📅 2023-yil 20-fevral · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2023-yil 20-fevral · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2023 йил 20 февраль · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 20 февраля 2023 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 20 February 2023 · Other documents · Oliy sudi Plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
қарори
Судлар томонидан эр ва хотиннинг умумий мол-мулкини бўлиш ҳақидаги ишларни кўришда қонунчиликни қўллаш амалиёти тўғрисида
Эр ва хотиннинг умумий мол-мулкини бўлишга оид низоларни ҳал қилишда қонун нормаларини судлар томонидан бир хилда ва тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 22-моддасига асосан, Олий суд Пленуми қарор қилади:
1. Судларга тушунтирилсинки, умумий мол-мулкни бўлиш эр ва хотиннинг даъвоси бўйича никоҳ давомида, никоҳдан ажратиш ҳақидаги ишни кўриш билан бир вақтда, шунингдек никоҳ бекор бўлгандан кейин ҳам амалга оширилиши мумкин.
Эр-хотиннинг умумий мол-мулкини бўлиш ҳақидаги даъво билан судга эр ва хотиндан ташқари, улардан бирининг умумий мол-мулкдаги улушига ундирувни қаратиш зарурати туғилган ҳолатларда кредитор ҳам мурожаат қилишга ҳақли.
Муомалага лаёқатсиз эр ёки хотиннинг манфаатида умумий мол-мулкни бўлиш тўғрисидаги даъво аризасини унинг васийси бериши мумкин (Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодекси (бундан буён матнда ФПК деб юритилади) 66-моддаси биринчи қисми ).
Вафот этган эр ёки хотиннинг умумий мол-мулкдаги улушини аниқлаш ва бўлиш ҳақидаги даъво аризаси билан унинг меросхўрлари мурожаат қилишга ҳақли (Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади) 1114-моддаси ).
2. Мазкур тоифадаги ишлар бўйича даъво аризалари судловга тегишлиликнинг умумий қоидаларига кўра, жавобгар доимий яшаб турган ёки доимий машғул бўлган жойдаги судга берилади. Шунингдек, даъво аризасини қабул қилишда ФПК 35-моддасида белгиланган судловга тегишлиликнинг алоҳида қоидалари ҳам инобатга олиниши лозим.
3. Суд тартибида тарафлар ёки бирор-бир асосга кўра учинчи шахсларнинг (масалан, ижара, мулкдан текин фойдаланиш, омонат сақлаш ва шу каби шартномалар бўйича) эгалигида ёки фойдаланишида бўлган мол-мулк бўлинишини инобатга олиб, судлар даъво аризасини қабул қилиш ва ишни суд муҳокамасига тайёрлашда мол-мулклар ҳақида тегишли маълумотларни аниқлаб олишлари зарур.
Бу тоифадаги ишларни суд муҳокамасига тайёрлашда, суд тарафларнинг аризаси ёки ўз ташаббусига кўра, даъвони таъминлаш чораларини кўриши лозим.
Даъвони таъминлаш чораларининг сақланиш муддати ва уларни бекор қилиш масалалари ФПК 112-моддаси талаблари асосида тартибга солинади.
4. Эр ва хотиннинг умумий мол-мулкини бўлишга оид низоларни тўғри ҳал қилиш учун судлар, биринчи навбатда, уларнинг эгалигида ва фойдаланишида бўлган мол-мулкнинг қайси бири қонунга кўра эр-хотиннинг биргаликдаги умумий мулки ва қайси бири ҳар бирининг ўз мулки эканлигини аниқлашлари зарур.
Эр-хотиннинг биргаликдаги умумий мулки таркиби Ўзбекистон Республикасининг Оила кодекси (бундан буён матнда ОК деб юритилади) 23-моддасига мувофиқ аниқланади.
Мол-мулкни умумий биргаликдаги мулк деб топиш масаласини ҳал қилишда мол-мулк эр ёки хотиндан қайси бирининг номига расмийлаштирилганлиги ёхуд пул маблағлари қайси бири томонидан киритилганлиги аҳамият касб этмайди.
Эр ва хотиннинг ёзма келишуви асосида алимент мажбуриятларини бажариш юзасидан улардан бирининг номига олинган мол-мулк эр-хотиннинг умумий биргаликдаги мулки ҳисобланмайди.
5. Эр ва хотиннинг никоҳга қадар ўзига тегишли бўлган мол-мулки, улардан ҳар бирининг никоҳ давомида бепул олган мол-мулки, шунингдек никоҳ давомида умумий маблағлари ҳисобига олинган эр ва хотиннинг шахсий фойдаланишдаги буюмлари ҳар бирининг ўз мулки ҳисобланади ва бўлинмайди. Никоҳ давомида умумий маблағлари ҳисобига олинган қимматбаҳо буюмлар ва зеб-зийнатлар бундан мустасно (ОК 25 , 26-моддалари ).
6. ОК 27-моддасининг олтинчи ва еттинчи қисмларига кўра, вояга етмаган болалар эҳтиёжи учун олинган нарсалар (кийим-кечак, оёқ кийим, мактаб ва спорт анжомлари, мусиқа асбоблари, болалар кутубхонаси ва бошқалар), шунингдек эр-хотиннинг умумий мол-мулки ҳисобидан вояга етмаган болалари номига қўйилган омонатлар ҳам болаларга тегишли ҳисобланиб, эр ва хотиннинг умумий мол-мулкини бўлишда ҳисобга олинмайди ҳамда мазкур мол-мулклар болалар эр ва хотиндан қайси бири билан яшаса, унга компенсациясиз берилади.
7. Агар эр-хотин никоҳдан ажратилгунга қадар оилавий муносабатларни тугатган, яъни алоҳида яшаган ва ўз маблағларидан алоҳида фойдаланган, умумий маблағлари ҳисобига мол-мулк олмаган бўлсалар, суд ОК 27-моддасининг бешинчи қисмига мувофиқ, эр ёки хотиннинг бири томонидан оилавий муносабатлар тугатилган даврда орттирилган мол-мулкни улардан ҳар бирининг ўз мулки деб топиши ва фақат эр-хотин томонидан оилавий муносабатлар тугатилган вақтга қадар орттирилган мол-мулкни бўлиши мумкин. Оилавий муносабатлар тугатилгандан кейин орттирилган мол-мулкни эр ёки хотиннинг ўз мулки деб топиш тўғрисида қарши даъво берилиши шарт эмас.
8. Никоҳ даврида эр ёки хотиндан ҳар бирига тегишли бўлган мол-мулкнинг қиймати анча ошган бўлса, ушбу мол-мулк манфаатдор эр ёки хотиннинг талаби бўйича суд томонидан биргаликдаги мулк деб топилиши мумкин. Бундай талабни ҳал этишда мол-мулкнинг қиймати қандай маблағлар, яъни умумий мол-мулк, эр-хотиндан ҳар бирининг мол-мулки ёхуд эр ва хотиндан бирининг меҳнати ҳисобига анча ошганлиги, шунингдек мол-мулкнинг никоҳга қадар ва никоҳ даврида маблағ қўшилгандан кейинги ҳолати аниқланиши лозим (ОК 25-моддасининг иккинчи қисми ).
9. Эр-хотиннинг умумий мол-мулкини бўлиш ҳақидаги масалани ҳал қилишда, башарти уларнинг ўртасида никоҳ шартномаси тузилмаган бўлса, судлар ОК 5-бобида назарда тутилган нормаларга риоя этишлари лозим.
Эр ва хотин ўртасида нотариал тартибда тасдиқланган никоҳ шартномаси мавжуд бўлган ҳолларда мол-мулк никоҳ шартномасида назарда тутилган шартлар асосида бўлинади.
Никоҳ шартномасида умумий мол-мулкнинг айрим турларига нисбатан биргаликдаги умумий мулкнинг қонунда белгиланган тартиби (ОК 23-моддаси ) ўзгартирилган ҳолларда, никоҳ шартномасида кўрсатилмаган мол-мулк қонунда белгиланган тартибда бўлинади.
Бунда шуни инобатга олиш керакки, ОК 31-моддасининг бешинчи қисмига кўра, никоҳ шартномасининг эр ёки хотиндан бирини ўта ноқулай шароитга солиб қўядиган (масалан, эр-хотиндан бирини никоҳ даврида топилган мол-мулкка нисбатан мулк ҳуқуқидан батамом маҳрум этадиган) шартлари шу эр ёки хотин талаби бўйича суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин.
10. Эр ва хотиндан бирининг талаби бўйича суд ОК 28-моддасининг иккинчи қисмида назарда тутилган асосларга кўра, эр-хотиннинг умумий мол-мулкдаги улушлари тенглигидан чекиниши мумкин. Эр ва хотин улушлари тенглигидан чекиниш суд ҳужжатида батафсил асослантирилиши лозим.
11. ОК 27-моддасининг тўққизинчи қисмида никоҳдан ажратилган эр-хотиннинг умумий мол-мулкини бўлиш ҳақидаги талаблар учун белгиланган уч йиллик даъво муддатининг ўтишини никоҳ тугатилган вақтдан (фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органларида никоҳдан ажратиш қайд этилган ёки суднинг ҳал қилув қарори қонуний кучга кирган кундан) эмас, балки шахс ўз ҳуқуқи бузилганлигини билган ёки билиши лозим бўлган кундан бошлаб ҳисоблаш лозим (ФК 154-моддасининг биринчи қисми ).
Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, даъво муддати фақат тарафнинг биринчи инстанция суди ҳал қилув қарори қабул қилиш учун алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киргунига қадар берган аризасига асосан қўлланилади. Суд даъво муддатини ўз ташаббуси билан қўллашга ҳақли эмас.
12. Умумий мол-мулкни бўлишда, ОК 28-моддасининг тўртинчи қисмига асосан эр ёки хотиндан бири томонидан эр ёки хотиннинг эркига зид равишда ва оила манфаатига мос бўлмаган тарзда сарфланган мол-мулк ёхуд унинг қиймати ҳисобга олинади.
Агар эр ёки хотин умумий мол-мулкни яширган, унга зарар етказган ёки йўқ қилган бўлса, суд оила ва фуқаролик ҳуқуқининг умумий тамойиллари (ҳуқуқ ўхшашлиги), шунингдек ҳалоллик ва адолат тамойилларидан келиб чиқиб, мол-мулкни бўлишда ушбу мол-мулкни ёки унинг қийматини ҳисобга олиши мумкин (ОК 7-моддаси ).
13. Эр-хотиндан бирига мол-мулкни асл ҳолида бериш масаласини ҳал этишда суд мол-мулкнинг хусусияти ва нима учун мўлжалланганлиги, уни сотиб олиш шартлари ва бошқа эътиборга молик ҳолатларни инобатга олиши лозим. Масалан, автотранспорт воситасини бўлишда суд эр-хотиндан қай бири ундан амалда фойдаланганлиги, техник ҳолатига қараб келганлиги, ҳайдовчилик гувоҳномаси борлиги ва бошқа ҳолатларни эътиборга олади.
14. Турар жой ёки бошқа кўчмас мулкни асл ҳолида бўлиш масаласи суд томонидан фуқаролик қонунчилиги нормаларини инобатга олган ҳолда ҳал этилиши лозим (ФК 223 , 226-моддалари ).
Умумий мол-мулк ҳисобланган турар жойни асл ҳолида бўлиш имконияти мавжуд бўлмаган ҳолларда, суд даъвони рад қилиш билан бирга, тарафларга турар жойдан фойдаланиш тартибини белгилаш ҳақидаги даъво билан судга мурожаат қилиш ҳуқуқини тушунтиради.
15. Бўлиниши лозим бўлган мол-мулк қиймати иш кўрилган вақтдаги бозор нархларидан келиб чиққан ҳолда белгиланади. Турар жой ёки бошқа кўчмас мулкнинг қиймати низоли объект турган жойдаги нархдан келиб чиққан ҳолда белгиланади.
Эр ва хотиннинг умумий мол-мулки қиймати юзасидан низо бўлганда тегишли экспертиза тайинланиши мумкин.
16. Умумий мол-мулкни бўлишда суд эр ва хотиннинг ҳар бирига қайси мол-мулк берилишини белгилайди.
Эр ва хотиннинг биргаликдаги умумий мулкида икки ёки ундан ортиқ турар жой мавжуд бўлса (уй, квартира) суд эр ва хотиндан қай бирининг эгалигига у ёки бу турар жой ўтишини белгилаши лозим.
Тарафлардан бирига унинг мол-мулкдаги улушидан ортиқ қийматга эга бўлган мол-мулк берилган ҳолларда суд бошқа тарафга пул компенсацияси тўлашни белгилайди.
Суд ҳужжатининг хулоса қисмида айнан қайси мол-мулк қайси тарафга берилганлиги, компенсация миқдори ва уни тўлаши лозим бўлган шахс аниқ кўрсатилиши лозим.
Шунингдек, пул компенсацияси ундириш белгиланган ҳолларда суд ҳужжатининг хулоса қисмида эр ёки хотиннинг бирига ўтган мол-мулкка эгалик ҳуқуқи пул компенсацияси тўлаб берилганидан кейин вужудга келиши кўрсатилиши шарт.
17. Ҳуқуқи бузилган эр ёки хотин эр-хотиндан бири томонидан умумий мол-мулкни тасарруф этиш бўйича амалга оширилган битим юзасидан низолашганда, низо ОК 24-моддасининг учинчи ва тўртинчи қисмлари талабларига асосан ҳал қилиниши лозим. Ушбу моддада белгиланган махсус даъво муддатини қўллаш ФК 153-моддасида назарда тутилган тартибда амалга оширилади.
Битимни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги даъво аризаси берилгандан кейин эр ёки хотиндан бири вафот этган тақдирда, суд процессуал ҳуқуқий ворислик тартибида уни меросхўрлари билан алмаштиради (ФПК 47-моддаси ).
18. Эр ва хотиннинг розилиги билан масъулияти чекланган жамият, қўшимча масъулиятли жамият, хўжалик ширкати устав фондига киритилган пул ва мулкий ҳиссалар, жумладан, кўчар ва кўчмас мулк мазкур тижорат ташкилотининг мулки ҳисобланади.
Бунда тижорат ташкилоти устав фондидаги улуш эр ва хотиннинг умумий биргаликдаги мулки ҳисобланади.
Манфаатдор эр ёки хотиннинг тижорат ташкилотидаги улушнинг бир қисмини унга ўтказиб бериш (улушни бўлиш) ҳақидаги талаби фақатгина қонун ёки тижорат ташкилотининг таъсис ҳужжатларида улуш (бир қисми)ни учинчи шахсларга ўтиш имконияти назарда тутилган ҳолларда қаноатлантирилиши мумкин. Бунда манфаатдор эр ёки хотин қонун ва таъсис ҳужжатларида белгиланган тижорат ташкилоти иштирокчиси мажбуриятларини қабул қилишга рози бўлиши лозим.
Акс ҳолда манфаатдор эр ёки хотин кўрсатилган тижорат ташкилотининг устав фондидаги унга тегишли улушини пул шаклида ажратиб беришни талаб қилишга ҳақли.
Низолашилаётган улуш қиймати тегишли тижорат ташкилотининг фаолиятини тартибга солувчи қонунда белгиланган қоидалар асосида аниқланади.
19. Шартнома асосида мол-мулк олинганда (масалан, кўчмас мулк, ер участкаси, автотранспорт воситаси олди-сотди шартномалари ва ҳоказо) мулк ҳуқуқи ФК 185-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ, шартнома рўйхатдан ўтказилган ёки нотариал тартибда тасдиқланган пайтдан бошлаб вужудга келади.
Агар мол-мулк шартнома асосида никоҳ давомида олинган бўлиб, шартнома эр-хотин никоҳдан ажратилгандан сўнг рўйхатдан ўтказилган бўлса, мол-мулкни бўлиш тўғрисидаги ишни кўришда, суд ОК 23-моддаси талабларига амал қилиши лозим. Аксинча, мол-мулк шартнома асосида никоҳга қадар олинган бўлиб, шартнома эр-хотин никоҳга киргандан сўнг давлат рўйхатидан ўтказилган ҳолда, башарти мол-мулк бўлажак эр-хотиннинг умумий маблағлари ҳисобига олинганлиги исботланмаса, суд ОК 25-моддаси талабларига амал қилиши лозим.
20. Умумий мол-мулкни бўлишда эр-хотиннинг умумий қарзлари (ОК 28-моддасининг учинчи қисми ) ва оила манфаатлари йўлида вужудга келган мажбуриятлар ҳам инобатга олинади. Бироқ, судлар шуни назарда тутишлари лозимки, тўйни, шунингдек никоҳ маросимлари билан боғлиқ бошқа тадбирларни ўтказиш учун олинган қарзлар ва бошқа харажатлар бунда инобатга олинмайди (ОК 44-моддаси ).
21. Мулк ҳуқуқини вужудга келиши асосларидан бири битимлар бўлиб, кредит маблағлари эвазига сотиб олинган кўчмас мулк ҳам эр ва хотиннинг умумий биргаликдаги мулки ҳисобланади (ФК 182-моддаси ).
Шунга кўра, ОК 28-моддасининг учинчи қисми талабидан келиб чиқиб, кредит маблағлари эвазига сотиб олинган кўчмас мулкни бўлишда судларнинг эътибори кредит шартномаси бўйича тўланиши лозим бўлган пул суммаси ҳам эр ва хотиннинг умумий қарз мажбуриятлари деб топилиши шартлигига қаратилсин.
Суд ҳужжатида эр ва хотин уларга тақсимланган кўчмас мулкдаги улушларига мутаносиб равишда кредитор олдида жавобгар эканликлари тушунтирилиши лозим.
Кредит мажбуриятларини кўчмас мулкдаги улуши қийматидан ортиқ миқдорда бажарган эр ёки хотин кредит бўйича мажбуриятлар тўлиқ бажарилгандан кейин ўз улуши қийматидан ортиқ тўланган суммани ундириш ёки улушларни қайта тақсимлаш ҳақидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилишга ҳақли.
Мазкур тоифадаги ишларни кўришда судлар тегишли кредит ташкилотини мустақил талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахс сифатида ишда иштирок этишга жалб қилишлари лозим.
Шунингдек, агар мол-мулк эр ёки хотиннинг бири томонидан никоҳга киргунига қадар кредит маблағлари эвазига сотиб олинган бўлиб, кредит мажбуриятлари эса никоҳ давомида бажарилганда, никоҳ давомида тўланган пул суммаси эр-хотиннинг умумий биргаликдаги мулки ҳисобланади.
22. Судларнинг эътибори, агар шартномада мол-мулк қийматини бўлиб-бўлиб тўлаш ва мулк ҳуқуқи тўловлар тўлиқ амалга оширилгандан кейин сотиб олувчига ўтиши назарда тутилганда, иш ҳолатларидан келиб чиқиб, тарафлар никоҳдан ажратилгунига ёки умумий рўзғор юритиш тугатилгунга қадар тўланган пул суммаси эр-хотиннинг умумий биргаликдаги мулки ҳисобланишига қаратилсин.
23. Эр ва хотиннинг умумий мол-мулкини бўлиш ҳақидаги даъво аризаси юзасидан давлат божи қонунда белгиланган миқдорда даъвогар талаб қилаётган мол-мулк қийматидан келиб чиққан ҳолда тўланади.
Суд мазкур тоифадаги ишлар бўйича давлат божини тақсимлашда тарафларга берилган мол-мулк ёки унинг улуши қийматидан келиб чиқиши лозим.
24. Қуйидаги мулкий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар фуқаролик қонунчилиги бўйича ҳал этилади:
никоҳни фуқаролик ҳолати далолатномаларини ёзиш органларида қайд этмасдан бир оила бўлиб яшайдиган шахсларнинг мулкий низолари;
деҳқон ва фермер хўжаликларининг, хусусий корхона ва оилавий корхонанинг мол-мулкини бўлиш ҳақидаги низолар;
никоҳи ҳақиқий эмас деб топилган шахсларнинг мулкий низолари.
Никоҳи ҳақиқий эмас деб топилган шахсларнинг биргаликда орттирган мол-мулкини бўлиш ҳақидаги низоларни кўришда судлар ОК 56-моддасининг тўртинчи қисмига асосан, бундай никоҳ тузилиши билан ҳуқуқи бузилган эр ёки хотин (инсофли эр ёки хотин) манфаатида ОК 23 , 27 ва 28-моддаларини қўллашга ҳақли.
25. Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари эр ва хотиннинг умумий мол-мулкини бўлишга доир ишлар бўйича суд амалиётини мунтазам равишда умумлаштириб бориши ва мазкур тоифадаги ишлар кўрилишида суд хатоларининг олдини олиш юзасидан чоралар кўриши лозим.
26. Мазкур қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Судлар томонидан никоҳдан ажратишга оид ишлар бўйича қонунчиликни қўллаш амалиёти тўғрисида» 2011 йил 20 июлдаги 6-сонли қарорининг 20 — 28-бандлари ўз кучини йўқотган деб топилсин.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Б. ИСЛАМОВ
Пленум котиби, Олий суд судьяси И. АЛИМОВ
Тошкент ш.,
2023 йил 20 февраль,
3-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
qarori
Sudlar tomonidan er va xotinning umumiy mol-mulkini boʻlish haqidagi ishlarni koʻrishda qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida
Er va xotinning umumiy mol-mulkini boʻlishga oid nizolarni hal qilishda qonun normalarini sudlar tomonidan bir xilda va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 22-moddasiga asosan, Oliy sud Plenumi qaror qiladi:
1. Sudlarga tushuntirilsinki, umumiy mol-mulkni boʻlish er va xotinning daʼvosi boʻyicha nikoh davomida, nikohdan ajratish haqidagi ishni koʻrish bilan bir vaqtda, shuningdek nikoh bekor boʻlgandan keyin ham amalga oshirilishi mumkin.
Er-xotinning umumiy mol-mulkini boʻlish haqidagi daʼvo bilan sudga er va xotindan tashqari, ulardan birining umumiy mol-mulkdagi ulushiga undiruvni qaratish zarurati tugʻilgan holatlarda kreditor ham murojaat qilishga haqli.
Muomalaga layoqatsiz er yoki xotinning manfaatida umumiy mol-mulkni boʻlish toʻgʻrisidagi daʼvo arizasini uning vasiysi berishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) 66-moddasi birinchi qismi ).
Vafot etgan er yoki xotinning umumiy mol-mulkdagi ulushini aniqlash va boʻlish haqidagi daʼvo arizasi bilan uning merosxoʻrlari murojaat qilishga haqli (Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (bundan buyon matnda FK deb yuritiladi) 1114-moddasi ).
2. Mazkur toifadagi ishlar boʻyicha daʼvo arizalari sudlovga tegishlilikning umumiy qoidalariga koʻra, javobgar doimiy yashab turgan yoki doimiy mashgʻul boʻlgan joydagi sudga beriladi. Shuningdek, daʼvo arizasini qabul qilishda FPK 35-moddasida belgilangan sudlovga tegishlilikning alohida qoidalari ham inobatga olinishi lozim.
3. Sud tartibida taraflar yoki biror-bir asosga koʻra uchinchi shaxslarning (masalan, ijara, mulkdan tekin foydalanish, omonat saqlash va shu kabi shartnomalar boʻyicha) egaligida yoki foydalanishida boʻlgan mol-mulk boʻlinishini inobatga olib, sudlar daʼvo arizasini qabul qilish va ishni sud muhokamasiga tayyorlashda mol-mulklar haqida tegishli maʼlumotlarni aniqlab olishlari zarur.
Bu toifadagi ishlarni sud muhokamasiga tayyorlashda, sud taraflarning arizasi yoki oʻz tashabbusiga koʻra, daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrishi lozim.
Daʼvoni taʼminlash choralarining saqlanish muddati va ularni bekor qilish masalalari FPK 112-moddasi talablari asosida tartibga solinadi.
4. Er va xotinning umumiy mol-mulkini boʻlishga oid nizolarni toʻgʻri hal qilish uchun sudlar, birinchi navbatda, ularning egaligida va foydalanishida boʻlgan mol-mulkning qaysi biri qonunga koʻra er-xotinning birgalikdagi umumiy mulki va qaysi biri har birining oʻz mulki ekanligini aniqlashlari zarur.
Er-xotinning birgalikdagi umumiy mulki tarkibi Oʻzbekiston Respublikasining Oila kodeksi (bundan buyon matnda OK deb yuritiladi) 23-moddasiga muvofiq aniqlanadi.
Mol-mulkni umumiy birgalikdagi mulk deb topish masalasini hal qilishda mol-mulk er yoki xotindan qaysi birining nomiga rasmiylashtirilganligi yoxud pul mablagʻlari qaysi biri tomonidan kiritilganligi ahamiyat kasb etmaydi.
Er va xotinning yozma kelishuvi asosida aliment majburiyatlarini bajarish yuzasidan ulardan birining nomiga olingan mol-mulk er-xotinning umumiy birgalikdagi mulki hisoblanmaydi.
5. Er va xotinning nikohga qadar oʻziga tegishli boʻlgan mol-mulki, ulardan har birining nikoh davomida bepul olgan mol-mulki, shuningdek nikoh davomida umumiy mablagʻlari hisobiga olingan er va xotinning shaxsiy foydalanishdagi buyumlari har birining oʻz mulki hisoblanadi va boʻlinmaydi. Nikoh davomida umumiy mablagʻlari hisobiga olingan qimmatbaho buyumlar va zeb-ziynatlar bundan mustasno (OK 25 , 26-moddalari ).
6. OK 27-moddasining oltinchi va yettinchi qismlariga koʻra, voyaga yetmagan bolalar ehtiyoji uchun olingan narsalar (kiyim-kechak, oyoq kiyim, maktab va sport anjomlari, musiqa asboblari, bolalar kutubxonasi va boshqalar), shuningdek er-xotinning umumiy mol-mulki hisobidan voyaga yetmagan bolalari nomiga qoʻyilgan omonatlar ham bolalarga tegishli hisoblanib, er va xotinning umumiy mol-mulkini boʻlishda hisobga olinmaydi hamda mazkur mol-mulklar bolalar er va xotindan qaysi biri bilan yashasa, unga kompensatsiyasiz beriladi.
7. Agar er-xotin nikohdan ajratilgunga qadar oilaviy munosabatlarni tugatgan, yaʼni alohida yashagan va oʻz mablagʻlaridan alohida foydalangan, umumiy mablagʻlari hisobiga mol-mulk olmagan boʻlsalar, sud OK 27-moddasining beshinchi qismiga muvofiq, er yoki xotinning biri tomonidan oilaviy munosabatlar tugatilgan davrda orttirilgan mol-mulkni ulardan har birining oʻz mulki deb topishi va faqat er-xotin tomonidan oilaviy munosabatlar tugatilgan vaqtga qadar orttirilgan mol-mulkni boʻlishi mumkin. Oilaviy munosabatlar tugatilgandan keyin orttirilgan mol-mulkni er yoki xotinning oʻz mulki deb topish toʻgʻrisida qarshi daʼvo berilishi shart emas.
8. Nikoh davrida er yoki xotindan har biriga tegishli boʻlgan mol-mulkning qiymati ancha oshgan boʻlsa, ushbu mol-mulk manfaatdor er yoki xotinning talabi boʻyicha sud tomonidan birgalikdagi mulk deb topilishi mumkin. Bunday talabni hal etishda mol-mulkning qiymati qanday mablagʻlar, yaʼni umumiy mol-mulk, er-xotindan har birining mol-mulki yoxud er va xotindan birining mehnati hisobiga ancha oshganligi, shuningdek mol-mulkning nikohga qadar va nikoh davrida mablagʻ qoʻshilgandan keyingi holati aniqlanishi lozim (OK 25-moddasining ikkinchi qismi ).
9. Er-xotinning umumiy mol-mulkini boʻlish haqidagi masalani hal qilishda, basharti ularning oʻrtasida nikoh shartnomasi tuzilmagan boʻlsa, sudlar OK 5-bobida nazarda tutilgan normalarga rioya etishlari lozim.
Er va xotin oʻrtasida notarial tartibda tasdiqlangan nikoh shartnomasi mavjud boʻlgan hollarda mol-mulk nikoh shartnomasida nazarda tutilgan shartlar asosida boʻlinadi.
Nikoh shartnomasida umumiy mol-mulkning ayrim turlariga nisbatan birgalikdagi umumiy mulkning qonunda belgilangan tartibi (OK 23-moddasi ) oʻzgartirilgan hollarda, nikoh shartnomasida koʻrsatilmagan mol-mulk qonunda belgilangan tartibda boʻlinadi.
Bunda shuni inobatga olish kerakki, OK 31-moddasining beshinchi qismiga koʻra, nikoh shartnomasining er yoki xotindan birini oʻta noqulay sharoitga solib qoʻyadigan (masalan, er-xotindan birini nikoh davrida topilgan mol-mulkka nisbatan mulk huquqidan batamom mahrum etadigan) shartlari shu er yoki xotin talabi boʻyicha sud tomonidan haqiqiy emas deb topilishi mumkin.
10. Er va xotindan birining talabi boʻyicha sud OK 28-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan asoslarga koʻra, er-xotinning umumiy mol-mulkdagi ulushlari tengligidan chekinishi mumkin. Er va xotin ulushlari tengligidan chekinish sud hujjatida batafsil asoslantirilishi lozim.
11. OK 27-moddasining toʻqqizinchi qismida nikohdan ajratilgan er-xotinning umumiy mol-mulkini boʻlish haqidagi talablar uchun belgilangan uch yillik daʼvo muddatining oʻtishini nikoh tugatilgan vaqtdan (fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlarida nikohdan ajratish qayd etilgan yoki sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgan kundan) emas, balki shaxs oʻz huquqi buzilganligini bilgan yoki bilishi lozim boʻlgan kundan boshlab hisoblash lozim (FK 154-moddasining birinchi qismi ).
Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, daʼvo muddati faqat tarafning birinchi instansiya sudi hal qiluv qarori qabul qilish uchun alohida xonaga (maslahatxonaga) kirguniga qadar bergan arizasiga asosan qoʻllaniladi. Sud daʼvo muddatini oʻz tashabbusi bilan qoʻllashga haqli emas.
12. Umumiy mol-mulkni boʻlishda, OK 28-moddasining toʻrtinchi qismiga asosan er yoki xotindan biri tomonidan er yoki xotinning erkiga zid ravishda va oila manfaatiga mos boʻlmagan tarzda sarflangan mol-mulk yoxud uning qiymati hisobga olinadi.
Agar er yoki xotin umumiy mol-mulkni yashirgan, unga zarar yetkazgan yoki yoʻq qilgan boʻlsa, sud oila va fuqarolik huquqining umumiy tamoyillari (huquq oʻxshashligi), shuningdek halollik va adolat tamoyillaridan kelib chiqib, mol-mulkni boʻlishda ushbu mol-mulkni yoki uning qiymatini hisobga olishi mumkin (OK 7-moddasi ).
13. Er-xotindan biriga mol-mulkni asl holida berish masalasini hal etishda sud mol-mulkning xususiyati va nima uchun moʻljallanganligi, uni sotib olish shartlari va boshqa eʼtiborga molik holatlarni inobatga olishi lozim. Masalan, avtotransport vositasini boʻlishda sud er-xotindan qay biri undan amalda foydalanganligi, texnik holatiga qarab kelganligi, haydovchilik guvohnomasi borligi va boshqa holatlarni eʼtiborga oladi.
14. Turar joy yoki boshqa koʻchmas mulkni asl holida boʻlish masalasi sud tomonidan fuqarolik qonunchiligi normalarini inobatga olgan holda hal etilishi lozim (FK 223 , 226-moddalari ).
Umumiy mol-mulk hisoblangan turar joyni asl holida boʻlish imkoniyati mavjud boʻlmagan hollarda, sud daʼvoni rad qilish bilan birga, taraflarga turar joydan foydalanish tartibini belgilash haqidagi daʼvo bilan sudga murojaat qilish huquqini tushuntiradi.
15. Boʻlinishi lozim boʻlgan mol-mulk qiymati ish koʻrilgan vaqtdagi bozor narxlaridan kelib chiqqan holda belgilanadi. Turar joy yoki boshqa koʻchmas mulkning qiymati nizoli obyekt turgan joydagi narxdan kelib chiqqan holda belgilanadi.
Er va xotinning umumiy mol-mulki qiymati yuzasidan nizo boʻlganda tegishli ekspertiza tayinlanishi mumkin.
16. Umumiy mol-mulkni boʻlishda sud er va xotinning har biriga qaysi mol-mulk berilishini belgilaydi.
Er va xotinning birgalikdagi umumiy mulkida ikki yoki undan ortiq turar joy mavjud boʻlsa (uy, kvartira) sud er va xotindan qay birining egaligiga u yoki bu turar joy oʻtishini belgilashi lozim.
Taraflardan biriga uning mol-mulkdagi ulushidan ortiq qiymatga ega boʻlgan mol-mulk berilgan hollarda sud boshqa tarafga pul kompensatsiyasi toʻlashni belgilaydi.
Sud hujjatining xulosa qismida aynan qaysi mol-mulk qaysi tarafga berilganligi, kompensatsiya miqdori va uni toʻlashi lozim boʻlgan shaxs aniq koʻrsatilishi lozim.
Shuningdek, pul kompensatsiyasi undirish belgilangan hollarda sud hujjatining xulosa qismida er yoki xotinning biriga oʻtgan mol-mulkka egalik huquqi pul kompensatsiyasi toʻlab berilganidan keyin vujudga kelishi koʻrsatilishi shart.
17. Huquqi buzilgan er yoki xotin er-xotindan biri tomonidan umumiy mol-mulkni tasarruf etish boʻyicha amalga oshirilgan bitim yuzasidan nizolashganda, nizo OK 24-moddasining uchinchi va toʻrtinchi qismlari talablariga asosan hal qilinishi lozim. Ushbu moddada belgilangan maxsus daʼvo muddatini qoʻllash FK 153-moddasida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.
Bitimni haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisidagi daʼvo arizasi berilgandan keyin er yoki xotindan biri vafot etgan taqdirda, sud protsessual huquqiy vorislik tartibida uni merosxoʻrlari bilan almashtiradi (FPK 47-moddasi ).
18. Er va xotinning roziligi bilan masʼuliyati cheklangan jamiyat, qoʻshimcha masʼuliyatli jamiyat, xoʻjalik shirkati ustav fondiga kiritilgan pul va mulkiy hissalar, jumladan, koʻchar va koʻchmas mulk mazkur tijorat tashkilotining mulki hisoblanadi.
Bunda tijorat tashkiloti ustav fondidagi ulush er va xotinning umumiy birgalikdagi mulki hisoblanadi.
Manfaatdor er yoki xotinning tijorat tashkilotidagi ulushning bir qismini unga oʻtkazib berish (ulushni boʻlish) haqidagi talabi faqatgina qonun yoki tijorat tashkilotining taʼsis hujjatlarida ulush (bir qismi)ni uchinchi shaxslarga oʻtish imkoniyati nazarda tutilgan hollarda qanoatlantirilishi mumkin. Bunda manfaatdor er yoki xotin qonun va taʼsis hujjatlarida belgilangan tijorat tashkiloti ishtirokchisi majburiyatlarini qabul qilishga rozi boʻlishi lozim.
Aks holda manfaatdor er yoki xotin koʻrsatilgan tijorat tashkilotining ustav fondidagi unga tegishli ulushini pul shaklida ajratib berishni talab qilishga haqli.
Nizolashilayotgan ulush qiymati tegishli tijorat tashkilotining faoliyatini tartibga soluvchi qonunda belgilangan qoidalar asosida aniqlanadi.
19. Shartnoma asosida mol-mulk olinganda (masalan, koʻchmas mulk, yer uchastkasi, avtotransport vositasi oldi-sotdi shartnomalari va hokazo) mulk huquqi FK 185-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq, shartnoma roʻyxatdan oʻtkazilgan yoki notarial tartibda tasdiqlangan paytdan boshlab vujudga keladi.
Agar mol-mulk shartnoma asosida nikoh davomida olingan boʻlib, shartnoma er-xotin nikohdan ajratilgandan soʻng roʻyxatdan oʻtkazilgan boʻlsa, mol-mulkni boʻlish toʻgʻrisidagi ishni koʻrishda, sud OK 23-moddasi talablariga amal qilishi lozim. Aksincha, mol-mulk shartnoma asosida nikohga qadar olingan boʻlib, shartnoma er-xotin nikohga kirgandan soʻng davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan holda, basharti mol-mulk boʻlajak er-xotinning umumiy mablagʻlari hisobiga olinganligi isbotlanmasa, sud OK 25-moddasi talablariga amal qilishi lozim.
20. Umumiy mol-mulkni boʻlishda er-xotinning umumiy qarzlari (OK 28-moddasining uchinchi qismi ) va oila manfaatlari yoʻlida vujudga kelgan majburiyatlar ham inobatga olinadi. Biroq, sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, toʻyni, shuningdek nikoh marosimlari bilan bogʻliq boshqa tadbirlarni oʻtkazish uchun olingan qarzlar va boshqa xarajatlar bunda inobatga olinmaydi (OK 44-moddasi ).
21. Mulk huquqini vujudga kelishi asoslaridan biri bitimlar boʻlib, kredit mablagʻlari evaziga sotib olingan koʻchmas mulk ham er va xotinning umumiy birgalikdagi mulki hisoblanadi (FK 182-moddasi ).
Shunga koʻra, OK 28-moddasining uchinchi qismi talabidan kelib chiqib, kredit mablagʻlari evaziga sotib olingan koʻchmas mulkni boʻlishda sudlarning eʼtibori kredit shartnomasi boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan pul summasi ham er va xotinning umumiy qarz majburiyatlari deb topilishi shartligiga qaratilsin.
Sud hujjatida er va xotin ularga taqsimlangan koʻchmas mulkdagi ulushlariga mutanosib ravishda kreditor oldida javobgar ekanliklari tushuntirilishi lozim.
Kredit majburiyatlarini koʻchmas mulkdagi ulushi qiymatidan ortiq miqdorda bajargan er yoki xotin kredit boʻyicha majburiyatlar toʻliq bajarilgandan keyin oʻz ulushi qiymatidan ortiq toʻlangan summani undirish yoki ulushlarni qayta taqsimlash haqidagi daʼvo arizasi bilan sudga murojaat qilishga haqli.
Mazkur toifadagi ishlarni koʻrishda sudlar tegishli kredit tashkilotini mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs sifatida ishda ishtirok etishga jalb qilishlari lozim.
Shuningdek, agar mol-mulk er yoki xotinning biri tomonidan nikohga kirguniga qadar kredit mablagʻlari evaziga sotib olingan boʻlib, kredit majburiyatlari esa nikoh davomida bajarilganda, nikoh davomida toʻlangan pul summasi er-xotinning umumiy birgalikdagi mulki hisoblanadi.
22. Sudlarning eʼtibori, agar shartnomada mol-mulk qiymatini boʻlib-boʻlib toʻlash va mulk huquqi toʻlovlar toʻliq amalga oshirilgandan keyin sotib oluvchiga oʻtishi nazarda tutilganda, ish holatlaridan kelib chiqib, taraflar nikohdan ajratilguniga yoki umumiy roʻzgʻor yuritish tugatilgunga qadar toʻlangan pul summasi er-xotinning umumiy birgalikdagi mulki hisoblanishiga qaratilsin.
23. Er va xotinning umumiy mol-mulkini boʻlish haqidagi daʼvo arizasi yuzasidan davlat boji qonunda belgilangan miqdorda daʼvogar talab qilayotgan mol-mulk qiymatidan kelib chiqqan holda toʻlanadi.
Sud mazkur toifadagi ishlar boʻyicha davlat bojini taqsimlashda taraflarga berilgan mol-mulk yoki uning ulushi qiymatidan kelib chiqishi lozim.
24. Quyidagi mulkiy huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolar fuqarolik qonunchiligi boʻyicha hal etiladi:
nikohni fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlarida qayd etmasdan bir oila boʻlib yashaydigan shaxslarning mulkiy nizolari;
dehqon va fermer xoʻjaliklarining, xususiy korxona va oilaviy korxonaning mol-mulkini boʻlish haqidagi nizolar;
nikohi haqiqiy emas deb topilgan shaxslarning mulkiy nizolari.
Nikohi haqiqiy emas deb topilgan shaxslarning birgalikda orttirgan mol-mulkini boʻlish haqidagi nizolarni koʻrishda sudlar OK 56-moddasining toʻrtinchi qismiga asosan, bunday nikoh tuzilishi bilan huquqi buzilgan er yoki xotin (insofli er yoki xotin) manfaatida OK 23 , 27 va 28-moddalarini qoʻllashga haqli.
25. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari er va xotinning umumiy mol-mulkini boʻlishga doir ishlar boʻyicha sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirib borishi va mazkur toifadagi ishlar koʻrilishida sud xatolarining oldini olish yuzasidan choralar koʻrishi lozim.
26. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Sudlar tomonidan nikohdan ajratishga oid ishlar boʻyicha qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida” 2011-yil 20-iyuldagi 6-sonli qarorining 20 — 28-bandlari oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B. ISLAMOV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi I. ALIMOV
Toshkent sh.,
2023-yil 20-fevral,
3-son
Пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О практике применения судами законодательства при рассмотрении дел о разделе общего имущества супругов
В целях обеспечения единообразного и правильного применения судами норм закона при разрешении споров о разделе общего имущества супругов, на основании статьи 22 Закона Республики Узбекистан «О судах» Пленум Верховного суда постановляет:
1. Разъяснить судам, что раздел общего имущества возможен по иску супругов во время брака, одновременно с рассмотрением дела о расторжении брака, а также после расторжения брака.
Кроме супругов, с иском о разделе общего имущества супругов вправе обратиться также кредитор при необходимости обращения взыскания на долю одного из супругов в общем имуществе.
В интересах недееспособного супруга исковое заявление о разделе общего имущества супругов может быть заявлено его опекуном ( часть первая статьи 66 Гражданского процессуального кодекса Республики Узбекистан (далее — ГПК).
Исковое заявление об определении доли умершего супруга в общем имуществе и его разделе вправе предъявить его наследники ( статья 1114 Гражданского кодекса Республики Узбекистан (далее — ГК).
2. Исковые заявления по данной категории дел по общим правилам подсудности подаются в суд по месту жительства или по месту постоянного занятия ответчика. Также, при принятии искового заявления следует учитывать и правила исключительной подсудности, установленные статьей 35 ГПК.
3. Учитывая, что в судебном порядке подлежит разделу имущество, находящееся во владении или пользовании у сторон или по каким-либо основаниям у третьих лиц (например, по договорам аренды, безвозмездного пользования имуществом, хранения и тому подобных), судам при приеме искового заявления и подготовке дела к судебному разбирательству необходимо выяснять соответствующие сведения об имуществе.
При подготовке дел данной категории к судебному разбирательству суд на основании заявления сторон или по своей инициативе должен принять меры по обеспечению иска.
Вопросы срока сохранения мер обеспечения иска и их отмены регулируются на основании требований статьи 112 ГПК.
4. Для правильного разрешения споров о разделе общего имущества супругов судам, в первую очередь, необходимо установить, какое находящееся в их владении и пользовании имущество по закону является их общей совместной собственностью и какое — собственностью каждого из супругов.
Состав общей совместной собственности супругов определяется на основании статьи 23 Семейного кодекса Республики Узбекистан (далее — СК).
При разрешении вопроса о признании имущества общей совместной собственностью не имеет значения на имя кого из супругов оформлено имущество или кем из них внесены денежные средства.
Не является общей совместной собственностью супругов имущество, приобретенное на имя одного из них во исполнение алиментных обязательств на основании письменного соглашения супругов.
5. Имущество, принадлежащее каждому из супругов до вступления в брак, безвозмездно полученное одним из них во время брака, а также вещи индивидуального пользования супругов, приобретенные во время брака за счет общих средств супругов, являются личной собственностью каждого супруга и разделу не подлежат. Исключением являются приобретенные во время брака за счет общих средств супругов драгоценности и другие предметы роскоши ( статьи 25 , 26 СК).
6. В силу частей шестой и седьмой статьи 27 СК вещи, приобретенные для удовлетворения потребностей несовершеннолетних детей (одежда, обувь, школьные и спортивные принадлежности, музыкальные инструменты, детская библиотека и другие), а также вклады, внесенные за счет общего имущества супругов на имя несовершеннолетних детей, считаются принадлежащими этим детям, не учитываются при разделе общего имущества супругов и передаются без компенсации тому из супругов, с которым проживают дети.
7. Если до расторжения брака супруги прекратили семейные отношения, то есть проживали раздельно и раздельно использовали свои доходы, не приобретали имущество на общие средства, суд в соответствии с частью пятой статьи 27 СК может признать имущество, нажитое каждым из супругов после прекращения семейных отношений, собственностью каждого из них, и произвести раздел лишь того имущества, которое нажито супругами ко времени прекращения семейных отношений. Предъявление встречного иска о признании имущества, нажитого после прекращения семейных отношений, собственностью каждого из супругов не обязательно.
8. Если в период брака значительно увеличилась стоимость имущества, принадлежащего каждому из супругов, это имущество по требованию заинтересованного супруга может быть признано судом совместной собственностью. При разрешении такого требования необходимо выяснять, за счет каких вложений, то есть общего имущества, имущества каждого из супругов либо труда одного из супругов, значительно увеличилась стоимость, а также состояние имущества до брака и после произведенных в браке вложений ( часть вторая статьи 25 СК).
9. При разрешении вопроса о разделе общего имущества супругов, если между ними не заключен брачный договор, судам следует руководствоваться нормами, предусмотренными в главе 5 СК.
При наличии между супругами нотариально удостоверенного брачного договора имущество подлежит разделу на условиях, содержащихся в брачном договоре.
В случаях, когда в брачном договоре изменен режим общей совместной собственности ( статья 23 СК) в отношении отдельных видов имущества, не указанное в брачном договоре имущество подлежит разделу в порядке, установленном законом.
При этом следует иметь в виду, что согласно части пятой статьи 31 СК условия брачного договора, которые ставят одного из супругов в крайне неблагоприятное положение (например, полностью лишающие одного из супругов права собственности на имущество, приобретенное в браке) могут быть признаны недействительными по требованию этого супруга.
10. По требованию одного из супругов суд может отступить от равенства долей супругов в их общем имуществе по основаниям, предусмотренным частью второй статья 28 СК. Отступление от равенства долей супругов должно быть подробно мотивировано в судебном акте.
11. Течение установленного частью девятой статьи 27 СК трехлетнего срока исковой давности для требований о разделе общего имущества супругов, брак которых расторгнут, следует исчислять не с момента прекращения брака (день регистрации расторжения брака в органах записи актов гражданского состояния либо день вступления в законную силу решения суда), а со дня, когда лицо узнало или должно было узнать о нарушении своего права ( часть первая статьи 154 ГК).
Обратить внимание судов, что срок исковой давности применяется судом лишь по заявлению стороны, сделанному до удаления суда первой инстанции в отдельную (совещательную) комнату для принятия решения. Суд не вправе применять срок исковой давности по собственной инициативе.
12. На основании части четвертой статьи 28 СК при разделе общего имущества учитывается имущество, которое один из супругов израсходовал по своему усмотрению вопреки воле другого супруга и не в интересах семьи, или его стоимость.
В случае, если супруг скрыл, повредил или уничтожил общее имущество, суд, исходя из общих принципов семейного и гражданского права (аналогии права), а также принципов добросовестности и справедливости, может учесть при разделе это имущество либо его стоимость ( статья 7 СК).
13. При решении вопроса о передаче имущества в натуре одному из супругов суд должен учитывать характер и назначение имущества, условия его приобретения и другие заслуживающие внимания обстоятельства. Например, при разделе автотранспортного средства суд принимает во внимание, кто из супругов фактически пользовался им, следил за техническим состоянием, имеет водительское удостоверение и другие обстоятельства.
14. Вопрос о разделе жилого помещения или другого недвижимого имущества в натуре должен решаться судом с учетом норм гражданского законодательства ( статьи 223 , 226 ГК).
В случае невозможности раздела жилого помещения, являющегося общим имуществом, в натуре, суд, наряду с отказом в удовлетворении иска, разъясняет сторонам право обращения в суд с иском об определении порядка пользования жилым помещением.
15. Стоимость имущества, подлежащего разделу, определяется исходя из рыночных цен, действующих на время рассмотрения дела. Стоимость жилого помещения или другого недвижимого имущества определяется исходя из цен, действующих в местности, где расположен спорный объект.
При наличии спора о стоимости общего имущества супругов может быть назначена соответствующая экспертиза.
16. При разделе общего имущества суд определяет, какое имущество передается каждому из супругов.
Если в общей совместной собственности супругов имеются два или более жилых помещения (жилой дом, квартира), суду необходимо определить, в собственность кого из супругов переходит то или иное жилое помещение.
В случаях передачи одной стороне имущества, стоимость которого превышает его долю, суд определяет другой стороне выплату денежной компенсации.
В резолютивной части судебного акта должно быть конкретно указано, какое имущество передается каждой стороне, размер компенсации и лицо, которое ее должно выплачивать.
Также, в случае взыскания денежной компенсации, в резолютивной части судебного акта должно быть указано, что право собственности одного из супругов на переданное ему имущество возникает после выплаты компенсации.
17. В случае, когда супруг, права которого нарушены, оспаривает сделку об отчуждении общего имущества, совершенную другим супругом, спор разрешается на основании требований частей третьей и четвертой статьи 24 СК. Применение специального срока исковой давности, предусмотренного данной статьей, осуществляется в порядке статьи 153 ГК.
В случае смерти одного из супругов после подачи искового заявления о признании сделки недействительной, суд в порядке процессуального правопреемства производит его замену правоприемниками ( статья 47 ГПК).
18. Денежные и имущественные вклады, включая движимое и недвижимое имущество, внесенные с согласия супругов в уставный фонд общества с ограниченной ответственностью, общества с дополнительной ответственностью, хозяйственного товарищества, являются собственностью этой коммерческой организации.
При этом, общей совместной собственностью супругов является доля в уставном фонде коммерческой организации.
Удовлетворение требования заинтересованного супруга о передаче ему части доли в уставном фонде коммерческой организации (разделе доли) возможно только в случаях, когда законом или учредительными документами коммерческой организации предусмотрена возможность перехода доли (ее части) третьим лицам. При этом, заинтересованный супруг должен быть согласен принять обязанности участника коммерческой организации, установленные законом и учредительными документами.
В противном случае, заинтересованный супруг вправе претендовать на выдел причитающейся ему доли в уставном фонде указанной коммерческой организации в денежном выражении.
Стоимость оспариваемой доли определяется по правилам, установленным законом, регулирующим деятельность соответствующей коммерческой организации.
19. В соответствии с частью второй статьи 185 ГК при приобретении имущества по договору (например, по договорам купли-продажи недвижимости, земельного участка, автотранспортного средства и так далее) право собственности возникает с момента государственной регистрации или нотариального удостоверения договора.
Если имущество по договору приобретено во время брака, а его регистрация проведена после расторжения брака супругов, суду при рассмотрении дела о разделе имущества следует руководствоваться требованиями статьи 23 СК. Наоборот, в случае, когда имущество приобретено по договору до вступления в брак, а государственная регистрация договора проведена после регистрации брака супругов, суду следует руководствоваться требованиями статьи 25 СК, если не будет доказано, что имущество приобретено за счет общих средств будущих супругов.
20. При разделе общего имущества учитываются также общие долги супругов ( часть третья статьи 28 СК) и обязательства, возникшие в интересах семьи. Однако, суды должны иметь в виду, что долги и иные расходы по проведению свадьбы, а также иных мероприятий, связанных с бракосочетанием, при этом не учитываются ( статья 44 СК).
21. Учитывая, что одним из оснований возникновения права собственности является сделка, недвижимое имущество, приобретенное на кредитные средства, также является общей совместной собственностью супругов ( статья 182 ГК).
В связи с этим, исходя из требований части третьей статьи 28 СК, обратить внимание судов, что при разделе недвижимого имущества, приобретенного на кредитные средства, подлежащая оплате по кредитному договору денежная сумма также должна быть признана общим долговым обязательством супругов.
В судебном акте необходимо разъяснить, что супруги несут перед кредитором ответственность пропорционально присужденным им долям в недвижимом имуществе.
Супруг, выполнивший кредитные обязательства в размере, превышающем стоимость его доли в недвижимом имуществе, после полного исполнения обязательств по кредиту вправе обратиться с иском о взыскании суммы, выплаченной сверх стоимости его доли, либо о перераспределении долей.
При рассмотрении дел данной категории суды должны привлекать соответствующую кредитную организацию к участию в деле в качестве третьего лица, не заявляющего самостоятельных требований.
Также, если имущество приобретено за счет кредитных средств одним из супругов до вступления в брак, а кредитные обязательства исполнены в период брака, общей совместной собственностью супругов считается денежная сумма, оплаченная в период брака.
22. Обратить внимание судов, что, если в договоре предусмотрена оплата стоимости имущества в рассрочку и переход права собственности на покупателя после произведения полной оплаты, общей совместной собственностью супругов считается, исходя из обстоятельств дела, денежная сумма, оплаченная сторонами до расторжения брака или прекращения ведения общего хозяйства.
23. Исковое заявление о разделе общего имущества супругов подлежит оплате государственной пошлиной в установленных законом размерах, исходя из стоимости имущества, на которое претендует истец.
При распределении государственной пошлины по данной категории дел суд должен исходить из стоимости переданного сторонам имущества либо его доли.
24. Споры, вытекающие из следующих имущественно-правовых отношений, разрешаются на основании гражданского законодательства:
имущественные споры лиц, проживающих одной семьей без регистрации брака в органах записи актов гражданского состояния;
споры о разделе имущества дехканских и фермерских хозяйств, частного предприятия и семейного предприятия;
имущественные споры лиц, брак которых признан недействительным.
При рассмотрении споров о разделе совместно нажитого имущества лиц, брак которых признан недействительным, суды на основании части четвертой статьи 56 СК вправе применить положения, установленные статьями 23 , 27 и 28 СК в интересах супруга, права которого нарушены заключением такого брака (добросовестного супруга).
25. Суду Республики Каракалпакстан, областным и Ташкентскому городскому судам следует регулярно обобщать судебную практику по делам о разделе общего имущества супругов и принимать меры к предупреждению судебных ошибок при рассмотрении дел указанной категории.
26. В связи с принятием настоящего постановления признать утратившими силу пункты 20 — 28 постановления Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 20 июля 2011 года № 6 «О практике применения судами законодательства по делам о расторжении брака».
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан Б. ИСЛАМОВ
Секретарь Пленума, судья Верховного суда И. АЛИМОВ
г. Ташкент,
20 февраля 2023 г.,
№ 3