UzbekAI

← Qonunlar

📅 2023-yil 23-iyun · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi

Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.

Yordam | Arxiv | Atamalar | Statistika | API | Havola yuborish | Sayt haqida | Shartlar

← Қонунлар

📅 2023 йил 23 июнь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди пленуми

Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.

Ёрдам | Архив | Атамалар | Статистика | API | Ҳавола юбориш | Сайт ҳақида | Шартлар

← Законы

📅 23 июня 2023 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда

Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.

Помощь | Архив | Термины | Статистика | API | Предложить ссылку | О сайте | Условия

← Laws

📅 23 June 2023 · Other documents · Oliy sudi plenumi

Official text. Official document. Editorial notes are not included.

Help | Archive | Glossary | Stats | API | Submit | About | Terms

Ўзбекистон Республикаси Олий суди пленумининг

Қарори

Фирибгарликка оид ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида

Суд-тергов амалиётида масалалар келиб чиққанлиги, шунингдек қонунчиликка ўзгартириш ва қўшимчалар киритилганлиги муносабати билан, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 22-моддасига асосан, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:

1. Ўзбекистон Республикаси Конституциясига мувофиқ барча мулк шаклларининг тенг ҳуқуқлилиги ва ҳуқуқий жиҳатдан ҳимоя қилиниши таъминланади ҳамда унга нисбатан ҳар қандай тажовуз қонун билан таъқиб этилади.

2. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, бозор иқтисодиёти шароитида мулкка тажовуз қилиш билан боғлиқ қилмишлар орасида ўзганинг мулкини фирибгарлик йўли билан талон-торож қилиш тариқасидаги жиноятлар ўсиши тенденцияси кузатилмоқда.

3. Фирибгарлик ўзганинг мулкини ёки мулкка бўлган ҳуқуқини алдаш ёки ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан қонунга хилоф равишда ва текин қўлга киритишда ифодаланиб, бунинг таъсирида мулкдор (унинг вакили), мулкнинг бошқа эгаси ёки ваколатли орган мулкни ёки унга бўлган ҳуқуқни бошқа шахсга беради, ёинки ушбу мулк ёки унга бўлган ҳуқуқ бошқа шахс томонидан олиб қўйилишига имконият беради.

4. Фирибгарликда алдаш деганда, айбдор томонидан, била туриб, ҳақиқатга тўғри келмайдиган ёлғон маълумотлар хабар қилиниши ёки иш ҳолати бўйича мулкдор, мулкнинг бошқа эгасига маълум қилиниши лозим бўлган ҳақиқий фактларни яшириш ёхуд бундай шахсларни янглиштиришга қаратилган қасддан содир этилган ҳаракатлар тушунилади.

Фирибгарликда ёлғон маълумотларга жабрланувчини янглиштиришга олиб келиши мумкин бўлган ҳар қандай ҳолатлар бўйича маълумотлар, жумладан, юридик факт ва воқеалар, мулкнинг сифати, нархи, айбдорнинг шахси, унинг нияти, ваколати (масалан, айбдор шахс ўзини мансабдор шахс ёки ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходими ёхуд қонуний асосларда фаолият юритувчи тадбиркор сифатида кўрсатиши ва ҳ.к.) тааллуқли бўлиши мумкин.

Фирибгарликда жабрланувчини янглиштиришга қаратилган қасддан содир этиладиган ҳаракатлар жумласига, масалан, битим ёки тўлов предметини сохталаштириш, қимор ва таваккалчиликка асосланган бошқа ўйинларни ўйнаш чоғида алдов усулларини қўллаш ва ҳ.к. киради.

5. Фирибгарликда ишончни суиистеъмол қилиш деганда, айбдорнинг мулкдор, мулкнинг бошқа эгаси ёки мулкни учинчи шахсларга бериб юбориш тўғрисида қарор қабул қилишга ваколатли бошқа шахслар билан ишончли муносабатлардан ғаразли мақсадларда фойдаланиши тушунилиши лозим. Ишончга турли ҳолатлар, масалан, айбдор шахснинг хизмат мавқеи ёки унинг жабрланувчи билан шахсий ёки қариндош-уруғлик муносабатлари сабаб бўлиши мумкин.

6. Судларга тушунтирилсинки, фирибгарликда алдаш ёки ишончни суиистеъмол қилиш мулкни ёки унга бўлган ҳуқуқни айбдор мулкдорлиги ёки эгалигига ихтиёрий равишда берадиган ақли расо шахсга нисбатан содир этилган бўлиши шарт. Айбдор томонидан, била туриб, ақли норасо шахсни ёки воқелик моҳиятини англаш қобилиятига эга бўлмаган (масалан, кичик ёшдаги болалиги (14 ёшга тўлмаганлиги), кўзи ожизлиги, руҳий жиҳатдан норасолиги, алкоголь, гиёҳвандлик воситаси, уларнинг аналоглари ёки психотроп модда таъсирида оғир даражада мастлиги туфайли) шахсни алдаш ва ундан мулкини олиш фирибгарлик тариқасида эмас, балки ўғирлик сифатида квалификация қилиниши лозим, чунки бундай ҳолларда шахс мулк унинг эгалигидан чиқиб кетаётганлигини англамайди.

7. Мулкни эгаллашга қаратилган фирибгарлик, мазкур мулк айбдор ёки бошқа шахсларнинг ғайриқонуний эгалигига ўтган ва улар ундан хоҳлаган тарзда фойдаланиш ёки тасарруф этиш реал имкониятига эга бўлган пайтдан тугалланган деб топилади. Қонунга кўра, шахс банкдаги пул маблағларини улар унинг банкдаги ҳисоб варақасига келиб тушган (ўтказилган) пайтдан бошлаб реал тасарруф қилиш имкониятига эга бўлганлиги туфайли, жиноят бу маблағлар уларни маблағ эгаси ҳисоб варақасидан алдаш ёки ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан олган шахснинг ёки бошқа шахснинг банкдаги ҳисоб варақасига ўтказилган пайтдан тугалланган деб топиш лозим.

Ўзганинг мулкига бўлган ҳуқуқни эгаллашга қаратилган фирибгарлик, айбдорда ўзганинг мулкига эгалик қилиш ёки тасарруф этиш учун юридик жиҳатдан тасдиқланган имконият пайдо бўлган пайтдан (масалан, кўчмас мулкка нисбатан мулк ҳуқуқи ёки қонунга мувофиқ рўйхатга олиниши шарт бўлган бошқа мулкка нисбатан ҳуқуқ рўйхатга олинган пайтдан; шартнома тузилган вақтдан; мулкка нисбатан шахснинг ҳуқуқи тан олинган суд қарори кучга кирган кундан; ваколатли давлат органи айбдорда ёки бошқа шахсларда мулкка нисбатан эгалик қилиш, фойдаланиш ёки тасарруф этиш учун асослар мавжудлиги тўғрисида қарор қабул қилган кундан) тугалланган ҳисобланади.

8. Агар шахс ўзганинг мулкини ёки унга бўлган ҳуқуқни мазкур мулк ёки ҳуқуқ унга берилиши шарти билан боғлиқ мажбуриятларни бажармаслик ниятида олган ёки эгаллаган бўлса, қилмиш айбдорда ўзганинг мулкини ёки унга бўлган ҳуқуқни қўлга киритишга нисбатан қасд фақат ўзганинг мулки ёки унга бўлган ҳуқуқ қўлга киритилгунга қадар пайдо бўлган ҳолдагина фирибгарлик сифатида квалификация қилиниши лозим. Ўзганинг мулкини талон-торож қилишга қаратилган қасд мавжудлиги тўғрисида, жумладан, айбдор томонидан сохта ҳужжат ёки кафолат хатларидан фойдаланиш, қарз мавжудлиги ёки мулк гаров остидалиги тўғрисидаги маълумотни яшириш, битимда тарафлардан бири сифатида иштирок этиши учун сохта корхона (ташкилот) тузилиши, кредит маблағларидан мақсадга зид фойдаланиш ёхуд уларни нақдлаштириш кабилар гувоҳлик бериши мумкин. Қайд этилган ҳолатлар ўз ўзидан шахсни фирибгарлик содир этишда айбдор деб топиш учун асос бўлмайди, шу туфайли, шахснинг ўз мажбуриятларини била туриб бажариш нияти бўлмаганлиги ҳар бир муайян ҳолда ишнинг барча ҳолатларидан келиб чиқиб аниқланиши шарт.

Агар ўзганинг мулкини эгаллашга нисбатан қасд айбдорда мулк қабул қилингандан кейин юзага келган бўлса, шахснинг ҳаракатлари фирибгарлик таркибини ташкил этмайди ва муайян ҳолатларни инобатга олган ҳолда ўзганинг мулкини ўзлаштириш ёки растрата қилиш йўли билан талон-торож қилиш (масалан, шахснинг ўзига хўжалик юритиш, оператив бошқариш, ишончли бошқариш, етказиб бериш, сақлаш, реализация қилиш ва ҳ.к. мақсадида қонуний берилган мулкни қонунга хилоф тарзда ва ҳақини тўламай ўзининг ёки бошқа шахснинг мулкдорлигига қаратиши) сифатида баҳоланиши лозим.

Агар шахс ўзаро ихтиёрий ёзма битим, келишувлар (қарз шартномаси, тилхат, кафолат хати ва бошқалар) асосида ўз зиммасига олган мажбуриятларини уни ижро этиш жараёнида юзага келган айрим объектив сабабларга кўра (масалан, мулкий ночорлиги, шартнома тузишда тарафлар учун асос бўлган вазиятнинг жиддий ўзгариши, оғир касаллиги, фавқулодда ҳолат туфайли) бажара олмаса ёки ўзганинг мулкини эгаллашга нисбатан қасд мавжудлигини исботлашнинг имкони бўлмаса, бундай ҳолатлар фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиққан низо сифатида баҳоланиб, фуқаролик, иқтисодий суд иши юритуви тартибида ҳал этилади.

9. Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, банклар ва бошқа кредит муассасаларидан онлайн шаклда кредит (микроқарз) маблағларини олиш мақсадида алдов ёки ишончни суиистеъмол қилиш йўли орқали ўзга шахсга тегишли бўлган махсус идентификация талаб қилувчи техник воситалар (компьютер, ноутбук, телефон, планшет ва ҳ.к)нинг махсус кодларидан ёки ўзга шахснинг «электрон рақамли имзо»ларидан фойдаланиб, пул маблағлари ажратилишига ва келгусида ушбу пул маблағларидан эркин фойдаланиш имкониятини берувчи ҳисоб-рақамларга ўтказилишига эришганлик ҳолатлари фирибгарлик сифатида баҳоланиши лозим.

10. Суриштирув, дастлабки тергов органлари ва судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, қонун талабларига мувофиқ тузилган битимлар, шартномаларга асосланган фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган мажбуриятларни бажармаслик ҳам, бундай ҳолда ўзгалар мулкини эгаллашда ҳуқуққа хилофлилик белгиси бўлмаганлиги туфайли фирибгарлик деб баҳоланиши мумкин эмас, чунки мулк битим, шартнома бўйича бир тарафдан иккинчи тарафга, жумладан тарафлар учун ўзаро моддий манфаатни назарда тутувчи муайян шартлар билан берилади. Агар битим, шартнома шартлари бажарилмаса, қонунга кўра (ФК 2 , 9 , 24-боблари , ФПК II бўлимининг 2-кичик бўлими , ИПК 18-боби ) бузилган ҳуқуқ фақат фуқаролик ёки иқтисодий иш юритуви тартибида тикланиши мумкин бўлиб, уларда мажбуриятлар ижросини таъминлаш учун етарли ҳуқуқий воситалар мавжуд.

Шу муносабат билан, қонун талабларига мувофиқ тузилган фуқаролик-ҳуқуқий битим, шартнома бўйича жиноят белгилари мавжуд бўлмаган барча ҳолларда, низо фуқаролик, иқтисодий ишлар бўйича суд томонидан кўриб чиқилиши лозим.

Тушунтирилсинки, агар битим, шартнома тузилиши пайтида тарафлар хоҳиш-иродаси эркин ифода этилган бўлиб, унинг шаклига нисбатан Фуқаролик кодексида белгиланган қуйидаги талаблар бажарилган бўлса, у қонун талабларига мувофиқ тузилган ҳисобланади, яъни:

оғзаки шакл — тузилаётган вақтнинг ўзидаёқ бажариладиган (жетон, патта, квитанция ва ҳ.к. олиш пайтида) битим, ҳадя шартномаси ёки фуқаролар ўртасида тузиладиган қарз шартномаси (агар шартнома суммаси базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан ортиқ бўлмаса) тузилаётганда;

оддий ёзма шакл (тилхат, хат, ҳужжатлар ва ҳ.к.) — қуйидаги шартномалар: гаров, кафиллик, закалат, маҳсулот етказиб бериш, энергия таъминоти, кўчмас мулкни сотиш, ҳадя (агар ҳадя берувчи юридик шахс бўлса ёки шартнома суммаси базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан ортиқ бўлса), мулк ижараси (агар тарафлардан бири юридик шахс бўлса), прокат, юридик шахслар ўртасидаги бино ижараси, лизинг, юридик шахслар ўртасидаги уй-жой ижараси, пудрат, ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш, йўловчи ташиш, фуқаролар ўртасидаги қарз шартномаси (агар шартнома суммаси базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан ортиқ ёки тарафлардан бири юридик шахс бўлса), кредит, банк омонати, топшириқ, воситачилик, мол-мулкни ишончли бошқариш, омонат сақлаш, суғурта тузилаётганда;

нотариал тасдиқланган шакл — қуйидаги шартномалар: давлат рўйхатидан ўтказилиши талаб этиладиган автомототранспорт, ер участкаси, бошқа кўчмас мулк олди-сотдиси, айирбошлаш, кўчмас мулк ва автомототранспорт ҳадяси, рента, уй-жой (квартирани) бошқа шахсга бериш, кўчмас мулк ижараси, корхона, автомототранспорт воситалари бино (фуқаролар ўртасида) ижараси, фуқаролар ўртасидаги уй-жой ижараси тузилаётганда.

11. Тузилган битимга асосан ўзга шахснинг эгалигига ўтказилган ёки гаров таъминоти сифатида топширилган мулк юзасидан шахснинг битим тузилишида бошқа мақсад кўзлангани ҳақидаги важлари асосида ҳолат битим қонунга мувофиқ тузилгани аниқланган ҳолларда фирибгарлик сифатида баҳоланмаслиги лозим.

12. Агар қонун талабларига мувофиқ тузилган битимлар, шартномалар юзасидан низони судда кўриш натижалари бўйича тарафлардан бирида ўзганинг мулкини ёки ўзганинг мулкига бўлган ҳуқуқни қўлга киритишга нисбатан қасд мулкни ёки унга бўлган ҳуқуқни эгаллашдан олдинроқ пайдо бўлганлиги аниқланса, суд бу ҳақда жиноят аломатлари бор ёки йўқлигини аниқлаш учун прокуратура идораларига хабар қилиши лозим.

13. Қонун талабларига мувофиқ тузилган битимлар, шартномалардан келиб чиқадиган аризалар судни четлаб терговга қадар текширувни амалга оширувчи органлар, суриштирув, дастлабки тергов органларига тушганда, улар ЖПК 329-330-моддаларида назарда тутилган тартибда кўриб чиқилиши ва жиноят белгилари мавжуд бўлмаган тақдирда, манфаатдор шахсларга низо фуқаролик (иқтисодий) суд иши юритуви тартибида ҳал этилиши зарурлиги тушунтирилиши лозим.

Шуни назарда тутиш лозимки, суднинг айнан бир масала бўйича фуқаролик, иқтисодий суд иши юритиш тартибида чиқарилиб, қонуний кучга кирган ҳал қилув қарорининг мавжудлиги, ЖК 168-моддаси билан жиноят иши қўзғатилишига ва унинг жиноят судлов ишини юритиш тартибида кўриб чиқилишига тўсқинлик қилмайди.

Тушунтирилсинки, юқоридаги ҳолатлар бўйича жиноят иши қўзғатилган ҳолларда муқаддам суд қарори билан ундирилиши белгиланган кредит фоизи, пеня, бой берилган фойда ва бошқа турдаги ундирувлар айблов мазмунига киритилмаслиги лозим.

14. Ижтимоий тўлов, нафақа, бошқа пул тўловлари (масалан, компенсациялар, суғурта тўловлари)ни ёки бошқа мулкни тегишли қарор қабул қилишга ваколатли ижро ҳокимияти, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, муассаса ёки ташкилотларга, қонунга кўра тўловлар ёки мулкни олиш учун асос бўладиган ҳолатлар мавжудлиги (жумладан, олувчининг шахси, ногиронлиги, боқимандалари борлиги, уруш ҳаракатларида қатнашганлиги, ишга жойлаштириш имконияти йўқлиги, суғурта ҳодисаси рўй берганлиги) тўғрисида била туриб, ёлғон маълумотлар тақдим этиш йўли билан олиш фирибгарлик сифатида квалификация қилиниши лозим.

15. Фирибгарлик жиноятидан алдаш ёки ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан мулкий зарар етказиш жиноятини (ЖК 170-моддаси ) фарқлаш лозим, чунки бундай ҳолда шахс ўзганинг мулкини бевосита олиб қўймасдан ва унга нисбатан ҳуқуққа эга бўлмасдан, қонунга (шартномага) кўра мулкдор эгалиги ёки тасарруфига ўтиши лозим бўлган товар-пул қимматликларини ўзлаштиради ва улар ҳисобига бойийди (масалан, автомобилларга техник ёрдам кўрсатиш шохобчаси ходими нарядда кўрсатилмаган ишларни бажариб ёки вагон кузатувчиси йўловчини чиптасиз ташиб, мижоздан олинган ҳақни ўзлаштиради, босмахона бош инженери буюртма қилинган маҳсулотнинг ҳисобга олинмаган тиражи учун олинган ҳақни ўз мулкдорлигига қаратади ва ҳ.к.).

16. Агар алдов шахс томонидан ўзганинг мулкини қўлга киритишни енгиллатиш мақсадида ишлатилган бўлиб, мулкни олиб қўйиш жараёнида мулкдор, мулк эгаси ёки бошқа шахс унинг асл ниятини сезиб қолган, айбдор буни англасада, бироқ мулкдор ёки мулк эгасининг эркига зид равишда мулкни ушлаб туришни давом эттирган бўлса, қилмиш талончилик, мулкдор ёки мулк эгасига билдирмасдан мулк билан яширинган ҳолларда эса, фирибгарлик сифатида квалификация қилиниши лозим.

17. Фирибгарлик йўли билан корхона, муассаса, ташкилотлар, мулкини талон-торож қилиш учун жиноий жавобгарлиги, фақат, талон-торож қилинган мулк суммаси МЖтК 61-моддаси учинчи қисмида кўрсатилган миқдордан ошган ҳолдагина келиб чиқади (жумладан квалификацияловчи белгилар мавжуд бўлганда ҳам).

Агар корхона, муассаса, ташкилотларнинг фирибгарлик йўли билан талон-торож қилинган мулки суммаси базавий ҳисоблаш миқдорининг МЖтК 61-моддаси учинчи қисмида кўрсатилган миқдоридан ошмаса, маъмурий ҳуқуқбузарлик таркиби мавжуд бўлади. Бундай ҳуқуқбузарлик такроран содир этилганда ҳам, агар талон-торож суммаси кўрсатилган миқдордан ошмаса, маъмурий жавобгарлик келиб чиқади. Бунда оз миқдорда талон-торож неча марта содир этилганлиги аҳамият касб этмайди.

Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, МЖтК 61-моддаси бешинчи қисмига мувофиқ устав фондида давлат улуши бўлмаган корхона, муассаса, ташкилотлар ходимлари уларнинг мол-мулкини фирибгарлик йўли билан оз миқдорда талон-торож қилганда, фақат уларнинг раҳбари, мулкдори ёки ваколатли бошқарув органининг аризасига кўра жавобгарликка тортилиши мумкин.

18. Шуни таъкидлаш жоизки, қонунга кўра фуқаролар мулкини фирибгарлик йўли билан талон-торож қилганлик учун жиноий жавобгарлик талон-торож миқдоридан қатъий назар келиб чиқади. Айни пайтда, талон-торож миқдори базавий ҳисоблаш миқдорининг ўттиз бараваригача бўлган ҳар бир ҳолда, башарти содир қилинган жиноят ижтимоий хавфи катта бўлмаган ёки унча оғир бўлмаган жиноятлар тоифасига кирса, суриштирув, тергов органлари ва судлар айбланувчи (судланувчи)нинг шахсига ва моддий зарар қопланишига оид маълумотларни инобатга олган ҳолда ЖК 65 , 66 , 70 , 71-моддаларини қўллаш масаласини муҳокама этишлари шарт.

19. Жиноят предмети бўлган мулкнинг қийматини аниқлашда, унинг мулкдор томонидан қай йўсинда сотиб олинганлигига қараб, хусусан жиноят содир этилган вақтда амалда бўлган ва тегишли ҳужжатлар билан тасдиқланган чакана, бозор ёки комиссион нархлардан келиб чиқиш лозим. Нарх мавжуд бўлмаганда ва талон-торож миқдори тўғрисида низо келиб чиққан ҳолларда, мулк қиймати эксперт хулосасига асосан аниқланади.

Бунда фирибгарлик жиноятининг предмети бўлган валюта қимматликларининг қиймати жиноят содир этилган пайтдаги Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан белгиланган чет эл валютасининг Ўзбекистон Республикасининг пул бирлигига нисбатан курси бўйича аниқланади.

Айбдор томонидан талон-торожни яшириш мақсадида талон-торож қилинган мулк ўрнига бошқа, қиймати камроқ мулк алмаштириб қўйилган ҳолларда ҳам қилмиш талон-торож қилинган мулк қийматидан келиб чиққан ҳолда квалификация қилинади. Бунда талон-торож қилинган мулк ўрнига тақдим этилган мулк қиймати айбдордан моддий зарарни ундириш, шунингдек жазо тури ва миқдорини белгилаш чоғида ҳисобга олинади.

20. Айбдорнинг ҳаракатларида анча, кўп ёки жуда кўп миқдорда фирибгарлик содир этилиши каби квалификацияловчи белги мавжудлиги тўғрисидаги масала ЖК саккизинчи бўлимида баён этилган тушунтиришларга мувофиқ ҳал этилиши лозим.

Бир неча эпизоддан иборат умумий қасд ва ягона мақсадга йўналтирилган давомли фирибгарлик содир этган шахснинг ҳаракатларини квалификация қилишда судлар талон-торож миқдорини жами талон-торож қилинган мулк қийматидан келиб чиққан ҳолда аниқлашлари керак.

Агар айбдор томонидан бир эмас, балки бир неча фирибгарлик ҳаракатлари содир этилиб, уларнинг ҳар бирида ўзганинг мулкини олишга йўналтирилган мустақил қасд амалга оширилган бўлса, талон-торож қилинган мулк қийматини қўшиб ҳисоблашга йўл қўйилмайди.

Агар шахснинг қасди ўзганинг мулкини анча, кўп ёки жуда кўп миқдорда эгаллашга йўналтирилган бўлиб, у айбдорга боғлиқ бўлмаган ҳолатларга кўра охирига етказилмаган бўлса, қилмиш ҳақиқатда талон-торож қилинган мулк қийматидан қатъий назар, қасд йўналтирилганлигидан келиб чиқиб, анча, кўп ёки жуда кўп миқдордаги фирибгарликка суиқасд сифатида квалификация қилиниши керак.

21. Судларга тушунтирилсинки, қалбаки ҳужжатдан фойдаланган ҳолда содир этилган фирибгарлик, башарти ҳужжат айбдор томонидан тайёрланган ёки сохталаштирилган бўлса, жиноятлар мажмуи тарзида ЖК 168-моддаси ва 228-моддаси биринчи ёки иккинчи қисмлари билан квалификация қилинади.

Шахс фирибгарлик мақсадида ўзи томонидан тайёрланган қалбаки ҳужжатдан фойдаланган, бироқ унга боғлиқ бўлмаган ҳолатларга кўра ўзганинг мулкини ололмай ёки мулкка нисбатан ҳуқуққа эга бўлолмай қолган ҳолларда қилмиш жиноятлар мажмуи тарзида ЖК 25-моддаси иккинчи қисми , ЖК 168-моддаси ва ЖК 228-моддаси тегишли қисми билан квалификация қилиниши лозим.

Бошқа шахс томонидан тайёрланган қалбаки ҳужжатдан фойдаланган ҳолда фирибгарлик содир этган шахснинг ҳаракатлари ЖК 168-моддаси тегишли қисми билан квалификация қилинади ва ЖК 228-моддаси учинчи қисми билан қўшимча квалификация қилишни талаб этмайди, чунки бундай ҳолда ҳужжат айбдор томонидан ўз мақсадига эришиш учун алдаш воситаси сифатида фойдаланилган бўлади.

22. Тушунтирилсинки, ахборот тизимидан, шу жумладан ахборот технологияларидан фойдаланиб фирибгарлик содир этиш (ЖК 168-моддаси учинчи қисми «г» банди ) деганда, молия, банк муассасалари, фондлар ва ш.к. ларда бўлган мулкни алдов йўли билан компьютер техникаси воситалари, алоқа воситаси, планшет ёки бошқа шу каби техник қурилмалар ёрдамида манипуляция қилиш орқали амалга ошириладиган талон-торож тушунилади. Бундай фирибгарлик компьютер тизимида ишлов бериладиган, тегишли ахборот ташувчиларда сақланадиган ёки маълумотларни узатиш тармоқлари бўйича бериладиган ахборотни ўзгартириш йўли билан ҳам, компьютер тизимига ёлғон ахборот киритиш йўли билан ҳам содир этилиши мумкин.

Ахборот тизимидан, шу жумладан ахборот технологияларидан фойдаланиб содир этилган фирибгарлик жиноятини қонунга хилоф равишда (рухсатсиз) ахборот тизимига кириб ёки ундан фойдаланиб содир этилган ўғирлик жиноятидан фарқлашда шуни назарда тутиш лозимки, фирибгарликда жабрланувчи алдов ёки ишончи суиистеъмол қилиниши оқибатида мулкини ёки унга бўлган ҳуқуқни ахборот технологияларидан фойдаланиб айбдор эгалигига ихтиёрий равишда ўтказади, бунда мулк ўз эгалигидан чиқиб кетаётганлигини жабрланувчи англаган бўлиши керак.

Агар шахс компьютер техникаси ёрдамида қалбаки ҳужжат тайёрлаб, сўнгра ундан мулкни қўлга киритиш учун фойдаланган бўлса, қилмишни ЖК 168-моддаси учинчи қисми «г» банди билан квалификация қилиб бўлмайди.

23. Хизмат мавқеидан фойдаланиб фирибгарлик содир этганлик (ЖК 168-моддаси учинчи қисми «в» банди ) учун жавобгарлик шахс ўз хизмат мавқеидан фақат алдаш ёки ишончни суиистеъмол қилиш учун фойдаланиб, ўзганинг мулкини ёки унга бўлган ҳуқуқни қўлга киритиш мақсадида ўз хизмат ваколатлари доирасига кирмайдиган ҳаракатларни (ҳаракатсизликни) амалга оширган ҳоллардагина вужудга келади.

24. Мансабдор шахс томонидан у мансаб ваколати йўқлиги ёки ўз хизмат мавқеидан фойдалана олмаслиги туфайли аслида амалга ошира олмайдиган муайян ҳаракат (ҳаракатсизлик) учун пул, қимматли қоғоз ва бошқа моддий қимматликлар олиниши, унда мазкур қимматликларни эгаллашга нисбатан қасд мавжуд бўлган тақдирда, фирибгарлик сифатида квалификация қилиниши лозим.

Агар шахс (шу жумладан мансаб ваколати йўқлиги ёки ўз хизмат мавқеидан фойдалана олмаслиги туфайли муайян ҳаракат (ҳаракатсизлик)ни аслида амалга ошира олмайдиган мансабдор шахс), гўёки мансабдор шахсга пора сифатида бериш учун пул ёки бошқа қимматликларни олиб, бироқ аслида бундай нияти бўлмасдан, уларни ўзлаштирса, қилмиш фирибгарлик сифатида квалификация қилиниши лозим.

Агар қимматликларни эгаллаш мақсадида уларнинг эгаси айбдор томонидан пора беришга далолат этилган бўлса, унинг ҳаракатлари фирибгарликдан ташқари пора беришга далолат этиш сифатида қўшимча квалификация қилиниши лозим. Қимматликлар эгасининг ҳаракатлари эса, бундай ҳолларда, пора беришга суиқасд сифатида квалификация қилиниши керак.

Агар пора бериш ташаббуси пора берувчи томонидан билдирилган бўлса, бундай ҳолда шахснинг ҳаракатлари фақат фирибгарлик жинояти сифатида квалификация қилиниб, қўшимча равишда ЖК 211-моддаси билан квалификация қилишни талаб этмайди.

25. Фирибгарлик натижасида олинган, шунингдек иш бўйича ашёвий далил деб эътироф этилган жабрланувчига тегишли пул ва бошқа қимматликлар ЖПК 211-моддаси 4-бандига кура, ўз эгасига қайтариб берилиши лозим, пул ва бошқа қимматликлар улар эгасининг ташаббуси билан, била туриб, пора предмети сифатида берилган ҳоллар бундан мустасно. Пул ва бошқа қимматликлар топилмаган ҳолларда уларнинг суммаси ёки пул бирлигидаги қиймати суд томонидан жабрланувчи ёки давлат фойдасига ундирилади.

26. Фирибгарликни иқтисодиёт соҳасидаги қатор жиноятлардан, шу жумладан, ўзганинг мулкини талон-торож қилишнинг бошқа шаклларидан фарқламоқ лозим.

Фирибгарликнинг ўғриликдан (ЖК 169-моддаси ) фарқи шундаки, фирибгарликда айбдор мулкни ўзганинг эгалигидан олиб қўймайди, балки у томонидан янглиштирилган жабрланувчининг ўзи мулкни ёки мулкка бўлган ҳуқуқни беришига эришади.

Товламачиликдан (ЖК 165-моддаси ) фирибгарлик шу билан фарқланадики, товламачиликда жабрланувчи қўрқув таъсири остида ҳаракат қилади, эрки синдирилган бўлади, фирибгарликда эса алдов натижасида жабрланувчининг эрки янглиштирилган.

Фирибгарлик жиноятидан ўтказиш мақсадида қалбаки банк билетлари (банкнотлар), металл тангалар, акциз маркалари, шунингдек қимматли қоғозлар ёки чет эл валютаси ёхуд чет эл валютасидаги қимматли қоғозлар ясаш, уларни ўтказиш (ЖК 176-моддаси ) қасд йўналиши ва сохталаштириш хусусияти билан фарқланади. Бунда пул белгиси ёки чет эл валютаси пул айланмасига киритиш учун сохталаштирилади. Қимматли қоғозларни қалбакилаштириш билан боғлиқ фирибгарликда эса, (масалан, пул купюрасига бир неча ноль рақамларини қўшиб ёзиш, сувенир банкнотларни, банкнот ёки қимматли қоғозларнинг фото-ксеронусхаларини ишлатиш ва ҳ.қ.) қасд муайян шахсни алдаш ва мулкий фойда олишга қаратилган бўлади.

Агар айбдор била туриб, қалбаки банк билетлари (банкнотлар), металл тангалар, акциз маркалари, шунингдек қимматли қоғозлар ёки чет эл валютаси ёхуд чет эл валютасидаги қимматли қоғозлардан фойдаланган ҳолда ўзганинг мулкини қулга киритса, унинг ҳаракатлари ЖК 176 ва 168-моддалари билан квалификация қилинади.

27. ЖК 188 1 -моддасида кўзда тутилган жиноятларни фирибгарлик жиноятидан фарқлаш лозим. Бунда шахснинг жиноий мақсади нимага қаратилгани, хусусан айбдор имкони борича кўпроқ фуқароларни ўзининг ноқонуний фаолиятига жалб қилишни кўзлагани, айбдор фуқароларнинг янги жалб этилган пул маблағлари ва (ёки) бошқа мол-мулки ҳисобидан муқаддам олинган мажбуриятларини бажариб бориши ҳал қилувчи аҳамият касб этади.

28. ЖПК 415-моддасига мувофиқ суд айбловни ўзгартириши ва судланувчининг ҳаракатларини ЖК бошқа моддаси (қисми, банди)га квалификация қилишга, шунингдек, жиноятнинг айрим (судланувчининг айбига киритилган ҳаракатлардан) эпизодларини судланувчига айб эълон қилинмаган ЖК моддасига квалификация қилишга ҳақли.

Шундан келиб чиқиб, фирибгарлик ўзганинг мулкини талон-торож қилиш шаклларидан бири эканлигини инобатга олиб, суд айбдорнинг ҳаракатларини ЖК 168-моддасидан ЖК 167-моддасига қайта квалификация қилишга ҳақли.

29. ЖК 168-моддаси бешинчи қисмига мувофиқ, жиноят оқибатида етказилган зарарни қопланиши озодликни чеклаш ва озодликдан маҳрум қилиш тариқасидаги жазо қўллашни истисно этади, шу сабабли, зарар тўлиқ қопланмаган ҳолларда судлар айбдорга нисбатан озодликни чеклаш ёки озодликдан маҳрум қилиш тариқасидаги жазони қўллашнинг мақсадга мувофиқ-мувофиқ эмаслиги масаласини муҳокама қилишлари шарт.

30. Фирибгарлик билан боғлиқ жиноят ишларини судда кўришда жабрланувчига етказилган моддий зарарларнинг қопланган қопланмаганлиги масаласи синчковлик билан, тўла текширилиши лозим.

Тушунтирилсинки, жиноят иши бўйича етказилган зарарни қоплаш мақсадида хатланган мол-мулкни ундирувга қаратилишининг ўзи жиноят натижасида етказилган зарарни қопланган деб ҳисоблаш учун асос бўлмайди.

Судлар шуни эътиборга олишлари лозимки, жабрланувчи суд мажлисида ўзига етказилган моддий зарарлар амалда қопланганлигини билдириб, ихтиёрий ёзма ариза тақдим қилганлиги натижасида моддий зарарлар қопланганлиги эътироф қилинган суднинг ҳукми (ажрими), кейинчалик жабрланувчининг ушбу зарар қопланмаганлиги ҳақидаги важи асосида юқори инстанция судлари томонидан суд ҳукми (ажрими)нинг бекор қилинишига ёки ўзгартирилишига сабаб бўлмайди.

31. Судлар қонунда белгиланган тартибда фуқаролик-ҳуқуқий муносабатларга киришган шахсларга нисбатан қонунга хилоф равишда фирибгарлик тўғрисида жиноят иши қўзғатиш амалиётига барҳам бериш юзасидан чоралар кўришлари лозим. Шу мақсадда низолашаётган тарафлар орасида келиб чиққан ҳақиқий муносабатлар хусусияти синчковлик билан аниқланиши лозим бўлиб, бу айбсиз шахслар қонунга зид равишда судланиши ҳолларига чек қўйилишига олиб келади. Иш бўйича шахс қонунга хилоф равишда жиноий жавобгарликка тортилганлиги факти аниқланган ҳолда суд бунга тегишли муносабат билдириб, жиноят ишини юритишга масъул давлат органлари мансабдор шахсларига нисбатан хусусий ажрим чиқариши керак.

32. Қатор ҳолларда муайян мақсадларига қонунчиликда белгиланган тартибга риоя этмаган ҳолда эришишни истаган жабрланувчиларнинг хулқ-атвори фирибгарлик содир этилишига шарт-шароит яратиб бераётганлигини эътиборга олган ҳолда, суриштирув, дастлабки тергов органлари ва судлар бундай ғайриқонуний ҳаракатларга нисбатан тегишли ҳуқуқий баҳо беришлари, шунингдек, келажакда фирибгарлик ҳолатларининг олдини олиш учун бундай ҳаракатлардан келиб чиққан оқибатларни оммавий ахборот воситаларида кенг ёритишлари лозим.

33. Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар, Тошкент шаҳар судлари ва Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди фирибгарлик тўғрисидаги ишларни кўриш бўйича суд амалиётини вақти-вақти билан умумлаштиришлари, бу тоифадаги ишлар бўйича суд қарорлари қонунийлиги ва асослилигини чуқур текширишлари, йўл қўйилган қонун бузилишларини ўз вақтида бартараф этишлари лозим.

34. Мазкур қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Фирибгарликка оид ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида»ги 2017 йил 11 октябрдаги 35-сонли қарори ўз кучини йўқотган деб топилсин.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Б. ИСЛАМОВ

Пленум котиби, Олий суд судьяси Н. ХАКИМОВА

Тошкент ш.,

2023 йил 23 июнь,

17-сон

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining

Qarori

Firibgarlikka oid ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida

Sud-tergov amaliyotida masalalar kelib chiqqanligi, shuningdek qonunchilikka oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilganligi munosabati bilan, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 22-moddasiga asosan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq barcha mulk shakllarining teng huquqliligi va huquqiy jihatdan himoya qilinishi taʼminlanadi hamda unga nisbatan har qanday tajovuz qonun bilan taʼqib etiladi.

2. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, bozor iqtisodiyoti sharoitida mulkka tajovuz qilish bilan bogʻliq qilmishlar orasida oʻzganing mulkini firibgarlik yoʻli bilan talon-toroj qilish tariqasidagi jinoyatlar oʻsishi tendensiyasi kuzatilmoqda.

3. Firibgarlik oʻzganing mulkini yoki mulkka boʻlgan huquqini aldash yoki ishonchni suiisteʼmol qilish yoʻli bilan qonunga xilof ravishda va tekin qoʻlga kiritishda ifodalanib, buning taʼsirida mulkdor (uning vakili), mulkning boshqa egasi yoki vakolatli organ mulkni yoki unga boʻlgan huquqni boshqa shaxsga beradi, yoinki ushbu mulk yoki unga boʻlgan huquq boshqa shaxs tomonidan olib qoʻyilishiga imkoniyat beradi.

4. Firibgarlikda aldash deganda, aybdor tomonidan, bila turib, haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan yolgʻon maʼlumotlar xabar qilinishi yoki ish holati boʻyicha mulkdor, mulkning boshqa egasiga maʼlum qilinishi lozim boʻlgan haqiqiy faktlarni yashirish yoxud bunday shaxslarni yanglishtirishga qaratilgan qasddan sodir etilgan harakatlar tushuniladi.

Firibgarlikda yolgʻon maʼlumotlarga jabrlanuvchini yanglishtirishga olib kelishi mumkin boʻlgan har qanday holatlar boʻyicha maʼlumotlar, jumladan, yuridik fakt va voqealar, mulkning sifati, narxi, aybdorning shaxsi, uning niyati, vakolati (masalan, aybdor shaxs oʻzini mansabdor shaxs yoki huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimi yoxud qonuniy asoslarda faoliyat yurituvchi tadbirkor sifatida koʻrsatishi va h.k.) taalluqli boʻlishi mumkin.

Firibgarlikda jabrlanuvchini yanglishtirishga qaratilgan qasddan sodir etiladigan harakatlar jumlasiga, masalan, bitim yoki toʻlov predmetini soxtalashtirish, qimor va tavakkalchilikka asoslangan boshqa oʻyinlarni oʻynash chogʻida aldov usullarini qoʻllash va h.k. kiradi.

5. Firibgarlikda ishonchni suiisteʼmol qilish deganda, aybdorning mulkdor, mulkning boshqa egasi yoki mulkni uchinchi shaxslarga berib yuborish toʻgʻrisida qaror qabul qilishga vakolatli boshqa shaxslar bilan ishonchli munosabatlardan gʻarazli maqsadlarda foydalanishi tushunilishi lozim. Ishonchga turli holatlar, masalan, aybdor shaxsning xizmat mavqeyi yoki uning jabrlanuvchi bilan shaxsiy yoki qarindosh-urugʻlik munosabatlari sabab boʻlishi mumkin.

6. Sudlarga tushuntirilsinki, firibgarlikda aldash yoki ishonchni suiisteʼmol qilish mulkni yoki unga boʻlgan huquqni aybdor mulkdorligi yoki egaligiga ixtiyoriy ravishda beradigan aqli raso shaxsga nisbatan sodir etilgan boʻlishi shart. Aybdor tomonidan, bila turib, aqli noraso shaxsni yoki voqelik mohiyatini anglash qobiliyatiga ega boʻlmagan (masalan, kichik yoshdagi bolaligi (14 yoshga toʻlmaganligi), koʻzi ojizligi, ruhiy jihatdan norasoligi, alkogol, giyohvandlik vositasi, ularning analoglari yoki psixotrop modda taʼsirida ogʻir darajada mastligi tufayli) shaxsni aldash va undan mulkini olish firibgarlik tariqasida emas, balki oʻgʻirlik sifatida kvalifikatsiya qilinishi lozim, chunki bunday hollarda shaxs mulk uning egaligidan chiqib ketayotganligini anglamaydi.

7. Mulkni egallashga qaratilgan firibgarlik, mazkur mulk aybdor yoki boshqa shaxslarning gʻayriqonuniy egaligiga oʻtgan va ular undan xohlagan tarzda foydalanish yoki tasarruf etish real imkoniyatiga ega boʻlgan paytdan tugallangan deb topiladi. Qonunga koʻra, shaxs bankdagi pul mablagʻlarini ular uning bankdagi hisob varaqasiga kelib tushgan (oʻtkazilgan) paytdan boshlab real tasarruf qilish imkoniyatiga ega boʻlganligi tufayli, jinoyat bu mablagʻlar ularni mablagʻ egasi hisob varaqasidan aldash yoki ishonchni suiisteʼmol qilish yoʻli bilan olgan shaxsning yoki boshqa shaxsning bankdagi hisob varaqasiga oʻtkazilgan paytdan tugallangan deb topish lozim.

Oʻzganing mulkiga boʻlgan huquqni egallashga qaratilgan firibgarlik, aybdorda oʻzganing mulkiga egalik qilish yoki tasarruf etish uchun yuridik jihatdan tasdiqlangan imkoniyat paydo boʻlgan paytdan (masalan, koʻchmas mulkka nisbatan mulk huquqi yoki qonunga muvofiq roʻyxatga olinishi shart boʻlgan boshqa mulkka nisbatan huquq roʻyxatga olingan paytdan; shartnoma tuzilgan vaqtdan; mulkka nisbatan shaxsning huquqi tan olingan sud qarori kuchga kirgan kundan; vakolatli davlat organi aybdorda yoki boshqa shaxslarda mulkka nisbatan egalik qilish, foydalanish yoki tasarruf etish uchun asoslar mavjudligi toʻgʻrisida qaror qabul qilgan kundan) tugallangan hisoblanadi.

8. Agar shaxs oʻzganing mulkini yoki unga boʻlgan huquqni mazkur mulk yoki huquq unga berilishi sharti bilan bogʻliq majburiyatlarni bajarmaslik niyatida olgan yoki egallagan boʻlsa, qilmish aybdorda oʻzganing mulkini yoki unga boʻlgan huquqni qoʻlga kiritishga nisbatan qasd faqat oʻzganing mulki yoki unga boʻlgan huquq qoʻlga kiritilgunga qadar paydo boʻlgan holdagina firibgarlik sifatida kvalifikatsiya qilinishi lozim. Oʻzganing mulkini talon-toroj qilishga qaratilgan qasd mavjudligi toʻgʻrisida, jumladan, aybdor tomonidan soxta hujjat yoki kafolat xatlaridan foydalanish, qarz mavjudligi yoki mulk garov ostidaligi toʻgʻrisidagi maʼlumotni yashirish, bitimda taraflardan biri sifatida ishtirok etishi uchun soxta korxona (tashkilot) tuzilishi, kredit mablagʻlaridan maqsadga zid foydalanish yoxud ularni naqdlashtirish kabilar guvohlik berishi mumkin. Qayd etilgan holatlar oʻz oʻzidan shaxsni firibgarlik sodir etishda aybdor deb topish uchun asos boʻlmaydi, shu tufayli, shaxsning oʻz majburiyatlarini bila turib bajarish niyati boʻlmaganligi har bir muayyan holda ishning barcha holatlaridan kelib chiqib aniqlanishi shart.

Agar oʻzganing mulkini egallashga nisbatan qasd aybdorda mulk qabul qilingandan keyin yuzaga kelgan boʻlsa, shaxsning harakatlari firibgarlik tarkibini tashkil etmaydi va muayyan holatlarni inobatga olgan holda oʻzganing mulkini oʻzlashtirish yoki rastrata qilish yoʻli bilan talon-toroj qilish (masalan, shaxsning oʻziga xoʻjalik yuritish, operativ boshqarish, ishonchli boshqarish, yetkazib berish, saqlash, realizatsiya qilish va h.k. maqsadida qonuniy berilgan mulkni qonunga xilof tarzda va haqini toʻlamay oʻzining yoki boshqa shaxsning mulkdorligiga qaratishi) sifatida baholanishi lozim.

Agar shaxs oʻzaro ixtiyoriy yozma bitim, kelishuvlar (qarz shartnomasi, tilxat, kafolat xati va boshqalar) asosida oʻz zimmasiga olgan majburiyatlarini uni ijro etish jarayonida yuzaga kelgan ayrim obyektiv sabablarga koʻra (masalan, mulkiy nochorligi, shartnoma tuzishda taraflar uchun asos boʻlgan vaziyatning jiddiy oʻzgarishi, ogʻir kasalligi, favqulodda holat tufayli) bajara olmasa yoki oʻzganing mulkini egallashga nisbatan qasd mavjudligini isbotlashning imkoni boʻlmasa, bunday holatlar fuqarolik-huquqiy munosabatlardan kelib chiqqan nizo sifatida baholanib, fuqarolik, iqtisodiy sud ishi yurituvi tartibida hal etiladi.

9. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, banklar va boshqa kredit muassasalaridan onlayn shaklda kredit (mikroqarz) mablagʻlarini olish maqsadida aldov yoki ishonchni suiisteʼmol qilish yoʻli orqali oʻzga shaxsga tegishli boʻlgan maxsus identifikatsiya talab qiluvchi texnik vositalar (kompyuter, noutbuk, telefon, planshet va h.k)ning maxsus kodlaridan yoki oʻzga shaxsning “elektron raqamli imzo”laridan foydalanib, pul mablagʻlari ajratilishiga va kelgusida ushbu pul mablagʻlaridan erkin foydalanish imkoniyatini beruvchi hisob-raqamlarga oʻtkazilishiga erishganlik holatlari firibgarlik sifatida baholanishi lozim.

10. Surishtiruv, dastlabki tergov organlari va sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, qonun talablariga muvofiq tuzilgan bitimlar, shartnomalarga asoslangan fuqarolik-huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan majburiyatlarni bajarmaslik ham, bunday holda oʻzgalar mulkini egallashda huquqqa xiloflilik belgisi boʻlmaganligi tufayli firibgarlik deb baholanishi mumkin emas, chunki mulk bitim, shartnoma boʻyicha bir tarafdan ikkinchi tarafga, jumladan taraflar uchun oʻzaro moddiy manfaatni nazarda tutuvchi muayyan shartlar bilan beriladi. Agar bitim, shartnoma shartlari bajarilmasa, qonunga koʻra (FK 2 , 9 , 24-boblari , FPK II boʻlimining 2-kichik boʻlimi , IPK 18-bobi ) buzilgan huquq faqat fuqarolik yoki iqtisodiy ish yurituvi tartibida tiklanishi mumkin boʻlib, ularda majburiyatlar ijrosini taʼminlash uchun yetarli huquqiy vositalar mavjud.

Shu munosabat bilan, qonun talablariga muvofiq tuzilgan fuqarolik-huquqiy bitim, shartnoma boʻyicha jinoyat belgilari mavjud boʻlmagan barcha hollarda, nizo fuqarolik, iqtisodiy ishlar boʻyicha sud tomonidan koʻrib chiqilishi lozim.

Tushuntirilsinki, agar bitim, shartnoma tuzilishi paytida taraflar xohish-irodasi erkin ifoda etilgan boʻlib, uning shakliga nisbatan Fuqarolik kodeksida belgilangan quyidagi talablar bajarilgan boʻlsa, u qonun talablariga muvofiq tuzilgan hisoblanadi, yaʼni:

ogʻzaki shakl — tuzilayotgan vaqtning oʻzidayoq bajariladigan (jeton, patta, kvitansiya va h.k. olish paytida) bitim, hadya shartnomasi yoki fuqarolar oʻrtasida tuziladigan qarz shartnomasi (agar shartnoma summasi bazaviy hisoblash miqdorining oʻn baravaridan ortiq boʻlmasa) tuzilayotganda;

oddiy yozma shakl (tilxat, xat, hujjatlar va h.k.) — quyidagi shartnomalar: garov, kafillik, zakalat, mahsulot yetkazib berish, energiya taʼminoti, koʻchmas mulkni sotish, hadya (agar hadya beruvchi yuridik shaxs boʻlsa yoki shartnoma summasi bazaviy hisoblash miqdorining oʻn baravaridan ortiq boʻlsa), mulk ijarasi (agar taraflardan biri yuridik shaxs boʻlsa), prokat, yuridik shaxslar oʻrtasidagi bino ijarasi, lizing, yuridik shaxslar oʻrtasidagi uy-joy ijarasi, pudrat, haq evaziga xizmat koʻrsatish, yoʻlovchi tashish, fuqarolar oʻrtasidagi qarz shartnomasi (agar shartnoma summasi bazaviy hisoblash miqdorining oʻn baravaridan ortiq yoki taraflardan biri yuridik shaxs boʻlsa), kredit, bank omonati, topshiriq, vositachilik, mol-mulkni ishonchli boshqarish, omonat saqlash, sugʻurta tuzilayotganda;

notarial tasdiqlangan shakl — quyidagi shartnomalar: davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi talab etiladigan avtomototransport, yer uchastkasi, boshqa koʻchmas mulk oldi-sotdisi, ayirboshlash, koʻchmas mulk va avtomototransport hadyasi, renta, uy-joy (kvartirani) boshqa shaxsga berish, koʻchmas mulk ijarasi, korxona, avtomototransport vositalari bino (fuqarolar oʻrtasida) ijarasi, fuqarolar oʻrtasidagi uy-joy ijarasi tuzilayotganda.

11. Tuzilgan bitimga asosan oʻzga shaxsning egaligiga oʻtkazilgan yoki garov taʼminoti sifatida topshirilgan mulk yuzasidan shaxsning bitim tuzilishida boshqa maqsad koʻzlangani haqidagi vajlari asosida holat bitim qonunga muvofiq tuzilgani aniqlangan hollarda firibgarlik sifatida baholanmasligi lozim.

12. Agar qonun talablariga muvofiq tuzilgan bitimlar, shartnomalar yuzasidan nizoni sudda koʻrish natijalari boʻyicha taraflardan birida oʻzganing mulkini yoki oʻzganing mulkiga boʻlgan huquqni qoʻlga kiritishga nisbatan qasd mulkni yoki unga boʻlgan huquqni egallashdan oldinroq paydo boʻlganligi aniqlansa, sud bu haqda jinoyat alomatlari bor yoki yoʻqligini aniqlash uchun prokuratura idoralariga xabar qilishi lozim.

13. Qonun talablariga muvofiq tuzilgan bitimlar, shartnomalardan kelib chiqadigan arizalar sudni chetlab tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organlar, surishtiruv, dastlabki tergov organlariga tushganda, ular JPK 329-330-moddalarida nazarda tutilgan tartibda koʻrib chiqilishi va jinoyat belgilari mavjud boʻlmagan taqdirda, manfaatdor shaxslarga nizo fuqarolik (iqtisodiy) sud ishi yurituvi tartibida hal etilishi zarurligi tushuntirilishi lozim.

Shuni nazarda tutish lozimki, sudning aynan bir masala boʻyicha fuqarolik, iqtisodiy sud ishi yuritish tartibida chiqarilib, qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarorining mavjudligi, JK 168-moddasi bilan jinoyat ishi qoʻzgʻatilishiga va uning jinoyat sudlov ishini yuritish tartibida koʻrib chiqilishiga toʻsqinlik qilmaydi.

Tushuntirilsinki, yuqoridagi holatlar boʻyicha jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan hollarda muqaddam sud qarori bilan undirilishi belgilangan kredit foizi, penya, boy berilgan foyda va boshqa turdagi undiruvlar ayblov mazmuniga kiritilmasligi lozim.

14. Ijtimoiy toʻlov, nafaqa, boshqa pul toʻlovlari (masalan, kompensatsiyalar, sugʻurta toʻlovlari)ni yoki boshqa mulkni tegishli qaror qabul qilishga vakolatli ijro hokimiyati, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, muassasa yoki tashkilotlarga, qonunga koʻra toʻlovlar yoki mulkni olish uchun asos boʻladigan holatlar mavjudligi (jumladan, oluvchining shaxsi, nogironligi, boqimandalari borligi, urush harakatlarida qatnashganligi, ishga joylashtirish imkoniyati yoʻqligi, sugʻurta hodisasi roʻy berganligi) toʻgʻrisida bila turib, yolgʻon maʼlumotlar taqdim etish yoʻli bilan olish firibgarlik sifatida kvalifikatsiya qilinishi lozim.

15. Firibgarlik jinoyatidan aldash yoki ishonchni suiisteʼmol qilish yoʻli bilan mulkiy zarar yetkazish jinoyatini (JK 170-moddasi ) farqlash lozim, chunki bunday holda shaxs oʻzganing mulkini bevosita olib qoʻymasdan va unga nisbatan huquqqa ega boʻlmasdan, qonunga (shartnomaga) koʻra mulkdor egaligi yoki tasarrufiga oʻtishi lozim boʻlgan tovar-pul qimmatliklarini oʻzlashtiradi va ular hisobiga boyiydi (masalan, avtomobillarga texnik yordam koʻrsatish shoxobchasi xodimi naryadda koʻrsatilmagan ishlarni bajarib yoki vagon kuzatuvchisi yoʻlovchini chiptasiz tashib, mijozdan olingan haqni oʻzlashtiradi, bosmaxona bosh injeneri buyurtma qilingan mahsulotning hisobga olinmagan tiraji uchun olingan haqni oʻz mulkdorligiga qaratadi va h.k.).

16. Agar aldov shaxs tomonidan oʻzganing mulkini qoʻlga kiritishni yengillatish maqsadida ishlatilgan boʻlib, mulkni olib qoʻyish jarayonida mulkdor, mulk egasi yoki boshqa shaxs uning asl niyatini sezib qolgan, aybdor buni anglasada, biroq mulkdor yoki mulk egasining erkiga zid ravishda mulkni ushlab turishni davom ettirgan boʻlsa, qilmish talonchilik, mulkdor yoki mulk egasiga bildirmasdan mulk bilan yashiringan hollarda esa, firibgarlik sifatida kvalifikatsiya qilinishi lozim.

17. Firibgarlik yoʻli bilan korxona, muassasa, tashkilotlar, mulkini talon-toroj qilish uchun jinoiy javobgarligi, faqat, talon-toroj qilingan mulk summasi MJtK 61-moddasi uchinchi qismida koʻrsatilgan miqdordan oshgan holdagina kelib chiqadi (jumladan kvalifikatsiyalovchi belgilar mavjud boʻlganda ham).

Agar korxona, muassasa, tashkilotlarning firibgarlik yoʻli bilan talon-toroj qilingan mulki summasi bazaviy hisoblash miqdorining MJtK 61-moddasi uchinchi qismida koʻrsatilgan miqdoridan oshmasa, maʼmuriy huquqbuzarlik tarkibi mavjud boʻladi. Bunday huquqbuzarlik takroran sodir etilganda ham, agar talon-toroj summasi koʻrsatilgan miqdordan oshmasa, maʼmuriy javobgarlik kelib chiqadi. Bunda oz miqdorda talon-toroj necha marta sodir etilganligi ahamiyat kasb etmaydi.

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, MJtK 61-moddasi beshinchi qismiga muvofiq ustav fondida davlat ulushi boʻlmagan korxona, muassasa, tashkilotlar xodimlari ularning mol-mulkini firibgarlik yoʻli bilan oz miqdorda talon-toroj qilganda, faqat ularning rahbari, mulkdori yoki vakolatli boshqaruv organining arizasiga koʻra javobgarlikka tortilishi mumkin.

18. Shuni taʼkidlash joizki, qonunga koʻra fuqarolar mulkini firibgarlik yoʻli bilan talon-toroj qilganlik uchun jinoiy javobgarlik talon-toroj miqdoridan qatʼiy nazar kelib chiqadi. Ayni paytda, talon-toroj miqdori bazaviy hisoblash miqdorining oʻttiz baravarigacha boʻlgan har bir holda, basharti sodir qilingan jinoyat ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan yoki uncha ogʻir boʻlmagan jinoyatlar toifasiga kirsa, surishtiruv, tergov organlari va sudlar ayblanuvchi (sudlanuvchi)ning shaxsiga va moddiy zarar qoplanishiga oid maʼlumotlarni inobatga olgan holda JK 65 , 66 , 70 , 71-moddalarini qoʻllash masalasini muhokama etishlari shart.

19. Jinoyat predmeti boʻlgan mulkning qiymatini aniqlashda, uning mulkdor tomonidan qay yoʻsinda sotib olinganligiga qarab, xususan jinoyat sodir etilgan vaqtda amalda boʻlgan va tegishli hujjatlar bilan tasdiqlangan chakana, bozor yoki komission narxlardan kelib chiqish lozim. Narx mavjud boʻlmaganda va talon-toroj miqdori toʻgʻrisida nizo kelib chiqqan hollarda, mulk qiymati ekspert xulosasiga asosan aniqlanadi.

Bunda firibgarlik jinoyatining predmeti boʻlgan valyuta qimmatliklarining qiymati jinoyat sodir etilgan paytdagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan chet el valyutasining Oʻzbekiston Respublikasining pul birligiga nisbatan kursi boʻyicha aniqlanadi.

Aybdor tomonidan talon-torojni yashirish maqsadida talon-toroj qilingan mulk oʻrniga boshqa, qiymati kamroq mulk almashtirib qoʻyilgan hollarda ham qilmish talon-toroj qilingan mulk qiymatidan kelib chiqqan holda kvalifikatsiya qilinadi. Bunda talon-toroj qilingan mulk oʻrniga taqdim etilgan mulk qiymati aybdordan moddiy zararni undirish, shuningdek jazo turi va miqdorini belgilash chogʻida hisobga olinadi.

20. Aybdorning harakatlarida ancha, koʻp yoki juda koʻp miqdorda firibgarlik sodir etilishi kabi kvalifikatsiyalovchi belgi mavjudligi toʻgʻrisidagi masala JK sakkizinchi boʻlimida bayon etilgan tushuntirishlarga muvofiq hal etilishi lozim.

Bir necha epizoddan iborat umumiy qasd va yagona maqsadga yoʻnaltirilgan davomli firibgarlik sodir etgan shaxsning harakatlarini kvalifikatsiya qilishda sudlar talon-toroj miqdorini jami talon-toroj qilingan mulk qiymatidan kelib chiqqan holda aniqlashlari kerak.

Agar aybdor tomonidan bir emas, balki bir necha firibgarlik harakatlari sodir etilib, ularning har birida oʻzganing mulkini olishga yoʻnaltirilgan mustaqil qasd amalga oshirilgan boʻlsa, talon-toroj qilingan mulk qiymatini qoʻshib hisoblashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Agar shaxsning qasdi oʻzganing mulkini ancha, koʻp yoki juda koʻp miqdorda egallashga yoʻnaltirilgan boʻlib, u aybdorga bogʻliq boʻlmagan holatlarga koʻra oxiriga yetkazilmagan boʻlsa, qilmish haqiqatda talon-toroj qilingan mulk qiymatidan qatʼiy nazar, qasd yoʻnaltirilganligidan kelib chiqib, ancha, koʻp yoki juda koʻp miqdordagi firibgarlikka suiqasd sifatida kvalifikatsiya qilinishi kerak.

21. Sudlarga tushuntirilsinki, qalbaki hujjatdan foydalangan holda sodir etilgan firibgarlik, basharti hujjat aybdor tomonidan tayyorlangan yoki soxtalashtirilgan boʻlsa, jinoyatlar majmui tarzida JK 168-moddasi va 228-moddasi birinchi yoki ikkinchi qismlari bilan kvalifikatsiya qilinadi.

Shaxs firibgarlik maqsadida oʻzi tomonidan tayyorlangan qalbaki hujjatdan foydalangan, biroq unga bogʻliq boʻlmagan holatlarga koʻra oʻzganing mulkini ololmay yoki mulkka nisbatan huquqqa ega boʻlolmay qolgan hollarda qilmish jinoyatlar majmui tarzida JK 25-moddasi ikkinchi qismi , JK 168-moddasi va JK 228-moddasi tegishli qismi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim.

Boshqa shaxs tomonidan tayyorlangan qalbaki hujjatdan foydalangan holda firibgarlik sodir etgan shaxsning harakatlari JK 168-moddasi tegishli qismi bilan kvalifikatsiya qilinadi va JK 228-moddasi uchinchi qismi bilan qoʻshimcha kvalifikatsiya qilishni talab etmaydi, chunki bunday holda hujjat aybdor tomonidan oʻz maqsadiga erishish uchun aldash vositasi sifatida foydalanilgan boʻladi.

22. Tushuntirilsinki, axborot tizimidan, shu jumladan axborot texnologiyalaridan foydalanib firibgarlik sodir etish (JK 168-moddasi uchinchi qismi “g” bandi ) deganda, moliya, bank muassasalari, fondlar va sh.k. larda boʻlgan mulkni aldov yoʻli bilan kompyuter texnikasi vositalari, aloqa vositasi, planshet yoki boshqa shu kabi texnik qurilmalar yordamida manipulatsiya qilish orqali amalga oshiriladigan talon-toroj tushuniladi. Bunday firibgarlik kompyuter tizimida ishlov beriladigan, tegishli axborot tashuvchilarda saqlanadigan yoki maʼlumotlarni uzatish tarmoqlari boʻyicha beriladigan axborotni oʻzgartirish yoʻli bilan ham, kompyuter tizimiga yolgʻon axborot kiritish yoʻli bilan ham sodir etilishi mumkin.

Axborot tizimidan, shu jumladan axborot texnologiyalaridan foydalanib sodir etilgan firibgarlik jinoyatini qonunga xilof ravishda (ruxsatsiz) axborot tizimiga kirib yoki undan foydalanib sodir etilgan oʻgʻirlik jinoyatidan farqlashda shuni nazarda tutish lozimki, firibgarlikda jabrlanuvchi aldov yoki ishonchi suiisteʼmol qilinishi oqibatida mulkini yoki unga boʻlgan huquqni axborot texnologiyalaridan foydalanib aybdor egaligiga ixtiyoriy ravishda oʻtkazadi, bunda mulk oʻz egaligidan chiqib ketayotganligini jabrlanuvchi anglagan boʻlishi kerak.

Agar shaxs kompyuter texnikasi yordamida qalbaki hujjat tayyorlab, soʻngra undan mulkni qoʻlga kiritish uchun foydalangan boʻlsa, qilmishni JK 168-moddasi uchinchi qismi “g” bandi bilan kvalifikatsiya qilib boʻlmaydi.

23. Xizmat mavqeyidan foydalanib firibgarlik sodir etganlik (JK 168-moddasi uchinchi qismi “v” bandi ) uchun javobgarlik shaxs oʻz xizmat mavqeyidan faqat aldash yoki ishonchni suiisteʼmol qilish uchun foydalanib, oʻzganing mulkini yoki unga boʻlgan huquqni qoʻlga kiritish maqsadida oʻz xizmat vakolatlari doirasiga kirmaydigan harakatlarni (harakatsizlikni) amalga oshirgan hollardagina vujudga keladi.

24. Mansabdor shaxs tomonidan u mansab vakolati yoʻqligi yoki oʻz xizmat mavqeyidan foydalana olmasligi tufayli aslida amalga oshira olmaydigan muayyan harakat (harakatsizlik) uchun pul, qimmatli qogʻoz va boshqa moddiy qimmatliklar olinishi, unda mazkur qimmatliklarni egallashga nisbatan qasd mavjud boʻlgan taqdirda, firibgarlik sifatida kvalifikatsiya qilinishi lozim.

Agar shaxs (shu jumladan mansab vakolati yoʻqligi yoki oʻz xizmat mavqeyidan foydalana olmasligi tufayli muayyan harakat (harakatsizlik)ni aslida amalga oshira olmaydigan mansabdor shaxs), goʻyoki mansabdor shaxsga pora sifatida berish uchun pul yoki boshqa qimmatliklarni olib, biroq aslida bunday niyati boʻlmasdan, ularni oʻzlashtirsa, qilmish firibgarlik sifatida kvalifikatsiya qilinishi lozim.

Agar qimmatliklarni egallash maqsadida ularning egasi aybdor tomonidan pora berishga dalolat etilgan boʻlsa, uning harakatlari firibgarlikdan tashqari pora berishga dalolat etish sifatida qoʻshimcha kvalifikatsiya qilinishi lozim. Qimmatliklar egasining harakatlari esa, bunday hollarda, pora berishga suiqasd sifatida kvalifikatsiya qilinishi kerak.

Agar pora berish tashabbusi pora beruvchi tomonidan bildirilgan boʻlsa, bunday holda shaxsning harakatlari faqat firibgarlik jinoyati sifatida kvalifikatsiya qilinib, qoʻshimcha ravishda JK 211-moddasi bilan kvalifikatsiya qilishni talab etmaydi.

25. Firibgarlik natijasida olingan, shuningdek ish boʻyicha ashyoviy dalil deb eʼtirof etilgan jabrlanuvchiga tegishli pul va boshqa qimmatliklar JPK 211-moddasi 4-bandiga kura, oʻz egasiga qaytarib berilishi lozim, pul va boshqa qimmatliklar ular egasining tashabbusi bilan, bila turib, pora predmeti sifatida berilgan hollar bundan mustasno. Pul va boshqa qimmatliklar topilmagan hollarda ularning summasi yoki pul birligidagi qiymati sud tomonidan jabrlanuvchi yoki davlat foydasiga undiriladi.

26. Firibgarlikni iqtisodiyot sohasidagi qator jinoyatlardan, shu jumladan, oʻzganing mulkini talon-toroj qilishning boshqa shakllaridan farqlamoq lozim.

Firibgarlikning oʻgʻrilikdan (JK 169-moddasi ) farqi shundaki, firibgarlikda aybdor mulkni oʻzganing egaligidan olib qoʻymaydi, balki u tomonidan yanglishtirilgan jabrlanuvchining oʻzi mulkni yoki mulkka boʻlgan huquqni berishiga erishadi.

Tovlamachilikdan (JK 165-moddasi ) firibgarlik shu bilan farqlanadiki, tovlamachilikda jabrlanuvchi qoʻrquv taʼsiri ostida harakat qiladi, erki sindirilgan boʻladi, firibgarlikda esa aldov natijasida jabrlanuvchining erki yanglishtirilgan.

Firibgarlik jinoyatidan oʻtkazish maqsadida qalbaki bank biletlari (banknotlar), metall tangalar, aksiz markalari, shuningdek qimmatli qogʻozlar yoki chet el valyutasi yoxud chet el valyutasidagi qimmatli qogʻozlar yasash, ularni oʻtkazish (JK 176-moddasi ) qasd yoʻnalishi va soxtalashtirish xususiyati bilan farqlanadi. Bunda pul belgisi yoki chet el valyutasi pul aylanmasiga kiritish uchun soxtalashtiriladi. Qimmatli qogʻozlarni qalbakilashtirish bilan bogʻliq firibgarlikda esa, (masalan, pul kupyurasiga bir necha nol raqamlarini qoʻshib yozish, suvenir banknotlarni, banknot yoki qimmatli qogʻozlarning foto-kseronusxalarini ishlatish va h.q.) qasd muayyan shaxsni aldash va mulkiy foyda olishga qaratilgan boʻladi.

Agar aybdor bila turib, qalbaki bank biletlari (banknotlar), metall tangalar, aksiz markalari, shuningdek qimmatli qogʻozlar yoki chet el valyutasi yoxud chet el valyutasidagi qimmatli qogʻozlardan foydalangan holda oʻzganing mulkini qulga kiritsa, uning harakatlari JK 176 va 168-moddalari bilan kvalifikatsiya qilinadi.

27. JK 188 1 -moddasida koʻzda tutilgan jinoyatlarni firibgarlik jinoyatidan farqlash lozim. Bunda shaxsning jinoiy maqsadi nimaga qaratilgani, xususan aybdor imkoni boricha koʻproq fuqarolarni oʻzining noqonuniy faoliyatiga jalb qilishni koʻzlagani, aybdor fuqarolarning yangi jalb etilgan pul mablagʻlari va (yoki) boshqa mol-mulki hisobidan muqaddam olingan majburiyatlarini bajarib borishi hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.

28. JPK 415-moddasiga muvofiq sud ayblovni oʻzgartirishi va sudlanuvchining harakatlarini JK boshqa moddasi (qismi, bandi)ga kvalifikatsiya qilishga, shuningdek, jinoyatning ayrim (sudlanuvchining aybiga kiritilgan harakatlardan) epizodlarini sudlanuvchiga ayb eʼlon qilinmagan JK moddasiga kvalifikatsiya qilishga haqli.

Shundan kelib chiqib, firibgarlik oʻzganing mulkini talon-toroj qilish shakllaridan biri ekanligini inobatga olib, sud aybdorning harakatlarini JK 168-moddasidan JK 167-moddasiga qayta kvalifikatsiya qilishga haqli.

29. JK 168-moddasi beshinchi qismiga muvofiq, jinoyat oqibatida yetkazilgan zararni qoplanishi ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo qoʻllashni istisno etadi, shu sababli, zarar toʻliq qoplanmagan hollarda sudlar aybdorga nisbatan ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazoni qoʻllashning maqsadga muvofiq-muvofiq emasligi masalasini muhokama qilishlari shart.

30. Firibgarlik bilan bogʻliq jinoyat ishlarini sudda koʻrishda jabrlanuvchiga yetkazilgan moddiy zararlarning qoplangan qoplanmaganligi masalasi sinchkovlik bilan, toʻla tekshirilishi lozim.

Tushuntirilsinki, jinoyat ishi boʻyicha yetkazilgan zararni qoplash maqsadida xatlangan mol-mulkni undiruvga qaratilishining oʻzi jinoyat natijasida yetkazilgan zararni qoplangan deb hisoblash uchun asos boʻlmaydi.

Sudlar shuni eʼtiborga olishlari lozimki, jabrlanuvchi sud majlisida oʻziga yetkazilgan moddiy zararlar amalda qoplanganligini bildirib, ixtiyoriy yozma ariza taqdim qilganligi natijasida moddiy zararlar qoplanganligi eʼtirof qilingan sudning hukmi (ajrimi), keyinchalik jabrlanuvchining ushbu zarar qoplanmaganligi haqidagi vaji asosida yuqori instansiya sudlari tomonidan sud hukmi (ajrimi)ning bekor qilinishiga yoki oʻzgartirilishiga sabab boʻlmaydi.

31. Sudlar qonunda belgilangan tartibda fuqarolik-huquqiy munosabatlarga kirishgan shaxslarga nisbatan qonunga xilof ravishda firibgarlik toʻgʻrisida jinoyat ishi qoʻzgʻatish amaliyotiga barham berish yuzasidan choralar koʻrishlari lozim. Shu maqsadda nizolashayotgan taraflar orasida kelib chiqqan haqiqiy munosabatlar xususiyati sinchkovlik bilan aniqlanishi lozim boʻlib, bu aybsiz shaxslar qonunga zid ravishda sudlanishi hollariga chek qoʻyilishiga olib keladi. Ish boʻyicha shaxs qonunga xilof ravishda jinoiy javobgarlikka tortilganligi fakti aniqlangan holda sud bunga tegishli munosabat bildirib, jinoyat ishini yuritishga masʼul davlat organlari mansabdor shaxslariga nisbatan xususiy ajrim chiqarishi kerak.

32. Qator hollarda muayyan maqsadlariga qonunchilikda belgilangan tartibga rioya etmagan holda erishishni istagan jabrlanuvchilarning xulq-atvori firibgarlik sodir etilishiga shart-sharoit yaratib berayotganligini eʼtiborga olgan holda, surishtiruv, dastlabki tergov organlari va sudlar bunday gʻayriqonuniy harakatlarga nisbatan tegishli huquqiy baho berishlari, shuningdek, kelajakda firibgarlik holatlarining oldini olish uchun bunday harakatlardan kelib chiqqan oqibatlarni ommaviy axborot vositalarida keng yoritishlari lozim.

33. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar, Toshkent shahar sudlari va Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi firibgarlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrish boʻyicha sud amaliyotini vaqti-vaqti bilan umumlashtirishlari, bu toifadagi ishlar boʻyicha sud qarorlari qonuniyligi va asosliligini chuqur tekshirishlari, yoʻl qoʻyilgan qonun buzilishlarini oʻz vaqtida bartaraf etishlari lozim.

34. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Firibgarlikka oid ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi 2017-yil 11-oktabrdagi 35-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B. ISLAMOV

Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi N. XAKIMOVA

Toshkent sh.,

2023-yil 23-iyun,

17-son

lex.uz

Пленума Верховного суда Республики Узбекистан

Постановление

О судебной практике по делам о мошенничестве

В связи с вопросами, возникшими в судебно-следственной практике, а также изменениями и дополнениями, внесенными в законодательство, на основании статьи 22 Закона «О судах» Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:

1. В соответствии с Конституцией Республики Узбекистан обеспечивается равноправие и правовая защита всех форм собственности, и любое посягательство на нее преследуется по закону.

2. Обратить внимание судов, на то, что в условиях рыночной экономики среди деяний, связанных с посягательством на собственность, отмечается тенденция роста преступлений в виде хищения чужого имущества путем мошенничества.

3. Мошенничество выражается в противоправном и безвозмездном завладении чужим имуществом или правом на чужое имущество путем обмана или злоупотребления доверием, под воздействием которого собственник (его представитель), иной владелец имущества или уполномоченный орган передает имущество или право на него другому лицу либо предоставляет возможность для изъятия имущества или приобретения права на него другим лицом.

4. Под обманом при мошенничестве следует понимать сознательное сообщение виновным заведомо ложных, не соответствующих действительности сведений либо умолчание об истинных фактах, которые по обстоятельствам дела должны были быть сообщены собственнику, иному владельцу имущества либо умышленные действия, направленные на введение этих лиц в заблуждение.

К ложным сведениям при мошенничестве могут относиться сведения о любых обстоятельствах, которые могут ввести в заблуждение потерпевшего, в частности, юридические факты и события, качество и стоимость имущества, личность виновного, его намерения, полномочия (например, виновное лицо выдает себя за должностное лицо либо за работника правоохранительных органов либо за предпринимателя, действующего на законных основаниях и т.д.).

К умышленным действиям, направленным на введение в заблуждение при мошенничестве, могут относиться, например, фальсификация предмета сделки или расплаты, применение обманных приемов при игре в азартные или другие основанные на риске игры и т.д.

5. Под злоупотреблением доверием при мошенничестве следует понимать использование виновным в корыстных целях доверительных отношений с собственником, иным владельцем имущества или лицом, уполномоченным принимать решения о передаче этого имущества третьим лицам. Доверие может быть обусловлено различными обстоятельствами, например, служебным положением виновного лица либо его личными или родственными отношениями с потерпевшим.

6. Разъяснить судам, что при мошенничестве обман или злоупотребление доверием должны быть совершены в отношении дееспособного лица, которое добровольно передает имущество или право на него в собственность либо владение виновному. Обман заведомо для виновного недееспособного лица либо лица, не способного понимать значение происходящего (например, ввиду малолетства (не достижение 14 летнего возраста), слепоты, психической неполноценности, тяжелой степени опьянения под воздействием алкоголя, наркотических средств, их аналогов или психотропных веществ), и получение от него имущества следует квалифицировать не как мошенничество, а как кражу, поскольку в этих случаях лицо не осознает, что имущество выходит из его владения.

7. Мошенничество, направленное на завладение имуществом, признается оконченным с момента поступления указанного имущества в незаконное владение виновного или других лиц и получения ими реальной возможности пользоваться или распорядиться им по своему усмотрению. Поскольку по закону лицо получает реальную возможность распоряжаться денежными средствами в банке по своему усмотрению с момента их поступления (зачисления) на его банковский счет, преступление следует считать оконченным с момента зачисления этих средств на счет лица, изъявшего их путем обмана или злоупотребления доверием со счета владельца, либо зачисления на счета других лиц.

Мошенничество, направленное на приобретение права на чужое имущество, считается оконченным с момента возникновения у виновного юридически закрепленной возможности вступить во владение или распорядиться чужим имуществом (например, с момента регистрации права собственности на недвижимость или иных прав на имущество, подлежащего такой регистрации в соответствии с законом; со времени заключения договора; со дня вступления в силу решения суда, которым за лицом признается право на имущество, со дня принятия решения компетентного государственного органа, относительно наличия у виновного или других лиц оснований для владения, пользования или распоряжения имуществом).

8. Если лицо получает чужое имущество или приобретает право на него, не намереваясь при этом исполнять обязательства, связанные с условиями передачи ему указанного имущества или права, содеянное следует квалифицировать как мошенничество, только в случае, если умысел, направленный на завладение чужого имущества или приобретение права на него, возник у виновного до получения чужого имущества или права на него. О наличии умысла, направленного на завладение чужого имущества, могут свидетельствовать, в частности, использование виновным фиктивных документов или гарантийных писем, сокрытие информации о наличии задолженностей и залогов имущества, создание лжепредприятий (организаций) для участия в качестве одной из сторон в сделке, нецелевое использование кредитных средств или их обналичивание. Указанные обстоятельства сами по себе не могут являться основанием для признания лица виновным в совершении мошенничества, в связи с чем, в каждом конкретном случае необходимо с учетом всех обстоятельств дела установить, что лицо заведомо не намеревалось исполнять свои обязательства.

Если умысел на завладение чужим имуществом, возник у виновного после его получения, действия лица не образуют состав мошенничества и с учетом конкретных обстоятельств должны расцениваться как хищение чужого имущества путем присвоения либо растраты (например, когда лицо незаконно и безвозмездно обращает в свою собственность или собственность другого лица имущество, переданное ему правомерно в целях хозяйственного ведения, оперативного управления, доверительного управления, доставки, хранения, реализации и т.п.).

Если лицо не выполняет добровольно взятое на себя обязательство на основании письменных сделок, соглашений (договор займа, расписка, гарантийное письмо и т.д.) по каким-либо объективным причинам, возникшим в процессе его исполнения (например, из-за имущественной несостоятельности, существенного изменения обстоятельств, из которых стороны исходили при заключении договоров, тяжелой болезни, чрезвычайной ситуации), либо если невозможно доказать наличие у него умысла на завладение чужим имуществом, такие обстоятельства должны расцениваться как спор, вытекающий из гражданско-правовых отношений, и подлежащий разрешению в порядке гражданского или экономического судопроизводства.

9. Судам следует иметь в виду, что случаи достижения выделения денежных средств и перевода их в дальнейшем на счета, предоставляющие к ним свободный доступ, с использованием специальных кодов технических средств (компьютеров, ноутбуков, телефонов, планшетов и т. д.), принадлежащих другому лицу, и требующих специальной идентификации или «электронных цифровых подписей» другого лица с целью получения кредитных (микрозаймовых) средств в онлайн-форме от банков и других кредитных учреждений путем обмана или злоупотребления доверием, следует оценивать как мошенничество.

10. Обратить внимание органов дознания, предварительного следствия и судов, что невыполнение обязательств, вытекающих из гражданско-правовых отношений, основанных на сделках, договорах, заключенных в соответствии с требованиями закона, также не может расцениваться как мошенничество, ввиду отсутствия в данном случае признака противоправности завладения чужим имуществом, поскольку имущество по сделке, договору передается одной стороной другой стороне с определенными условиями, в том числе, предусматривающими взаимный для сторон материальный интерес. Если условия сделки, договора не выполняются, то по закону ( главы 2 , 9 , 24 ГК, подраздел 2 раздела II ГПК, глава 18 ЭПК) нарушенное право может быть восстановлено только в порядке гражданского либо экономического судопроизводства, у которых для обеспечения исполнения обязательств имеются достаточные правовые средства.

В связи с этим во всех случаях отсутствия признаков преступления спор по гражданско-правовой сделке, договору, заключенному в соответствии с требованиями закона, подлежит рассмотрению судом по гражданским, экономическим делам.

Разъяснить, что сделка, договор считается заключенным в соответствии с требованиями закона, если при его заключении свободно выражена воля сторон и выполнены требования относительно его формы, установленные Гражданским кодексом , предусматривающие соблюдение:

устной формы — при заключении сделки, исполняемой при самом ее совершении (при получении жетона, билета, квитанции и т.п.), договора дарения или договора займа между гражданами (если сумма договора не превышает десяти размеров базовой расчетной величины);

простой письменной формы (расписки, письма, документы и т.п.) — при заключении договоров: залога, поручительства, задатка, поставки, энергоснабжения, продажи недвижимости, дарения (если даритель юридическое лицо либо сумма договора превышает десяти размеров базовой расчетной величины), имущественного найма (если одна из сторон является юридическим лицом), проката, аренды здания между юридическими лицами, лизинга, найма жилого помещения между юридическими лицами, подряда, возмездного оказания услуг, перевозки, займа между гражданами (если сумма договора превышает десяти размеров базовой расчетной величины либо одной из сторон является юридическое лицо), кредита, банковского вклада, поручения, комиссии, доверительного управления имуществом, хранения, страхования;

нотариального удостоверения — при заключении договоров: купли-продажи автомототранспорта, земельного участка, другого недвижимого имущества, требующего государственной регистрации, мены, дарения недвижимости и автомототранспорта, ренты, отчуждения жилого дома (квартиры), имущественного найма недвижимого имущества, аренды предприятий, автомототранспортных средств, здания (между гражданами), найма жилого помещения между гражданами.

11. Обстоятельства, при которых имущество передано лицом в собственность или в залог другому лицу по сделке, заключенной в соответствии с законом, не должны оцениваться как мошенничество на основании доводов лица о том, что при заключении сделки преследовалась иная цель.

12. Если по результатам рассмотрения в суде спора по сделкам, договорам, заключенным в соответствии с требованиями закона, будет установлено, что умысел, направленный на завладение чужим имуществом или приобретение права на чужое имущество, возник у одной из сторон еще до получения имущества или права на него, суд об этом должен сообщить органам прокуратуры для установления наличия или отсутствия признаков преступления.

13. При поступлении заявлений, вытекающих из заключенных в соответствии с требованиями закона сделок, договоров, в органы, осуществляющие доследственную проверку, органы дознания, предварительного следствия, минуя суд, они подлежат рассмотрению в порядке, предусмотренном статьями 329-330 УПК, и в случае отсутствия признаков преступления заинтересованным лицам следует разъяснить необходимость разрешения спора в порядке гражданского (экономического) судопроизводства.

Следует иметь в виду, что наличие вступившего в законную силу решения суда, вынесенного по одному и тому же вопросу в порядке гражданского или экономического судопроизводства, не препятствует возбуждению уголовного дела по статье 168 УК и рассмотрению его в порядке уголовного судопроизводства.

Разъяснить, что в случае возбуждения уголовного дела по вышеуказанным обстоятельствам проценты по кредиту, пеня, упущенная выгода и другие виды взысканий, установленные ранее решением суда, не должны включаться в содержание обвинения.

14. Как мошенничество надлежит квалифицировать получение социальных выплат, пособий, иных денежных выплат (например, компенсаций, страховых премий) или другого имущества путем представления в органы исполнительной власти, самоуправления граждан, учреждения или организации, уполномоченные принимать соответствующие решения, заведомо ложных сведений о наличии обстоятельств, наступление которых согласно закону является основанием для получения выплат или имущества (в частности, о личности получателя, инвалидности, наличии иждивенцев, участии в боевых действиях, отсутствии возможности трудоустройства, наступлении страхового случая).

15. От мошенничества следует отличать причинение имущественного ущерба путем обмана или злоупотребления доверием ( статья 170 УК), так как в данном случае лицо, непосредственно не изымая чужое имущество и не приобретая на него право, присваивает и обогащается за счет товарно-денежных ценностей, которые по закону (договору) должны были поступить во владение или распоряжение собственника (например, работник станции технического обслуживания автомобилей, выполнив не указанную в наряде работу или проводник вагона перевозит безбилетного пассажира, присваивает полученную от клиента плату, главный инженер типографии, обращает в свою собственность плату за неучтенный тираж заказанной продукции и т.п.).

16. Если обман лицом используется для облегчения доступа к чужому имуществу, в ходе изъятия которого его истинное намерение обнаруживаются собственником, владельцем имущества либо другими лицами, а виновный, сознавая это, продолжает удерживать имущество против воли его собственника либо владельца, содеянное следует квалифицировать как грабеж, а в случае скрытия с полученным имуществом незаметно для собственника либо владельца имущества — как мошенничество.

17. Уголовная ответственность за хищение путем мошенничества имущества предприятий, учреждений, организаций, наступает лишь в случаях, если сумма похищенного превышает размер, указанный в части третьей статьи 61 КоАО (в том числе и при наличии квалифицирующих признаков).

Если сумма похищенного путем мошенничества имущества предприятий, учреждений, организаций не превышает суммы, предусмотренной частью третьей статьи 61 КоАО на лицо состав административного правонарушения. Административная ответственность наступает и при повторном совершении такого правонарушения, если сумма похищенного не превышает указанного размера. При этом не имеет значения, сколько раз совершено мелкое хищение.

Обратить внимание судов, что в соответствии с частью пятой статьи 61 КоАО работники предприятий, учреждений, организаций, не имеющих государственную долю в уставном фонде, совершившие мелкое хищение их имущества путем мошенничества, могут быть привлечены к ответственности лишь по заявлению руководителя, собственника или их уполномоченного органа управления.

18. Следует отметить, что по закону за хищение путем мошенничества имущества граждан уголовная ответственность наступает независимо от размера похищенного. Вместе с тем, во всех случаях, когда размер похищенного составляет до тридцати размеров базовой расчетной величины, если совершенное преступление относится к категории преступлений, не представляющих большой общественной опасности, или менее тяжких, органы дознания, следствия и суды с учетом данных о личности обвиняемого (подсудимого) и о возмещении им материального ущерба должны обсуждать вопрос о применении статей 65 , 66 , 70 , 71 УК.

19. При определении стоимости имущества, ставшего предметом преступления, следует исходить, в зависимости от обстоятельств его приобретения собственником, в частности, из розничных, рыночных или комиссионных цен, действовавших на момент совершения преступления и подтвержденных соответствующими документами. При отсутствии цены и возникновении спора о размере похищенного стоимость имущества определяется на основании заключения эксперта.

При этом стоимость валютных ценностей, являющихся предметом мошенничества, определяется курсом иностранной валюты по отношению к денежной единице Республики Узбекистан, установленным Центральным банком Республики Узбекистан на момент совершения преступления.

Деяние следует квалифицировать, исходя из стоимости похищенного имущества, и в тех случаях, когда виновным в целях сокрытия хищения взамен похищенного представлено иное менее ценное имущество. При этом стоимость представленного имущества взамен похищенного учитывается при взыскании с виновного материального ущерба, а также определении вида и размера наказания.

20. Вопрос о наличии в действиях виновного такого квалифицирующего признака, как совершение мошенничества в значительном, крупном или особо крупном размере, должен решаться в соответствии с разъяснениями, изложенными в разделе восьмом УК.

При квалификации действий лица, совершившего продолжаемое мошенничество, состоящее из нескольких эпизодов, совершенных с общим умыслом, и направленных к единой цели, судам следует определять размер похищенного, исходя из общей стоимости всего похищенного имущества.

Если виновным совершено не одно, а несколько мошеннических действий, в каждом из которых реализован самостоятельно возникший умысел виновного на изъятие чужого имущества, суммирование стоимости похищенного имущества не допускается.

Если умысел лица был направлен на завладение чужим имуществом в значительном, крупном, особо крупном размере, и он не был окончен по не зависящим от виновного обстоятельствам, содеянное в зависимости от направленности умысла надлежит квалифицировать как покушение на мошенничество в значительном, крупном, особо крупном размере, независимо от стоимости фактически похищенного.

21. Разъяснить судам, что мошенничество, совершенное с использованием поддельного документа, квалифицируется по совокупности преступлений, предусмотренных статьей 168 и частями первой или второй статьи 228 УК, если документ изготовлен или подделан виновным.

В том случае, если лицо в целях мошенничества использовало поддельный документ, изготовленный им самим, однако по не зависящим от него обстоятельствам не смогло изъять чужое имущество либо приобрести право на имущество, содеянное следует квалифицировать как совокупность преступлений по части второй статьи 25, статьи 168 и соответствующей части статьи 228 УК.

Действия лица, совершившего мошенничество с использованием документа, изготовленного другим лицом, подлежат квалификации по соответствующей части статьи 168 УК и не требуют дополнительной квалификации по части третьей статьи 228 УК, так как в таком случае документ используется виновным в качестве средства обмана для достижения своей цели.

22. Разъяснить, что под мошенничеством, совершенным с использованием информационной системы, в том числе информационных технологий ( пункт «г» части третьей статьи 168 УК), понимается хищение имущества, находящегося в финансовых, банковских учреждениях, фондах и т.п., совершаемое путем обмана посредством манипулирования с помощью компьютерного оборудования, мобильного телефона, планшета или других подобных технических устройств. Такое мошенничество может быть совершено как путем изменения информации, обрабатываемой в компьютерной системе, хранящейся на соответствующих носителях информации или передаваемой по сетям передачи данных, так и путем введения ложной информации в компьютерную систему.

При отграничении мошенничества, совершенного с использованием информационной системы, в том числе информационных технологий, от кражи, совершенной с незаконным (несанкционированным) проникновением в информационную систему или её использованием, следует иметь в виду, что при мошенничестве с использованием информационных технологий потерпевший добровольно передает имущество или права на него во владение виновного в результате обмана или злоупотребления доверием с использованием информационных технологий, при этом потерпевший должен осознавать, что имущество выходит из его владения.

Если лицо при помощи компьютерной техники изготовило фиктивный документ, а затем использовало его для завладения имуществом путем обмана, содеянное не может быть квалифицировано по пункт «г» части третьей статьи 168 УК.

23. Ответственность за совершение мошенничества с использованием служебного положения ( пункт «в» части третьей статьи 168 УК) наступает в случаях, когда лицо использует служебные полномочия лишь для обмана или злоупотребления доверием и в целях завладения чужим имуществом или приобретения права на него совершает действия (бездействия), не входящие в круг его служебных полномочий.

24. Получение должностным лицом денег, ценных бумаг и других материальных ценностей за совершение действия (бездействия), которое он фактически не может осуществить из-за отсутствия служебных полномочий или невозможности использовать свое служебное положение, при наличии у него умысла на завладение указанными ценностями, следует квалифицировать как мошенничество.

Содеянное должно квалифицироваться как мошенничество, если лицо (в т.ч. должностное лицо, которое фактически не может осуществить определенное действие (бездействие) из-за отсутствия служебных полномочий или невозможности использовать свое служебное положение) получает от взяткодателя деньги или иные ценности якобы для передачи должностному лицу в качестве взятки и, не намереваясь этого сделать, присваивает их.

Когда же в целях завладения ценностями их владелец склоняется виновным к даче взятки, то его действия помимо мошенничества должны дополнительно квалифицироваться как подстрекательство к даче взятки. Действия же владельца ценностей в таких случаях подлежит квалификации как покушение на дачу взятки.

Если инициатива к даче взятки исходила от взяткодателя, в таких случаях действия лица должны квалифицироваться только как мошенничество, и не требует дополнительной квалификации по статье 211 УК.

25. Деньги и иные ценности потерпевшего, изъятые в результате мошенничества, а также признанные по делу вещественными доказательствами, в соответствии с пунктом четвертым статьи 211 УПК подлежат возвращению владельцу, за исключением случаев, когда они были переданы по инициативе владельца заведомо в качестве предмета взятки. Если деньги или иные ценности не были обнаружены, их сумма или стоимость в денежном выражении взыскивается судом в пользу потерпевшего или государства.

26. Мошенничество следует отграничивать от ряда преступлений в сфере экономики, в т.ч. других форм хищения чужого имущества.

Отличие мошенничество от кражи ( статья 169 УК) заключается в том, что при мошенничестве виновный не изымает имущество из чужого владения, а добивается того, что введенный им в заблуждение потерпевший сам передает имущество или право на имущество.

От вымогательства ( статья 165 УК) мошенничество отличается тем, что при вымогательстве потерпевший действует под влиянием страха, его воля подавлена, а при мошенничестве воля потерпевшего искажена в результате обмана.

От изготовления с целью сбыта или сбыта поддельных банковских билетов (банкнот), металлической монеты, акцизных марок, а также ценных бумаг либо иностранной валюты или ценных бумаг в иностранной валюте ( статья 176 УК), мошенничество отличается направленностью умысла и характером подделки. При этом подделка денежного знака или иностранной валюты осуществляется с целью их введения в денежное обращение. При мошенничестве же, связанном с подделкой или имитацией ценных бумаг (например, приписка нескольких нулей на денежных купюрах, использование сувенирных банкнот, фото-ксерокопий банкнот или ценных бумаг и т.п.), умысел направлен на обман отдельного лица и получения имущественной выгоды.

Если виновное лицо заведомо завладеет чужим имуществом с использованием поддельных банковских билетов (банкнот), металлических монет, акцизных марок, а также ценных бумаг либо иностранной валюты или ценных бумаг в иностранной валюте, его действия квалифицируются по ст.ст. 176 и 168 УК.

27. Преступления, предусмотренные статьей 188 1 УК, следует отличать от мошенничества. При этом решающее значение имеет то, на что направлен преступный умысел лица, в частности, намерение виновного привлечь к своей незаконной деятельности как можно большее количество граждан, выполнение виновным ранее взятых на себя обязательств за счет вновь привлеченных денежных средств и (или) иного имущества граждан.

28. В соответствии со статьей 415 УПК суд вправе изменить обвинение и квалифицировать действия подсудимого по другой статье (части, пункту статьи) УК, а равно квалифицировать отдельные (из вмененных подсудимому в вину действий) эпизоды преступления по статье УК, по которой не было предъявлено обвинение.

В связи с этим, поскольку мошенничество является одной из форм хищения чужого имущества, суд вправе переквалифицировать действия виновного со статьи 168 УК на статью 167 УК.

29. Следует иметь ввиду, что в соответствии с частью пятой статьи 168 УК возмещение материального ущерба исключает применение наказания в виде ограничения свободы и лишения свободы, поэтому в случаях неполного возмещения ущерба, причиненного преступлением, суды должны обсуждать вопрос о целесообразности назначения виновному наказания в виде ограничения свободы или лишения свободы.

30. При рассмотрении в суде уголовных дел, связанных с мошенничеством, надлежит тщательно, всесторонне проверить вопрос о возмещении потерпевшему материального ущерба.

Разъяснить, что обращение взыскания на арестованное имущество в целях погашения нанесенного ущерба по уголовному делу, не является основанием считать нанесенный в результате преступления ущерб погашенным.

Судам следует принимать во внимание, что приговор (определение) суда, которым признано, что материальный ущерб был возмещен в результате представления потерпевшим в судебном заседании добровольного письменного заявления о фактическом возмещении причиненного ему материального ущерба, не влечет за собой последующей отмены или изменения вышестоящей инстанцией приговора (определения) суда на основании довода потерпевшего о том, что этот ущерб не был возмещен.

31. Судам необходимо принимать меры по искоренению из практики фактов незаконного возбуждения уголовных дел о мошенничестве в отношении лиц, вступивших в установленном законом порядке в гражданско-правовые отношения. С этой целью надлежит тщательно выяснять характер действительных отношений между участниками конфликта, что позволит исключить случаи незаконного осуждения невиновных лиц. В случае установления по делу факта незаконного привлечения лица к уголовной ответственности суду необходимо реагировать на это путем вынесения частного определения в отношении должностных лиц государственных органов, ответственных за производство по уголовному делу.

32. Принимая во внимание, что в ряде случаев совершению мошенничества способствует противозаконное поведение самих потерпевших, изъявивших желание добиться определенных целей в обход установленного законодательством порядка, органам дознания, предварительного следствия и судам необходимо дать этим действиям правовую оценку, а также шире освещать последствия подобных действий в средствах массовой информации для предупреждения фактов мошенничества в будущем.

33. Суду Республики Каракалпакстан, областным, Ташкентскому городскому судам и Военному суду Республики Узбекистан периодически следует обобщать судебную практику по рассмотрению дел о мошенничестве, тщательно проверять законность и обоснованность судебных решений по делам этой категории, своевременно устранять допущенные нарушения закона.

34. В связи с принятием настоящего постановления признать утратившим силу постановление Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 11 октября 2017 года № 35 «О судебной практике по делам о мошенничестве».

Председатель Верховного суда Республики Узбекистан Б. ИСЛАМОВ

Секретарь Пленума, судья Верховного суда Н. ХАКИМОВА

г. Ташкент,

23 июня 2023 г.,

№ 17

lex.uz