toʻlovchi yoki uning vakili tomonidan imzolanib, kamchiliklar bartaraf etilganidan soʻng qoʻzgʻatilgan maʼmuriy ishni koʻrishda sud, arizachining iltimosiga koʻra jamoatchilik nazorati subyektini mustaqil talab bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs sifatida jalb qilish masalasini hal qiladi.
25. Sudlarga tushuntirilsinki, MSIYUtKning 79-moddasida koʻrsatilgan masalalar yuzaga kelganda, sud tomonidan ekspertiza tayinlanishi mumkin.
Soliqqa oid nizolar yuzasidan tayinlanadigan ekspertiza turini aniqlashda sudlar ekspert tekshiruvi obyektining xususiyatidan kelib chiqishi lozim (masalan, sud-soliq, sud-buxgalteriya va hokazo).
Sudlar maʼmuriy ish boʻyicha tayinlangan ekspertizani oʻtkazish uchun toʻlov undirilishi masalasini “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 25-moddasi talablari asosida hal etishi lozim.
Sudlar ishlarni koʻrishda sansalorlik va ishlarni koʻrish muddati choʻzilib ketishining oldini olish maqsadida oʻz vaqtida ekspertga zarur hujjatlarni taqdim etish boʻyicha choralar koʻrishi lozim.
Ekspert xulosasi sud uchun oldindan belgilangan kuchga ega emas va ish boʻyicha boshqa dalillarning yigʻindisi bilan baholanishi lozim. Sudning ekspertiza xulosasiga qoʻshilmaganligi sud qarorida asoslantirilishi shart.
26. Soliq organi qarori, mansabdor shaxsining harakati (harakatsizligi) ustidan berilgan ariza (shikoyat)ni koʻrishda maʼmuriy sudlar quyidagilarni tekshirishi kerak:
soliq tekshiruvini oʻtkazish haqidagi qaror vakolatli shaxs tomonidan qabul qilinganligi;
soliq tekshiruvini oʻtkazishda qonunchilikda belgilangan tartib-taomillarga amal qilinganligi;
tekshiruv roʻyxatga olinganligi holatlari.
27. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 187 8 -moddasi surishtiruvchining, tergovchining, prokurorning qarori yoki sudning ajrimi asosida tayinlangan taftish natijalari toʻgʻrisidagi dalolatnoma nusxasi qonuniy choralar koʻrish uchun tegishli vakolatli organga yuborilishini ham nazarda tutadi.
Taftish natijalari ustidan tekshirilayotgan subyektning mansabdor shaxslari yoki vakillari Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 187 10 -moddasiga asosan surishtiruvchiga, tergovchiga, prokurorga yoki sudga qoʻshimcha yoki qayta taftish tayinlash toʻgʻrisida shikoyat qilishga haqli ekanligi belgilangan.
Vakolatli organ tomonidan qonuniy choralar koʻrish yuzasidan qabul qilingan qaror maʼmuriy hujjat hisoblanadi va uning ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin.
Maʼmuriy hujjat uni qabul qilishning qonunchilikda belgilangan tartib-taomillari buzilganligi asosida haqiqiy emas deb topilgan taqdirda, sud qarori bilan vakolatli organ zimmasiga tekshirish natijalarini qayta koʻrib chiqish majburiyati yuklanishi lozim.
Maʼmuriy ishni tergov harakatlari olib borilayotgan yoki jinoyat ishlari boʻyicha sudda koʻrilayotgan jinoyat ishi yuzasidan qaror qabul qilinguniga qadar koʻrish mumkin boʻlmaganda (nizolashilayotgan qarorda koʻrsatilgan hisob-kitoblarga eʼtiroz bildirilgan hollarda) sud MSIYUtK 99-moddasining 1-bandiga asosan ish yuritishni toʻxtatishi shartligiga eʼtibor qaratilishi lozim.
28. Sudlarning eʼtibori qoʻshilgan qiymat soligʻi summasini hisobga olish bekor qilinganligi natijasida hisoblangan soliq summasini undirish toʻgʻrisidagi qarorni nizolashish boʻyicha ishlarni koʻrishda Soliq kodeksining 267-moddasida nazarda tutilgan asoslarni tasdiqlovchi dalillar mavjudligiga qaratilishi lozim (masalan, soliq toʻlovchi tomonidan yengil avtomobillar, mototsikllar, vertolyotlar, motorli qayiqlar, samolyotlar, shuningdek motorli vositalarning boshqa turlari va ular uchun yoqilgʻi sotib olinganda, ushbu tovarlarning yuridik shaxs amalga oshirayotgan faoliyat turiga bogʻliqligiga aniqlik kiritish uchun faoliyatni amalga oshirish uchun berilgan litsenziyalar, transport vositasini boshqarish uchun haydovchini (pilotni) biriktirish haqida buyruq, transport vositasini boshqaruvchi shaxsga berilgan sugʻurta polisi, transport vositasi ekspluatatsiyasiga oid hujjatlar yoxud alkogol va tamaki mahsulotlari sotib olinganida, ularga aksiz markasi mavjudligi va hokazo).
29. Soliq bazasini yashirish (kamaytirib koʻrsatish) bilan bogʻliq nizolarni koʻrishda, soliq toʻlovchining harakatlarida Soliq kodeksining 223-moddasida nazarda tutilgan, soliq bazasini yashirish (kamaytirib koʻrsatish) deb baholanadigan holatlar mavjud yoki mavjud emasligiga eʼtibor qaratish lozim.
Soliqni (yigʻimni) notoʻgʻri hisoblab chiqarish deganda — soliq summasini hisoblashdagi xatoliklar tushuniladi (masalan, soliq summasini hisoblashda soliq toʻlovchi tomonidan soliq stavkalarining notoʻgʻri qoʻllanilishi).
Soliq kodeksining 223 , 226 va 227-moddalarida nazarda tutilgan soliqqa oid huquqbuzarliklar alomatlari soliqni (yigʻimni) notoʻgʻri hisoblab chiqarish sifatida baholanmaydi.
30. Tushuntirilsinki, soliq tekshiruvi jarayonida inventarizatsiya oʻtkazilganda, inventarizatsiyani oʻtkazish uchun soliq organi rahbari (rahbar oʻrinbosari) buyruq chiqarishi, inventarizatsiya oʻtkazish jarayoni Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 7-yanvardagi 1-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Soliq tekshiruvlarini tashkil etish va oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom 5-bobining 11-paragrafi hamda 6-bobining 7-paragrafida belgilangan qoidalarga mos boʻlishi kerak.
31. Sudlar soliq toʻlovchi ishchi-xodimlarining haqiqiy soni va soliq hisobotida aks ettirilgan ishchi-xodimlar soniga muvofiqligi bilan bogʻliq holatlarga baho berishda, soliq organi tomonidan tekshirishda soliq toʻlovchining haqiqatda faoliyat yuritayotgan ishchi-xodimlari soni aniqlanganligi va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 7-yanvardagi 1-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Soliq tekshiruvlarini tashkil etish va oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomning 11-ilovasiga muvofiq shaklda bayonnoma tuzilganligi, soliq hisobotlarida mavjud boʻlmagan ishchi-xodimlardan ularning ishlash davri hamda olayotgan daromadlari summasi (ish haqi) toʻgʻrisida yozma ravishda tushuntirishlar yoki boshqa dalillar olinganligiga eʼtibor qaratishi lozim.
32. Soliq organi qarori haqiqiy emas, mansabdor shaxsining harakati (harakatsizligi) qonunga xilof deb topilgan taqdirda, sudlar MSIYUtK 189-moddasining beshinchi qismiga muvofiq, tegishli soliq organi yoki mansabdor shaxsning zimmasiga soliq tekshiruvi materiallarini qayta koʻrib chiqish yoxud shaxsning buzilgan huquq va qonuniy manfaatlarni tiklash uchun qonunda nazarda tutilgan harakatlarni amalga oshirish majburiyatini yuklash masalasini muhokama qilishi lozim.
Masalan, soliq tekshiruvi materiallarini koʻrib chiqishning tartib-taomilining muhim shartlarini (soliq tekshiruvi materiallarini koʻrib chiqish jarayonida soliq toʻlovchi shaxsan va (yoki) oʻz vakili orqali ishtirok etish imkoniyati taʼminlanmaganligi, soliq toʻlovchiga tushuntirishlar berish imkoni yaratilmaganligi, soliq tekshiruvi materiallari vakolatsiz shaxs tomonidan koʻrilganligi) buzilishiga yoʻl qoʻyilganda, soliq tekshiruvi materiallarini qayta koʻrib chiqish majburiyati yuklanishi lozim.
Shu bilan birga sudlarning eʼtibori qonun hujjatlarida soliq organlarining zimmasiga tadbirkorlik subyektlarida qayta tekshirish oʻtkazish majburiyatini yuklash nazarda tutilmaganligiga qaratilsin.
33. Sudlarning eʼtibori soliq nizolari yuzasidan qabul qilingan hal qiluv qarorining xulosa qismida haqiqiy emas deb topilgan soliq organi qarori haqida batafsil maʼlumotlar, jumladan qarorning nomi, sanasi, raqami, bandi hamda mansabdor shaxsning harakati (harakatsizligi) nimada ifodalanganligi aniq aks ettirilgan boʻlishi lozimligiga qaratilsin.
Iqtisodiy sudlarda koʻriladigan soliqqa oid nizolar boʻyicha
34. Sudlarga tushuntirilsinki, sudga soliq organi Soliq kodeksida nazarda tutilgan soliqqa oid huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha moliyaviy sanksiya qoʻllash toʻgʻrisida ariza bilan murojaat etganda, moliyaviy sanksiya qoʻllash soliq organining vakolatiga kirishi sababli, bunday arizani Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksi 154-moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan qabul qilish rad etilishi, agar ariza ish yuritishga qabul qilingan boʻlsa, Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksi 110-moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan ish yuritish tugatilishi lozim.
Soliq organi tomonidan soliq toʻlovchining (soliq agentining) bankdagi hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib turish toʻgʻrisida ariza bilan murojaat etilganda sudlar soliq toʻlovchining (soliq agentining) bankdagi hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib turish uchun Soliq kodeksi 111-moddasining uchinchi qismida koʻrsatib oʻtilgan asoslar mavjudligini hamda soliq organi tomonidan soliq toʻlovchining (soliq agentining) bankdagi hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarni soliq organining rahbari (rahbar oʻrinbosari) tomonidan oʻn kundan koʻp boʻlmagan muddatga toʻxtatib turish toʻgʻrisidagi qarori mavjudligini oʻrganishi lozim.
35. Sudning qaroriga asosan toʻlovga qobiliyatsiz deb topilgan va tugatishga doir ish yuritish davom etayotgan yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkorga nisbatan soliq organi tomonidan moliyaviy jarima qoʻllash yoxud banklardagi hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib turish haqidagi ariza bilan murojaat qilingan boʻlsa, ushbu talablar toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi ish doirasida koʻrilmasligi sababli ariza sudda mazmunan koʻrib chiqilishi lozim.
Biroq, sudning qaroriga asosan toʻlovga qobiliyatsiz deb topilgan va tugatishga doir ish yuritish davom etayotgan yuridik shaxsga nisbatan soliq organi tomonidan banklardagi hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalarni toʻxtatib turish haqidagi ariza bilan murojaat qilinganda, “Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 148-moddasiga binoan tugatish boshqaruvchisi tomonidan qarzdorning barcha hisobvaraqlari yopilishi va yagona hisobvaraq ochilishini inobatga olib, ushbu arizani qanoatlantirish rad etilishi lozim.
36. Soliq kodeksi 269-moddasi birinchi qismining 3-bandida yetkazib beruvchi tomonidan taqdim etilgan hisobvaraq-fakturalar qonunchilikda belgilangan tartibda haqiqiy emas deb eʼtirof etilishi nazarda tutilgan boʻlib, bu oʻz navbatida hisobvaraq-fakturalarni haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisidagi nizo sudga taalluqli ekanligini anglatmaydi.
Fuqarolik ishlari boʻyicha sudlarda koʻriladigan soliqqa oid nizolar boʻyicha
37. Fuqarolar va soliq organlari oʻrtasidagi soliqlar hamda boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha har qanday nizo fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar tomonidan hal qilinadi.
Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi 171-moddasi birinchi qismining 6-bandiga muvofiq, soliq organining fuqarolardan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha qarzdorlikni undirish toʻgʻrisidagi talab fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar tomonidan sud buyrugʻi berish orqali hal qilinadi.
Soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni toʻlash hamda ushbu toʻlovlar miqdori toʻgʻrisida taraflar oʻrtasida nizo vujudga kelgan taqdirda, ushbu masala daʼvo ishini yuritish tartibida hal qilinadi.
38. Soliq organining fuqarolardan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni undirish yoki fuqarolarning soliq organidan ortiqcha miqdorda toʻlangan toʻlovlarni qaytarish yoxud uni qayta hisoblash toʻgʻrisidagi ishlarni hal qilishda, sudlar fuqarolarning qarzdorligi yoki toʻlovlarni ortiqcha toʻlanganligi qaysi soliq turidan kelib chiqqanligini hamda uning miqdori toʻgʻri hisoblanganligini tekshirishi lozim.
39. Sudlar fuqarolardan mulkni realizatsiya qilishdan olingan daromadlardan hisoblangan soliqni undirish haqidagi talablarni koʻrib chiqishda, Soliq kodeksi 375-moddasining 4-bandidan kelib chiqib, ushbu daromadlar mazkur mol-mulkni realizatsiya qilish summasining hujjatlar bilan tasdiqlangan uni olish qiymatidan oshgan qismi sifatida aniqlanishiga, mazkur qiymatni tasdiqlovchi hujjatlar mavjud boʻlmagan taqdirda, mol-mulkni realizatsiya qilish qiymati, koʻchmas mulk boʻyicha esa — kadastr qiymati hamda realizatsiya qilish narxi oʻrtasidagi ijobiy farq daromad deb eʼtirof etilishini inobatga olishi kerak.
Sudlarga tushuntirilsinki, realizatsiya qilingan koʻchmas mulkning kadastr qiymati aniqlanmagan (nol qiymatda belgilangan) taqdirda, mazkur soliqning miqdori faqat kadastr organi tomonidan ushbu koʻchmas mulkning kadastr qiymati belgilangandan keyingina hisoblanishi mumkin.
Ayni vaqtda, olingan daromad Soliq kodeksining 54-bobida nazarda tutilgan soliqqa tortilmaydigan daromad turlari (soliq imtiyozlari) roʻyxatiga kiritilgan-kiritilmaganligini sudlar sinchkovlik bilan tekshirishlari zarur.
Yakunlovchi qoidalar
40. Sudlar soliqqa oid nizolarni koʻrib chiqish natijasi boʻyicha qonunchilik buzilgan har bir holat boʻyicha mansabdor shaxslarning javobgarligi masalalarini hal etib, huquqbuzarlikni keltirib chiqargan sabab va shart-sharoitlarni puxta oʻrganib, xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan ularni bartaraf etish choralarini koʻrishi lozim.
41. Yuqori instansiya sudlari soliq munosabatlaridan kelib chiqadigan ishlar boʻyicha birinchi instansiya sudlari chiqargan sud qarorlarining qonuniyligi va asosliligini tegishli tartibda tekshirilishini taʼminlashi, yoʻl qoʻyilgan qonun buzilishlarini oʻz vaqtida aniqlashi va bartaraf etishi lozim.
42. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi maʼmuriy sudi, viloyatlar va Toshkent shahar maʼmuriy sudlari soliq qonunchiligini qoʻllashga doir ishlar boʻyicha sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirib borishi va mazkur toifadagi ishlar koʻrilishida sud xatolarining oldini olish yuzasidan choralar koʻrishi lozim.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B. ISLAMOV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi I. ALIMOV
Toshkent sh.,
2023-yil 20-fevral,
4-son
Пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О некоторых вопросах применения судами налогового законодательства
Итоги изучения судебной практики показывают, что суды, за исключением некоторых ошибок, в основном правильно применяют налоговое законодательство. В целях обеспечения правильного и единообразного применения актов законодательства при рассмотрении судами налоговых споров, на основании статьи 22 Закона Республики Узбекистан «О судах» Пленум Верховного суда постановляет:
Глава I. Общие вопросы
1. Обратить внимание судов, что сфера применения налогового законодательства определена статьей 2 Налогового кодекса Республики Узбекистан (далее — Налоговый кодекс).
2. Исходя из того, что Законом Республики Узбекистан № ЗРУ-599 «О внесении изменений и дополнений в Налоговый кодекс Республики Узбекистан» Налоговый кодекс утвержден в новой редакции, обратить внимание судов, что:
сроки действия льгот по налогам и другим обязательным платежам предусмотрены статьей 4 Закона № ЗРУ-599;
новая редакция вступила в силу с 1 января 2020 года, и порядок ее применения указан в статье 6 Закона № ЗРУ-599;
при рассмотрении налоговых споров, связанных с участниками специальных экономических зон, применяются нормы главы 68 Налогового кодекса.
3. При применении установленного статьей 13 Налогового кодекса принципа презумпции правоты налогоплательщика суды должны давать оценку не возникшим между налоговым органом и налогоплательщиком противоречиям и неясностям при исчислении, взыскании или уплате налогов, а неустранимым противоречиям и неясностям, содержащимся в конкретных актах законодательства.
4. Судам следует иметь в виду, что в качестве сторон налоговых споров могут участвовать субъекты, указанные в Налоговом кодексе , а также государственные органы и иные лица, предусмотренные в иных актах законодательства.
Также, от имени юридических лиц, находящихся в процессе добровольной ликвидации, в суд вправе обратиться ликвидатор, а от имени лиц, в отношении которых возбуждено дело о неплатежеспособности, судебный управляющий.
5. Согласно части четвертой статьи 88 Налогового кодекса течение срока исковой давности по налоговому обязательству приостанавливается, прерывается и может быть восстановлено в соответствии со статьями 156 , 157 и 159 Гражданского кодекса Республики Узбекистан.
6. Принимая во внимание, что пеня, исчисленная в соответствии со статьей 110 Налогового кодекса и не уплаченная в указанный срок, также признается налоговой задолженностью в соответствии со статьей 55 Налогового кодекса, судам следует иметь в виду, что не допускается освобождение налогоплательщика от начисленной пени или уменьшение размера пени, за исключением случаев, предусмотренных в актах законодательства.
7. Положения международного договора, регулирующего вопросы предотвращения двойного налогообложения и устранения уклонения от уплаты налогов, одной из сторон которого является Республика Узбекистан, применяются к налоговым резидентам одной или обеих стран, заключивших такой договор.
Соответственно, при рассмотрении дел данной категории суды в необходимых случаях должны обращаться в Министерство иностранных дел или Министерство юстиции Республики Узбекистан и принимать меры по установлению наличия или отсутствия международного договора, касающегося рассматриваемого судом спора.
Глава II. Применение процессуального законодательства
8. По общим правилам подведомственности и подсудности налоговые споры рассматриваются межрайонными, районными (городскими) судами в качестве суда первой инстанции (за исключением дел, подсудных Верховному суду Республики Узбекистан, областным и приравненным к ним судам).
9. Разъяснить судам, что правильное определение вида судебного производства, в котором должна осуществляться защита прав и интересов физических и юридических лиц (исковое производство или производство, вытекающее из административных и иных публично-правовых отношений), связано с содержанием правоотношения, из которого вытекают требования лица, обратившегося за судебной защитой.
10. Обратить внимание судов, что споры по делам о взыскании налоговой задолженности, о возврате из бюджета денежных средств налогоплательщиков по исполнительным или иным документам, дела о применении мер правового воздействия подведомственны соответственно экономическим и гражданским судам дела об оспаривании решений налоговых органов, действий (бездействия) их должностных лиц, отказе в регистрации налоговым органом договора о создании консолидированной группы налогоплательщиков подведомственны административным судам, за исключением решений о привлечении налогоплательщика к административной ответственности за совершение налогового правонарушения.
Заинтересованное лицо может оспорить акты налогового органа нормативного характера в порядке главы 22 Кодекса Республики Узбекистан об административном судопроизводстве (далее — КоАС).
11. Принимая во внимание, что взыскание налоговой задолженности производится налоговым органом непосредственно или в судебном порядке, судам при рассмотрении дел данной категории следует обратить внимание на соблюдение порядка, предусмотренного в главе 15 Налогового кодекса.
12. Обратить внимание судов, что исковое заявление, заявление (жалоба) должны соответствовать требованиям, предусмотренным статьей 189 Гражданского процессуального кодекса Республики Узбекистан, статьями 149 , 218 Экономического процессуального кодекса Республики Узбекистан, статьей 128 КоАС, а также требованиям специальных норм Налогового кодекса .
Например, в исковом заявлении, поданном налоговым органом, должны быть указаны вид, период, сумма налога, о взыскании которого заявлено требование, а также обстоятельства, которые по мнению налогового органа подтверждают факты злоупотребления правом, мнимости (притворности) сделки, и другие обстоятельства, на которых основаны требования.
13. При подготовке дела к судебному разбирательству судья должен осуществить действия, предусмотренные соответствующим процессуальным законодательством, в том числе, принять меры обеспечения иска или предварительной защиты по истребованию необходимых доказательств.
14. При решении вопроса о представительстве лиц, участвующих в деле, судам следует иметь в виду, что согласно Закону Республики Узбекистан «О деятельности по налоговому консультированию» в деятельность организации налоговых консультантов по оказанию на договорной основе юридическим и физическим лицам услуг по налоговому консультированию входит также представительство при рассмотрении экономических, гражданских и административных дел, связанных с налоговыми правоотношениями. Такое полномочие подтверждается на основании доверенности, выданной в соответствии с процессуальным законодательством, договора с организацией налоговых консультантов об оказании услуг по налоговому консультированию (выписи из договора) и квалификационного сертификата.
15. В связи с тем, что согласно налоговому законодательству взысканные с налогоплательщиков налоги и сборы направляются в установленном порядке в бюджетную систему (бюджет и государственные целевые фонды), разъяснить судам, что при удовлетворении иска о возврате излишне уплаченных или излишне взысканных налогов в решении должно быть указано, что сумма, подлежащая взысканию, возвращается из бюджетной системы.
В таких случаях судам следует обратить внимание на применение норм, предусмотренных главой 12 Налогового кодекса.
В этой связи при подаче налогоплательщиками исковых заявлений о возврате излишне уплаченных или излишне взысканных налогов судам следует обсуждать вопрос о привлечении Министерства экономики и финансов Республики Узбекистан и (или) его территориального органа к участию в деле в качестве третьего лица, не заявляющего самостоятельных требований относительно предмета спора.
16. На основании статьи 14 Налогового кодекса в целях налогообложения налоговые органы вправе учитывать все сделки и другие экономические отношения, в которые вступает налогоплательщик, исходя из их действительного экономического содержания, независимо от способа их юридического оформления или наименования договора.
В случаях, когда основанием для доначисления налога по итогам налоговой проверки послужил учет действительного экономического содержания сделок, заключенных налогоплательщиком, и налогоплательщик не согласен с этим, налоговый орган должен обратиться в суд по гражданским делам или в экономический суд с требованием о взыскании образовавшейся налоговой задолженности.
В случае, если вышеуказанное несогласие налогоплательщика не было заявлено до завершения стадии рассмотрения материалов проверки, решение налогового органа о доначислении налоговой заложенности может быть оспорено в административном суде.
В связи с тем, что принятое налоговым органом решение об обращении в суд за взысканием налоговой задолженности на основании установленных случаев злоупотребления правом, мнимости (притворности) сделки, не порождает правовых последствий для налогоплательщика, обратить внимание судов, что требования о признании такого решения недействительным не подведомственны суду.
Глава III. Особенности рассмотрения налоговых споров судами По налоговым спорам, рассматриваемым в административных судах
17. Производство по делам об оспаривании решений, действий (бездействия) налоговых органов и их должностных лиц осуществляется в порядке главы 23 КоАС.
18. Не рассмотрение в установленные законом сроки вышестоящим налоговым органом жалобы, поданной на решение налогового органа, принятое по итогам выездной налоговой проверки и налогового аудита, не исключает права налогоплательщика по истечении установленного срока оспорить решение налогового органа в суде.
При этом обратить внимание судов, что налогоплательщик вправе обратиться с заявлением (жалобой) на бездействие должностного лица вышестоящего налогового органа, выразившееся в не рассмотрении жалобы в срок.
20. В связи с тем, что согласно части восьмой статьи 231 Налогового кодекса обжалование в суде юридическими и физическими лицами актов налоговых органов, действий (бездействия) их должностных лиц производится в порядке, установленном законодательством, такие заявления (жалобы) могут быть поданы в сроки, установленные частью первой статьи 186 КоАС.
Срок подачи заявления (жалобы) исчисляется с момента, когда налогоплательщику стало известно об оспариваемом решении (например, списание с налогоплательщика суммы налога на основании решения налогового органа), даже в том случае, если решение не было надлежащим образом вручено.
В случае, если решение было обжаловано в вышестоящий налоговый орган, течение срока его обжалования в суд начинается со дня принятия решения нижестоящим налоговым органом (за исключением жалоб, оставленных без рассмотрения в порядке статьи 234 Налогового кодекса).
21. В соответствии с частью третьей статьи 186 КоАС суд вправе восстановить пропущенный по уважительной причине срок подачи заявления (жалобы).
При разрешении вопроса о восстановлении пропущенного срока обращения в суд судам следует обратить внимание на то, знал или не знал заявитель об оспариваемом решении либо действии (бездействии), какие меры были приняты заявителем для восстановления своего нарушенного права.
К примеру, чрезвычайные обстоятельства, карантин, тяжелая и длительная болезнь гражданина, неосведомленность лица о решении налогового органа, как обстоятельства, объективно препятствующего обращению в суд, могут быть основанием для признания причин пропуска срока подачи заявления в суд уважительными.
Суду по каждому делу необходимо выяснять, соблюдены или заявителем установленные законом сроки обращения в суд, а при нарушении этих сроков обсуждать доводы заинтересованного лица о причинах их пропуска.
22. Суду следует в установленном порядке привлекать вышестоящий налоговый орган к участию в деле в тех случаях, когда жалоба предусмотренная в части второй статьи 231 Налогового кодекса была рассмотрена вышестоящим налоговым органом, за исключением случая, указанного в части четвертой статьи 235 Налогового кодекса.
23. Обратить внимание судов, что в соответствии со статьей 4 Закона Республики Узбекистан «Об общественном контроле» отношения по установлению, введению и отмене, исчислению и уплате налогов и сборов не являются объектом общественного контроля, а также, исходя из того, что в порядке главы 23 КоАС могут быть оспорены решения (действия, бездействие должностных лиц) налогового органа, носящие индивидуальный характер, судья вправе на основании пункта 3 части первой статьи 134 КоАС вернуть заявление субъекта общественного контроля, поданное в суд на основании вышеуказанного Закона.
24. В рамках административного дела, возбужденного на основании заявления (жалобы), подписанной налогоплательщиком или его представителем, суд по ходатайству заявителя разрешает вопрос о привлечении субъекта общественного контроля к участию в деле в качестве третьего лица, не заявляющего самостоятельных требований относительно предмета спора.
25. Разъяснить судам, что при возникновении обстоятельств, предусмотренных статьей 79 КоАС, суд может назначить экспертизу.
При определении вида назначаемой экспертизы по налоговым спорам, судам следует исходить из особенностей объекта налогообложения (например, судебно-налоговая, судебно-бухгалтерская и так далее).
Судам следует решать вопрос о взимании платы за проведение экспертизы по административному делу на основании требований статьи 25 Закона Республики Узбекистан «О судебной экспертизе».
Судам следует принимать меры по своевременному предоставлению эксперту необходимых документов в целях недопущения волокиты в рассмотрении дел и затягивания сроков рассмотрения дел.
Заключение эксперта не имеет для суда заранее установленной силы и подлежит оценке в совокупности с другими доказательствами по делу. Несогласие суда с заключением экспертизы должно быть мотивировано в решении суда.
26. При проверке доводов заявления (жалобы) об оспаривании решений, действий (бездействия) налогового органа, административные суды должны проверить следующие обстоятельства, имеющие значение для дела:
принято ли решение о проведении налоговой проверки уполномоченным лицом;
соблюдены ли процедуры проведения налоговых проверок, установленные законодательством;
зарегистрирована ли проверка.
27. Статья 187 8 Уголовно-процессуального кодекса Республики Узбекистан предусматривает направление копии акта о результатах ревизии, назначенной постановлением дознавателя, следователя, прокурора или определением суда, в соответствующий уполномоченный орган для принятия законных мер.
На основании статьи 187 10 Уголовно-процессуального кодекса Республики Узбекистан должностные лица или представители проверяемого субъекта вправе обжаловать результаты ревизии путем внесения дознавателю, следователю, прокурору или суду ходатайства о назначении дополнительной или повторной ревизии.
Решение уполномоченного органа о принятии законных мер считается административным актом и может быть обжаловано в суд.
В случае признания административного акта недействительным по основаниям нарушения процедуры его принятия, установленной законодательством, решением суда на уполномоченный орган следует возложить обязательство пересмотреть результаты проверки.
Следует обратить внимание на необходимость приостановления производства по административному делу на основании пункта 1 статьи 99 КоАС в случае невозможности (в случаях предъявления возражений на расчеты, указанные в оспариваемом решении) его рассмотрения до принятия решения по уголовному делу, по которому проводятся следственные действия, или которое рассматривается судом по уголовным делам.
28. При рассмотрении судами дел об оспаривании решений налоговых органов о взыскании не подлежащих зачету сумм налога, необходимо обратить внимание на наличие доказательств, подтверждающих основания, предусмотренные статьей 267 Налогового кодекса (например, при покупке налогоплательщиком легковых автомобилей, мотоциклов, вертолетов, моторных лодок, самолетов, а также иных видов моторных средств и топлива для них, для установления связи этих товаров с осуществляемым видом деятельности юридического лица проверяется наличие лицензий на осуществление деятельности, приказа о прикреплении водителя (пилота) для управления транспортным средством, страхового полиса лица, управляющего транспортным средством, документов об эксплуатации транспортного средства, либо наличие акцизной марки при покупке алкогольных и табачных изделий и т.д.).
29. При рассмотрении споров, связанных с сокрытием (занижением) налоговой базы, следует обращать внимание на наличие или отсутствие в действиях налогоплательщика признаков налоговых правонарушений, предусмотренных статьей 223 Налогового кодекса.
Под неправильным исчислением налога (сбора) понимаются ошибки в исчислении суммы налога (например, неправильное применение налоговых ставок при исчислении суммы налога).
Не могут быть оценены как неправильное исчисление налогов (сборов) действия, содержащие признаки правонарушений, предусмотренных статьями 223 , 226 и 227 Налогового кодекса.
30. Разъяснить судам, что если в ходе налоговой проверки возникла необходимость проведения инвентаризации, руководитель (заместитель руководителя) налогового органа должен издать приказ о проведении инвентаризации, содержание которого должно соответствовать правилам, установленным параграфом 11 главы 5 и параграфом 7 главы 6 «Положения о порядке организации и проведения налоговых проверок», утвержденного постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 7 января 2021 года № 1.
31. При рассмотрении споров, связанных с соответствием фактического количества работников налогоплательщика с количеством работников, указанным в налоговой отчетности, судам следует обращать внимание на наличие протокола и его соответствие приложению № 11 к «Положению о порядке организации и проведения налоговых проверок», утвержденному постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 7 января 2021 года № 1, а также на наличие письменных объяснительных работников, не указанных в налоговых отчетах, или других доказательств о периоде их трудовой деятельности и о полученных ими доходах (зарплате).
32. В случаях признания решения налогового органа недействительным, действий (бездействия) должностного лица незаконным, судам в соответствии с частью пятой статьи 189 КоАС следует обсудить вопрос о возложении обязанности на соответствующий налоговый орган или должностное лицо пересмотреть материалы налоговой проверки либо совершить предусмотренные законом действия для устранения нарушений прав и законных интересов лица.
Например, при нарушении существенных условий процедуры рассмотрения материалов налоговой проверки (не обеспечение возможности налогоплательщику лично или через представителя участвовать в процессе рассмотрения материалов налоговой проверки лично и (или) через своего представителя не обеспечение возможности налогоплательщику представить объяснения рассмотрение материалов налоговой проверки неуполномоченным лицом и других) необходимо возложить на налоговый орган обязанность повторно рассмотреть материалы налоговой проверки.
При этом следует обратить внимание судов на то, что законодательством не предусмотрена возможность возложения на налоговые органы обязанности проведения повторной проверки субъектов предпринимательства.
33. Обратить внимание судов, что резолютивная часть судебного решения, принятого по налоговому спору, должна содержать подробные сведения о решении налогового органа, признанного недействительным, в том числе, его наименование, дату, номер, пункт решения, а также в чем конкретно выражено действие (бездействие) должностного лица.
По налоговым спорам, рассматриваемым в экономических судах
34. Разъяснить судам, что поскольку применение финансовой санкции относится к компетенции налогового органа, при обращении налогового органа в суд с заявлением о применении финансовой санкции по делам о налоговых правонарушениях, предусмотренных Налоговым кодексом , такое заявление подлежит отказу в принятии к производству на основании пункта 1 части первой статьи 154 Экономического процессуального кодекса Республики Узбекистан, а если заявление принято к производству, производство по делу подлежит прекращению на основании пункта 1 части первой статьи 110 Экономического процессуального кодекса Республики Узбекистан.
При обращении налогового органа с заявлением о приостановлении операций по банковским счетам налогоплательщика (налогового агента) судам следует исследовать наличие оснований для приостановления операций по банковским счетам налогоплательщика (налогового агента), указанных в части третьей статьи 111 Налогового кодекса, и наличие решения руководителя (заместителя руководителя) налогового органа о приостановлении операций по банковским счетам налогоплательщика (налогового агента) на срок не более десяти дней.
35. В случае обращения налогового органа с заявлением о применении финансовой санкции или о приостановлении операций по банковским счетам к юридическому лицу либо индивидуальному предпринимателю, признанному неплатежеспособным на основании решения суда, и в отношении которого осуществляется ликвидационное производство, заявление должно быть рассмотрено судом по существу, поскольку эти требования не рассматриваются в рамках дела о неплатежеспособности.
Однако заявление налогового органа о приостановлении операций по банковским счетам юридического лица либо индивидуального предпринимателя, признанного неплатежеспособным решением суда, и в отношении которого осуществляется ликвидационное производство, подлежит отказу в удовлетворении, поскольку в соответствии со статьей 148 Закона Республики Узбекистан «О неплатежеспособности» ликвидационным управляющим закрываются все счета должника и открывается единый счет.
36. В пункте 3 части первой статьи 269 Налогового кодекса предусмотрено признание счета-фактуры, выставленной поставщиком, недействительной в порядке, установленном законодательством, однако это не означает, что спор о признании счетов-фактур недействительными подведомственен суду.
По налоговым спорам, рассматриваемым судами по гражданским делам
37. Любой спор между гражданами и налоговыми органами по налогам и другим обязательным платежам рассматривается судами по гражданским делам.
Суды должны иметь ввиду, что в соответствии с пунктом 6 части первой статьи 171 Гражданского процессуального кодекса Республики Узбекистан требование налоговых органов о взыскании с граждан налогов и других обязательных платежей разрешается судами по гражданским делам путем выдачи судебного приказа.
В случае возникновения между сторонами спора по выплате и размерам налогов и других обязательных платежей данный вопрос разрешается в порядке искового производства.
38. При разрешении требований налогового органа о взыскании с граждан налогов и других обязательных платежей или требований граждан о возврате излишне уплаченных платежей либо их перерасчете судам следует проверять, по какому виду налога возникла задолженность или излишняя уплата, а также правильность рассчитанной суммы.
39. При рассмотрении требований о взыскании с граждан начисленного налога на доходы от реализации имущества судам следует учитывать, что в соответствии с пунктом 4 статьи 375 Налогового кодекса эти доходы определяются как превышение суммы реализации имущества над стоимостью его приобретения, подтвержденной документально при отсутствии документального подтверждения указанной стоимости доходом признается стоимость реализованного имущества, а по недвижимому имуществу — положительная разница между ценой реализации и кадастровой стоимостью.
Разъяснить судам, что в случае, если кадастровая стоимость реализованного недвижимого имущества не определена (установлена нулевая стоимость), размер данного налога может быть определен только после установления органом кадастра кадастровой стоимости этого недвижимого имущества.
При этом судам необходимо тщательно проверять, включен ли полученный доход в перечень видов необлагаемых налогом доходов (налоговых льгот), предусмотренных главой 54 Налогового кодекса.
Заключительные положения
40. По итогам рассмотрения налоговых споров судам следует решать вопрос об ответственности должностных лиц по каждому случаю нарушения законодательства, тщательно изучать причины и обстоятельства, повлекшие правонарушение, и принимать меры для устранения допущенных правонарушений путем вынесения частных определений.
41. Суды вышестоящей инстанции должны в установленном порядке обеспечить проверку законности и обоснованности решений судов первой инстанции по делам, вытекающим из налоговых правоотношений, принимать меры по своевременному выявлению и устранению допущенных правонарушений.
42. Суд Республики Каракалпакстан, областные и Ташкентский городской суд, Административный суд Республики Каракалпакстан, административные суды областей и города Ташкента должны регулярно обобщать судебную практику по применению налогового законодательства и принимать меры по недопущению судебных ошибок при рассмотрении дел данной категории.
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан Б. ИСЛАМОВ
Секретарь Пленума, судья Верховного суда И. АЛИМОВ
г. Ташкент,
20 февраля 2023 г.,
№ 4