📅 2023-yil 23-iyun · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2023-yil 23-iyun · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2023 йил 23 июнь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 23 июня 2023 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 23 June 2023 · Other documents · Oliy sudi Plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
Қарори
Одил судловни амалга оширишда Ўзбекистон Республикаси Конституцияси нормаларини тўғридан-тўғри қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 55-моддасида ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органларининг ҳамда бошқа ташкилотларнинг, улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизлиги устидан судга шикоят қилиш, бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланган.
Судлар томонидан конституциявий нормаларни тўғридан-тўғри ва бир хилда қўлланилиши орқали инсон ҳуқуқларига оид кафолатларни тўлақонли таъминлаш мақсадида, 2023 йил 30 апрель куни ўтказилган референдумда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикаси Конституцияси тўғрисида»ги ЎРҚ-837-сон Конституциявий Қонуннинг 11-моддаси ҳамда «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 22-моддасига асосланиб, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:
1. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси (бундан буён матнда Конституция деб юритилади) 15-моддасининг иккинчи қисмига кўра, Конституция мамлакатнинг бутун ҳудудида олий юридик кучга эга, тўғридан-тўғри амал қилади ва ягона ҳуқуқий маконнинг асосини ташкил этади.
Конституциянинг олий юридик кучга эгалиги ҳақидаги қоида унинг нормалари барча қонунлар ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлардан устун туришини англатади.
Шунга кўра, судлар кўриб чиқилаётган ҳуқуқий муносабатларни тартибга солувчи қонун ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг мазмунини баҳолаши ва Конституция нормаларини тўғридан-тўғри амал қилувчи олий юридик кучга эга норматив-ҳуқуқий асос сифатида қўллаши лозим.
Судлар Конституция нормасини тегишли қонунлар ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилинмаганлиги важи билан қўллашни рад этишга йўл қўйилмаслигига эътибор қаратишлари керак.
Тушунтирилсинки, муайян ишда қўлланилиши зарур бўлган Конституциянинг нормасида бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатга ҳавола қилинганда, ишни кўриб чиқаётган судлар Конституция ва тегишли ҳуқуқий муносабатларни тартибга солувчи қонунга асосланиши лозим.
2. Конституция 15-моддасининг учинчи ва тўртинчи қисмларига кўра, Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномалари халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган принцип ва нормалари (Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон Декларацияси, Фуқаролик ва сиёсий ҳуқуқлар тўғрисидаги ҳамда Иқтисодий, ижтимоий ва маданий ҳуқуқлар тўғрисидаги Пактлар ва бошқалар) билан бир қаторда Ўзбекистон Республикаси ҳуқуқий тизимининг таркибий қисмидир.
Шунга кўра, Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида Ўзбекистон Республикасининг қонунида назарда тутилганидан бошқача қоидалар белгиланган тақдирда, Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномаси қоидалари қўлланилишига эътибор қаратилсин.
Бунда судлар қонун ҳужжатларига асосан халқаро шартнома Ўзбекистон Республикасида ратификация қилинганлиги ёхуд кучга кириши учун зарур бўлган давлат ички тартиб-таомиллари ўтказилганлигига, шунингдек, қўшимча шартлар қўйилганлигига эътибор қаратиши лозим.
Шу билан бирга, ишларнинг кўриб чиқилишида халқаро шартнома нормалари қўлланилган ҳолларда қарорнинг асослантирувчи қисмида ушбу халқаро шартнома нормаларига ҳавола қилиниши лозим.
3. Судларнинг эътибори Конституцияда ҳеч ким расмий эълон қилинмаган қонун асосида ҳукм қилиниши, жазога тортилиши, мол-мулкидан ёки бирон-бир ҳуқуқидан маҳрум этилиши мумкин эмаслиги ҳамда норматив-ҳуқуқий ҳужжатни матбуот ва расмий манбаларда эълон қилиниши улар қўлланилишининг мажбурий шарти эканлиги белгиланганлигига қаратилсин (30-модда биринчи қисми , 99-модда ўн биринчи қисми ).
Норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни эълон қилиш тартиби 2021 йил 20 апрелдаги « Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида »ги ЎРҚ-682-сон, 2019 йил 10 декабрдаги « Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси тўғрисида »ги ЎРҚ-591-сон, 2017 йил 7 сентябрдаги « Ҳуқуқий ахборотни тарқатиш ва ундан фойдаланишни таъминлаш тўғрисида »ги ЎРҚ-443-сон қонунлар, шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 22 декабрдаги «Ҳуқуқий ахборотни тарқатиш ва ундан фойдаланишни таъминлаш тўғрисидаги Ўзбекистон Республикаси Қонунини амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 1013-сон қарорида белгиланган.
4. 2023 йил 30 апрель куни ўтказилган референдумда қабул қилинган «Ўзбекистон Республикаси Конституцияси тўғрисида»ги ЎРҚ-837-сон Конституциявий Қонуннинг 3 ва 4-моддаларига мувофиқ, ушбу Конституциявий Қонун кучга киргунига қадар Ўзбекистон Республикаси ҳудудида амалда бўлган қонунлар ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг Конституцияга зид бўлмаган қисми қўлланилади;
Конституция нормалари тегишли қонунлар ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилинишидан ёки мавжудлигидан қатъий назар, ушбу Конституциявий Қонун кучга кирган пайтдан эътиборан тўғридан-тўғри амал қилади.
Судлар инобатга олиши керакки, суд ҳужжатларида ҳуқуқий асос сифатида биринчи навбатда, қоида тариқасида, Конституциянинг тегишли нормаларига ва ундан кейин юридик кучига қараб бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга, башарти қонунлар ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар Конституция нормаларига зид бўлганлиги аниқланган тақдирда эса, фақатгина Конституциянинг тегишли нормалари қўлланилиши лозим.
Шу билан бирга, Фуқаролик процессуал кодекси , Иқтисодий процессуал кодекси ва Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексга мувофиқ 2023 йил 1 майга қадар қабул қилинган биринчи инстанция судининг суд ҳужжатлари юқори инстанция судлари томонидан қайта кўрилаётганда уларда қўлланилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг Конституция нормаларига мос келмаслиги аниқланиши суд ҳужжатларини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлмайди.
Бунда, Фуқаролик кодексининг 4-моддаси ва «Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида»ги Қонуннинг 41-моддаси талабларидан келиб чиқиб, фуқаролик ишлари бўйича, иқтисодий ва маъмурий судлар томонидан ишларни кўришда низоли муносабат бўйича тарафларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари қачон вужудга келганлиги аниқланиши керак.
5. Конституциянинг 20-моддасида инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликлари бевосита амал қилиши; инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликлари давлат органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, уларнинг мансабдор шахслари фаолиятининг моҳияти ва мазмунини ташкил этиши лозимлиги белгиланган.
Шунга кўра, судлар давлат органлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, уларнинг мансабдор шахслари билан муносабатларда инсон ҳуқуқларининг самарали ҳимоя қилинишини таъминлаш мақсадида мазкур органлар ва уларнинг мансабдор шахслари томонидан инсонга нисбатан ҳуқуқий таъсир чораларини қўллашда Конституцияда белгиланган мутаносиблик принципига риоя қилинганлигини текширишлари лозим.
Бунда инсон билан давлат органларининг ўзаро муносабатларида юзага келадиган қонунчиликдаги барча зиддиятлар ва ноаниқликлар инсон фойдасига талқин этилади.
Шунингдек, Конституциянинг 55-моддасида давлат органлари ёхуд улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги оқибатида етказилган зарар ихтиёрий равишда қопланмаган тақдирда, унинг ўрни манфаатдор шахснинг аризасига асосан суд тартибида давлат томонидан қопланиши кафолатланганлиги инобатга олиниши лозим.
6. Судлар Конституциянинг 20-моддаси талабларидан келиб чиқиб, шахсга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши ва қонунларда назарда тутилган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши кераклигини инобатга олишлари зарур.
Бунда жиноят ёки ҳуқуқбузарлик содир этишда айбдор бўлган шахсга нисбатан қўлланиладиган жазо ёки бошқа ҳуқуқий таъсир чораси одилона бўлиши, яъни жиноят ёхуд ҳуқуқбузарликнинг оғир-енгиллигига, айбнинг ва шахснинг ижтимоий хавфлилик даражасига ҳамда инсонпарварлик тамойилларига мувофиқ бўлиши керак.
7. Судлар муайян ишларни кўришда Конституция 21-моддасидаги шахсга унинг розилигисиз қонунчиликда белгиланмаган мажбурият юклатилиши мумкин эмаслиги ҳақидаги нормага риоя этилганлигини текширишлари лозим.
Бунда қонунчилик деганда, нафақат қонун ҳужжатлари, балки қонуности норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар ҳам назарда тутилиши инобатга олиниши зарур.
8. Судлар Конституциянинг 28-моддаси талабларига мувофиқ айбдорликка оид барча шубҳаларни бартараф қилишнинг имкони йўқлиги шахсни айбсиз деб топишга асос бўлишини инобатга олишлари лозим.
Шахснинг ўз айбини тан олганлиги унинг айби судда текширилган бошқа далиллар мажмуи билан тасдиқланган тақдирдагина айблов ҳукми чиқарилишига асос бўла олади.
Жиноят ишларини юритишда гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи ўзининг айбсизлигини исботлаши шарт эмаслиги, исталган вақтда сукут сақлаш ҳуқуқидан фойдаланиши, ўзи ва яқин қариндошларига қарши гувоҳлик беришга мажбур эмаслиги билан боғлиқ Конституцияда белгиланган шахсий ҳуқуқ ва эркинликларини бузилиши процессуал қонун нормаларининг жиддий бузилиши деб эътироф этилади.
9. Судларнинг эътибори Конституциянинг 29-моддаси тўртинчи қисмига асосан қонунни бузган ҳолда олинган далиллардан одил судловни амалга ошириш чоғида фойдаланишга йўл қўйилмаслигига қаратилсин.
Тушунтирилсинки, Конституцияда мустаҳкамланган шахсий ҳуқуқ ва эркинликларни ҳамда қонунларда белгиланган тартибларни бузган ҳолда ёхуд қонунларда назарда тутилмаган ҳаракатлар натижасида тўпланган далиллар қонунни бузган ҳолда олинган далиллар деб эътироф этилиши лозим.
10. Конституциянинг 29-моддасига мувофиқ ҳар кимга малакали юридик ёрдам олиш ҳуқуқи кафолатланган бўлиб, қонунда назарда тутилган ҳолларда юридик ёрдам давлат ҳисобидан кўрсатилиши лозим.
Ҳар бир шахс жиноят процессининг ҳар қандай босқичида, шахс ушланганида эса унинг ҳаракатланиш эркинлиги ҳуқуқи амалда чекланган пайтдан эътиборан ўз танловига кўра адвокат ёрдамидан фойдаланиш ҳуқуқига эга.
Шунингдек, гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи айбловнинг моҳияти ва асослари тўғрисида хабардор қилинишини, унга қарши ёки унинг фойдасига гувоҳлик бераётган шахсларнинг сўроқ қилинишини талаб этиш ҳуқуқига эга.
Шахсий эркинлик ва дахлсизликни кафолатловчи конституциявий нормаларни бузилиши ҳолатларига баҳо беришда судлар Олий суд Пленумининг 2003 йил 19 декабрдаги «Гумон қилинувчи ва айбланувчини ҳимоя ҳуқуқи билан таъминлашга оид қонунларни қўллаш бўйича суд амалиёти тўғрисида»ги 17-сон қарорида берилган тушунтиришларга амал қилиши лозим.
Судларнинг эътибори шахсга адвокат ёрдамидан фойдаланиш билан боғлиқ конституциявий ҳуқуқи тушунтирилмасдан ёки унинг бундай ҳуқуқларидан амалда фойдаланиши учун реал шароит яратиб берилмасдан туриб, унга нисбатан тергов ҳаракатлари олиб борилиши натижасида олинган далилларнинг мақбул эмас (яроқсиз) деб топилишига ва бундай далиллардан одил судловни амалга ошириш чоғида фойдаланишга йўл қўйилмаслигига қаратилсин.
11. Судлар инобатга олишлари керакки, 2023 йил 1 майдан бошлаб шахснинг ёзишмалари, телефон орқали сўзлашувлари, почта, электрон ва бошқа хабарлари сир сақланиши ҳуқуқининг чекланишига, уй-жойида тинтув ўтказилишига фақат қонунга мувофиқ ва суднинг қарорига асосан йўл қўйилади.
Фуқароларнинг ёзишмалари, телефон орқали сўзлашувлари, почта, электрон ва бошқа хабарлари сир сақланиши, уй-жой дахлсизлиги ҳуқуқларининг чекланиши билан боғлиқ ҳолда ўтказилган тезкор-қидирув фаолияти натижалари мазкур тадбирлар суднинг рухсати асосида ҳамда 2012 йил 25 декабрдаги «Тезкор-қидирув фаолияти тўғрисида»ги ЎРҚ-344-сон Қонунга мувофиқ амалга оширилгандагина ишда далил сифатида фойдаланилиши мумкин бўлади.
12. Судларнинг эътибори Конституциянинг 139-моддаси иккинчи қисмида суд ишлари олиб борилаётган тилни билмайдиган судда қатнашувчи шахсларнинг таржимон орқали иш материаллари билан тўла танишиш ва суд ишларида иштирок этиш ҳуқуқи ҳамда судда она тилида сўзлаш ҳуқуқи кафолатланганлигига қаратилсин.
Конституциянинг ушбу нормаси ҳамда Жиноят процессуал кодексининг 20-моддаси , Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 273-моддаси , Фуқаролик процессуал кодексининг 11-моддаси , Иқтисодий процессуал кодексининг 10-моддаси ва Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 12-моддасига мувофиқ судлар ишда иштирок этувчи шахсларга ўз она тилида ёки ўзи биладиган бошқа тилда оғзаки ёки ёзма арз қилиш, кўрсатув ва тушунтиришлар бериш, илтимоснома ва шикоятлар билан мурожаат қилиш, судда сўзлаш ҳамда таржимон хизматидан фойдаланиш ҳуқуқларини тушунтиришлари лозим.
13. Конституциянинг 16-моддасида Ўзбекистон Республикасининг қонунлари ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари Конституция асосида ва уни ижро этиш юзасидан қабул қилиниши, бирорта қонун ёки бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжат Конституциянинг принцип ва нормаларига зид бўлиши мумкин эмаслиги белгиланган.
Муайян ишларда қўлланилиши лозим бўлган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг Конституцияга зидлиги аниқланган тақдирда судлар Олий судга шу масалада Конституциявий судга мурожаат қилиш юзасидан таклиф киритишлари лозим.
Тушунтирилсинки, Конституциявий суднинг тегишли норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг бир қисмини Конституцияга зид деб топиш ҳақидаги қарори судлар томонидан норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг қолган қисми қўлланилишига тўсқинлик қилмайди.
14. Судлар низоларни кўриш давомида идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжат шахснинг Конституция билан кафолатланган ҳуқуқлари ва манфаатларига зидлиги аниқланганда, манфаатдор шахсга бундай ҳужжатни тўлиқ ёки қисман ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги ариза билан Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 22-боби тартибида Олий судга мурожаат қилиш ҳуқуқини тушунтиришлари лозим.
Судлар инобатга олишлари керакки, идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатнинг Конституция принцип ва нормаларига зидлиги уни Олий суд томонидан манфаатдор шахснинг аризасига асосан тўлиқ ёки қисман ҳақиқий эмас деб топиш учун асос бўлади.
15. Судлар ишларни кўриш натижалари бўйича Конституция нормалари ҳамда шахсларнинг кафолатланган ҳуқуқ ва қонуний манфаатлари бузилганлигини аниқлаган ҳар бир ҳолат бўйича қонун бузилишини келтириб чиқарган сабаб ва шарт-шароитларни пухта ўрганиб, тегишли мансабдор шахсларнинг қонунга хилоф ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги)га хусусий ажрим чиқариш йўли билан муносабат билдириши лозим.
16. Барча судлар, қонунчиликни қўллаётган давлат органлари, корхона, муассаса ва ташкилотлар ҳамда мансабдор шахслар мазкур Пленум қарори тушунтиришларига сўзсиз риоя этсин.
17. Олий суднинг судлов ҳайъатлари, вилоятлар ва уларга тенглаштирилган судлар мазкур Пленум қарори мазмун-моҳиятини қуйи судларга тушунтириш юзасидан семинар-машғулотлар ўтказишлари ва ягона амалиётни шакллантиришга эътибор қаратишлари лозим.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Б. ИСЛАМОВ
Пленум котиби, Олий суд судьяси Н. ХАКИМОВА
Тошкент ш.,
2023 йил 23 июнь,
16-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
Qarori
Odil sudlovni amalga oshirishda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi normalarini toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 55-moddasida har kimga oʻz huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat organlarining hamda boshqa tashkilotlarning, ular mansabdor shaxslarining qonunga xilof qarorlari, harakatlari va harakatsizligi ustidan sudga shikoyat qilish, buzilgan huquq va erkinliklarini tiklash uchun uning ishi qonunda belgilangan muddatlarda vakolatli, mustaqil hamda xolis sud tomonidan koʻrib chiqilishi huquqi kafolatlangan.
Sudlar tomonidan konstitutsiyaviy normalarni toʻgʻridan-toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishi orqali inson huquqlariga oid kafolatlarni toʻlaqonli taʼminlash maqsadida, 2023-yil 30-aprel kuni oʻtkazilgan referendumda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi toʻgʻrisida”gi OʻRQ-837-son Konstitutsiyaviy Qonunning 11-moddasi hamda “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 22-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (bundan buyon matnda Konstitutsiya deb yuritiladi) 15-moddasining ikkinchi qismiga koʻra, Konstitutsiya mamlakatning butun hududida oliy yuridik kuchga ega, toʻgʻridan-toʻgʻri amal qiladi va yagona huquqiy makonning asosini tashkil etadi.
Konstitutsiyaning oliy yuridik kuchga egaligi haqidagi qoida uning normalari barcha qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlardan ustun turishini anglatadi.
Shunga koʻra, sudlar koʻrib chiqilayotgan huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi qonun va boshqa normativ-huquqiy hujjatning mazmunini baholashi va Konstitutsiya normalarini toʻgʻridan-toʻgʻri amal qiluvchi oliy yuridik kuchga ega normativ-huquqiy asos sifatida qoʻllashi lozim.
Sudlar Konstitutsiya normasini tegishli qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilinmaganligi vaji bilan qoʻllashni rad etishga yoʻl quyilmasligiga eʼtibor qaratishlari kerak.
Tushuntirilsinki, muayyan ishda qoʻllanilishi zarur boʻlgan Konstitutsiyaning normasida boshqa normativ-huquqiy hujjatga havola qilinganda, ishni koʻrib chiqayotgan sudlar Konstitutsiya va tegishli huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi qonunga asoslanishi lozim.
2. Konstitutsiya 15-moddasining uchinchi va toʻrtinchi qismlariga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan prinsip va normalari (Inson huquqlari umumjahon Deklaratsiyasi, Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi hamda Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar toʻgʻrisidagi Paktlar va boshqalar) bilan bir qatorda Oʻzbekiston Respublikasi huquqiy tizimining tarkibiy qismidir.
Shunga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining qonunida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan taqdirda, Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasi qoidalari qoʻllanilishiga eʼtibor qaratilsin.
Bunda sudlar qonun hujjatlariga asosan xalqaro shartnoma Oʻzbekiston Respublikasida ratifikatsiya qilinganligi yoxud kuchga kirishi uchun zarur boʻlgan davlat ichki tartib-taomillari oʻtkazilganligiga, shuningdek, qoʻshimcha shartlar qoʻyilganligiga eʼtibor qaratishi lozim.
Shu bilan birga, ishlarning koʻrib chiqilishida xalqaro shartnoma normalari qoʻllanilgan hollarda qarorning asoslantiruvchi qismida ushbu xalqaro shartnoma normalariga havola qilinishi lozim.
3. Sudlarning eʼtibori Konstitutsiyada hech kim rasmiy eʼlon qilinmagan qonun asosida hukm qilinishi, jazoga tortilishi, mol-mulkidan yoki biron-bir huquqidan mahrum etilishi mumkin emasligi hamda normativ-huquqiy hujjatni matbuot va rasmiy manbalarda eʼlon qilinishi ular qoʻllanilishining majburiy sharti ekanligi belgilanganligiga qaratilsin (30-modda birinchi qismi , 99-modda oʻn birinchi qismi ).
Normativ-huquqiy hujjatlarni eʼlon qilish tartibi 2021-yil 20-apreldagi “ Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida ”gi OʻRQ-682-son, 2019-yil 10-dekabrdagi “ Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi toʻgʻrisida ”gi OʻRQ-591-son, 2017-yil 7-sentabrdagi “ Huquqiy axborotni tarqatish va undan foydalanishni taʼminlash toʻgʻrisida ”gi OʻRQ-443-son qonunlar, shuningdek, Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 22-dekabrdagi “Huquqiy axborotni tarqatish va undan foydalanishni taʼminlash toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi 1013-son qarorida belgilangan.
4. 2023-yil 30-aprel kuni oʻtkazilgan referendumda qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi toʻgʻrisida”gi OʻRQ-837-son Konstitutsiyaviy Qonunning 3 va 4-moddalariga muvofiq, ushbu Konstitutsiyaviy Qonun kuchga kirguniga qadar Oʻzbekiston Respublikasi hududida amalda boʻlgan qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlarning Konstitutsiyaga zid boʻlmagan qismi qoʻllaniladi;
Konstitutsiya normalari tegishli qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilinishidan yoki mavjudligidan qatʼiy nazar, ushbu Konstitutsiyaviy Qonun kuchga kirgan paytdan eʼtiboran toʻgʻridan-toʻgʻri amal qiladi.
Sudlar inobatga olishi kerakki, sud hujjatlarida huquqiy asos sifatida birinchi navbatda, qoida tariqasida, Konstitutsiyaning tegishli normalariga va undan keyin yuridik kuchiga qarab boshqa normativ-huquqiy hujjatlarga, basharti qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar Konstitutsiya normalariga zid boʻlganligi aniqlangan taqdirda esa, faqatgina Konstitutsiyaning tegishli normalari qoʻllanilishi lozim.
Shu bilan birga, Fuqarolik protsessual kodeksi , Iqtisodiy protsessual kodeksi va Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksga muvofiq 2023-yil 1-mayga qadar qabul qilingan birinchi instansiya sudining sud hujjatlari yuqori instansiya sudlari tomonidan qayta koʻrilayotganda ularda qoʻllanilgan normativ-huquqiy hujjatlarning Konstitutsiya normalariga mos kelmasligi aniqlanishi sud hujjatlarini oʻzgartirish yoki bekor qilish uchun asos boʻlmaydi.
Bunda, Fuqarolik kodeksining 4-moddasi va “Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 41-moddasi talablaridan kelib chiqib, fuqarolik ishlari boʻyicha, iqtisodiy va maʼmuriy sudlar tomonidan ishlarni koʻrishda nizoli munosabat boʻyicha taraflarning huquq va majburiyatlari qachon vujudga kelganligi aniqlanishi kerak.
5. Konstitutsiyaning 20-moddasida insonning huquq va erkinliklari bevosita amal qilishi; insonning huquq va erkinliklari davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, ularning mansabdor shaxslari faoliyatining mohiyati va mazmunini tashkil etishi lozimligi belgilangan.
Shunga koʻra, sudlar davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, ularning mansabdor shaxslari bilan munosabatlarda inson huquqlarining samarali himoya qilinishini taʼminlash maqsadida mazkur organlar va ularning mansabdor shaxslari tomonidan insonga nisbatan huquqiy taʼsir choralarini qoʻllashda Konstitutsiyada belgilangan mutanosiblik prinsipiga rioya qilinganligini tekshirishlari lozim.
Bunda inson bilan davlat organlarining oʻzaro munosabatlarida yuzaga keladigan qonunchilikdagi barcha ziddiyatlar va noaniqliklar inson foydasiga talqin etiladi.
Shuningdek, Konstitutsiyaning 55-moddasida davlat organlari yoxud ular mansabdor shaxslarining qonunga xilof qarorlari, harakatlari yoki harakatsizligi oqibatida yetkazilgan zarar ixtiyoriy ravishda qoplanmagan taqdirda, uning oʻrni manfaatdor shaxsning arizasiga asosan sud tartibida davlat tomonidan qoplanishi kafolatlanganligi inobatga olinishi lozim.
6. Sudlar Konstitutsiyaning 20-moddasi talablaridan kelib chiqib, shaxsga nisbatan qoʻllaniladigan huquqiy taʼsir choralari mutanosiblik prinsipiga asoslanishi va qonunlarda nazarda tutilgan maqsadlarga erishish uchun yetarli boʻlishi kerakligini inobatga olishlari zarur.
Bunda jinoyat yoki huquqbuzarlik sodir etishda aybdor boʻlgan shaxsga nisbatan qoʻllaniladigan jazo yoki boshqa huquqiy taʼsir chorasi odilona boʻlishi, yaʼni jinoyat yoxud huquqbuzarlikning ogʻir-yengilligiga, aybning va shaxsning ijtimoiy xavflilik darajasiga hamda insonparvarlik tamoyillariga muvofiq boʻlishi kerak.
7. Sudlar muayyan ishlarni koʻrishda Konstitutsiya 21-moddasidagi shaxsga uning roziligisiz qonunchilikda belgilanmagan majburiyat yuklatilishi mumkin emasligi haqidagi normaga rioya etilganligini tekshirishlari lozim.
Bunda qonunchilik deganda, nafaqat qonun hujjatlari, balki qonunosti normativ-huquqiy hujjatlar ham nazarda tutilishi inobatga olinishi zarur.
8. Sudlar Konstitutsiyaning 28-moddasi talablariga muvofiq aybdorlikka oid barcha shubhalarni bartaraf qilishning imkoni yoʻqligi shaxsni aybsiz deb topishga asos boʻlishini inobatga olishlari lozim.
Shaxsning oʻz aybini tan olganligi uning aybi sudda tekshirilgan boshqa dalillar majmui bilan tasdiqlangan taqdirdagina ayblov hukmi chiqarilishiga asos boʻla oladi.
Jinoyat ishlarini yuritishda gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi oʻzining aybsizligini isbotlashi shart emasligi, istalgan vaqtda sukut saqlash huquqidan foydalanishi, oʻzi va yaqin qarindoshlariga qarshi guvohlik berishga majbur emasligi bilan bogʻliq Konstitutsiyada belgilangan shaxsiy huquq va erkinliklarini buzilishi protsessual qonun normalarining jiddiy buzilishi deb eʼtirof etiladi.
9. Sudlarning eʼtibori Konstitutsiyaning 29-moddasi toʻrtinchi qismiga asosan qonunni buzgan holda olingan dalillardan odil sudlovni amalga oshirish chogida foydalanishga yoʻl qoʻyilmasligiga qaratilsin.
Tushuntirilsinki, Konstitutsiyada mustahkamlangan shaxsiy huquq va erkinliklarni hamda qonunlarda belgilangan tartiblarni buzgan holda yoxud qonunlarda nazarda tutilmagan harakatlar natijasida toʻplangan dalillar qonunni buzgan holda olingan dalillar deb eʼtirof etilishi lozim.
10. Konstitutsiyaning 29-moddasiga muvofiq har kimga malakali yuridik yordam olish huquqi kafolatlangan boʻlib, qonunda nazarda tutilgan hollarda yuridik yordam davlat hisobidan koʻrsatilishi lozim.
Har bir shaxs jinoyat protsessining har qanday bosqichida, shaxs ushlanganida esa uning harakatlanish erkinligi huquqi amalda cheklangan paytdan eʼtiboran oʻz tanloviga koʻra advokat yordamidan foydalanish huquqiga ega.
Shuningdek, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi ayblovning mohiyati va asoslari toʻgʻrisida xabardor qilinishini, unga qarshi yoki uning foydasiga guvohlik berayotgan shaxslarning soʻroq qilinishini talab etish huquqiga ega.
Shaxsiy erkinlik va daxlsizlikni kafolatlovchi konstitutsiyaviy normalarni buzilishi holatlariga baho berishda sudlar Oliy sud Plenumining 2003-yil 19-dekabrdagi “Gumon qilinuvchi va ayblanuvchini himoya huquqi bilan taʼminlashga oid qonunlarni qoʻllash boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi 17-son qarorida berilgan tushuntirishlarga amal qilishi lozim.
Sudlarning eʼtibori shaxsga advokat yordamidan foydalanish bilan bogʻliq konstitutsiyaviy huquqi tushuntirilmasdan yoki uning bunday huquqlaridan amalda foydalanishi uchun real sharoit yaratib berilmasdan turib, unga nisbatan tergov harakatlari olib borilishi natijasida olingan dalillarning maqbul emas (yaroqsiz) deb topilishiga va bunday dalillardan odil sudlovni amalga oshirish chogʻida foydalanishga yoʻl qoʻyilmasligiga qaratilsin.
11. Sudlar inobatga olishlari kerakki, 2023-yil 1-maydan boshlab shaxsning yozishmalari, telefon orqali soʻzlashuvlari, pochta, elektron va boshqa xabarlari sir saqlanishi huquqining cheklanishiga, uy-joyida tintuv oʻtkazilishiga faqat qonunga muvofiq va sudning qaroriga asosan yoʻl qoʻyiladi.
Fuqarolarning yozishmalari, telefon orqali soʻzlashuvlari, pochta, elektron va boshqa xabarlari sir saqlanishi, uy-joy daxlsizligi huquqlarining cheklanishi bilan bogʻliq holda oʻtkazilgan tezkor-qidiruv faoliyati natijalari mazkur tadbirlar sudning ruxsati asosida hamda 2012-yil 25-dekabrdagi “Tezkor-qidiruv faoliyati toʻgʻrisida”gi OʻRQ-344-son Qonunga muvofiq amalga oshirilgandagina ishda dalil sifatida foydalanilishi mumkin boʻladi.
12. Sudlarning eʼtibori Konstitutsiyaning 139-moddasi ikkinchi qismida sud ishlari olib borilayotgan tilni bilmaydigan sudda qatnashuvchi shaxslarning tarjimon orqali ish materiallari bilan toʻla tanishish va sud ishlarida ishtirok etish huquqi hamda sudda ona tilida soʻzlash huquqi kafolatlanganligiga qaratilsin.
Konstitutsiyaning ushbu normasi hamda Jinoyat protsessual kodeksining 20-moddasi , Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 273-moddasi , Fuqarolik protsessual kodeksining 11-moddasi , Iqtisodiy protsessual kodeksining 10-moddasi va Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksning 12-moddasiga muvofiq sudlar ishda ishtirok etuvchi shaxslarga oʻz ona tilida yoki oʻzi biladigan boshqa tilda ogʻzaki yoki yozma arz qilish, koʻrsatuv va tushuntirishlar berish, iltimosnoma va shikoyatlar bilan murojaat qilish, sudda soʻzlash hamda tarjimon xizmatidan foydalanish huquqlarini tushuntirishlari lozim.
13. Konstitutsiyaning 16-moddasida Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari va boshqa normativ-huquqiy hujjatlari Konstitutsiya asosida va uni ijro etish yuzasidan qabul qilinishi, birorta qonun yoki boshqa normativ-huquqiy hujjat Konstitutsiyaning prinsip va normalariga zid boʻlishi mumkin emasligi belgilangan.
Muayyan ishlarda qoʻllanilishi lozim boʻlgan normativ-huquqiy hujjatlarning Konstitutsiyaga zidligi aniqlangan taqdirda sudlar Oliy sudga shu masalada Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish yuzasidan taklif kiritishlari lozim.
Tushuntirilsinki, Konstitutsiyaviy sudning tegishli normativ-huquqiy hujjatning bir qismini Konstitutsiyaga zid deb topish haqidagi qarori sudlar tomonidan normativ-huquqiy hujjatning qolgan qismi qoʻllanilishiga toʻsqinlik qilmaydi.
14. Sudlar nizolarni koʻrish davomida idoraviy normativ-huquqiy hujjat shaxsning Konstitutsiya bilan kafolatlangan huquqlari va manfaatlariga zidligi aniqlanganda, manfaatdor shaxsga bunday hujjatni toʻliq yoki qisman haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisidagi ariza bilan Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksning 22-bobi tartibida Oliy sudga murojaat qilish huquqini tushuntirishlari lozim.
Sudlar inobatga olishlari kerakki, idoraviy normativ-huquqiy hujjatning Konstitutsiya prinsip va normalariga zidligi uni Oliy sud tomonidan manfaatdor shaxsning arizasiga asosan toʻliq yoki qisman haqiqiy emas deb topish uchun asos boʻladi.
15. Sudlar ishlarni koʻrish natijalari boʻyicha Konstitutsiya normalari hamda shaxslarning kafolatlangan huquq va qonuniy manfaatlari buzilganligini aniqlagan har bir holat boʻyicha qonun buzilishini keltirib chiqargan sabab va shart-sharoitlarni puxta oʻrganib, tegishli mansabdor shaxslarning qonunga xilof harakatlari (harakatsizligi)ga xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan munosabat bildirishi lozim.
16. Barcha sudlar, qonunchilikni qoʻllayotgan davlat organlari, korxona, muassasa va tashkilotlar hamda mansabdor shaxslar mazkur Plenum qarori tushuntirishlariga soʻzsiz rioya etsin.
17. Oliy sudning sudlov hayʼatlari, viloyatlar va ularga tenglashtirilgan sudlar mazkur Plenum qarori mazmun-mohiyatini quyi sudlarga tushuntirish yuzasidan seminar-mashgʻulotlar oʻtkazishlari va yagona amaliyotni shakllantirishga eʼtibor qaratishlari lozim.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B. ISLAMOV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi N. XAKIMOVA
Toshkent sh.,
2023-yil 23-iyun,
16-son
Пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О некоторых вопросах прямого применения норм Конституции Республики Узбекистан при осуществлении правосудия
Статьей 55 Конституции Республики Узбекистан каждому гарантирована судебная защита его прав и свобод, право обжалования в суд незаконных решений, действий и бездействия государственных органов и иных организаций, их должностных лиц, восстановление нарушенных прав и свобод путем рассмотрения его дела компетентным, независимым и беспристрастным судом в установленные законом сроки.
В целях полноценного обеспечения гарантий прав человека путем прямого и единообразного применения судами норм Конституции Республики Узбекистан Пленум Верховного суда Республики Узбекистан на основании конституционного Закона № ЗРУ-837, принятого по итогам референдума, проведенного 30 апреля 2023 года, а также статьи 22 Закона Республики Узбекистан «О судах» постановляет:
1. В соответствии с частью второй статьи 15 Конституции Республики Узбекистан (далее Конституция) Конституция имеет высшую юридическую силу, прямое действие и образует основу единого правового пространства на всей территории страны.
Высшая юридическая сила Конституции означает верховенство ее норм над другими законами и нормативно-правовыми актами.
В связи с этим, судам следует оценивать содержание закона или иного нормативно-правового акта, регулирующего рассматриваемые судом правоотношения и применять нормы Конституции как акта прямого действия, обладающего непосредственно действующей высшей юридической силой.
Судам следует обратить внимание на недопустимость отказа в применении норм Конституции в связи с тем, что соответствующие законы и иные нормативно-правовые акты не приняты.
В случаях, когда нормы Конституции , которые должны быть применены в конкретном деле содержат ссылку на иной нормативно-правовой акт, судам, рассматривающим дело, следует руководствоваться нормами Конституции и закона, регулирующего соответствующие правовые отношения.
2. Согласно частей третьей и четвертой статьи 15 Конституции международные договоры Республики Узбекистан наряду с общепризнанными принципами и нормами международного права (Всеобщая декларация прав человека, Пакт о гражданских и политических правах, Пакт об экономических, социальных и культурных правах и другие) являются составной частью правовой системы Республики Узбекистан.
При этом, если международным договором Республики Узбекистан установлены иные правила, чем те, которые предусмотрены законом Республики Узбекистан, то применяются правила международного договора Республики Узбекистан.
Судам необходимо обращать внимание на то, ратифицирован ли международный договор в Республике Узбекистан либо прошел другие внутренние государственные процедуры, предусмотренные в законодательных актах, необходимые для вступления в силу и на наличие оговорок.
Вместе с тем, в случаях применения норм международных договоров при рассмотрении дел, в мотивировочной части судебного акта следует ссылаться на нормы данного международного договора.
3. Обратить внимание судов, что Конституцией установлено, что никто не может быть осужден, подвергнут наказанию, лишен имущества или какого-либо права на основании закона, который официально не опубликован, и то, что опубликование нормативно-правовых актов является обязательным условием их применения ( часть первая статьи 30, часть одиннадцатая статьи 99 Конституции).
Порядок опубликования нормативно-правовых актов определен Законами от 20 апреля 2021 года « О нормативно-правовых актах » № ЗРУ-682, от 10 декабря 2019 года « О Кабинете Министров Республики Узбекистан » № ЗРУ-591, от 7 сентября 2017 года « О распространении правовой информации и обеспечении доступа к ней » № ЗРУ-443, а также Постановлением Кабинета Министров от 22 декабря 2017 года № 1013 «О мерах по реализации Закона Республики Узбекистан о распространении правовой информации и обеспечении доступа к ней».
4. В соответствии со статьями 3 и 4 Конституционного закона «О Конституции Республики Узбекистан» № ЗРУ-837, принятого 30 апреля 2023 года по итогам референдума (далее Конституционный закон), законы и иные нормативно-правовые акты, действовавшие на территории Республики Узбекистан до вступления в силу Конституционного закона, применяются в части, не противоречащей Конституции в редакции Конституционного закона;
нормы Конституции в редакции Конституционного закона действуют напрямую с момента его вступления в силу и независимо от принятия или наличия соответствующих законов и иных нормативно-правовых актов.
Судам следует учитывать, что правовым основанием судебных актов являются прежде всего как правило соответствующие нормы Конституции , а затем иные нормативные правовые акты в зависимости от их юридической силы; в случае, если установлено, что законы и иные нормативно-правовые акты противоречат нормам Конституции , следует руководствоваться только соответствующими нормами Конституции .
Вместе с тем, несоответствие Конституции нормативно-правовых актов, примененных в судебных актах судов первой инстанции, принятых до 1 мая 2023 года, установленное при их пересмотре вышестоящими судебными инстанциями в порядке, установленном Гражданским процессуальным, Экономическим процессуальным кодексам и Кодексом об административном судопроизводстве, не может быть основанием для отмены или изменения судебного акта.
При рассмотрении дел судами по гражданским делам, экономическими и административными судами, исходя из статьи 4 Гражданского кодекса и статьи 41 Закона Республики Узбекистан «О нормативно-правовых актах», необходимо установить, когда возникли права и обязанности сторон по спорному правоотношению.
5. Статьей 20 Конституции установлено, что права и свободы человека действуют непосредственно; права и свободы человека определяют суть и содержание деятельности государственных органов, органов самоуправления граждан и их должностных лиц.
Судам в целях обеспечения эффективной защиты прав граждан в отношениях с государственными органами, органами самоуправления и их должностными лицами, следует проверять соблюдение этими органами и их должностными лицами установленного Конституцией принципа соразмерности при применении мер правового воздействия на человека.
При этом все противоречия и неясности в законодательстве, возникающие во взаимоотношениях человека с государственными органами, толкуются в пользу человека.
Также следует учитывать, что если вред, причиненный незаконными решениями, действиями или бездействием государственных органов или их должностных лиц, не возмещен в добровольном порядке, статьей 55 Конституции гарантировано его возмещение государством по заявлению заинтересованного лица.
6. Судам, исходя из требований статьи 20 Конституции, следует учитывать, что меры правового воздействия, применяемые в отношении лица, должны основываться на принципе соразмерности и быть достаточными для достижения целей, предусмотренных законами.
При этом, наказание либо иная мера правового воздействия, применяемая в отношении лица, виновного в совершении преступления или правонарушения, должна быть справедливой, то есть соответствовать тяжести преступления или правонарушения, степени вины и общественной опасности его личности, а также принципам гуманизма.
7. Судам при рассмотрении конкретных дел следует проверять соблюдение нормы статьи 21 Конституции согласно которой, ни на кого без его согласия не может быть возложена обязанность, не установленная законодательством.
При этом следует учитывать, что под понятием законодательство подразумеваются не только законодательные акты, но и подзаконные нормативно-правовые акты.
8. Судам следует учесть, что в соответствии с требованиями статьи 28 Конституции отсутствие возможности устранить все сомнения в виновности является основанием для признания лица невиновным.
Признание лицом своей вины может быть основанием для вынесения обвинительного приговора только в случае, если его вина доказана совокупностью других проверенных в суде доказательств.
Нарушение в производстве по уголовным делам установленных Конституцией прав и свобод касательно того, что подозреваемый, обвиняемый, подсудимый не обязан доказывать свою невиновность, имеет право в любое время воспользоваться правом хранить молчание, не обязан давать показания против самого себя и своих близких родственников, признается грубым нарушением норм процессуального права.
9. Обратить внимание судов на то, что согласно части четвертой статьи 29 Конституции при осуществлении правосудия не допускается использование доказательств, полученных с нарушением закона.
Разъяснить, что доказательства, полученные с нарушением установленных Конституцией прав и свобод человека, порядка, установленного законами, а также в результате действий, не предусмотренных законом, признаются доказательствами, полученными с нарушением закона.
10. В соответствии со статьей 29 Конституции каждому гарантируется право на получение квалифицированной юридической помощи и в случаях, предусмотренных законом, юридическая помощь оказывается за счет государства.
Каждое лицо имеет право пользоваться помощью адвоката по своему выбору на любой стадии уголовного процесса, а при задержании лица с момента фактического ограничения его права на свободу передвижения.
Также обвиняемый или подсудимый имеет право быть ознакомленным с сутью и основаниями обвинения, требовать проведения допроса свидетелей, дающих показания против него либо в его пользу.
При оценке случаев нарушений конституционных норм, гарантирующих свободы и неприкосновенность человека, судам следует руководствоваться разъяснениями, данными в Постановлении Пленума Верховного суда от 19 декабря 2003 года № 17 «О практике применения судами законов, обеспечивающих подозреваемому, обвиняемому право на защиту».
Обратить внимание судов на то, что доказательства, полученные в результате следственных действий в отношении лица, которому конституционные права на помощь адвоката не разъяснены, либо не обеспечена реальная возможность пользоваться помощью адвоката, являются недопустимыми и не могут быть использованы при осуществлении правосудия.
11. Судам необходимо иметь в виду, что с 1 мая 2023 года ограничение прав лиц на тайну переписки, телефонных переговоров, почтовых, электронных и иных сообщений, проведение обыска в жилище допускается только в соответствии с законом и на основании решения суда.
Результаты оперативно-следственной деятельности, проведенной с ограничением прав граждан на тайну переписки, телефонных переговоров, почтовых, электронных и иных сообщений, прав на неприкосновенность жилья, могут использоваться в деле в качестве доказательства лишь в случаях, когда эти мероприятия проведены на основании разрешения суда и согласно Закону от 25 декабря 2012 года «Об оперативно-розыскной деятельности» № ЗРУ-344.
12. Обратить внимание судов на то, что статьей 139 Конституции участникам процесса, не владеющим языком, на котором ведется судопроизводство, гарантировано право на ознакомление с материалами дела, участие в судебных действиях через переводчика и выступление в суде на родном языке.
В соответствии с указанной нормой Конституции и согласно статье 20 Уголновно-процессуального кодекса, статье 273 Кодекса об административной ответственности, статье 11 Гражданского процессуального кодекса, статье 10 Экономического процессуального кодекса и статье 12 Кодекса об административном судопроизводстве судам необходимо разъяснять участникам процесса их право выступать в суде на родном либо ином доступном им языке, делать устные или письменные заявления, давать показания и объяснения, заявлять ходатайства и жалобы, а также право пользоваться услугами переводчика.
13. Статьей 16 Конституции установлено, что законы и иные нормативно-правовые акты Республики Узбекистан принимаются на основе и во исполнение Конституции , ни один закон или иной нормативно-правовой акт не может противоречить принципам и нормам Конституции .
В случае установления в ходе рассмотрения конкретных дел противоречия нормативно-правовых актов Конституции , судам следует вносить в Верховный суд предложения об обращении по данному вопросу в Конституционный суд.
Разъяснить, что решение Конституционного суда о признании части соответствующего нормативно-правового акта противоречащей Конституции не препятствует применению судами данного нормативно-правового акта в остальной части.
14. В случаях, когда в ходе рассмотрения спора установлено, что ведомственный нормативно-правовой акт противоречит правам и свободам лица, гарантированным Конституцией , судам следует разъяснять заинтересованному лицу его право обратиться в Верховный суд в порядке главы 22 Кодекса об административном судопроизводстве с заявлением о признании такого акта недействительным полностью или в части.
Судам следует принять во внимание, что противоречие ведомственного нормативно-правового акта принципам и нормам Конституции является основанием для признания его Верховным судом полностью либо в части недействительным по заявлению заинтересованного лица.
15. По каждому установленному по результатам рассмотрения дела случаю нарушения конституционных норм, гарантированных прав и законных интересов лиц, судам следует тщательно изучив причины и условия, повлекшие нарушение закона, реагировать на незаконные действия (бездействие) соответствующих должностных лиц путем вынесения частных определений.
16. Всем судам, применяющим законодательство государственным органам, предприятиям, учреждениям и организациям, а также должностным лицам следует строго следовать разъяснениям данного Постановления Пленума.
17. Судебным коллегиям Верховного суда, областным и приравненным к ним судам следует провести семинарские занятия по разъяснению нижестоящим судам сути и содержания данного Постановления Пленума и обратить внимание на формирование единой практики.
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан Б. ИСЛАМОВ
Секретарь Пленума, судья Верховного суда Н. ХАКИМОВА
г. Ташкент,
23 июня 2023 г.,
№ 16