UzbekAI

← Qonunlar

📅 2023-yil 23-iyun · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi

Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.

Yordam | Arxiv | Atamalar | Statistika | API | Havola yuborish | Sayt haqida | Shartlar

← Қонунлар

📅 2023 йил 23 июнь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди пленуми

Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.

Ёрдам | Архив | Атамалар | Статистика | API | Ҳавола юбориш | Сайт ҳақида | Шартлар

← Законы

📅 23 июня 2023 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда

Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.

Помощь | Архив | Термины | Статистика | API | Предложить ссылку | О сайте | Условия

← Laws

📅 23 June 2023 · Other documents · Oliy sudi plenumi

Official text. Official document. Editorial notes are not included.

Help | Archive | Glossary | Stats | API | Submit | About | Terms

Ўзбекистон Республикаси Олий суди пленумининг

Қарори

Реабилитация этилган шахсга етказилган зиённи қоплаш ва унинг бошқа ҳуқуқларини тиклаш бўйича суд амалиётининг айрим масалалари тўғрисида

Суд амалиётида реабилитация этилган шахсга етказилган зиённи қоплаш ва унинг бошқа ҳуқуқларини тиклаш юзасидан масалалар келиб чиқаётганлиги муносабати билан, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 22-моддасига асосан, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:

1. Шахсни реабилитация этиш Жиноят-процессуал кодексининг (бундан буён матнда — ЖПК деб юритилади) 83-моддасида назарда тутилган ҳолатлар аниқланган тақдирда ишни судга қадар юритиш босқичида жиноят ишини қўзғатишни рад қилиш, гумон қилинувчи ёки айбланувчи тариқасида ишда иштирок этишга жалб қилинган шахсга нисбатан айбловни тугатиш, судда оқлов ҳукми чиқариш, жиноят ишини тугатиш каби процессуал ҳужжатлар орқали амалга оширилади.

2. Реабилитация — бу асоссиз жиноий таъқибга учраган шахснинг бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклашдир.

ЖПК 302-моддасига мувофиқ, реабилитация этилган шахс қонунга хилоф равишда ушлаб турилгани, эҳтиёт чораси сифатида қонунга хилоф равишда қамоқда сақлангани ёки уй қамоғига жойлаштирилгани, паспортининг (ҳаракатланиш ҳужжатининг) амал қилиши қонунга хилоф равишда тўхтатиб турилгани, ишда айбланувчи тариқасида иштирок этишга жалб қилингани туфайли вазифасидан қонунга хилоф равишда четлаштирилгани ёхуд тиббий муассасага қонунга хилоф равишда жойлаштирилгани натижасида унга етказилган мулкий зарарни ундириш ҳамда маънавий зиён оқибатлари бартараф этилишини талаб қилиш ҳуқуқига эга, меҳнат қилиш, нафақа олиш, уй-жойдан фойдаланиш ва бошқа ҳуқуқлари ҳам тикланиши лозим бўлади.

3. Реабилитация асосларига кўра етказилган зиённи қопланишини ва бошқа ҳуқуқларини тикланишини талаб қилиш ҳуқуқига:

шахсга нисбатан жиноий таъқиб ноқонуний ёки асоссиз деб топилиб, жиноят иши ЖПК 83-моддасининг 1 , 2 , 3-бандлари (иш қўзғатилган ва тергов ҳаракатлари ёки суд муҳокамаси ўтказилган иш бўйича жиноят ҳодисаси юз бермаган бўлса, шахснинг қилмишида жиноят таркиби бўлмаса, шахснинг содир этилган жиноятга алоқаси бўлмаса);

Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси 36-моддаси (жиноят сифатида назарда тутилган қилмишнинг аломатлари мавжуд бўлсада, ўзининг кам аҳамиятлилиги туфайли ижтимоий хавфли бўлмаган ҳаракат ёки ҳаракатсизлик жиноят деб топилмаслиги) асосларида тугатилган шахслар эга бўлади.

Иш бўйича тиббий йўсиндаги мажбурлов чоралари суднинг қарорига кўра қонунга хилоф равишда асоссиз қўллангани сабабли бекор қилинганда, тиббий муассасага жойлаштирилган шахслар ҳам реабилитация асосларига кўра ҳуқуқларини тиклашни талаб қилиши мумкин.

4. Жиноят иши шахсни жавобгарликка тортиш муддати ўтган;

эълон қилинган амнистия акти жиноятга ёки шахсга дахлдор;

айбланувчи, судланувчи вафот этган;

иш фақат жабрланувчининг шикояти билан қўзғатиладиган ҳолларда унинг шикояти бўлмаган;

шахс ижтимоий хавфли қилмиш содир этган пайтда жиноий жавобгарликка тортиш мумкин бўлган ёшга тўлмаган;

Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси Махсус қисмининг тегишли моддасида шахснинг ўз қилмишига амалда пушаймон бўлганлиги туфайли ёхуд белгиланган муддат ичида етказилган моддий зарарнинг ўрни қопланганлиги ва (ёки) жиноят оқибатлари бартараф этилганлиги асосларида тугатилган;

шунингдек шахс жиноят қонунчилиги бўйича қилмишни жиноийлигини бекор қиладиган (декриминализация) ёки енгиллаштирадиган (либерализация) қонун қабул қилиниши натижасида реабилитация этилган ҳолларда жиноят иши қўзғатиш ва бошқа қарорларни асоссиз ёки қонунга хилоф деб топиш учун асос бўлмаслиги сабабли шахс реабилитация асосларига кўра ҳуқуқларини тиклашни талаб қилишга ҳақли бўлмайди.

5. Қисман реабилитация этилган айбланувчи ёки маҳкум унга фақат асоссиз етказилган ҳажмдаги мулкий зарарни қопланишини ва маънавий зиённинг оқибатларини бартараф этилишини талаб қилишга ҳақли бўлади (ЖПК 303-моддаси ).

Шахс қисман реабилитация этилганда, унга тайинланган жазодан ортиқ муддат қамоқда, уй қамоғида сақланган, озодликдан маҳрум қилиш ёхуд озодликни чеклаш жазосини ўтаган қисмлари асоссиз деб топилади, зарар қоплангани муносабати билан озодликдан маҳрум қилиш ёхуд озодликни чеклаш тариқасидаги жазоларни ўзгартириш ҳолатлари бундан мустасно.

Жиноий жазо тайинламасдан ҳукм чиқарилган ҳолларда ушлаб туриш, қамоққа олиш ёки уй қамоғининг, тиббий муассасага жойлаштиришнинг асоссизлиги аниқланганда, шахсни ушлаб туриш, қамоқда ёки уй қамоғи, ёхуд тиббий муассасага жойлаштирилиб сақланган бутун муддати асоссиз деб эътироф этилади.

6. Реабилитация этилган шахсга ЖПК 304-моддасига мувофиқ ЖПК 302 ва 303-моддаларида кўрсатилган қонунга хилоф ҳаракатлар билан етказилган қуйидаги мулкий зиёнлар тўла ҳажмда қопланади:

реабилитация этилган шахс ўзига нисбатан содир этилган қонунга хилоф ҳаракатлар натижасида маҳрум бўлган иш ҳақи ва меҳнатдан топиладиган бошқа даромадлар;

пенсия ва нафақалар, башарти уларни тўлаш тўхтатиб қўйилган бўлса;

пуллар, пул жамғармалари ва уларга тўланадиган фоизлар, давлат заёми облигациялари ва уларга чиққан ютуқлар, акциялар ва бошқа қимматли қоғозлар, шунингдек суднинг ҳукми, ажримига (қарорига) асосан мусодара қилинган ёхуд давлат фойдасига ўтказилган ашёлар ёхуд бошқа мол-мулкнинг қиймати;

суриштирув, дастлабки тергов органлари ёки суд томонидан олинган ва йўқотилган мол-мулк қиймати;

суд ҳукмини ижро қилиш чоғида ундирилган жарималар ва суд чиқимлари;

юридик ёрдам кўрсатилиши учун шахс томонидан адвокатлар бюросига, ҳайъатига ёки фирмасига тўланган пул, шунингдек унга нисбатан содир этилган қонунга хилоф ҳаракатлар натижасида қилинган бошқа харажатлар.

Реабилитация этилган шахс вафот этган тақдирда тўхтатиб қўйилган пенсия ва нафақалар бўйича зиённи ундириш ҳуқуқига боқувчисини йўқотганлик пенсияси билан таъминланиши лозим бўлганлар жумласига кирувчи оила аъзолари, қолган барча ҳолатлар бўйича зиённи ундириш ҳуқуқига унинг меросхўрлари эга бўлади.

Маънавий зиённи пул кўринишида ундириш ҳуқуқи реабилитация қилинган шахс билан боғлиқлиги сабабли реабилитация этилган шахс вафот этган ҳолларда унинг меросхўрлари пул кўринишида маънавий зиённи ундиришни талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлмайди.

7. ЖПК 83-моддасида назарда тутилган асосларга кўра чиқарилган оқлов ҳукмида ёки ишни тугатиш ҳақидаги ажримда суд, ишни тугатиш тўғрисидаги қарорда эса суриштирувчи, терговчи, прокурор реабилитация этилган шахснинг ўзига етказилган мулкий зиённи ундириш, меҳнат қилиш, пенсия олиш ва уй-жойдан фойдаланиш ҳуқуқларини тиклаш, шунингдек мол-мулкни қайтариш ёки унинг қийматини тўлаш тўғрисидаги талаби бўйича ЖПКнинг 304-313-моддаларида назарда тутилган тартибда бартараф қилиш ҳуқуқини эътироф этади (ЖПК 306-моддаси 1-қисми ва 311-моддаси ).

Ҳукм, ажрим ёки қарорнинг нусхаси реабилитация этилган шахсга топширилади ёки почта орқали юборилади. Айни вақтда унга ҳукм, ажрим ёки қарор устидан шикоят қилиш, шунингдек мулкий ва маънавий зиённи қоплаш ва бошқа ҳуқуқларини тиклаш тартиби тушунтирилади.

8. Реабилитация этилган шахс меҳнат қилиш, пенсия олиш ва уй-жойдан фойдаланиш ҳуқуқларини тиклаш тўғрисидаги талаб билан тегишли корхона, ташкилот, муассасага мурожаат қилиши лозим. Корхона, ташкилот, муассаса томонидан шахснинг бу тоифадаги талаби қаноатлантирилмаган ҳолларда ёхуд шахс қабул қилинган қарор (буйруқ, фармойиш ва в.х.)га рози бўлмаса, у тегишли тартибда (фуқаролик ёки маъмурий суд иш юритуви тартибида) судга мурожаат қилишга ҳақли.

9. Реабилитация этилган шахсга етказилган маънавий зарар Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси 57-боби, 4-параграфи талаблари ҳамда Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2000 йил 28 апрелдаги «Маънавий зарарни қоплаш ҳақидаги қонунларни қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги 7-сонли қарори тушунтиришларидан келиб чиқиб, фуқаролик иш юритуви тартибида ҳал этилади.

10. Мулкий зиённи қоплаш ва бошқа ҳуқуқларини тиклаш юзасидан ариза жиноят иши бўйича ҳукм чиқарган биринчи инстанция судига, реабилитация этиш тўғрисида қарор чиқарган прокурор, терговчи, суриштирувчига тақдим этилади (ЖПК 306-моддаси ).

Иш юқори инстанция судлари томонидан тугатилган, оқлов ҳукми (ажрими) чиқарилган ҳолларда ҳам ариза биринчи инстанция суди томонидан кўриб чиқилади.

11. ЖПК 306-моддасига кўра, мулкий зиён миқдорини аниқлаш мажбурияти суд, реабилитация этиш тўғрисида қарор чиқарган прокурор, терговчи ёки суриштирувчига юклатилган бўлиб, мулкий зиённи ундириш тўғрисидаги аризага етказилган зиён миқдори ҳақидаги маълумотларнинг илова қилинмаганлиги ушбу аризанинг қайтарилиши ёки рад қилинишига асос бўлмайди.

Суд, реабилитация этиш тўғрисида қарор чиқарган прокурор, терговчи ёки суриштирувчи реабилитация этилган шахсга етказилган зиён миқдорини аниқлаш чораларини кўриши, бунинг учун молия органларидан ва Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси бўлимларидан ҳисоб-китоб талаб қилиб олиши, зарурат туғилганда мутахассис жалб қилиши лозим.

12. Суд, прокурор, терговчи ёки суриштирувчи реабилитация этилган шахсга нисбатан содир этилган қонунга хилоф ҳаракатлар натижасида маҳрум бўлган иш ҳақи ва меҳнатдан топиладиган бошқа даромадлар, тўхтатиб қўйилган пенсия ва нафақалар миқдорини аниқлашда, ушбу шахс қонунга хилоф равишда ушлаб турилган, эҳтиёт чораси сифатида қонунга хилоф равишда қамоқда ёки уй қамоғида сақланган, тиббий муассасага жойлаштирилган ёки ноқонуний қарор (ҳукм, ажрим) чиқарилганлиги натижасида иш ҳақи ёки пенсия ва нафақалар тўлаш тўхтатилган ёки қонуний даромадларидан маҳрум бўлган пайтдан реабилитация қилиш ҳақида қарор чиқарилган пайтга қадар бўлган даврни инобатга олиши лозим.

Реабилитация этилган шахсга тўланиши лозим бўлган иш ҳақи ва бошқа даромадлар миқдори унинг илгари ишлаган лавозимига тўланган иш ҳақи ва бошқа даромадларини ҳисоблаш орқали аниқланади. Бунда шахснинг иш ҳақи ва бошқа даромадларидан маҳрум бўлган вақтдан, реабилитация ҳақида қарор чиқарилгунга қадар бўлган бутун даври учун шахс бошқа даромадга эга бўлган, бўлмаганидан қатъий назар ойлик иш ҳақини ўсиб бориши ҳисобга олинган ҳолда ундирилиши лозим.

Шахс жазони ўтагач илгари ишлаган лавозимида иш фаолиятини давом эттирган ҳолатларда қайта ишга тиклангунга қадар бўлган даври бўйича иш ҳақи ва бошқа даромадлари ҳисобланади.

Муқаддам ишламаган шахсга қонунга хилоф равишда ушланган, жазони ўтаган давридаги даромадлари бандлик ва камбағалликни қисқартириш бўлими томонидан ҳисобланган ишсизлик нафақаси миқдоридан ҳисобланади. Бундай шахсларга улар жазони ўтаганидан сўнг реабилитация қилингунга қадар бўлган даври бўйича даромадлари ундириб берилмайди.

Қонунда муайян муддатга сайланиши ёки тайинланиши назарда тутилган (судья, депутат ва ҳ.к); лавозимларда ишлаган шахслар реабилитация этилганда, шахсга нисбатан содир этилган қонунга хилоф ҳаракатлар натижасида маҳрум бўлган иш ҳақи ва меҳнатдан топиладиган бошқа даромадларни ҳисоблашда, реабилитация этилган муддатдан эмас, балки ушбу шахснинг лавозимидаги ваколатининг тугаш муддатидан келиб чиқишлари лозим. Ваколат муддати тугаш пайтидан реабилитация қилиш ҳақида қарор қабул қилингунга қадар бўлган давридаги муддат учун ишлаган иш жойи ҳудудидаги ўртача ойлик иш ҳақидан келиб чиқиб иш ҳақи ва бошқа даромадини ҳисоблаш лозим.

Шахс реабилитация этилган жиноят иши юзасидан жиноий таъқиб билан боғлиқ бўлмаган бошқа асосларга кўра ишдан бўшатилгани аниқланган ҳолларда жиноят ишлари бўйича судларда, реабилитация этилган шахснинг иш ҳақини ундириш хусусидаги талаби қаноатлантирилиши мумкин эмас. Бундай ҳолларда реабилитация этилган шахсга иш ҳақини ундириш тўғрисида фуқаролик судларига даъво киритиши мумкинлиги тушунтирилади.

13. ЖПК 304-моддаси 2-қисмининг 3 , 4-бандларида кўрсатилган мулкий зиён миқдорини аниқлашда судлар нафақат жиноят-процессуал қонунчилиги, балки фуқаролик қонунчилиги нормаларига ҳам (ФК 14-моддаси ) амал қилишлари лозим.

Мулк ноль қийматда бегоналаштирилган ёки йўқотилган ҳолларда мулкнинг баҳоланган қийматидан келиб чиқилади.

Бегоналаштирилган ёки йўқотилган мулкнинг қиймати зарур ҳолларда баҳолаш экспертизаси ўтказиш йўли билан аниқланади.

Мол-мулк бегоналаштирилмагани аниқланган тақдирда, ушбу мулк натура шаклида эгасига қайтарилади.

14. ЖПК 305-моддасига кўра, суд, прокурор, терговчи ёки суриштирувчи, ЖПК 304-моддасининг 1 , 3 , 4 , 5 ва 6-бандларида кўрсатилган зиён реабилитация қилинган шахс ишлаган ҳудуддаги, агар шахс ишламаган бўлса, жиноят содир этилган деб топилган ҳудуддаги молия органлари (Қорақалпоғистон Республикасининг республика бюджети, вилоятларнинг вилоят бюджетлари ва Тошкент шаҳри шаҳар бюджетидан (Бюджет кодекси 71-моддасининг олтинчи қисми) томонидан, 2-бандида кўрсатилган зиён Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси бўлимлари томонидан давлат бюджети ҳисобидан қопланишини аниқ кўрсатиши лозим.

15. ЖПК 307-моддасига кўра, мулкий зиённинг миқдори ҳисоблаб чиқарилганидан кейин бу зиённи қоплаш учун пул тўловларини амалга ошириш тўғрисида суд ажрим, суриштирувчи, терговчи ёки прокурор қарор чиқаради.

Ажрим ёки қарорнинг нусхаси гербли муҳр ёки электрон имзо билан тасдиқланиб, тўловни амалга ошириши лозим бўлган органларга тақдим этиш учун реабилитация этилган шахсга, у вафот этган бўлса, ЖПКнинг 304-моддаси учинчи қисмида кўрсатилган шахсларга берилади ва ижро қилиш учун тегишли органга юборилади.

16. ЖПК 312-моддасининг мазмунига кўра, мулкий зиённи қоплаш учун пул товони тўлашни, реабилитация этилган шахс ёки ЖПК 304-моддасининг учинчи қисмида кўрсатилган шахслар, пул тўловларни амалга ошириш ҳақидаги ажрим ёки қарорни олган пайтдан эътиборан икки йил мобайнида талаб қилишлари мумкин.

Реабилитация этилган шахс ўз ҳуқуқларини тиклаш тартибини тушунтирувчи суд қарорини (тергов органининг билдириш хатини) олган пайтдан эътиборан бир йил мобайнида бундай ҳуқуқларини тикланишини талаб қилиши мумкин. Узрли сабабларга кўра бу муддат ўтказиб юборилган ҳолларда у манфаатдор шахснинг аризасига биноан суриштирувчи, терговчи, прокурор ёки суд томонидан тикланиши лозим.

Суриштирувчи, терговчи, прокурор ёки суд ўтказиб юборилган муддатни тиклашни рад этган тақдирда, буни ўз қарори (ажрими)да асослантириши ҳамда ушбу қарор (ажрим)га нисбатан манфаатдор тарафларнинг шикоят (протест) келтириш ҳуқуқини тушунтириши шарт.

17. ЖПК 309-моддасига кўра, шахс ушлаб турилганлиги, қамалганлиги ёки уй қамоғида турганлиги, лавозимидан четлаштирилганлиги, тиббий муассасага жойлаштирилганлиги ёки ҳукм қилинганлиги тўғрисидаги маълумотлар матбуотда эълон қилинган, радио, телевидение ёки бошқа оммавий ахборот воситалари орқали тарқатилган бўлса, реабилитация этилган шахснинг, у вафот этган бўлса, қариндошларининг, суд, прокурор, терговчининг ва суриштирувчининг талабига кўра тегишли оммавий ахборот воситалари унинг реабилитация этилганлиги тўғрисида бир ой ичида хабар беришлари шарт.

18. ЖПКнинг 310-моддасига кўра, қонунга хилоф равишда ҳукм қилингани, қонунга хилоф равишда тиббий муассасага жойлаштирилгани, эҳтиёт чораси тариқасида қонунга хилоф равишда қамоққа олингани ёки уй қамоғига жойлаштирилгани, қонунга хилоф равишда ушлаб турилгани туфайли ишдан (лавозимидан) озод қилинган ёки ишда айбланувчи, судланувчи тариқасида иштирок этишга жалб қилиниши муносабати билан лавозимидан қонунга хилоф равишда четлаштирилган шахс олдин ишлаган ишига (лавозимига) тикланиши лозим, корхона, муассаса, ташкилот тугатилган ёки қонунда назарда тутилган бошқа асослар уни олдинги ишлаб турган ишига (лавозимига) тиклаш имкониятини бермаган тақдирда унга аввалгисига тенг бошқа иш (лавозим) берилиши лозим.

Реабилитация этилган шахснинг қонунга хилоф равишда эҳтиёт чораси тариқасида қамоқда сақланган ёки уй қамоғида бўлган вақти, жазо ўтаган вақти, лавозимидан четлаштирилганлиги туфайли ишламай юрган вақти, тиббий муассасада сақланган вақти умумий меҳнат стажига ва ихтисослик бўйича иш стажига қўшилади.

Қонунга хилоф равишда ҳукм этилгани, эҳтиёт чораси тариқасида қамоқда сақлангани ёки уй қамоғига жойлаштирилгани, ушлаб турилгани ёки тиббий муассасага жойлаштирилгани туфайли ўқув юртидан ҳайдалган шахс илтимосига кўра ўқишга тикланиши шарт.

Қонунга хилоф равишда ҳукм этилгани ёки тиббий йўсиндаги мажбурлов чоралари қўлланилгани туфайли уй-жойдан фойдаланиш ҳуқуқидан маҳрум бўлган шахсга илгари у эгаллаб турган уй-жой қайтарилади, башарти уни қайтариб беришнинг имкони бўлмаса, ўша аҳоли пунктининг ўзида аввалгисига тенг қулайликларга эга бўлган уй-жой берилади.

Қонунга хилоф равишда ҳукм қилинганлиги ёки ишда айбланувчи, судланувчи сифатида иштирок этишга жалб қилинганлиги муносабати билан паспортининг (ҳаракатланиш ҳужжатининг) амал қилиши тўхтатиб турилган ҳолларда суд ўз қарорида паспортнинг (ҳаракатланиш ҳужжатининг) амал қилиши тикланишини кўрсатади.

19. Қонунга хилоф равишда ушлаб турилган, эҳтиёт чораси тариқасида қамоққа олинган, ҳукм қилинган ёки бошқа кўринишда жазо қўлланган ёхуд жиноий жавобгарликка тортилиб, лавозимидан четлаштирилган ёки ҳарбий хизматдан бўшатилган ҳарбий хизматчилар реабилитация қилинганида, шунингдек бошқа асосларга кўра ишдан бўшатилганида ҳарбий хизматга (лавозимга) тиклаш ва бошқа мулкий зиённи ундириш масаласида ҳарбий судларга мурожаат қилишга ҳақли.

20. ЖПК 313-моддасига кўра, реабилитация қилинган ҳарбий хизматчиларнинг хизматга оид, пенсия олиш, уй-жойдан фойдаланиш ва бошқа шахсий ҳамда мулкий ҳуқуқларини тиклаш ва уларга етказилган мулкий зарарнинг ўрнини қоплаш, маънавий зиён оқибатларини бартараф этиш ЖПКнинг 38-бобида белгиланган қоидаларга ва «Реабилитация этилган ҳарбий хизматчиларнинг хизматга оид, пенсия олиш, уй-жойдан фойдаланиш ва бошқа шахсий ҳамда мулкий ҳуқуқларини тиклаш ва уларга етказилган мулкий зиённи қоплаш, маънавий зиён оқибатларини бартараф этиш тартиби тўғрисида»ги низомга асосан амалга оширилади.

Бунда, Низом ва амалдаги қонун талаблари ўртасида тафовут юзага келган тақдирда Ўзбекистон Республикасининг «Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида»ги Қонуни 18-моддаси талабига мувофиқ, қонун нормалари қўлланилади.

21. Реабилитация этилган шахсга нисбатан чиқарилган суд қарорлари бекор қилиниб, айблов ҳукми чиқарилган тақдирда реабилитация асосларига кўра тўланган барча суммалар молия органларига қайтарилади.

22. Ўзбекистон Республикаси Олий судининг судлов ҳайъатлари, Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари реабилитация этилган шахсга етказилган зиённи қоплаш ва унинг бошқа ҳуқуқларини тиклашга оид қонунчиликнинг судлар томонидан аниқ қўлланиши устидан назоратни кучайтиришлари, ушбу масала юзасидан суд амалиётини мунтазам равишда умумлаштириб боришлари ва аниқланган камчиликларни бартараф қилиш чорасини кўришлари лозим.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Б. ИСЛАМОВ

Пленум котиби, Олий суд судьяси Н. ХАКИМОВА

Тошкент ш.,

2023 йил 23 июнь,

18-сон

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining

Qarori

Reabilitatsiya etilgan shaxsga yetkazilgan ziyonni qoplash va uning boshqa huquqlarini tiklash boʻyicha sud amaliyotining ayrim masalalari toʻgʻrisida

Sud amaliyotida reabilitatsiya etilgan shaxsga yetkazilgan ziyonni qoplash va uning boshqa huquqlarini tiklash yuzasidan masalalar kelib chiqayotganligi munosabati bilan, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 22-moddasiga asosan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Shaxsni reabilitatsiya etish Jinoyat-protsessual kodeksining (bundan buyon matnda — JPK deb yuritiladi) 83-moddasida nazarda tutilgan holatlar aniqlangan taqdirda ishni sudga qadar yuritish bosqichida jinoyat ishini qoʻzgʻatishni rad qilish, gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi tariqasida ishda ishtirok etishga jalb qilingan shaxsga nisbatan ayblovni tugatish, sudda oqlov hukmi chiqarish, jinoyat ishini tugatish kabi protsessual hujjatlar orqali amalga oshiriladi.

2. Reabilitatsiya — bu asossiz jinoiy taʼqibga uchragan shaxsning buzilgan huquq va erkinliklarini tiklashdir.

JPK 302-moddasiga muvofiq, reabilitatsiya etilgan shaxs qonunga xilof ravishda ushlab turilgani, ehtiyot chorasi sifatida qonunga xilof ravishda qamoqda saqlangani yoki uy qamogʻiga joylashtirilgani, pasportining (harakatlanish hujjatining) amal qilishi qonunga xilof ravishda toʻxtatib turilgani, ishda ayblanuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb qilingani tufayli vazifasidan qonunga xilof ravishda chetlashtirilgani yoxud tibbiy muassasaga qonunga xilof ravishda joylashtirilgani natijasida unga yetkazilgan mulkiy zararni undirish hamda maʼnaviy ziyon oqibatlari bartaraf etilishini talab qilish huquqiga ega, mehnat qilish, nafaqa olish, uy-joydan foydalanish va boshqa huquqlari ham tiklanishi lozim boʻladi.

3. Reabilitatsiya asoslariga koʻra yetkazilgan ziyonni qoplanishini va boshqa huquqlarini tiklanishini talab qilish huquqiga:

shaxsga nisbatan jinoiy taʼqib noqonuniy yoki asossiz deb topilib, jinoyat ishi JPK 83-moddasining 1 , 2 , 3-bandlari (ish qoʻzgʻatilgan va tergov harakatlari yoki sud muhokamasi oʻtkazilgan ish boʻyicha jinoyat hodisasi yuz bermagan boʻlsa, shaxsning qilmishida jinoyat tarkibi boʻlmasa, shaxsning sodir etilgan jinoyatga aloqasi boʻlmasa);

Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 36-moddasi (jinoyat sifatida nazarda tutilgan qilmishning alomatlari mavjud boʻlsada, oʻzining kam ahamiyatliligi tufayli ijtimoiy xavfli boʻlmagan harakat yoki harakatsizlik jinoyat deb topilmasligi) asoslarida tugatilgan shaxslar ega boʻladi.

Ish boʻyicha tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari sudning qaroriga koʻra qonunga xilof ravishda asossiz qoʻllangani sababli bekor qilinganda, tibbiy muassasaga joylashtirilgan shaxslar ham reabilitatsiya asoslariga koʻra huquqlarini tiklashni talab qilishi mumkin.

4. Jinoyat ishi shaxsni javobgarlikka tortish muddati oʻtgan;

eʼlon qilingan amnistiya akti jinoyatga yoki shaxsga daxldor;

ayblanuvchi, sudlanuvchi vafot etgan;

ish faqat jabrlanuvchining shikoyati bilan qoʻzgʻatiladigan hollarda uning shikoyati boʻlmagan;

shaxs ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan paytda jinoiy javobgarlikka tortish mumkin boʻlgan yoshga toʻlmagan;

Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi Maxsus qismining tegishli moddasida shaxsning oʻz qilmishiga amalda pushaymon boʻlganligi tufayli yoxud belgilangan muddat ichida yetkazilgan moddiy zararning oʻrni qoplanganligi va (yoki) jinoyat oqibatlari bartaraf etilganligi asoslarida tugatilgan;

shuningdek shaxs jinoyat qonunchiligi boʻyicha qilmishni jinoiyligini bekor qiladigan (dekriminalizatsiya) yoki yengillashtiradigan (liberalizatsiya) qonun qabul qilinishi natijasida reabilitatsiya etilgan hollarda jinoyat ishi qoʻzgʻatish va boshqa qarorlarni asossiz yoki qonunga xilof deb topish uchun asos boʻlmasligi sababli shaxs reabilitatsiya asoslariga koʻra huquqlarini tiklashni talab qilishga haqli boʻlmaydi.

5. Qisman reabilitatsiya etilgan ayblanuvchi yoki mahkum unga faqat asossiz yetkazilgan hajmdagi mulkiy zararni qoplanishini va maʼnaviy ziyonning oqibatlarini bartaraf etilishini talab qilishga haqli boʻladi (JPK 303-moddasi ).

Shaxs qisman reabilitatsiya etilganda, unga tayinlangan jazodan ortiq muddat qamoqda, uy qamogʻida saqlangan, ozodlikdan mahrum qilish yoxud ozodlikni cheklash jazosini oʻtagan qismlari asossiz deb topiladi, zarar qoplangani munosabati bilan ozodlikdan mahrum qilish yoxud ozodlikni cheklash tariqasidagi jazolarni oʻzgartirish holatlari bundan mustasno.

Jinoiy jazo tayinlamasdan hukm chiqarilgan hollarda ushlab turish, qamoqqa olish yoki uy qamogʻining, tibbiy muassasaga joylashtirishning asossizligi aniqlanganda, shaxsni ushlab turish, qamoqda yoki uy qamogʻi, yoxud tibbiy muassasaga joylashtirilib saqlangan butun muddati asossiz deb eʼtirof etiladi.

6. Reabilitatsiya etilgan shaxsga JPK 304-moddasiga muvofiq JPK 302 va 303-moddalarida koʻrsatilgan qonunga xilof harakatlar bilan yetkazilgan quyidagi mulkiy ziyonlar toʻla hajmda qoplanadi:

reabilitatsiya etilgan shaxs oʻziga nisbatan sodir etilgan qonunga xilof harakatlar natijasida mahrum boʻlgan ish haqi va mehnatdan topiladigan boshqa daromadlar;

pensiya va nafaqalar, basharti ularni toʻlash toʻxtatib qoʻyilgan boʻlsa;

pullar, pul jamgʻarmalari va ularga toʻlanadigan foizlar, davlat zayomi obligatsiyalari va ularga chiqqan yutuqlar, aksiyalar va boshqa qimmatli qogʻozlar, shuningdek sudning hukmi, ajrimiga (qaroriga) asosan musodara qilingan yoxud davlat foydasiga oʻtkazilgan ashyolar yoxud boshqa mol-mulkning qiymati;

surishtiruv, dastlabki tergov organlari yoki sud tomonidan olingan va yoʻqotilgan mol-mulk qiymati;

sud hukmini ijro qilish chogʻida undirilgan jarimalar va sud chiqimlari;

yuridik yordam koʻrsatilishi uchun shaxs tomonidan advokatlar byurosiga, hayʼatiga yoki firmasiga toʻlangan pul, shuningdek unga nisbatan sodir etilgan qonunga xilof harakatlar natijasida qilingan boshqa xarajatlar.

Reabilitatsiya etilgan shaxs vafot etgan taqdirda toʻxtatib qoʻyilgan pensiya va nafaqalar boʻyicha ziyonni undirish huquqiga boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi bilan taʼminlanishi lozim boʻlganlar jumlasiga kiruvchi oila aʼzolari, qolgan barcha holatlar boʻyicha ziyonni undirish huquqiga uning merosxoʻrlari ega boʻladi.

Maʼnaviy ziyonni pul koʻrinishida undirish huquqi reabilitatsiya qilingan shaxs bilan bogʻliqligi sababli reabilitatsiya etilgan shaxs vafot etgan hollarda uning merosxoʻrlari pul koʻrinishida maʼnaviy ziyonni undirishni talab qilish huquqiga ega boʻlmaydi.

7. JPK 83-moddasida nazarda tutilgan asoslarga koʻra chiqarilgan oqlov hukmida yoki ishni tugatish haqidagi ajrimda sud, ishni tugatish toʻgʻrisidagi qarorda esa surishtiruvchi, tergovchi, prokuror reabilitatsiya etilgan shaxsning oʻziga yetkazilgan mulkiy ziyonni undirish, mehnat qilish, pensiya olish va uy-joydan foydalanish huquqlarini tiklash, shuningdek mol-mulkni qaytarish yoki uning qiymatini toʻlash toʻgʻrisidagi talabi boʻyicha JPKning 304-313-moddalarida nazarda tutilgan tartibda bartaraf qilish huquqini eʼtirof etadi (JPK 306-moddasi 1-qismi va 311-moddasi ).

Hukm, ajrim yoki qarorning nusxasi reabilitatsiya etilgan shaxsga topshiriladi yoki pochta orqali yuboriladi. Ayni vaqtda unga hukm, ajrim yoki qaror ustidan shikoyat qilish, shuningdek mulkiy va maʼnaviy ziyonni qoplash va boshqa huquqlarini tiklash tartibi tushuntiriladi.

8. Reabilitatsiya etilgan shaxs mehnat qilish, pensiya olish va uy-joydan foydalanish huquqlarini tiklash toʻgʻrisidagi talab bilan tegishli korxona, tashkilot, muassasaga murojaat qilishi lozim. Korxona, tashkilot, muassasa tomonidan shaxsning bu toifadagi talabi qanoatlantirilmagan hollarda yoxud shaxs qabul qilingan qaror (buyruq, farmoyish va v.x.)ga rozi boʻlmasa, u tegishli tartibda (fuqarolik yoki maʼmuriy sud ish yurituvi tartibida) sudga murojaat qilishga haqli.

9. Reabilitatsiya etilgan shaxsga yetkazilgan maʼnaviy zarar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 57-bobi, 4-paragrafi talablari hamda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2000-yil 28-apreldagi “Maʼnaviy zararni qoplash haqidagi qonunlarni qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi 7-sonli qarori tushuntirishlaridan kelib chiqib, fuqarolik ish yurituvi tartibida hal etiladi.

10. Mulkiy ziyonni qoplash va boshqa huquqlarini tiklash yuzasidan ariza jinoyat ishi boʻyicha hukm chiqargan birinchi instansiya sudiga, reabilitatsiya etish toʻgʻrisida qaror chiqargan prokuror, tergovchi, surishtiruvchiga taqdim etiladi (JPK 306-moddasi ).

Ish yuqori instansiya sudlari tomonidan tugatilgan, oqlov hukmi (ajrimi) chiqarilgan hollarda ham ariza birinchi instansiya sudi tomonidan koʻrib chiqiladi.

11. JPK 306-moddasiga koʻra, mulkiy ziyon miqdorini aniqlash majburiyati sud, reabilitatsiya etish toʻgʻrisida qaror chiqargan prokuror, tergovchi yoki surishtiruvchiga yuklatilgan boʻlib, mulkiy ziyonni undirish toʻgʻrisidagi arizaga yetkazilgan ziyon miqdori haqidagi maʼlumotlarning ilova qilinmaganligi ushbu arizaning qaytarilishi yoki rad qilinishiga asos boʻlmaydi.

Sud, reabilitatsiya etish toʻgʻrisida qaror chiqargan prokuror, tergovchi yoki surishtiruvchi reabilitatsiya etilgan shaxsga yetkazilgan ziyon miqdorini aniqlash choralarini koʻrishi, buning uchun moliya organlaridan va Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi boʻlimlaridan hisob-kitob talab qilib olishi, zarurat tugʻilganda mutaxassis jalb qilishi lozim.

12. Sud, prokuror, tergovchi yoki surishtiruvchi reabilitatsiya etilgan shaxsga nisbatan sodir etilgan qonunga xilof harakatlar natijasida mahrum boʻlgan ish haqi va mehnatdan topiladigan boshqa daromadlar, toʻxtatib qoʻyilgan pensiya va nafaqalar miqdorini aniqlashda, ushbu shaxs qonunga xilof ravishda ushlab turilgan, ehtiyot chorasi sifatida qonunga xilof ravishda qamoqda yoki uy qamogʻida saqlangan, tibbiy muassasaga joylashtirilgan yoki noqonuniy qaror (hukm, ajrim) chiqarilganligi natijasida ish haqi yoki pensiya va nafaqalar toʻlash toʻxtatilgan yoki qonuniy daromadlaridan mahrum boʻlgan paytdan reabilitatsiya qilish haqida qaror chiqarilgan paytga qadar boʻlgan davrni inobatga olishi lozim.

Reabilitatsiya etilgan shaxsga toʻlanishi lozim boʻlgan ish haqi va boshqa daromadlar miqdori uning ilgari ishlagan lavozimiga toʻlangan ish haqi va boshqa daromadlarini hisoblash orqali aniqlanadi. Bunda shaxsning ish haqi va boshqa daromadlaridan mahrum boʻlgan vaqtdan, reabilitatsiya haqida qaror chiqarilgunga qadar boʻlgan butun davri uchun shaxs boshqa daromadga ega boʻlgan, boʻlmaganidan qatʼiy nazar oylik ish haqini oʻsib borishi hisobga olingan holda undirilishi lozim.

Shaxs jazoni oʻtagach ilgari ishlagan lavozimida ish faoliyatini davom ettirgan holatlarda qayta ishga tiklangunga qadar boʻlgan davri boʻyicha ish haqi va boshqa daromadlari hisoblanadi.

Muqaddam ishlamagan shaxsga qonunga xilof ravishda ushlangan, jazoni oʻtagan davridagi daromadlari bandlik va kambagʻallikni qisqartirish boʻlimi tomonidan hisoblangan ishsizlik nafaqasi miqdoridan hisoblanadi. Bunday shaxslarga ular jazoni oʻtaganidan soʻng reabilitatsiya qilingunga qadar boʻlgan davri boʻyicha daromadlari undirib berilmaydi.

Qonunda muayyan muddatga saylanishi yoki tayinlanishi nazarda tutilgan (sudya, deputat va h.k); lavozimlarda ishlagan shaxslar reabilitatsiya etilganda, shaxsga nisbatan sodir etilgan qonunga xilof harakatlar natijasida mahrum boʻlgan ish haqi va mehnatdan topiladigan boshqa daromadlarni hisoblashda, reabilitatsiya etilgan muddatdan emas, balki ushbu shaxsning lavozimidagi vakolatining tugash muddatidan kelib chiqishlari lozim. Vakolat muddati tugash paytidan reabilitatsiya qilish haqida qaror qabul qilingunga qadar boʻlgan davridagi muddat uchun ishlagan ish joyi hududidagi oʻrtacha oylik ish haqidan kelib chiqib ish haqi va boshqa daromadini hisoblash lozim.

Shaxs reabilitatsiya etilgan jinoyat ishi yuzasidan jinoiy taʼqib bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa asoslarga koʻra ishdan boʻshatilgani aniqlangan hollarda jinoyat ishlari boʻyicha sudlarda, reabilitatsiya etilgan shaxsning ish haqini undirish xususidagi talabi qanoatlantirilishi mumkin emas. Bunday hollarda reabilitatsiya etilgan shaxsga ish haqini undirish toʻgʻrisida fuqarolik sudlariga daʼvo kiritishi mumkinligi tushuntiriladi.

13. JPK 304-moddasi 2-qismining 3 , 4-bandlarida koʻrsatilgan mulkiy ziyon miqdorini aniqlashda sudlar nafaqat jinoyat-protsessual qonunchiligi, balki fuqarolik qonunchiligi normalariga ham (FK 14-moddasi ) amal qilishlari lozim.

Mulk nol qiymatda begonalashtirilgan yoki yoʻqotilgan hollarda mulkning baholangan qiymatidan kelib chiqiladi.

Begonalashtirilgan yoki yoʻqotilgan mulkning qiymati zarur hollarda baholash ekspertizasi oʻtkazish yoʻli bilan aniqlanadi.

Mol-mulk begonalashtirilmagani aniqlangan taqdirda, ushbu mulk natura shaklida egasiga qaytariladi.

14. JPK 305-moddasiga koʻra, sud, prokuror, tergovchi yoki surishtiruvchi, JPK 304-moddasining 1 , 3 , 4 , 5 va 6-bandlarida koʻrsatilgan ziyon reabilitatsiya qilingan shaxs ishlagan hududdagi, agar shaxs ishlamagan boʻlsa, jinoyat sodir etilgan deb topilgan hududdagi moliya organlari (Qoraqalpogʻiston Respublikasining respublika budjeti, viloyatlarning viloyat budjetlari va Toshkent shahri shahar budjetidan (Budjet kodeksi 71-moddasining oltinchi qismi) tomonidan, 2-bandida koʻrsatilgan ziyon Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi boʻlimlari tomonidan davlat budjeti hisobidan qoplanishini aniq koʻrsatishi lozim.

15. JPK 307-moddasiga koʻra, mulkiy ziyonning miqdori hisoblab chiqarilganidan keyin bu ziyonni qoplash uchun pul toʻlovlarini amalga oshirish toʻgʻrisida sud ajrim, surishtiruvchi, tergovchi yoki prokuror qaror chiqaradi.

Ajrim yoki qarorning nusxasi gerbli muhr yoki elektron imzo bilan tasdiqlanib, toʻlovni amalga oshirishi lozim boʻlgan organlarga taqdim etish uchun reabilitatsiya etilgan shaxsga, u vafot etgan boʻlsa, JPKning 304-moddasi uchinchi qismida koʻrsatilgan shaxslarga beriladi va ijro qilish uchun tegishli organga yuboriladi.

16. JPK 312-moddasining mazmuniga koʻra, mulkiy ziyonni qoplash uchun pul tovoni toʻlashni, reabilitatsiya etilgan shaxs yoki JPK 304-moddasining uchinchi qismida koʻrsatilgan shaxslar, pul toʻlovlarni amalga oshirish haqidagi ajrim yoki qarorni olgan paytdan eʼtiboran ikki yil mobaynida talab qilishlari mumkin.

Reabilitatsiya etilgan shaxs oʻz huquqlarini tiklash tartibini tushuntiruvchi sud qarorini (tergov organining bildirish xatini) olgan paytdan eʼtiboran bir yil mobaynida bunday huquqlarini tiklanishini talab qilishi mumkin. Uzrli sabablarga koʻra bu muddat oʻtkazib yuborilgan hollarda u manfaatdor shaxsning arizasiga binoan surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud tomonidan tiklanishi lozim.

Surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklashni rad etgan taqdirda, buni oʻz qarori (ajrimi)da asoslantirishi hamda ushbu qaror (ajrim)ga nisbatan manfaatdor taraflarning shikoyat (protest) keltirish huquqini tushuntirishi shart.

17. JPK 309-moddasiga koʻra, shaxs ushlab turilganligi, qamalganligi yoki uy qamogʻida turganligi, lavozimidan chetlashtirilganligi, tibbiy muassasaga joylashtirilganligi yoki hukm qilinganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar matbuotda eʼlon qilingan, radio, televideniye yoki boshqa ommaviy axborot vositalari orqali tarqatilgan boʻlsa, reabilitatsiya etilgan shaxsning, u vafot etgan boʻlsa, qarindoshlarining, sud, prokuror, tergovchining va surishtiruvchining talabiga koʻra tegishli ommaviy axborot vositalari uning reabilitatsiya etilganligi toʻgʻrisida bir oy ichida xabar berishlari shart.

18. JPKning 310-moddasiga koʻra, qonunga xilof ravishda hukm qilingani, qonunga xilof ravishda tibbiy muassasaga joylashtirilgani, ehtiyot chorasi tariqasida qonunga xilof ravishda qamoqqa olingani yoki uy qamogʻiga joylashtirilgani, qonunga xilof ravishda ushlab turilgani tufayli ishdan (lavozimidan) ozod qilingan yoki ishda ayblanuvchi, sudlanuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb qilinishi munosabati bilan lavozimidan qonunga xilof ravishda chetlashtirilgan shaxs oldin ishlagan ishiga (lavozimiga) tiklanishi lozim, korxona, muassasa, tashkilot tugatilgan yoki qonunda nazarda tutilgan boshqa asoslar uni oldingi ishlab turgan ishiga (lavozimiga) tiklash imkoniyatini bermagan taqdirda unga avvalgisiga teng boshqa ish (lavozim) berilishi lozim.

Reabilitatsiya etilgan shaxsning qonunga xilof ravishda ehtiyot chorasi tariqasida qamoqda saqlangan yoki uy qamogʻida boʻlgan vaqti, jazo oʻtagan vaqti, lavozimidan chetlashtirilganligi tufayli ishlamay yurgan vaqti, tibbiy muassasada saqlangan vaqti umumiy mehnat stajiga va ixtisoslik boʻyicha ish stajiga qoʻshiladi.

Qonunga xilof ravishda hukm etilgani, ehtiyot chorasi tariqasida qamoqda saqlangani yoki uy qamogʻiga joylashtirilgani, ushlab turilgani yoki tibbiy muassasaga joylashtirilgani tufayli oʻquv yurtidan haydalgan shaxs iltimosiga koʻra oʻqishga tiklanishi shart.

Qonunga xilof ravishda hukm etilgani yoki tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari qoʻllanilgani tufayli uy-joydan foydalanish huquqidan mahrum boʻlgan shaxsga ilgari u egallab turgan uy-joy qaytariladi, basharti uni qaytarib berishning imkoni boʻlmasa, oʻsha aholi punktining oʻzida avvalgisiga teng qulayliklarga ega boʻlgan uy-joy beriladi.

Qonunga xilof ravishda hukm qilinganligi yoki ishda ayblanuvchi, sudlanuvchi sifatida ishtirok etishga jalb qilinganligi munosabati bilan pasportining (harakatlanish hujjatining) amal qilishi toʻxtatib turilgan hollarda sud oʻz qarorida pasportning (harakatlanish hujjatining) amal qilishi tiklanishini koʻrsatadi.

19. Qonunga xilof ravishda ushlab turilgan, ehtiyot chorasi tariqasida qamoqqa olingan, hukm qilingan yoki boshqa koʻrinishda jazo qoʻllangan yoxud jinoiy javobgarlikka tortilib, lavozimidan chetlashtirilgan yoki harbiy xizmatdan boʻshatilgan harbiy xizmatchilar reabilitatsiya qilinganida, shuningdek boshqa asoslarga koʻra ishdan boʻshatilganida harbiy xizmatga (lavozimga) tiklash va boshqa mulkiy ziyonni undirish masalasida harbiy sudlarga murojaat qilishga haqli.

20. JPK 313-moddasiga koʻra, reabilitatsiya qilingan harbiy xizmatchilarning xizmatga oid, pensiya olish, uy-joydan foydalanish va boshqa shaxsiy hamda mulkiy huquqlarini tiklash va ularga yetkazilgan mulkiy zararning oʻrnini qoplash, maʼnaviy ziyon oqibatlarini bartaraf etish JPKning 38-bobida belgilangan qoidalarga va “Reabilitatsiya etilgan harbiy xizmatchilarning xizmatga oid, pensiya olish, uy-joydan foydalanish va boshqa shaxsiy hamda mulkiy huquqlarini tiklash va ularga yetkazilgan mulkiy ziyonni qoplash, maʼnaviy ziyon oqibatlarini bartaraf etish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomga asosan amalga oshiriladi.

Bunda, Nizom va amaldagi qonun talablari oʻrtasida tafovut yuzaga kelgan taqdirda Oʻzbekiston Respublikasining “Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida”gi Qonuni 18-moddasi talabiga muvofiq, qonun normalari qoʻllaniladi.

21. Reabilitatsiya etilgan shaxsga nisbatan chiqarilgan sud qarorlari bekor qilinib, ayblov hukmi chiqarilgan taqdirda reabilitatsiya asoslariga koʻra toʻlangan barcha summalar moliya organlariga qaytariladi.

22. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining sudlov hayʼatlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari reabilitatsiya etilgan shaxsga yetkazilgan ziyonni qoplash va uning boshqa huquqlarini tiklashga oid qonunchilikning sudlar tomonidan aniq qoʻllanishi ustidan nazoratni kuchaytirishlari, ushbu masala yuzasidan sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirib borishlari va aniqlangan kamchiliklarni bartaraf qilish chorasini koʻrishlari lozim.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B. ISLAMOV

Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi N. XAKIMOVA

Toshkent sh.,

2023-yil 23-iyun,

18-son

lex.uz

Пленума Верховного суда Республики Узбекистан

Постановление

О судебной практике по некоторым вопросам возмещения вреда, причиненного реабилитированному лицу и восстановления его в иных правах

В связи с вопросами, возникающими в судебной практике по возмещению реабилитированному лицу вреда и восстановлению его в иных правах, на основании статьи 22 Закона «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:

1. В случае установления обстоятельств, предусмотренных в статье 83 Уголовно-процессуального кодекса Республики Узбекистан (далее по тексту — УПК) на стадии досудебного производства, реабилитация лица осуществляется посредством таких процессуальных документов, как отказ в возбуждении уголовного дела, прекращение обвинения в отношении лица, привлеченного по делу в качестве подозреваемого или обвиняемого, вынесение оправдательного приговора в суде, прекращение уголовного дела.

2. Реабилитация — это восстановление нарушенных прав и свобод лица, необоснованно привлеченного уголовному преследованию.

Согласно статье 302 УПК реабилитированное лицо имеет право требования на возмещение имущественного и устранение последствий морального вреда, причиненного ему незаконным задержанием, незаконным содержанием под стражей или помещением под домашний арест в качестве меры пресечения, незаконным приостановлением действия паспорта (проездного документа), незаконным отстранением от должности в связи с привлечением к участию в деле в качестве обвиняемого либо незаконным помещением в медицинское учреждение, а также должен быть восстановлен в трудовых, пенсионных, жилищных и иных правах.

3. Право требования возмещения вреда и восстановления в иных правах на основании реабилитации, имеют лица:

в отношении которых уголовное преследование признано незаконным или необоснованным, уголовное дело прекращено по основаниям, предусмотренным пунктами 1 , 2 , 3 статьи 83 УПК (отсутствует событие преступления, по поводу которого было возбуждено уголовное дело и производилось расследование или судебное разбирательство, отсутствует в деяниях лица состав преступления, лицо непричастно к совершенному преступлению);

на основании статьи 36 Уголовного Кодекса Республики Узбекистан (не является преступлением действие или бездействие, хотя и подпадающее под признаки деяния, предусмотренного настоящим Кодексом в качестве преступления, но не обладающее общественной опасностью в силу малозначительности).

Лица, помещенные в медицинское учреждение, также могут требовать восстановления своих прав в случае отмены принудительных мер медицинского характера на основании решения суда, в связи с незаконным их применением.

4. В случае-прекращения уголовного дела:

в связи с истечением срока давности привлечения лица к ответственности;

подпадания совершенного преступления или лица под действие объявленного акта амнистии;

наступления смерти обвиняемого, подсудимого;

отсутствия жалобы потерпевшего, если дело может быть возбуждено не иначе как по его жалобе;

не достижением лица, к моменту совершения общественно опасного деяния, возраста, с которого возможна уголовная ответственность;

по основаниям, предусмотренным в соответствующих статьях Особенной части Уголовного Кодекса Республики Узбекистан в связи с деятельным раскаянием виновного либо возмещением в указанный срок причиненного материального ущерба и (или) устранения последствий преступления;

а также, в связи с принятием закона, устраняющим преступность деяния (декриминализация) или смягчающим наказание (либерализация), лицо не вправе требовать восстановления своих прав по основаниям реабилитации, поскольку указанные обстоятельства не являются основанием для признания возбуждения уголовного дела и иных решений необоснованными или незаконными.

5. Частично реабилитированный обвиняемый или осужденный вправе требовать возмещения причененного имущественного вреда, и устранения последствий морального вреда только в необоснованной их части ( ст. 303 УПК).

В случае частичной реабилитации лица, срок содержания под стражей, домашним арестом, отбытый срок наказания в виде лишения свободы или ограничения свободы, превышающий срок назначенного наказания признаётся необоснованным, за исключением случаев изменения наказания в виде лишения свободы либо ограничения свободы в связи с возмещением ущерба.

В случаях вынесения приговора без назначения наказания, при установлении необоснованного задержания, заключения под стражу или домашнего ареста, помещения в медицинское учреждение весь срок содержания под стражей или домашним арестом, помещения в медицинское учреждение, признаётся необоснованным.

6. В соответствии со статьей 304 УПК реабилитированному лицу возмещается в полном объеме нижеследующий имущественный вред, нанесённый незаконными действиями, перечисленными в статьях 302 и 303 УПК:

заработок и другие трудовые доходы, которых реабилитированный лишился в результате совершенных в отношении него незаконных действий;

пенсия и пособие, если их выплата была приостановлена;

деньги, денежные вклады и проценты на них, облигации государственных займов и выпавшие на них выигрыши, акции и другие ценные бумаги, а также стоимость вещей и иного имущества, конфискованного или обращенного в доход государства на основании приговора, определения (постановления) суда;

стоимость имущества, изъятого органами дознания, предварительного следствия или судом и утраченного ими;

штрафы и судебные издержки, взысканные во исполнение приговора суда;

суммы, выплаченные лицом адвокатским бюро, коллегии или фирме за оказание юридической помощи, а также иные расходы, понесенные им в результате соершенных в отношении него незаконных действий.

В случае смерти реабилитированного право на получение возмещения за вред, в связи с приостановлением выплат пенсии и пособия, приобретают члены его семьи, которые относятся к кругу лиц, обеспечиваемых пенсией по случаю потери кормильца, во всех других случаях — его наследники.

Поскольку право на возмещение морального вреда в денежном выражении связано с реабилитированным лицом, в случае смерти реабилитированного лица, его наследники не приобретают права требования морального вреда в денежном выражении.

7. Суд в оправдательном приговоре или определении о прекращении дела, а дознаватель, следователь, прокурор — в постановлении о прекращении дела, вынесенных по основаниям, предусмотренным статьей 83 УПК, признаёт за реабилитированным право на взыскание имущественного вреда, на восстановление трудовых, пенсионных и жилищных прав, а также на требование возврата имущества или его стоимости в порядке, предусмотренном в статьях 304 — 313 УПК ( часть 1 статьи 306 УПК статья 311 УПК).

Копия приговора, определения или постановления вручается либо посылается реабилитированному по почте. Одновременно ему разъясняется порядок обжалования приговора, определения или постановления, а также порядок возмещения имущественного вреда и восстановления в иных правах.

8. Реабилитированное лицо, с требованием о восстановлении прав на труд, на получение пенсии и на пользование жильем должен обратиться в соответствующее предприятие, организацию, учреждение. В случаях, когда требование лица по данной категории остается без удовлетворения предприятием, организацией, учреждением либо если лицо не согласно с решением (приказом, распоряжением и т.п.), оно вправе в установленном порядке обратиться в суд (в порядке гражданского или административного судопроизводства).

9. Вопрос о возмещении морального вреда, причиненного реабилитированному лицу, разрешается в порядке гражданского судопроизводства на основании требований параграфа 4 , главы 57 Гражданского кодекса Республики Узбекистан, а также разъяснений, данных в постановления Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 28 апреля 2000 года № 7 «О некоторых вопросах применения законодательства о компенсации морального вреда».

10. Заявление о возмещении имущественного вреда и восстановлении в иных правах подается в суд первой инстанции, вынесший приговор по уголовному делу, прокурору, следователю, дознавателю, вынесшим постановление о реабилитации ( статья 306 УПК).

В случаях, когда дело прекращено судами вышестоящих инстанций и вынесен оправдательный приговор (определение), заявление рассматривается также судом первой инстанции.

11. В связи с тем, что согласно статье 306 УПК обязанность определения размера имущественного вреда возлагается на суд, прокурора, следователя или дознавателя, вынесших постановление о реабилитации, неприобщение к заявлению о возмещении имущественного вреда сведений о размере причиненного ущерба не является основанием для возврата или отклонения этого заявления.

Суд, прокурор, следователь или дознаватель, принявшие решение о реабилитации, должны принять меры к установлению размера вреда, причиненного реабилитированному, и для этого запросить от финансовых органов и отделов внебюджетного Пенсионного фонда при Министерстве экономики и финансов Республики Узбекистан расчёты, при необходимости привлечь специалиста.

12. Суд, прокурор, следователь или дознаватель при определении размера заработной платы и иного заработка, размера приостановленной выплаты пенсии и пособий, в результате незаконных действий, совершенных в отношении реабилитированного лица, должен принять во внимание период когда лицо было незаконно задержано, незаконно содержалось под стражей, домашним арестом, помещено в медицинское учреждение в результате вынесения незаконного решения (приговора, определения), было лишено законного дохода, была приостановлена выплата заработной платы либо пенсий и пособий до момента вынесения решения о реабилитации.

Размер заработной платы и иных доходов подлежащих выплате реабилитированному лицу определяются путём исчисления заработной платы и других доходов выплаченных соответственно занимаемой им ранее должности. При этом взысканию подлежит заработная плата лица с учетом нарастания за весь период, с момента лишения заработной платы и других доходов до вынесения решения о реабилитации, независимо от того, имело или не имело лицо иные доходы.

Если лицо после отбытия наказания продолжило деятельность в прежней должности, заработная плата и иные доходы исчисляются за период до восстановления на работу.

Лицу, ранее не работавшему, доходы в период незаконного задержания и отбытого наказания, исчисляется исходя из размера пособия по безработице, рассчитанного отделом занятости и борьбы с бедностью. Этим лицам не возмещаются доходы за период после отбытия ими наказания до их реабилитации.

В случае реабилитации лиц, занимавших должность, предусматривающую избрание или назначение на определённый срок (судья, депутат и т.п.) исчисление заработной платы и иных доходов, которых лицо было лишено в результате совершенных в отношении его противоправных действий, производится не со времени реабилитации, а с истечением срока полномочий этого лица. При исчислении заработной платы и других доходов в период с момента окончания срока полномочий и до реабилитации следует исходить из размера среднемесячной заработной платы, установленной на территории места его работы.

В случаях установления увольнения с работы лица, реабилитированного по уголовному делу по иным основаниям, не связанным с уголовным преследованием, требование реабилитированного лица о взыскании заработной платы не может быть удовлетворено судами по уголовным делам. В таких случаях реабилитированному лицу, разъясняется право обращения с иском о взыскании заработной платы в гражданские суды.

13. При установлении размера имущественного вреда, указанного в пунктах 3 , 4 части 2 статьи 304 УПК, судам следует руководствоваться не только нормами уголовно-процессуального законодательства, но и нормами гражданского законодательства ( статья 14 ГК).

В случаях отчуждения или утраты имущества при нулевой стоимости необходимо исходить из оценочной стоимости имущества.

При необходимости стоимость отчужденного или утраченного имущества определяется путем проведения оценочной экспертизы.

При установлении, что имущество не отчуждено, это имущество возвращается собственнику в натуре.

14. Соглсано статье 305 УПК, дознавателю, следователю, прокурору, суду следует указывать возмещение вреда, предусмотренного в пунктах 1 , 3 , 4 , 5 и 6 статьи 304 УПК, финансовыми органами (из республиканского бюджета Республики Каракалпакстан, областных бюджетов областей и городского бюджета города Ташкента ( статья 71 Бюджетного Кодекса) по месту работы реабилитированного, если лицо не работало по месту совершения преступления, а, предусмотренного в пункте 2 вреда — отделами внебюджетного Пенсионного фонда при Министерстве экономики и финансов Республики Узбекистан из средств государственного бюджета.

15. Согласно статье 307 УПК, исчислив размер имущественного вреда, суд выносит определение, а дознаватель, следователь или прокурор — постановление о производстве денежных выплат в возмещение этого вреда.

Копия определения или постановления, заверенная гербовой печатью или электронной подписью, вручается реабилитированному лицу для предъявления в органы, обязанные произвести выплату, а в случае его смерти — лицам, указанным в части третьей статьи 304 УПК, и направляется для исполнения в соответствующий орган.

16. По смыслу статьи 312 УПК, требования о производстве денежных выплат в возмещение имущественного вреда могут быть предъявлены в течение двух лет с момента получения реабилитированным или лицами, указанными в части третьей статьи 304 УПК, определения или постановления о производстве таких выплат.

Реабилитированное лицо может предъявить требование о восстановлении своих прав в течение одного года с момента получения судебного решения (извещения следственного органа) с разъяснением порядка восстановления таких прав. В случае пропуска этого срока по уважительной причине он по заявлению заинтересованных лиц должен быть восстановлен дознавателем, следователем, прокурором или судом.

В случае отказа в восстановлении пропущенного срока дознаватель, следователь, прокурор или суд должен обосновать это в своем постановлении (определении) и обязан разъяснить заинтересованным сторонам право подачи жалобы (протеста) на это постановление (определение).

17. Согласно статье 309 УПК, если сведения о задержании, заключении под стражу или нахождении под домашним арестом, отстранении от должности, помещении в медицинское учреждение или осуждении лица были опубликованы в печати, распространены по радио, телевидению или иными средствами массовой информации, то по требованию реабилитированного, а в случае его смерти — по требованию его родственников, суда, прокурора, следователя и дознавателя, соответствующие средства массовой информации обязаны в течение одного месяца сообщить о реабилитации.

18. Согласно статье 310 УПК, лицу, освобожденному от работы (должности) в связи с незаконным осуждением, незаконным помещением в медицинское учреждение, незаконным заключением под стражу или помещением под домашний арест в качестве меры пресечения, незаконным задержанием либо незаконно отстраненному от должности в связи с привлечением к участию в деле в качестве обвиняемого, подсудимого должна быть предоставлена прежняя работа (должность), а при ликвидации предприятия, учреждения, организации или при наличии иных предусмотренных законом оснований, препятствующих восстановлению на прежней работе (в должности), другая равноценная работа (должность).

Время содержания под стражей или нахождения под домашним арестом в качестве меры пресечения, время отбывания наказания, время, в течение которого лицо не работало в связи с незаконным отстранением от должности, время нахождения в медицинском учреждении засчитываются в общий трудовой стаж и в стаж работы по специальности реабилитированного.

Лицо, исключенное из учебного заведения в связи с незаконным осуждением, содержанием под стражей или помещением под домашний арест в качестве меры пресечения, задержанием или помещением в медицинское учреждение, подлежит по его просьбе восстановлению на учебе.

Лицу, утратившему в связи с незаконным осуждением или применением принудительных мер медицинского характера право пользования жилым помещением, возвращается ранее занимавшееся им жилое помещение, а если такой возврат невозможен, то ему предоставляется в том же населенном пункте равноценное благоустроенное жилое помещение.

В случаях, когда действие паспорта (проездного документа) было приостановлено в связи с незаконным осуждением либо привлечением к участию в деле в качестве обвиняемого, подсудимого, суд в своем решении указывает о возобновлении действия паспорта (проездного документа).

19. Реабилитированные военнослужащие, отстраненные от должности или освобожденные от военной службы в связи с незаконным задержанием, заключением под стражу в качестве меры пресечения, осуждением или привлечением к другим видам наказания, либо к уголовной ответственности, а также освобожденные от военной службы (должности) по другим основаниям, вправе обращаться по вопросам восстановления и возмещения иного имущественного вреда в военные суды.

20. Согласно статье 313 УПК, восстановление служебных, пенсионных, жилищных и других личных и имущественных прав реабилитированных военнослужащих и возмещение причиненного им имущественного вреда, устранение последствий морального вреда производится по правилам главы 38 УПК и на основании Положения «О порядке восстановления служебных, пенсионных, жилищных и других личных и имущественных прав реабилитированных военнослужащих и возмещение причиненного им имущественного вреда, устранение последствий морального вреда».

При этом, в случае противоречий между нормами действующего закона и Положения, применяются нормы закона в соответствии с требованиями статьи 18 Закона Республики Узбекистан «О нормативно-правовых актах».

21. В случае отмены вынесенных судебных решений в отношении реабилитированного лица и вынесения обвинительного приговора, все выплаченные на основании реабилитации суммы возвращаются финансовым органам.

22. Судебным коллегиям Верховного суда Республики Узбекистан, судам Республики Каракалпакстан, областным и города Ташкента, следует усилить надзор за точным соблюдением судами требований законодательства о возмещении имущественного вреда, причиненного реабилитированному лицу и восстановлении его в иных правах, систематически обобщать судебную практику по этому вопросу и принимать меры к устранению недостатков.

Председатель Верховного суда Республики Узбекистан Б. ИСЛАМОВ

Секретарь Пленума, судья Верховного суда Н. ХАКИМОВА

г. Ташкент,

23 июня 2023 г.,

№ 18

lex.uz