📅 2023-yil 23-avgust · Markaziy bank hujjatlari
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
UzbekAI
📅 2023 йил 23 август · Марказий банк ҳужжатлари
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 23 августа 2023 г. · Документы Центрального банка
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 23 August 2023 · Central Bank documents
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ МАРКАЗИЙ БАНКИ БОШҚАРУВИНИНГ
Қарори
НИЗОМ
Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида
Ўзбекистон Республикасининг « Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида »ги, « Банклар ва банк фаолияти тўғрисида »ги ва « Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида »ги қонунларига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқаруви қарор қилади:
1. Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тартиби тўғрисидаги низом 1-иловага мувофиқ тасдиқлансин.
2. Айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар 2-иловага мувофиқ ўз кучини йўқотган деб топилсин.
3. Мазкур қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ойдан кейин кучга киради.
Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2023 йил 23 августдаги 27/4-сон қарорига 1-ИЛОВА
Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тартиби тўғрисидаги
Мазкур Низом тижорат банклари , шу жумладан микромолия банклари (бундан буён матнда банк деб юритилади) томонидан кредитлар ва микроқарзлар (бундан буён матнда кредитлар деб юритилади), омонатлар (депозитлар), қарз маблағлари, қарз муносабатларини тасдиқловчи қимматли қоғозлар, шунингдек бошқа молиявий воситалар бўйича фоизларни ҳисоблаш тартибини белгилайди.
1-боб. Умумий қоидалар
1. Мазкур Низомда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:
бухгалтерия ҳисобининг ҳисоблаб ёзиш усули — активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, даромадлар, харажатлар, молиявий операциялари ва ҳодисалар бухгалтерия ҳисобида бу ҳаракатлар юзасидан пул маблағлари ёки эквивалентлари олинган ёхуд тўланган пайтда эмас, балки шу ҳаракатлар содир этилган (ёки ҳақиқатда олинган) пайтда акс эттирилади;
эффектив фоиз ставкаси — активнинг бошланғич баланс қиймати билан тенглаштириш учун активдан фойдаланиш муддати мобайнида кутилаётган келгусидаги пул тушумлари оқимини дисконтлаш учун ишлатиладиган фоиз ставкаси;
эффектив фоиз ставкаси усули — дисконт ёки мукофотни фоизли даромадларга (харажатларга) амортизация қилиш орқали ёки кечиктирилган фоиз тўловларини тақсимлаш орқали активнинг (мажбуриятнинг) фойдаланиш муддати давомида доимий фоиз ставкасини тан олишга олиб келадиган усул;
даромадлар — банкнинг фаолияти давомида акциядорларнинг улуши ошиши билан боғлиқ бўлмаган тарзда хусусий капиталнинг ошишига олиб келадиган иқтисодий наф. Даромад фоизлар, фойда, дивидендлар, активларни сотишдан олинган тушум, мукофот, роялти, ижара ҳақи ва бошқа кўринишда бўлиши мумкин;
фоизли даромад — бу пул маблағлари ёки уларнинг эквивалентларидан фойдаланганлик учун олинган даромад. Фоизли даромад ҳар қандай дисконт, мукофот ёки қарз қимматли қоғозлари ёхуд кредитнинг бошланғич баланс қиймати билан уларнинг сўндириш суммалари ўртасидаги бошқа фарқларнинг амортизация суммасини ҳам ўз ичига олади;
харажатлар — хусусий капитални банкнинг акциядорлари ўртасида тақсимланиши билан боғлиқ бўлмаган капиталнинг камайишига олиб келадиган активларнинг камайиши ёки тугаши кўринишида ёхуд мажбуриятларнинг кўпайиши кўринишида ҳисобот давридаги иқтисодий нафнинг камайиши;
фоизли харажатлар — бу пул маблағлари ёки уларнинг эквивалентларидан фойдаланганлик учун харажатлар. Фоизли харажатлар ҳар қандай дисконт ёки қарз қимматли қоғозлари ёхуд қарз маблағларининг бошланғич баланс қиймати билан уларнинг сўндириш суммалари ўртасидаги бошқа фарқларнинг амортизация суммасини ўз ичига олади;
тан олиш — бу молиявий ҳисобот элементларидан бири, яъни актив, мажбурият, хусусий капитал, даромадлар ёки харажатлар таърифини қаноатлантирадиган моддани молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботга ёки молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот(лар)га киритиш учун идентификациялаш жараёнидир.
2-боб. Фоизли даромадлар ва харажатларни тан олиш
1-§. Ҳисоблаб ёзиш усулидан фойдаланиш ва фоизларни тан олиш
2. Банклар ўз молиявий ҳисоботларини бухгалтерия ҳисобининг ҳисоблаб ёзиш усули асосида тузишлари керак, бундан пул оқимлари тўғрисидаги ҳисобот мустасно.
3. Банклар операцияларни қайта ишлаш чоғида бухгалтерия ҳисобининг ҳисоблаб ёзиш усулини қўллаган ҳолда автоматлаштирилган шаклда фоизларни ҳисоблаши лозим.
4. Фоизлар бухгалтерия ҳисобининг ҳисоблаб ёзиш усули бўйича тан олинади.
5. Ҳафтанинг жума куни ҳисоблаб ёзиладиган фоизни ҳисоблашда одатда уч кун — жума, шанба ва якшанба кунлари учун фоизлар ҳисобга олиниши лозим.
6. Агар жорий ой жума ёки шанба кунида тугайдиган бўлса, унда фоизларни ҳисоблаб ёзиш тегишлича бир кун ёки икки кун учун амалга оширилади. Ҳафта охирида қоладиган кун (кунлар) учун фоизлар кейинги ойнинг биринчи иш кунида ҳисоблаб ёзилади. Байрам кунларига нисбатан ҳам худди шундай жараён қўлланилади.
7. Ҳар бир ойда ҳисоблаб ёзиладиган ва акс эттириладиган фоизлар банк томонидан ўша ойда олинадиган даромадларни (сарфланган харажатларни) аниқ акс эттириши керак. Ҳисобот даврига тегишли бўлган ҳисобланган фоизларнинг бирор-бир қисми кейинги даврга ўтказилишига йўл қўйилмайди.
8. Банкнинг даромади банк томонидан унинг ҳисобварағига олинган ва олиниши лозим бўлган иқтисодий фойданинг ялпи тушумларинигина ўз ичига олади. Агентлик муносабатларида иқтисодий фойданинг ялпи тушуми ўзига учинчи шахс номидан йиғиладиган ва банк капиталини ошишига олиб келмайдиган суммаларни ўз ичига олади. Учинчи шахс номидан инкассация қилинган суммалар даромад ҳисобланмайди. Бунда, банкнинг воситачилик ҳақи суммаси банк даромади ҳисобланади.
2-§. Кредитлар бўйича фоизли даромадларни тан олиш
9. Кредит суммасига фоизлар кредит ажратилган кундан эътиборан у банкка қайтарилган ёки бошқа асосларга кўра тегишли ҳисобварақдан ўчирилган кундан олдинги кунгача ҳисобланади.
10. Кредитлар бўйича фоизлар ҳар куни йиллик базавий давр — 365 кундан келиб чиққан ҳолда ҳисоблаб ёзилади (кредитларнинг муайян турлари бўйича 360 кун базавий давр қилиб олинади). Кредитлар бўйича фоизлар қуйидаги формулага биноан ҳисобланади:
Сўндирилмаган кредит қолдиғи х фоиз ставкаси х амалдаги кунлар сони —————————————————————————————————————————————————— 365
Бунда, кредитларнинг муайян турлари бўйича 360 кун базавий давр қилиб олинганда фоизлар ҳисобланишига амалдаги кунлар сони бир йил учун 360 кун этиб белгиланиши лозим.
Кредитлар бўйича фоизли даромадларни ҳисоблашда мазкур Низомнинг 1-иловасида келтирилган мисолдан фойдаланиш мумкин.
11. Кредитлар бўйича фоизларни ҳисоблаб ёзиш қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт 16309 «Кредитлар бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар»;
Кт 41400 -447хх «Кредитлар бўйича фоизли даромадлар».
12. Кредит бўйича келиб тушган фоизлар қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг ҳисобварағи ;
Кт 16309 «Кредитлар бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар».
13. Банк активлари бўйича фоизлар бир йўла мукофот кўринишида олинганда, бухгалтерия ҳисобининг ҳисоблаб ёзиш усулига мувофиқ мазкур маблағлар тўланган вақти ва пул келиб тушган санасидан қатъи назар қайси даврга тааллуқли бўлса, ўша ҳисобот даврида банкнинг даромадлари таркибида акс эттирилиши (амортизация қилиб борилиши) лозим.
14. Кредитлар бўйича мукофот шаклида олинган фоизларни амортизация қилган ҳолда ҳисоблаб ёзишда:
а) ажратилган кредит учун ҳамкор ташкилотдан келадиган мукофот қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт 202xx — «Тегишли талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар»;
Кт 22812 — «Келгуси давр фоизли даромадлари».
б) фоизлар мазкур Низомнинг 10-бандида келтирилган формулага биноан ҳисобланади ва қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт 16309 — «Кредитлар бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар»;
Кт 41ххх — «Кредитлар бўйича фоизли даромадларнинг тегишли ҳисобварағи»;
Дт 22812 — «Келгуси давр фоизли даромадлари»;
Кт 16309 — «Кредитлар бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар».
Кредитлар бўйича мукофотни амортизация қилишда мазкур Низомнинг 2-иловасида келтирилган мисолдан фойдаланиш мумкин.
15. Мижоз кредитнинг сўндириш санаси келгунга қадар кредитни қисман сўндирса, банк фоизларни асосий қарз суммасининг ҳақиқатда сўндирилмаган қисмига ҳисоблаб ёзиши лозим.
3-§. Омонатлар (депозитлар) бўйича фоизли харажатларни тан олиш
16. Банк омонати (депозит) суммасига фоизлар омонат (депозит) банкка тушган куннинг эртасидан бошлаб, то у омонатчига қайтарилган ёки бошқа асосларга кўра омонатчининг ҳисобварағидан ўчирилган кундан олдинги кунгача ёзилади.
17. Омонатлар (депозитлар) бўйича фоизлар ҳар куни ҳисоблаб ёзилади ва қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт 50100 — 511хх Омонатлар (депозитлар) бўйича фоизли харажатларнинг тегишли ҳисобварағи;
Кт 224хх Омонатлар (депозитлар) бўйича тўланиши лозим бўлган ҳисобланган фоизларнинг тегишли ҳисобварағи.
Омонатлар (депозитлар) бўйича фоизли харажатларни ҳисоблашда мазкур Низомнинг 3-иловасида келтирилган мисолдан фойдаланиш мумкин.
18. Фоизларни мижозга тўлаш қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт 224хх «Омонатлар (депозитлар) бўйича тўланиши лозим бўлган ҳисобланган фоизларнинг тегишли ҳисобварағи»;
Кт Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг тегишли депозит ҳисобварағи .
19. Мижоз омонат (депозит) суммасининг бир қисмини олган тақдирда, банк фоизларни омонатнинг (депозитнинг) ҳақиқатдаги қолдиғига ҳисоблаб ёзиши лозим.
4-§. Қарз маблағлари бўйича фоизли харажатларни тан олиш
20. Қарз маблағлари бўйича фоизлар ҳар куни ҳисоблаб ёзилади ва қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт 53100 — 543хх Кредитлар, чиқарилган қимматли қоғозлар ва қимматли қоғозлар билан амалга оширилган РЕПО битимлари бўйича фоизли харажатларнинг тегишли ҳисобварағи;
Кт 22410 «Олинган кредитлар бўйича тўланиши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар» ёки
Кт 22414 «Чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича тўланиши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар».
Қарз маблағлари бўйича фоизли харажатларни ҳисоблашда мазкур Низомнинг 4-иловасида келтирилган мисолдан фойдаланиш мумкин.
21. Фоизларни мижозга тўлаш қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт 22410 «Олинган кредитлар бўйича тўланиши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар» ёки
Дт 22414 «Чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича тўланиши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар»;
Кт Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг депозит ҳисобварағи .
22. Қарз маблағлари сўндириш муддати келгунга қадар тўлиқ ёки қисман тўланган ҳолларда, банк ҳисобланадиган фоизларни асосий сумманинг тўланмаган қисмини ҳақиқатдаги кунлар сонига ҳисоблаб ёзиши лозим.
5-§. Номинал қийматида харид қилинган молиявий воситалар бўйича фоизли даромадни тан олиш
23. Молиявий воситалар бўйича фоизли даромадлар ҳар куни ҳисоблаб ёзилади.
24. Молиявий воситалар бўйича фоизлар қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт 1хххх «Олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизларнинг тегишли ҳисобварағи»;
Кт 4хххх «Фоизли даромадларнинг тегишли ҳисобварағи».
Номинал қийматида харид қилинган молиявий воситалар бўйича фоизли даромадларни ҳисоблашда мазкур Низомнинг 5-иловасида келтирилган мисолдан фойдаланиш мумкин.
6-§. Сотиб олгунга қадар ҳисобланган фоизлар
25. Тўланмаган фоизлар фоизли инвестицияларни харид қилгунга қадар тўпланиб қолса, унда кейинги олинадиган фоизлар харид қилгунга қадар ва харид қилингандан кейинги даврга тақсимланади ҳамда олинадиган фоизларнинг харид қилингандан кейинги қисми даромад сифатида тан олинади.
Сотиб олгунга қадар ҳисобланган фоизларни ҳисоблашда мазкур Низомнинг 6-иловасида келтирилган мисолдан фойдаланиш мумкин.
3-боб. Эффектив фоиз ставкаларини қўллаган ҳолда фоизли даромадлар ва харажатларни тан олиш
1-§. Эффектив фоиз ставкаси усулини қўллаш
26. Банклар мукофот ёки дисконт билан сотилаётган молиявий воситалар бўйича фоизларни ҳисоблаб ёзишда ёки шартнома бўйича ҳар ойда фоизли тўловларни тўлаш графиги кўрсатилмаганда эффектив фоиз ставкаси усулини қўллашлари лозим.
27. Эффектив фоиз ставкаси усулини қўллашда мижозлар томонидан ёки мижозларга тўланадиган фоизли тўловлар муддатлари ва суммалари ҳисоблаб ёзилган фоизлардан фарқ қилиши мумкин.
28. Эффектив фоиз ставкаси усули асосида даромад кутилаётган пул оқимларини актив (мажбурият)нинг дастлабки баланс қийматига етгунга қадар дисконтлаш йўли билан аниқланади. Эффектив фоиз ставкаси дастурий таъминотдан фойдаланган ҳолда ҳисоблаб чиқарилади. Бунда, Microsoft Excel дастурида «Даромадлиликнинг ички ставкаси»ни (ВСД) ҳисоблаш функциясидан фойдаланилади.
Microsoft Excel дастуридан фойдаланган ҳолда эффектив фоиз ставкасини ҳисоблашда мазкур Низомнинг 7-иловасида келтирилган мисолдан фойдаланиш мумкин.
2-§. Дисконт билан сотиб олинган молиявий воситалар бўйича фоизли даромадларни тан олиш
29. Дисконт билан сотиб олинган молиявий воситалар бўйича дисконт қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан сотиб олиш санасида акс эттирилади:
Дт 1хххх «Молиявий воситаларнинг тегишли ҳисобварағи» — номинал қиймати бўйича;
Кт 1хххх «Молиявий воситаларнинг тегишли ҳисобварағи бўйича дисконт» — фарқ суммасига;
Кт Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг депозит ҳисобварағи .
30. Дисконт молиявий воситаларнинг амал қилиш муддати ичида эффектив фоиз ставкаси усули бўйича амортизация қилинади.
Дисконт билан сотиб олинган молиявий воситалар бўйича эффектив фоиз ставкаси ёрдамида фоизли даромадларни ҳисоблашда мазкур Низомнинг 8-иловасида келтирилган мисолдан фойдаланиш мумкин.
3-§. Мукофот билан сотиб олинган молиявий воситалар бўйича фоизли даромадларни тан олиш
31. Молиявий воситалар бўйича мукофот қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан сотиб олиш санасида акс эттирилади:
Дт 1хххх «Молиявий воситаларнинг тегишли ҳисобварағи» — номинал қиймати бўйича;
Дт 1хххх «Молиявий воситаларнинг тегишли ҳисобварағи бўйича мукофот» — фарқ суммасига;
Кт «Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг депозит ҳисобварағи ».
32. Мукофот билан сотиб олинган молиявий воситаларнинг амал қилиш муддати ичида эффектив фоиз ставкаси усули бўйича амортизация қилинади.
Мукофот билан сотиб олинган молиявий воситалар бўйича эффектив фоиз ставкаси ёрдамида фоизли даромадларни ҳисоблашда мазкур Низомнинг 8-иловасида келтирилган мисолдан фойдаланиш мумкин.
4-§. Дисконт билан чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича фоизли харажатларни тан олиш
33. Қимматли қоғозлар дисконт билан чиқарилганда дисконт сотиш санасида акс эттирилади ва қимматли қоғозларнинг амал қилиш муддати ичида эффектив фоиз ставкаси усули бўйича амортизация қилинади.
Дисконт билан чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича эффектив фоиз ставкасида фоизли харажатларни ҳисоблашда мазкур Низомнинг 9-иловасида келтирилган мисолдан фойдаланиш мумкин.
34. Дисконт амортизацияси қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт 542хх «Чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича фоизли харажатлар»;
Кт 23698 «Чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича дисконт (контр-пассив)»;
Кт 22414 «Чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича тўланиши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар».
5-§. Мукофот билан чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича фоизли харажатларни тан олиш
35. Қимматли қоғозлар мукофот билан чиқарилганда, мукофот сотиш санасида акс эттирилади ва қимматли қоғозларнинг амал қилиш муддати ичида эффектив фоиз ставкаси усули бўйича амортизация қилинади.
Мукофот билан чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича эффектив фоиз ставкасида фоизли харажатларни ҳисоблашда мазкур Низомнинг 9-иловасида келтирилган мисолдан фойдаланиш мумкин.
36. Мукофот амортизацияси қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт 23696 «Чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича мукофот»;
Дт 542хх «Чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича фоизли харажатлар»;
Кт 22414 «Чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича тўланиши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар».
4-боб. Якуний қоида
37. Ушбу Низом талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчиликда белгиланган тартибда жавобгар бўлади.
Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тартиби тўғрисидаги низомга 1-ИЛОВА
Кредитлар бўйича фоизларни ҳисоблашга доир мисол
2022 йил 1 январь куни банк мижозга йиллик фоиз ставкаси 24% бўлган, 1 000 000 сўмлик қисқа муддатли кредит берди. Кредитни сўндириш санаси 2022 йил 1 апрель. Фоизлар ҳар ойнинг охирида тўланади, асосий қарз суммаси эса сўндириш муддати келганда тўланади. Бунда, 2022 йил 1 январдан бошлаб банк:
а) мазкур Низомнинг 10-бандида келтирилган формулага асосан фоизларни қуйидагича ҳисоблайди:
( 1 000 000 х 24%)/365 = 657,53 сўм (кунлик фоиз суммаси);
б) ҳар куни кунлик фоиз суммасини ( 657,53 сўм ) қуйидаги ўтказма билан акс эттиради:
Дт 16309 «Кредитлар бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар»;
Кт 41400 — 447хх «Кредитлар бўйича фоизли даромад».
Ҳисобот даврида (2022 йил январь ойи учун) фоизли даромад 20 383,56 сўмни ( 657,53 х 31 (ҳақиқатдаги кунлар сони)= 20 383,56 сўм) ташкил этади.
Фоизларни тўлаш кредит шартномаси шартларига мувофиқ ҳисобот даври сўнгида (ҳар ойда) амалга оширилиши сабабли 31 кун (январь ойи) давомида кредитдан фойдаланганлик учун фоизлар (20 383,56 сўм) қарздорнинг банкка берган кўрсатмасига асосан унинг депозит ҳисобварағидан ечиб олинади ва қуйидаги ўтказма билан акс эттирилади:
Дт 20ххх «Талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитларнинг тегишли ҳисобварағи»;
Кт 16309 «Кредитлар бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар».
Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тартиби тўғрисидаги низомга 2-ИЛОВА
Кредитлар бўйича мукофотни амортизация қилишга доир мисол
Банк мижозга 2021 йил 1 январда 0 фоиздан 2 йил муддатга 1 000 000 сўм кредит ажратган. Банк фоизли даромадни (2 йил учун) ўзи ҳамкорлик ўрнатган ташкилотдан ажратилган кредитнинг 20 фоизи миқдорида мукофот кўринишида олади. Бунда:
а) ажратилган кредит учун ҳамкор ташкилотдан келадиган мукофот (2 йил учун 200 000 сўм миқдоридаги) бўйича қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт 202xx «Тегишли талаб қилиб олингунча сақланадиган депозитлар (ҳамкор ташкилотнинг ҳисобварағи)»;
Кт 22812 «Келгуси давр фоизли даромадлари»;
б) фоизларни ҳисоблаш қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт 16309 «Кредитлар бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар»;
Кт 41ххх «Кредитлар бўйича фоизли даромадларнинг тегишли ҳисобварағи»;
Дт 22812 «Келгуси давр фоизли даромадлари»;
Кт 16309 «Кредитлар бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар».
Натижада 2021 йил январь учун фоизли даромад 15 232 сўмни ташкил этади.
Кредит бўйича мукофот амортизацияси қуйидаги жадвалда кўрсатилган тартибда ҳисобланади:
Тўлов рақами Сана Шартнома бўйича пул оқими Мукофот амортизацияси Кредитни сўндириш бўйича тўловлар графиги Кредит қолдиғи - 1 000 000 200 000 1 1.01.2021 42 466 - 15 232 42 466 957 534 2 31.01.2021 38 356 - 13 278 38 356 919 178 3 28.02.2021 42 466 - 14 236 42 466 876 712 4 31.03.2021 41 096 - 13 253 41 096 835 616 5 30.04.2021 42 466 - 13 169 42 466 793 151 6 31.05.2021 41 096 - 12 200 41 096 752 055 7 30.06.2021 42 466 - 12 061 42 466 709 589 8 31.07.2021 42 466 - 11 482 42 466 667 123 9 31.08.2021 41 096 - 10 537 41 096 626 027 10 30.09.2021 42 466 - 10 310 42 466 583 562 11 31.10.2021 41 096 - 9 382 41 096 542 466 12 30.11.2021 42 466 - 9 094 42 466 500 000 13 31.12.2021 42 466 - 8 458 42 466 457 534 14 31.01.2022 38 356 - 7 049 38 356 419 178 15 28.02.2022 42 466 - 7 215 42 466 376 712 16 31.03.2022 41 096 - 6 331 41 096 335 616 17 30.04.2022 42 466 - 5 882 42 466 293 151 18 31.05.2022 41 096 - 5 016 41 096 252 055 19 30.06.2022 42 466 - 4 498 42 466 209 589 20 31.07.2022 42 466 - 3 775 42 466 167 123 21 31.08.2022 41 096 - 2 940 41 096 126 027 22 30.09.2022 42 466 - 2 312 42 466 83 562 23 31.10.2022 41 096 - 1 497 41 096 42 466 24 30.11.2022 42 466 - 793 42 466 - 200 000 1 000 000 Йиллик эффектив фоиз ставкаси 24,9%
Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тартиби тўғрисидаги низомга 3-ИЛОВА
Омонатлар (депозитлар) бўйича фоизли харажатларни ҳисобга олишга доир мисол
Банк 2022 йил 9 февралда мижоздан 500 000 сўм миқдорида 13 ой муддатга омонатга (депозитга) маблағ жалб этди. Шартнома бўйича фоиз ставкаси йиллик 22% миқдорида белгиланган. Омонат қабул қилинган куннинг эртасидан бошлаб банк:
а) кунлик фоизларни қуйидагича ҳисоблайди:
500 000 х 22% / 365= 301,37 сўм (кунлик фоиз суммаси)
б) ҳар куни кунлик фоиз суммаси ( 301,37 сўмга) қуйидаги ўтказма билан акс эттирилади:
Дт 50100 -511хх «Депозитлар бўйича фоизли харажатларнинг тегишли ҳисобварағи»;
Кт 22405 «Муддатли депозитлар бўйича тўланиши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар».
Омонат (депозит) шартномасига мувофиқ ҳисобот даври (февралда) охирида тўлаш учун ҳисобланган фоизлар 5 726,03 сўмни ( 307,37 х 19 = 5 726,03 сўм) ташкил қилади ва уларни тўлаб бериш қуйидаги ўтказма билан акс эттирилади:
Дт 22405 — «Муддатли депозитлар бўйича тўланиши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар»;
Кт «Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг депозит ҳисобварағи ».
Омонатга (депозитга) доир фоизларни тўлаб бериш қуйидаги жадвал бўйича амалга оширилади:
Тўлов рақами Сана Ҳисобот ойидаги кунлар сони Ҳисобот ойида фоизли харажатлар Омонат (депозит) суммаси 09.02.2021 1 000 000 500 000 1 28.02.2021 19 5 726,03 500 000 2 31.03.2021 31 9 342,47 500 000 3 30.04.2021 30 9 041,10 500 000 4 31.05.2021 31 9 342,47 500 000 5 30.06.2021 30 9 041,10 500 000 6 31.07.2021 31 9 342,47 500 000 7 31.08.2021 31 9 342,47 500 000 8 30.09.2021 30 9 041,10 500 000 9 31.10.2021 31 9 342,47 500 000 10 30.11.2021 30 9 041,10 500 000 11 31.12.2021 31 9 342,47 500 000 12 31.01.2022 31 9 342,47 500 000 13 28.02.2022 28 8 438,36 500 000 14 09.03.2022 8 2 410,96 0 Жами 392 118 136,99
Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тартиби тўғрисидаги низомга 4-ИЛОВА
Қарз маблағлари бўйича фоизли харажатларни ҳисобга олишга доир мисол
201X йил 1 августда А банк В банкдан қисқа муддатли кредит сифатида 10 000 000 сўм қарз олди. Қарзни сўндириш муддати 201X йил 1 ноябрь бўлиб, қарзнинг фоиз ставкаси 36% ни ташкил этади. Фоизлар ҳар ойда тўланади. Бунда:
а) август ойи учун ҳисобланган фоизлар қуйидагича ҳисобланади ҳамда мазкур ой учун фоизли харажатлар 305 753,42 сўмни ташкил этади:
(10 000 000 x 36%) / 365 x 31 (ҳақиқатдаги кунлар сони) = 305 753,42 сўм;
б) август ойи учун ҳисобланган фоизлар ҳар куни қуйидаги ўтказма билан акс эттирилади:
Дт 531хх «Тўланиши лозим бўлган қисқа муддатли кредитлар бўйича фоизли харажатлар» (август ойи учун 305 753,42 сўм, ҳар куни 9 863,01 сўм);
Кт 22410 «Олинган кредитлар бўйича тўланиши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар»;
в) ҳисобланган фоизларни тўлаш қуйидаги ўтказма билан акс эттирилади:
Дт 22410 «Олинган кредитлар бўйича тўланиши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар» (август ойи учун 305 753,42 сўм);
Кт «Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг депозит ҳисобварағи ».
Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тартиби тўғрисидаги низомга 5-ИЛОВА
Номинал қийматида харид қилинган молиявий воситалар бўйича фоизли даромадларни ҳисоблашга доир мисол
Банк 20Х1 йил 1 январда ҳар бирининг номинал қиймати 1 500 сўм бўлган 10 та облигация сотиб олди, уларнинг сўндириш муддати 20Х1 йил 1 июнда келади. Уларнинг фоиз ставкаси 30% миқдорида белгиланган ва ҳар ойда тўланиши лозим. Облигациялар номинал қиймати бўйича сотиб олинганлиги сабабли фоизли даромадлар номинал қийматга нисбатан ҳисобланади. Бунда:
а) январь ойи учун ҳисобланган фоизлар суммаси қуйидагича ҳисобланади ҳамда мазкур ой учун ҳисобланган фоизлар суммаси 382,19 сўмни ташкил қилади:
(15 000 х 30%) / 365=12,33 х 31= 382,19 сўм;
б) январь ойи учун ҳисобланган фоизлар ҳар куни қуйидаги ўтказма билан акс эттирилади:
Дт 1хххх «Олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизларнинг тегишли ҳисобварағи» (январ ойи учун 382,19 сўм, ҳар куни 12,33 сўм);
Кт 4хххх «Фоизли даромадларнинг тегишли ҳисобварағи»;
в) январь ойи учун ҳисобланган фоизлар олинганда, қуйидаги ўтказма билан акс эттирилади:
Дт «Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг депозит ҳисобварағи » (январ ойи учун 382,19 сўм);
Кт 1хххх «Олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизларнинг тегишли ҳисобварағи».
Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тартиби тўғрисидаги низомга 6-ИЛОВА
Номинал қийматида чиқарилган ва фоизларни тўлаш санаси келгунига қадар сотилган облигациялар бўйича фоизли даромадларни ҳисоблашга доир мисол
201Х йил 1 март куни А банк 201Х йил 1 январда чиқарилган, ҳар ярим йилда 1 январь ва 1 июлда тўланадиган фоизли даромад келтирувчи, номинал қиймати 800 000 сўм бўлган 10 йиллик облигацияларни йиллик 10 фоиз ставка бўйича сотиб олди.
Мазкур ҳолатда облигацияни сотиб олиш учун А банк облигациянинг 10 фоиз ставкасидан 2 ойлик фоизини ҳисоблаб сотувчига тўлайди ҳамда 201Х йилнинг 1 июлида 6 ой учун олинган фоизли даромадни фақат 4 ой учун ҳисоблайди. Бунда:
а) 2 ой учун фоизли даромад ва харид қиймати қуйидагича аниқланади:
800 000 х 10% х 2/12 = 13 333 сўм — фоизли даромад;
800 000 сўм + 13 333 сўм = 813 333 сўм — харид қиймати;
б) А банк томонидан 201Х йил 1 март куни қуйидаги ўтказма амалга оширилади:
Дт 1XXXX «Қарз қимматли қоғозлар бўйича тегишли ҳисобварақ» (800 000 сўм);
Дт 16311 «Амортизацияланган қиймати бўйича баҳоланадиган қарз қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар» (13 333 сўм);
Кт «Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг депозит ҳисобварағи » (813 333 сўм);
в) А банк томонидан 201Х йил 31 март, 30 апрель, 31 май ва 30 июнь кунлари қуйидаги ўтказмалар амалга оширилади:
Дт 16311 «Амортизацияланган қиймати бўйича баҳоланадиган қарз қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар» (6 667 сўм);
Кт 44813 «Корхоналарнинг қарз қимматли қоғозларига қилинган инвестициялар бўйича фоизли даромадлар»;
г) А банк томонидан 201Х йил 1 июль куни қуйидаги ўтказма амалга оширилади:
Дт «Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг депозит» (40 000 сўм);
Кт 16311 «Амортизацияланган қиймати бўйича баҳоланадиган қарз қимматли қоғозларга қилинган инвестициялар бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган фоизлар».
Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тартиби тўғрисидаги низомга 7-ИЛОВА
Microsoft Excel дастуридан фойдаланган ҳолда эффектив фоиз ставкасини чиқаришга доир мисол
Excel дастуридаги жадвал 1. A B C D E F G Н I 2. 3. давр пул кирими ва чиқими сана пул маблағлари кўринишида олинган фоизлар шартнома бўйича ҳисобланган фоизлар дисконтни амортизацияси фоизли даромад облигациянинг баланс қиймати 4. -93 000 1/1/X1 0 93 000 5. 1 0 1 500 101 1 601 94 601 6. 2 0 1 500 129 1 629 96 230 7. 3 0 1 500 157 1 657 97 887 8. 4 0 1 500 185 1 685 99 572 9. 5 0 1 500 214 1 714 101 287 10. 6 0 1 500 244 1 744 103 030 11. 7 0 1 500 274 1 774 104 804 12. 8 0 1 500 304 1 804 106 609 13. 9 0 1 500 336 1 836 108 444 14. 10 0 1 500 367 1 867 110 312 15. 11 0 1 500 399 1 899 112 211 16. 12 18 000 31/12/X1 18 000 1 500 432 1 932 96 143 17. 13 0 1 500 155 1 655 97 798 18. 14 0 1 500 184 1 684 99 482 19. 15 0 1 500 213 1 713 101 195 20. 16 0 1 500 242 1 742 102 937 21. 17 0 1 500 272 1 772 104 709 22. 18 0 1 500 303 1 803 106 512 23. 19 0 1 500 334 1 834 108 346 24. 20 0 1 500 365 1 865 110 211 25. 21 0 1 500 398 1 898 112 109 26. 22 0 1 500 430 1 930 114 039 27. 23 0 1 500 463 1 963 116 003 28. 24 118 000 31/12/X2 18 000 1 500 497 1 997 100 000 31. 36 000 7 000 43 000 32. ВСД = 0,017217 33. Йиллик = 0,206609
Асос қилиб олинган маълумотлар:
B5 — B28 катаклар облигациянинг муддатини (24 ойни) акс эттиради;
C5 — C28 катаклар пул маблағларининг ойлик кирим ва чиқимларини ўз ичига олади. Пул маблағларининг оқимлари кунлик, ойлик, чораклик ёки йиллик киритилиши мумкин, бунда изчиллик таъминланиши лозим. Пул оқимлари мавжуд бўлмаган даврларга «ноль» рақами киритилиши лозим;
F5 — F28 катаклар шартнома бўйича ойлик ҳисобланган фоизларни акс эттиради. Фоизлар ҳар йиллик асносида тўланади (Е устуни) ҳамда F устунида кўрсатилган сумма йиллик фоиз суммасига (1/12) тенг;
I4 катаги облигация учун тўланган суммани ифодалайди;
Ҳисоб-китоблар:
С32 катаги даромадлиликни ички ставкасини ҳисоблашни ифодалайди. Ушбу катакда фойдаланувчи формулани Excel дастурида (1) «Вставка» менюсидаги (2) «Функция» бандини ва ушбу банддаги (3) «Финансовый» категориясини ҳамда (4) «ВСД» функциясини танлаб топиш мумкин. Бунда, «значения» киритилишини талаб қилувчи ойна намоён бўлади;
шартнома бўйича облигацияларнинг мавжуд бўлган муддати давомидаги пул маблағларининг кирим ва чиқимларини, дастлабки инвестицияни (манфий рақамларда киритилган чиқимлар) инобатга олган ҳолда ифодаловчи «С4:С28» диапазонни киритилади.
С33 катаги йиллик ҳисобдаги даромадлилик ички ставкасини ифодалайди ва ушбу катакда «С32*12» формуласи қўлланилади;
Н5 катагида «I4*$C$32» формуласи қўлланилади. Ушбу формула С32 катагидаги даромадлилик ички ставкасини қўллаган ҳолда муддат бошидаги баланс қийматини ҳисоблайди. Формулада C32 катагидан олдин ва кейин $ белгисини қўллаш суммани ўзгаришсиз қолдириш имконини беради ҳамда ушбу формулани кейинчалик Н6 — Н28 катакларига кўчириш мумкин бўлади;
G устуни шартнома бўйича фоизлар ва эффектив фоиз ставкасига асосланган фоизлар ўртасидаги фарқ бўлган дисконт амортизациясини ифодалайди. G5 катагида «Н5 — F5» формуласи қўлланилади. Ушбу формулани G28 катагига тўлиқ кўчириш мумкин бўлади;
I устуни облигацияларнинг баланс қийматини (номинал қиймат минус қолган амортизацияланмаган дисконт) акс эттиради. I4 катаги кириш суммасини ифодалайди. I5 катагида «I4 + Н5 -E5» формуласи қўлланилади. Ушбу формула пастга I28 катагигача тўлиқ кўчирилиши мумкин бўлади;
31-қатор жами суммани чиқаришни ифода этади.
Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тартиби тўғрисидаги низомга 8-ИЛОВА
Дисконт ёки мукофот билан сотиб олинган молиявий воситалар бўйича эффектив фоиз ставкаси ёрдамида фоизли даромадларни ҳисоблашга доир мисоллар
1. Дисконтга доир мисол
20X1 йил 1 январда А банк Д компаниянинг 18 фоизли, 2 йил муддатга, номинал қиймати 100 000 сўм бўлган облигацияларини 93 фоизли номинал қийматдан сотиб олади. Фоизлар ҳар йили 31 декабрда тўланиши лозим. Чегирмаларни амортизация қилиш учун эффектив фоиз ставкаси усулидан фойдаланилади.
Облигациялар дисконт билан (номинал қийматидан паст нархда) сотиб олинганлиги сабабли даромад (20,66%) фоизнинг номинал ставкасидан (18%) ошади. А банк даромадлиликнинг эффектив ставкасини (рентабелликни) ошириш мақсадида харид санаси ва сўндириш санаси орасида 7 000 сўм чегирмаларни ишлаб топади. Облигацияларнинг сотиб олиниши қуйидаги ўтказма билан акс эттирилади:
Дт 1хххх «Қимматли қоғозларнинг тегишли ҳисобварағи» — номинал қиймати бўйича 100 000 сўм;
Кт 1хххх «Қимматли қоғозларнинг тегишли ҳисобварағи бўйича дисконт» — фарқ суммасига 7 000 сўм;
Кт «Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг депозит ҳисобварағи » (93 000 сўм).
Дисконт билан сотиб олинган облигациянинг фоизли даромади, чегирмалар амортизацияси ва баланс қийматини ҳисоб-китоб қилиш учун 1-жадвалдан фойдаланилади.
1-жадвал Сана Пул маблағлари кўринишида олинган фоизлар Шартнома бўйича ҳисобланган фоизлар Дисконт амортизацияси Фоизли даромад Облигацияларнинг баланс қиймати а b c d 20X1 1 янв. 0 93 000 31 янв. 1 500 101 1 601 94 601 28 февр. 1 500 129 1 629 96 230 31 март 1 500 157 1 657 97 887 30 апр. 1 500 185 1 685 99 572 31 май 1 500 214 1 714 101 287 30 июнь 1 500 244 1 744 103 030 31 июль 1 500 274 1 774 104 804 31 авг. 1 500 304 1 804 106 609 30 сент. 1 500 336 1 836 108 444 31 окт. 1 500 367 1 867 110 312 30 ноябрь 1 500 399 1 899 112 211 31 дек. 18 000 1 500 432 1 932 96 143 20X2 31 янв. 1 500 155 1 655 97 798 28 февр. 1 500 184 1 684 99 482 31 март 1 500 213 1 713 101 195 30 апр. 1 500 242 1 742 102 937 31 май 1 500 272 1 772 104 709 30 июнь 1 500 303 1 803 106 512 31 июль 1 500 334 1 834 108 346 31 авг. 1 500 365 1 865 110 211 30 сент. 1 500 398 1 898 112 109 31 окт. 1 500 430 1 930 114 039 30 ноябрь 1 500 463 1 963 116 003 31 дек. 18 000 1 500 497 1 997 100 000 Жами 36 000 7 000 43 000
2. Мукофотга доир мисол
Б банк 20Х1 йил 1 январда 24 фоизли, 2 йил муддатли, номинал қиймати 100 000 сўм бўлган облигацияларни сотиб олган. Фоизлар ҳар ойда тўланади. Облигациялар 105 000 сўмга сотиб олинган, бу облигациялар бўйича 85 000 сўм мукофот ва эффектив фоиз ставкаси 20,92%ни ташкил қилади.
а) Облигацияларни сотиб олиш қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт 1хххх «Қимматли қоғозларнинг тегишли ҳисобварағи» — номинал қиймати бўйича 100 000 сўм
Дт 1хххх «Қимматли қоғозларнинг тегишли ҳисобварағи бўйича мукофот» 5 000 сўм
Кт «Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг депозит ҳисобварағи » 105 000 сўм
Мукофот билан сотиб олинган облигациянинг фоизли даромади, мукофот амортизацияси ва баланс қийматини ҳисоб-китоб қилиш учун 2-жадвалдан фойдаланилади.
2-жадвал Сана Пул маблағлари кўринишида олинган фоизлар Шартнома бўйича ҳисобланган фоизлар Мукофот амортизацияси Фоизли даромад Облигация-ларнинг баланс қиймати (a)=100 000x24%/12 (b)=(a)-(c) (c)=(d)x20,92%/12 (d) 20X1 1 янв. 105 000 31 янв. 2 000 2 000 -170 1 830 104 830 28 февр. 2 000 2 000 -173 1 827 104 658 31 март 2 000 2 000 -176 1 824 104 482 30 апр. 2 000 2 000 -179 1 821 104 304 31 май 2 000 2 000 -182 1 818 104 122 30 июнь 2 000 2 000 -185 1 815 103 937 31 июль 2 000 2 000 -188 1 812 103 749 31 авг. 2 000 2 000 -191 1 809 103 558 30 сент. 2 000 2 000 -195 1 805 103 363 31 окт. 2 000 2 000 -198 1 802 103 165 30 ноябрь 2 000 2 000 -202 1 798 102 963 31 дек. 2 000 2 000 -205 1 795 102 758 20X2 31 янв. 2 000 2 000 -209 1 791 102 550 28 февр. 2 000 2 000 -212 1 788 102 337 31 март 2 000 2 000 -216 1 784 102 121 30 апр. 2 000 2 000 -220 1 780 101 902 31 май 2 000 2 000 -224 1 776 101 678 30 июнь 2 000 2 000 -227 1 773 101 451 31 июль 2 000 2 000 -231 1 769 101 219 31 авг. 2 000 2 000 -235 1 765 100 984 30 сент. 2 000 2 000 -240 1 760 100 744 31 окт. 2 000 2 000 -244 1 756 100 500 30 ноябрь 2 000 2 000 -248 1 752 100 252 31 дек. 2 000 2 000 -252 1 748 100 000 Жами 48 000 -5 000 43 000
Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тартиби тўғрисидаги низомга 9-ИЛОВА
Дисконт ёки мукофот билан чиқарилган молиявий воситалар бўйича эффектив фоиз ставкасида фоизли харажатларни ҳисоблашга доир мисоллар
1. Дисконтга доир мисол.
В банк 20Х1 йил 1 январда номинал қиймати 100 000 сўм, 8 фоизли, 5 йил муддатли облигация чиқарди. Фоизлар 1 июлда ва 1 январда тўланади. Облигация 92 278 сўмга сотилди ҳамда бу облигация бўйича дисконт 7 722 сўм ва эффектив фоиз ставкаси 10%.
Чиқарилган облигация бўйича қуйидагича бухгалтерия ўтказма билан акс эттирилади:
Дт «Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг депозит ҳисобварағи » (92 278 сўм);
Дт 23698 «Чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича дисконт (контр-пассив)» (7 722 сўм);
Кт 23600 «Банк томонидан чиқарилган қимматли қоғозлар» (100 000 сўм).
Дисконт билан чиқарилган облигация бўйича эффектив фоиз ставкасида фоизли харажатларни ҳисоб-китоб қилиш учун 1-жадвалдан фойдаланилади.
1-жадвал Сана Тўланган пулли фоизлар Фоизли харажат Облигация бўйича дисконт амортизацияси Облигациянинг баланс қиймати (a) 8% / 2 x 100 000 (b) 10 %/2 x баланс қиймати (c)=(b)-(a) (d) 1/1/20X1 92 278 7/1/20X1 4 000 4 614 614 92 892 1/1/20X2 4 000 4 645 645 93 536 7/1/20X2 4 000 4 677 677 94 213 1/1/20X3 4 000 4 711 711 94 924 7/1/20X3 4 000 4 746 746 95 670 1/1/20X4 4 000 4 784 784 96 454 7/1/20X4 4 000 4 823 823 97 276 1/1/20X5 4 000 4 864 864 98 140 7/1/20X5 4 000 4 907 907 99 047 1/1/20X6 4 000 4 952 952 100 000 жами 40 000 47 722 7 722
2. Мукофотга доир мисол.
В банк 20Х1 йил 1 январда номинал қиймати 100 000 сўм, 8 фоизли, 5 йил муддатли облигация чиқарди. Фоизлар 1 июлда ва 1 январда тўланади. Облигация 108 530 сўмга сотилди, бу облигация бўйича мукофот 8 530 сўм ва эффектив фоиз ставкаси 6%.
а) 20X1 йил 1 январда чиқарилган облигация қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси билан акс эттирилади:
Дт «Касса ҳисобварағи ёки банкнинг вакиллик ҳисобварағи ёхуд мижознинг депозит ҳисобварағи » (108 530 сўм);
Кт 23696 «Чиқарилган қимматли қоғозлар бўйича мукофот» (8 530 сўм);
Кт 23600 «Банк томонидан чиқарилган қимматли қоғозлар» (100 000 сўм).
Мукофот билан чиқарилган облигация бўйича эффектив фоиз ставкасида фоизли харажатларни ҳисоб-китоб қилиш учун 2-жадвалдан фойдаланилади.
2-жадвал Сана Тўланган пулли фоизлар Фоизли харажат 6,0% x баланс қиймати Облигация бўйича мукофот амортизацияси Облигациянинг баланс қиймати (a) 8% / 2 x 100 000 (b) 6%/2 x баланс қиймати (c)=(b)-(a) (d) 1/1/20X1 108 530 7/1/20X1 4 000 3 256 744 107 786 1/1/20X2 4 000 3 234 766 107 019 7/1/20X2 4 000 3 211 789 106 230 1/1/20X3 4 000 3 187 813 105 417 7/1/20X3 4 000 3 163 837 104 579 1/1/20X4 4 000 3 137 863 103 717 7/1/20X4 4 000 3 112 888 102 828 1/1/20X5 4 000 3 085 915 101 913 7/1/20X5 4 000 3 057 943 100 971 1/1/20X6 4 000 3 029 971 100 000 Жами 40 000 31 470 8 530
Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2023 йил 23 августдаги 27/4-сон қарорига 2-ИЛОВА
Ўз кучини йўқотган деб топилаётган айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар рўйхати
1. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2003 йил 11 октябрдаги 25/8-сон «Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тўғрисида низомни тасдиқлаш ҳақида»ги қарори (рўйхат рақами 1306, 2004 йил 30 январь) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й., 4-сон, 51-модда).
2. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2014 йил 21 февралдаги 4/7-сон «Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тўғрисидаги низомга ўзгартиришлар ва қўшимча киритиш ҳақида»ги қарори (рўйхат рақами 1306-1, 2014 йил 6 март) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2014 й., 10-сон, 118-модда).
3. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2014 йил 10 октябрдаги 35/1-сон «Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тўғрисидаги низомга ўзгартиришлар киритиш ҳақида»ги қарори (рўйхат рақами 1306-2, 2014 йил 17 октябрь) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2014 й., 42-сон, 526-модда).
Марказий банк раиси М. НУРМУРАТОВ
Тошкент ш.,
2023 йил 23 август,
27/4-сон
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKI BOSHQARUVINING
Qarori
NIZOM
Tijorat banklarida foizlarni hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida
Oʻzbekiston Respublikasining “ Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida ”gi, “ Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida ”gi va “ Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida ”gi qonunlariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvi qaror qiladi:
1. Tijorat banklarida foizlarni hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi nizom 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar 2-ilovaga muvofiq oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.
3. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oydan keyin kuchga kiradi.
Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2023-yil 23-avgustdagi 27/4-son qaroriga 1-ILOVA
Tijorat banklarida foizlarni hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi
Mazkur Nizom tijorat banklari , shu jumladan mikromoliya banklari (bundan buyon matnda bank deb yuritiladi) tomonidan kreditlar va mikroqarzlar (bundan buyon matnda kreditlar deb yuritiladi), omonatlar (depozitlar), qarz mablagʻlari, qarz munosabatlarini tasdiqlovchi qimmatli qogʻozlar, shuningdek boshqa moliyaviy vositalar boʻyicha foizlarni hisoblash tartibini belgilaydi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:
buxgalteriya hisobining hisoblab yozish usuli — aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital, daromadlar, xarajatlar, moliyaviy operatsiyalari va hodisalar buxgalteriya hisobida bu harakatlar yuzasidan pul mablagʻlari yoki ekvivalentlari olingan yoxud toʻlangan paytda emas, balki shu harakatlar sodir etilgan (yoki haqiqatda olingan) paytda aks ettiriladi;
effektiv foiz stavkasi — aktivning boshlangʻich balans qiymati bilan tenglashtirish uchun aktivdan foydalanish muddati mobaynida kutilayotgan kelgusidagi pul tushumlari oqimini diskontlash uchun ishlatiladigan foiz stavkasi;
effektiv foiz stavkasi usuli — diskont yoki mukofotni foizli daromadlarga (xarajatlarga) amortizatsiya qilish orqali yoki kechiktirilgan foiz toʻlovlarini taqsimlash orqali aktivning (majburiyatning) foydalanish muddati davomida doimiy foiz stavkasini tan olishga olib keladigan usul;
daromadlar — bankning faoliyati davomida aksiyadorlarning ulushi oshishi bilan bogʻliq boʻlmagan tarzda xususiy kapitalning oshishiga olib keladigan iqtisodiy naf. Daromad foizlar, foyda, dividendlar, aktivlarni sotishdan olingan tushum, mukofot, royalti, ijara haqi va boshqa koʻrinishda boʻlishi mumkin;
foizli daromad — bu pul mablagʻlari yoki ularning ekvivalentlaridan foydalanganlik uchun olingan daromad. Foizli daromad har qanday diskont, mukofot yoki qarz qimmatli qogʻozlari yoxud kreditning boshlangʻich balans qiymati bilan ularning soʻndirish summalari oʻrtasidagi boshqa farqlarning amortizatsiya summasini ham oʻz ichiga oladi;
xarajatlar — xususiy kapitalni bankning aksiyadorlari oʻrtasida taqsimlanishi bilan bogʻliq boʻlmagan kapitalning kamayishiga olib keladigan aktivlarning kamayishi yoki tugashi koʻrinishida yoxud majburiyatlarning koʻpayishi koʻrinishida hisobot davridagi iqtisodiy nafning kamayishi;
foizli xarajatlar — bu pul mablagʻlari yoki ularning ekvivalentlaridan foydalanganlik uchun xarajatlar. Foizli xarajatlar har qanday diskont yoki qarz qimmatli qogʻozlari yoxud qarz mablagʻlarining boshlangʻich balans qiymati bilan ularning soʻndirish summalari oʻrtasidagi boshqa farqlarning amortizatsiya summasini oʻz ichiga oladi;
tan olish — bu moliyaviy hisobot elementlaridan biri, yaʼni aktiv, majburiyat, xususiy kapital, daromadlar yoki xarajatlar taʼrifini qanoatlantiradigan moddani moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotga yoki moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot(lar)ga kiritish uchun identifikatsiyalash jarayonidir.
2-bob. Foizli daromadlar va xarajatlarni tan olish
1-§. Hisoblab yozish usulidan foydalanish va foizlarni tan olish
2. Banklar oʻz moliyaviy hisobotlarini buxgalteriya hisobining hisoblab yozish usuli asosida tuzishlari kerak, bundan pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot mustasno.
3. Banklar operatsiyalarni qayta ishlash chogʻida buxgalteriya hisobining hisoblab yozish usulini qoʻllagan holda avtomatlashtirilgan shaklda foizlarni hisoblashi lozim.
4. Foizlar buxgalteriya hisobining hisoblab yozish usuli boʻyicha tan olinadi.
5. Haftaning juma kuni hisoblab yoziladigan foizni hisoblashda odatda uch kun — juma, shanba va yakshanba kunlari uchun foizlar hisobga olinishi lozim.
6. Agar joriy oy juma yoki shanba kunida tugaydigan boʻlsa, unda foizlarni hisoblab yozish tegishlicha bir kun yoki ikki kun uchun amalga oshiriladi. Hafta oxirida qoladigan kun (kunlar) uchun foizlar keyingi oyning birinchi ish kunida hisoblab yoziladi. Bayram kunlariga nisbatan ham xuddi shunday jarayon qoʻllaniladi.
7. Har bir oyda hisoblab yoziladigan va aks ettiriladigan foizlar bank tomonidan oʻsha oyda olinadigan daromadlarni (sarflangan xarajatlarni) aniq aks ettirishi kerak. Hisobot davriga tegishli boʻlgan hisoblangan foizlarning biror-bir qismi keyingi davrga oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
8. Bankning daromadi bank tomonidan uning hisobvaragʻiga olingan va olinishi lozim boʻlgan iqtisodiy foydaning yalpi tushumlarinigina oʻz ichiga oladi. Agentlik munosabatlarida iqtisodiy foydaning yalpi tushumi oʻziga uchinchi shaxs nomidan yigʻiladigan va bank kapitalini oshishiga olib kelmaydigan summalarni oʻz ichiga oladi. Uchinchi shaxs nomidan inkassatsiya qilingan summalar daromad hisoblanmaydi. Bunda, bankning vositachilik haqi summasi bank daromadi hisoblanadi.
2-§. Kreditlar boʻyicha foizli daromadlarni tan olish
9. Kredit summasiga foizlar kredit ajratilgan kundan eʼtiboran u bankka qaytarilgan yoki boshqa asoslarga koʻra tegishli hisobvaraqdan oʻchirilgan kundan oldingi kungacha hisoblanadi.
10. Kreditlar boʻyicha foizlar har kuni yillik bazaviy davr — 365 kundan kelib chiqqan holda hisoblab yoziladi (kreditlarning muayyan turlari boʻyicha 360 kun bazaviy davr qilib olinadi). Kreditlar boʻyicha foizlar quyidagi formulaga binoan hisoblanadi:
Soʻndirilmagan kredit qoldigʻi x foiz stavkasi x amaldagi kunlar soni —————————————————————————————————————————————————— 365
Bunda, kreditlarning muayyan turlari boʻyicha 360 kun bazaviy davr qilib olinganda foizlar hisoblanishiga amaldagi kunlar soni bir yil uchun 360 kun etib belgilanishi lozim.
Kreditlar boʻyicha foizli daromadlarni hisoblashda mazkur Nizomning 1-ilovasida keltirilgan misoldan foydalanish mumkin.
11. Kreditlar boʻyicha foizlarni hisoblab yozish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt 16309 “Kreditlar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”;
Kt 41400 -447xx “Kreditlar boʻyicha foizli daromadlar”.
12. Kredit boʻyicha kelib tushgan foizlar quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning hisobvaragʻi ;
Kt 16309 “Kreditlar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”.
13. Bank aktivlari boʻyicha foizlar bir yoʻla mukofot koʻrinishida olinganda, buxgalteriya hisobining hisoblab yozish usuliga muvofiq mazkur mablagʻlar toʻlangan vaqti va pul kelib tushgan sanasidan qatʼi nazar qaysi davrga taalluqli boʻlsa, oʻsha hisobot davrida bankning daromadlari tarkibida aks ettirilishi (amortizatsiya qilib borilishi) lozim.
14. Kreditlar boʻyicha mukofot shaklida olingan foizlarni amortizatsiya qilgan holda hisoblab yozishda:
a) ajratilgan kredit uchun hamkor tashkilotdan keladigan mukofot quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt 202xx — “Tegishli talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;
Kt 22812 — “Kelgusi davr foizli daromadlari”.
b) foizlar mazkur Nizomning 10-bandida keltirilgan formulaga binoan hisoblanadi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt 16309 — “Kreditlar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”;
Kt 41xxx — “Kreditlar boʻyicha foizli daromadlarning tegishli hisobvaragʻi”;
Dt 22812 — “Kelgusi davr foizli daromadlari”;
Kt 16309 — “Kreditlar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”.
Kreditlar boʻyicha mukofotni amortizatsiya qilishda mazkur Nizomning 2-ilovasida keltirilgan misoldan foydalanish mumkin.
15. Mijoz kreditning soʻndirish sanasi kelgunga qadar kreditni qisman soʻndirsa, bank foizlarni asosiy qarz summasining haqiqatda soʻndirilmagan qismiga hisoblab yozishi lozim.
3-§. Omonatlar (depozitlar) boʻyicha foizli xarajatlarni tan olish
16. Bank omonati (depozit) summasiga foizlar omonat (depozit) bankka tushgan kunning ertasidan boshlab, to u omonatchiga qaytarilgan yoki boshqa asoslarga koʻra omonatchining hisobvaragʻidan oʻchirilgan kundan oldingi kungacha yoziladi.
17. Omonatlar (depozitlar) boʻyicha foizlar har kuni hisoblab yoziladi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt 50100 — 511xx Omonatlar (depozitlar) boʻyicha foizli xarajatlarning tegishli hisobvaragʻi;
Kt 224xx Omonatlar (depozitlar) boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlarning tegishli hisobvaragʻi.
Omonatlar (depozitlar) boʻyicha foizli xarajatlarni hisoblashda mazkur Nizomning 3-ilovasida keltirilgan misoldan foydalanish mumkin.
18. Foizlarni mijozga toʻlash quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt 224xx “Omonatlar (depozitlar) boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlarning tegishli hisobvaragʻi”;
Kt Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning tegishli depozit hisobvaragʻi .
19. Mijoz omonat (depozit) summasining bir qismini olgan taqdirda, bank foizlarni omonatning (depozitning) haqiqatdagi qoldigʻiga hisoblab yozishi lozim.
4-§. Qarz mablagʻlari boʻyicha foizli xarajatlarni tan olish
20. Qarz mablagʻlari boʻyicha foizlar har kuni hisoblab yoziladi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt 53100 — 543xx Kreditlar, chiqarilgan qimmatli qogʻozlar va qimmatli qogʻozlar bilan amalga oshirilgan REPO bitimlari boʻyicha foizli xarajatlarning tegishli hisobvaragʻi;
Kt 22410 “Olingan kreditlar boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar” yoki
Kt 22414 “Chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”.
Qarz mablagʻlari boʻyicha foizli xarajatlarni hisoblashda mazkur Nizomning 4-ilovasida keltirilgan misoldan foydalanish mumkin.
21. Foizlarni mijozga toʻlash quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt 22410 “Olingan kreditlar boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar” yoki
Dt 22414 “Chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”;
Kt Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning depozit hisobvaragʻi .
22. Qarz mablagʻlari soʻndirish muddati kelgunga qadar toʻliq yoki qisman toʻlangan hollarda, bank hisoblanadigan foizlarni asosiy summaning toʻlanmagan qismini haqiqatdagi kunlar soniga hisoblab yozishi lozim.
5-§. Nominal qiymatida xarid qilingan moliyaviy vositalar boʻyicha foizli daromadni tan olish
23. Moliyaviy vositalar boʻyicha foizli daromadlar har kuni hisoblab yoziladi.
24. Moliyaviy vositalar boʻyicha foizlar quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt 1xxxx “Olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlarning tegishli hisobvaragʻi”;
Kt 4xxxx “Foizli daromadlarning tegishli hisobvaragʻi”.
Nominal qiymatida xarid qilingan moliyaviy vositalar boʻyicha foizli daromadlarni hisoblashda mazkur Nizomning 5-ilovasida keltirilgan misoldan foydalanish mumkin.
6-§. Sotib olgunga qadar hisoblangan foizlar
25. Toʻlanmagan foizlar foizli investitsiyalarni xarid qilgunga qadar toʻplanib qolsa, unda keyingi olinadigan foizlar xarid qilgunga qadar va xarid qilingandan keyingi davrga taqsimlanadi hamda olinadigan foizlarning xarid qilingandan keyingi qismi daromad sifatida tan olinadi.
Sotib olgunga qadar hisoblangan foizlarni hisoblashda mazkur Nizomning 6-ilovasida keltirilgan misoldan foydalanish mumkin.
3-bob. Effektiv foiz stavkalarini qoʻllagan holda foizli daromadlar va xarajatlarni tan olish
1-§. Effektiv foiz stavkasi usulini qoʻllash
26. Banklar mukofot yoki diskont bilan sotilayotgan moliyaviy vositalar boʻyicha foizlarni hisoblab yozishda yoki shartnoma boʻyicha har oyda foizli toʻlovlarni toʻlash grafigi koʻrsatilmaganda effektiv foiz stavkasi usulini qoʻllashlari lozim.
27. Effektiv foiz stavkasi usulini qoʻllashda mijozlar tomonidan yoki mijozlarga toʻlanadigan foizli toʻlovlar muddatlari va summalari hisoblab yozilgan foizlardan farq qilishi mumkin.
28. Effektiv foiz stavkasi usuli asosida daromad kutilayotgan pul oqimlarini aktiv (majburiyat)ning dastlabki balans qiymatiga yetgunga qadar diskontlash yoʻli bilan aniqlanadi. Effektiv foiz stavkasi dasturiy taʼminotdan foydalangan holda hisoblab chiqariladi. Bunda, Microsoft Excel dasturida “Daromadlilikning ichki stavkasi”ni (VSD) hisoblash funksiyasidan foydalaniladi.
Microsoft Excel dasturidan foydalangan holda effektiv foiz stavkasini hisoblashda mazkur Nizomning 7-ilovasida keltirilgan misoldan foydalanish mumkin.
2-§. Diskont bilan sotib olingan moliyaviy vositalar boʻyicha foizli daromadlarni tan olish
29. Diskont bilan sotib olingan moliyaviy vositalar boʻyicha diskont quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan sotib olish sanasida aks ettiriladi:
Dt 1xxxx “Moliyaviy vositalarning tegishli hisobvaragʻi” — nominal qiymati boʻyicha;
Kt 1xxxx “Moliyaviy vositalarning tegishli hisobvaragʻi boʻyicha diskont” — farq summasiga;
Kt Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning depozit hisobvaragʻi .
30. Diskont moliyaviy vositalarning amal qilish muddati ichida effektiv foiz stavkasi usuli boʻyicha amortizatsiya qilinadi.
Diskont bilan sotib olingan moliyaviy vositalar boʻyicha effektiv foiz stavkasi yordamida foizli daromadlarni hisoblashda mazkur Nizomning 8-ilovasida keltirilgan misoldan foydalanish mumkin.
3-§. Mukofot bilan sotib olingan moliyaviy vositalar boʻyicha foizli daromadlarni tan olish
31. Moliyaviy vositalar boʻyicha mukofot quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan sotib olish sanasida aks ettiriladi:
Dt 1xxxx “Moliyaviy vositalarning tegishli hisobvaragʻi” — nominal qiymati boʻyicha;
Dt 1xxxx “Moliyaviy vositalarning tegishli hisobvaragʻi boʻyicha mukofot” — farq summasiga;
Kt “Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning depozit hisobvaragʻi ”.
32. Mukofot bilan sotib olingan moliyaviy vositalarning amal qilish muddati ichida effektiv foiz stavkasi usuli boʻyicha amortizatsiya qilinadi.
Mukofot bilan sotib olingan moliyaviy vositalar boʻyicha effektiv foiz stavkasi yordamida foizli daromadlarni hisoblashda mazkur Nizomning 8-ilovasida keltirilgan misoldan foydalanish mumkin.
4-§. Diskont bilan chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha foizli xarajatlarni tan olish
33. Qimmatli qogʻozlar diskont bilan chiqarilganda diskont sotish sanasida aks ettiriladi va qimmatli qogʻozlarning amal qilish muddati ichida effektiv foiz stavkasi usuli boʻyicha amortizatsiya qilinadi.
Diskont bilan chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha effektiv foiz stavkasida foizli xarajatlarni hisoblashda mazkur Nizomning 9-ilovasida keltirilgan misoldan foydalanish mumkin.
34. Diskont amortizatsiyasi quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt 542xx “Chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha foizli xarajatlar”;
Kt 23698 “Chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha diskont (kontr-passiv)”;
Kt 22414 “Chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”.
5-§. Mukofot bilan chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha foizli xarajatlarni tan olish
35. Qimmatli qogʻozlar mukofot bilan chiqarilganda, mukofot sotish sanasida aks ettiriladi va qimmatli qogʻozlarning amal qilish muddati ichida effektiv foiz stavkasi usuli boʻyicha amortizatsiya qilinadi.
Mukofot bilan chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha effektiv foiz stavkasida foizli xarajatlarni hisoblashda mazkur Nizomning 9-ilovasida keltirilgan misoldan foydalanish mumkin.
36. Mukofot amortizatsiyasi quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt 23696 “Chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha mukofot”;
Dt 542xx “Chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha foizli xarajatlar”;
Kt 22414 “Chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”.
4-bob. Yakuniy qoida
37. Ushbu Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikda belgilangan tartibda javobgar boʻladi.
Tijorat banklarida foizlarni hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 1-ILOVA
Kreditlar boʻyicha foizlarni hisoblashga doir misol
2022-yil 1-yanvar kuni bank mijozga yillik foiz stavkasi 24% boʻlgan, 1 000 000 soʻmlik qisqa muddatli kredit berdi. Kreditni soʻndirish sanasi 2022-yil 1-aprel. Foizlar har oyning oxirida toʻlanadi, asosiy qarz summasi esa soʻndirish muddati kelganda toʻlanadi. Bunda, 2022-yil 1-yanvardan boshlab bank:
a) mazkur Nizomning 10-bandida keltirilgan formulaga asosan foizlarni quyidagicha hisoblaydi:
( 1 000 000 x 24%)/365 = 657,53 soʻm (kunlik foiz summasi);
b) har kuni kunlik foiz summasini ( 657,53 soʻm ) quyidagi oʻtkazma bilan aks ettiradi:
Dt 16309 “Kreditlar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”;
Kt 41400 — 447xx “Kreditlar boʻyicha foizli daromad”.
Hisobot davrida (2022-yil yanvar oyi uchun) foizli daromad 20 383,56 soʻmni ( 657,53 x 31 (haqiqatdagi kunlar soni)= 20 383,56 soʻm) tashkil etadi.
Foizlarni toʻlash kredit shartnomasi shartlariga muvofiq hisobot davri soʻngida (har oyda) amalga oshirilishi sababli 31 kun (yanvar oyi) davomida kreditdan foydalanganlik uchun foizlar (20 383,56 soʻm) qarzdorning bankka bergan koʻrsatmasiga asosan uning depozit hisobvaragʻidan yechib olinadi va quyidagi oʻtkazma bilan aks ettiriladi:
Dt 20xxx “Talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlarning tegishli hisobvaragʻi”;
Kt 16309 “Kreditlar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”.
Tijorat banklarida foizlarni hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 2-ILOVA
Kreditlar boʻyicha mukofotni amortizatsiya qilishga doir misol
Bank mijozga 2021-yil 1-yanvarda 0 foizdan 2 yil muddatga 1 000 000 soʻm kredit ajratgan. Bank foizli daromadni (2 yil uchun) oʻzi hamkorlik oʻrnatgan tashkilotdan ajratilgan kreditning 20 foizi miqdorida mukofot koʻrinishida oladi. Bunda:
a) ajratilgan kredit uchun hamkor tashkilotdan keladigan mukofot (2 yil uchun 200 000 soʻm miqdoridagi) boʻyicha quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt 202xx “Tegishli talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar (hamkor tashkilotning hisobvaragʻi)”;
Kt 22812 “Kelgusi davr foizli daromadlari”;
b) foizlarni hisoblash quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt 16309 “Kreditlar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”;
Kt 41xxx “Kreditlar boʻyicha foizli daromadlarning tegishli hisobvaragʻi”;
Dt 22812 “Kelgusi davr foizli daromadlari”;
Kt 16309 “Kreditlar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”.
Natijada 2021-yil yanvar uchun foizli daromad 15 232 soʻmni tashkil etadi.
Kredit boʻyicha mukofot amortizatsiyasi quyidagi jadvalda koʻrsatilgan tartibda hisoblanadi:
Toʻlov raqami Sana Shartnoma boʻyicha pul oqimi Mukofot amortizatsiyasi Kreditni soʻndirish boʻyicha toʻlovlar grafigi Kredit qoldigʻi - 1 000 000 200 000 1 1.01.2021 42 466 - 15 232 42 466 957 534 2 31.01.2021 38 356 - 13 278 38 356 919 178 3 28.02.2021 42 466 - 14 236 42 466 876 712 4 31.03.2021 41 096 - 13 253 41 096 835 616 5 30.04.2021 42 466 - 13 169 42 466 793 151 6 31.05.2021 41 096 - 12 200 41 096 752 055 7 30.06.2021 42 466 - 12 061 42 466 709 589 8 31.07.2021 42 466 - 11 482 42 466 667 123 9 31.08.2021 41 096 - 10 537 41 096 626 027 10 30.09.2021 42 466 - 10 310 42 466 583 562 11 31.10.2021 41 096 - 9 382 41 096 542 466 12 30.11.2021 42 466 - 9 094 42 466 500 000 13 31.12.2021 42 466 - 8 458 42 466 457 534 14 31.01.2022 38 356 - 7 049 38 356 419 178 15 28.02.2022 42 466 - 7 215 42 466 376 712 16 31.03.2022 41 096 - 6 331 41 096 335 616 17 30.04.2022 42 466 - 5 882 42 466 293 151 18 31.05.2022 41 096 - 5 016 41 096 252 055 19 30.06.2022 42 466 - 4 498 42 466 209 589 20 31.07.2022 42 466 - 3 775 42 466 167 123 21 31.08.2022 41 096 - 2 940 41 096 126 027 22 30.09.2022 42 466 - 2 312 42 466 83 562 23 31.10.2022 41 096 - 1 497 41 096 42 466 24 30.11.2022 42 466 - 793 42 466 - 200 000 1 000 000 Yillik effektiv foiz stavkasi 24,9%
Tijorat banklarida foizlarni hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 3-ILOVA
Omonatlar (depozitlar) boʻyicha foizli xarajatlarni hisobga olishga doir misol
Bank 2022-yil 9-fevralda mijozdan 500 000 soʻm miqdorida 13 oy muddatga omonatga (depozitga) mablagʻ jalb etdi. Shartnoma boʻyicha foiz stavkasi yillik 22% miqdorida belgilangan. Omonat qabul qilingan kunning ertasidan boshlab bank:
a) kunlik foizlarni quyidagicha hisoblaydi:
500 000 x 22% / 365= 301,37 soʻm (kunlik foiz summasi)
b) har kuni kunlik foiz summasi ( 301,37 soʻmga) quyidagi oʻtkazma bilan aks ettiriladi:
Dt 50100 -511xx “Depozitlar boʻyicha foizli xarajatlarning tegishli hisobvaragʻi”;
Kt 22405 “Muddatli depozitlar boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”.
Omonat (depozit) shartnomasiga muvofiq hisobot davri (fevralda) oxirida toʻlash uchun hisoblangan foizlar 5 726,03 soʻmni ( 307,37 x 19 = 5 726,03 soʻm) tashkil qiladi va ularni toʻlab berish quyidagi oʻtkazma bilan aks ettiriladi:
Dt 22405 — “Muddatli depozitlar boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”;
Kt “Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning depozit hisobvaragʻi ”.
Omonatga (depozitga) doir foizlarni toʻlab berish quyidagi jadval boʻyicha amalga oshiriladi:
Toʻlov raqami Sana Hisobot oyidagi kunlar soni Hisobot oyida foizli xarajatlar Omonat (depozit) summasi 09.02.2021 1 000 000 500 000 1 28.02.2021 19 5 726,03 500 000 2 31.03.2021 31 9 342,47 500 000 3 30.04.2021 30 9 041,10 500 000 4 31.05.2021 31 9 342,47 500 000 5 30.06.2021 30 9 041,10 500 000 6 31.07.2021 31 9 342,47 500 000 7 31.08.2021 31 9 342,47 500 000 8 30.09.2021 30 9 041,10 500 000 9 31.10.2021 31 9 342,47 500 000 10 30.11.2021 30 9 041,10 500 000 11 31.12.2021 31 9 342,47 500 000 12 31.01.2022 31 9 342,47 500 000 13 28.02.2022 28 8 438,36 500 000 14 09.03.2022 8 2 410,96 0 Jami 392 118 136,99
Tijorat banklarida foizlarni hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 4-ILOVA
Qarz mablagʻlari boʻyicha foizli xarajatlarni hisobga olishga doir misol
201X yil 1-avgustda A bank V bankdan qisqa muddatli kredit sifatida 10 000 000 soʻm qarz oldi. Qarzni soʻndirish muddati 201X yil 1-noyabr boʻlib, qarzning foiz stavkasi 36% ni tashkil etadi. Foizlar har oyda toʻlanadi. Bunda:
a) avgust oyi uchun hisoblangan foizlar quyidagicha hisoblanadi hamda mazkur oy uchun foizli xarajatlar 305 753,42 soʻmni tashkil etadi:
(10 000 000 x 36%) / 365 x 31 (haqiqatdagi kunlar soni) = 305 753,42 soʻm;
b) avgust oyi uchun hisoblangan foizlar har kuni quyidagi oʻtkazma bilan aks ettiriladi:
Dt 531xx “Toʻlanishi lozim boʻlgan qisqa muddatli kreditlar boʻyicha foizli xarajatlar” (avgust oyi uchun 305 753,42 soʻm, har kuni 9 863,01 soʻm);
Kt 22410 “Olingan kreditlar boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”;
v) hisoblangan foizlarni toʻlash quyidagi oʻtkazma bilan aks ettiriladi:
Dt 22410 “Olingan kreditlar boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar” (avgust oyi uchun 305 753,42 soʻm);
Kt “Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning depozit hisobvaragʻi ”.
Tijorat banklarida foizlarni hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 5-ILOVA
Nominal qiymatida xarid qilingan moliyaviy vositalar boʻyicha foizli daromadlarni hisoblashga doir misol
Bank 20X1 yil 1-yanvarda har birining nominal qiymati 1 500 soʻm boʻlgan 10 ta obligatsiya sotib oldi, ularning soʻndirish muddati 20X1 yil 1-iyunda keladi. Ularning foiz stavkasi 30% miqdorida belgilangan va har oyda toʻlanishi lozim. Obligatsiyalar nominal qiymati boʻyicha sotib olinganligi sababli foizli daromadlar nominal qiymatga nisbatan hisoblanadi. Bunda:
a) yanvar oyi uchun hisoblangan foizlar summasi quyidagicha hisoblanadi hamda mazkur oy uchun hisoblangan foizlar summasi 382,19 soʻmni tashkil qiladi:
(15 000 x 30%) / 365=12,33 x 31= 382,19 soʻm;
b) yanvar oyi uchun hisoblangan foizlar har kuni quyidagi oʻtkazma bilan aks ettiriladi:
Dt 1xxxx “Olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlarning tegishli hisobvaragʻi” (yanvar oyi uchun 382,19 soʻm, har kuni 12,33 soʻm);
Kt 4xxxx “Foizli daromadlarning tegishli hisobvaragʻi”;
v) yanvar oyi uchun hisoblangan foizlar olinganda, quyidagi oʻtkazma bilan aks ettiriladi:
Dt “Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning depozit hisobvaragʻi ” (yanvar oyi uchun 382,19 soʻm);
Kt 1xxxx “Olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlarning tegishli hisobvaragʻi”.
Tijorat banklarida foizlarni hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 6-ILOVA
Nominal qiymatida chiqarilgan va foizlarni toʻlash sanasi kelguniga qadar sotilgan obligatsiyalar boʻyicha foizli daromadlarni hisoblashga doir misol
201X yil 1-mart kuni A bank 201X yil 1-yanvarda chiqarilgan, har yarim yilda 1-yanvar va 1-iyulda toʻlanadigan foizli daromad keltiruvchi, nominal qiymati 800 000 soʻm boʻlgan 10 yillik obligatsiyalarni yillik 10 foiz stavka boʻyicha sotib oldi.
Mazkur holatda obligatsiyani sotib olish uchun A bank obligatsiyaning 10 foiz stavkasidan 2 oylik foizini hisoblab sotuvchiga toʻlaydi hamda 201X yilning 1-iyulida 6 oy uchun olingan foizli daromadni faqat 4 oy uchun hisoblaydi. Bunda:
a) 2 oy uchun foizli daromad va xarid qiymati quyidagicha aniqlanadi:
800 000 x 10% x 2/12 = 13 333 soʻm — foizli daromad;
800 000 soʻm + 13 333 soʻm = 813 333 soʻm — xarid qiymati;
b) A bank tomonidan 201X yil 1-mart kuni quyidagi oʻtkazma amalga oshiriladi:
Dt 1XXXX “Qarz qimmatli qogʻozlar boʻyicha tegishli hisobvaraq” (800 000 soʻm);
Dt 16311 “Amortizatsiyalangan qiymati boʻyicha baholanadigan qarz qimmatli qogʻozlarga qilingan investitsiyalar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar” (13 333 soʻm);
Kt “Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning depozit hisobvaragʻi ” (813 333 soʻm);
v) A bank tomonidan 201X yil 31-mart, 30-aprel, 31-may va 30-iyun kunlari quyidagi oʻtkazmalar amalga oshiriladi:
Dt 16311 “Amortizatsiyalangan qiymati boʻyicha baholanadigan qarz qimmatli qogʻozlarga qilingan investitsiyalar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar” (6 667 soʻm);
Kt 44813 “Korxonalarning qarz qimmatli qogʻozlariga qilingan investitsiyalar boʻyicha foizli daromadlar”;
g) A bank tomonidan 201X yil 1-iyul kuni quyidagi oʻtkazma amalga oshiriladi:
Dt “Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning depozit” (40 000 soʻm);
Kt 16311 “Amortizatsiyalangan qiymati boʻyicha baholanadigan qarz qimmatli qogʻozlarga qilingan investitsiyalar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar”.
Tijorat banklarida foizlarni hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 7-ILOVA
Microsoft Excel dasturidan foydalangan holda effektiv foiz stavkasini chiqarishga doir misol
Excel dasturidagi jadval 1. A B C D E F G N I 2. 3. davr pul kirimi va chiqimi sana pul mablagʻlari koʻrinishida olingan foizlar shartnoma boʻyicha hisoblangan foizlar diskontni amortizatsiyasi foizli daromad obligatsiyaning balans qiymati 4. -93 000 1/1/X1 0 93 000 5. 1 0 1 500 101 1 601 94 601 6. 2 0 1 500 129 1 629 96 230 7. 3 0 1 500 157 1 657 97 887 8. 4 0 1 500 185 1 685 99 572 9. 5 0 1 500 214 1 714 101 287 10. 6 0 1 500 244 1 744 103 030 11. 7 0 1 500 274 1 774 104 804 12. 8 0 1 500 304 1 804 106 609 13. 9 0 1 500 336 1 836 108 444 14. 10 0 1 500 367 1 867 110 312 15. 11 0 1 500 399 1 899 112 211 16. 12 18 000 31/12/X1 18 000 1 500 432 1 932 96 143 17. 13 0 1 500 155 1 655 97 798 18. 14 0 1 500 184 1 684 99 482 19. 15 0 1 500 213 1 713 101 195 20. 16 0 1 500 242 1 742 102 937 21. 17 0 1 500 272 1 772 104 709 22. 18 0 1 500 303 1 803 106 512 23. 19 0 1 500 334 1 834 108 346 24. 20 0 1 500 365 1 865 110 211 25. 21 0 1 500 398 1 898 112 109 26. 22 0 1 500 430 1 930 114 039 27. 23 0 1 500 463 1 963 116 003 28. 24 118 000 31/12/X2 18 000 1 500 497 1 997 100 000 31. 36 000 7 000 43 000 32. VSD = 0,017217 33. Yillik = 0,206609
Asos qilib olingan maʼlumotlar:
B5 — B28 kataklar obligatsiyaning muddatini (24 oyni) aks ettiradi;
C5 — C28 kataklar pul mablagʻlarining oylik kirim va chiqimlarini oʻz ichiga oladi. Pul mablagʻlarining oqimlari kunlik, oylik, choraklik yoki yillik kiritilishi mumkin, bunda izchillik taʼminlanishi lozim. Pul oqimlari mavjud boʻlmagan davrlarga “nol” raqami kiritilishi lozim;
F5 — F28 kataklar shartnoma boʻyicha oylik hisoblangan foizlarni aks ettiradi. Foizlar har yillik asnosida toʻlanadi (E ustuni) hamda F ustunida koʻrsatilgan summa yillik foiz summasiga (1/12) teng;
I4 katagi obligatsiya uchun toʻlangan summani ifodalaydi;
Hisob-kitoblar:
S32 katagi daromadlilikni ichki stavkasini hisoblashni ifodalaydi. Ushbu katakda foydalanuvchi formulani Excel dasturida (1) “Vstavka” menyusidagi (2) “Funksiya” bandini va ushbu banddagi (3) “Finansoviy” kategoriyasini hamda (4) “VSD” funksiyasini tanlab topish mumkin. Bunda, “znacheniya” kiritilishini talab qiluvchi oyna namoyon boʻladi;
shartnoma boʻyicha obligatsiyalarning mavjud boʻlgan muddati davomidagi pul mablagʻlarining kirim va chiqimlarini, dastlabki investitsiyani (manfiy raqamlarda kiritilgan chiqimlar) inobatga olgan holda ifodalovchi “S4:S28” diapazonni kiritiladi.
S33 katagi yillik hisobdagi daromadlilik ichki stavkasini ifodalaydi va ushbu katakda “S32*12” formulasi qoʻllaniladi;
N5 katagida “I4*$C$32” formulasi qoʻllaniladi. Ushbu formula S32 katagidagi daromadlilik ichki stavkasini qoʻllagan holda muddat boshidagi balans qiymatini hisoblaydi. Formulada C32 katagidan oldin va keyin $ belgisini qoʻllash summani oʻzgarishsiz qoldirish imkonini beradi hamda ushbu formulani keyinchalik N6 — N28 kataklariga koʻchirish mumkin boʻladi;
G ustuni shartnoma boʻyicha foizlar va effektiv foiz stavkasiga asoslangan foizlar oʻrtasidagi farq boʻlgan diskont amortizatsiyasini ifodalaydi. G5 katagida “N5 — F5” formulasi qoʻllaniladi. Ushbu formulani G28 katagiga toʻliq koʻchirish mumkin boʻladi;
I ustuni obligatsiyalarning balans qiymatini (nominal qiymat minus qolgan amortizatsiyalanmagan diskont) aks ettiradi. I4 katagi kirish summasini ifodalaydi. I5 katagida “I4 + N5 -E5” formulasi qoʻllaniladi. Ushbu formula pastga I28 katagigacha toʻliq koʻchirilishi mumkin boʻladi;
31-qator jami summani chiqarishni ifoda etadi.
Tijorat banklarida foizlarni hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 8-ILOVA
Diskont yoki mukofot bilan sotib olingan moliyaviy vositalar boʻyicha effektiv foiz stavkasi yordamida foizli daromadlarni hisoblashga doir misollar
1. Diskontga doir misol
20X1 yil 1-yanvarda A bank D kompaniyaning 18 foizli, 2 yil muddatga, nominal qiymati 100 000 soʻm boʻlgan obligatsiyalarini 93 foizli nominal qiymatdan sotib oladi. Foizlar har yili 31-dekabrda toʻlanishi lozim. Chegirmalarni amortizatsiya qilish uchun effektiv foiz stavkasi usulidan foydalaniladi.
Obligatsiyalar diskont bilan (nominal qiymatidan past narxda) sotib olinganligi sababli daromad (20,66%) foizning nominal stavkasidan (18%) oshadi. A bank daromadlilikning effektiv stavkasini (rentabellikni) oshirish maqsadida xarid sanasi va soʻndirish sanasi orasida 7 000 soʻm chegirmalarni ishlab topadi. Obligatsiyalarning sotib olinishi quyidagi oʻtkazma bilan aks ettiriladi:
Dt 1xxxx “Qimmatli qogʻozlarning tegishli hisobvaragʻi” — nominal qiymati boʻyicha 100 000 soʻm;
Kt 1xxxx “Qimmatli qogʻozlarning tegishli hisobvaragʻi boʻyicha diskont” — farq summasiga 7 000 soʻm;
Kt “Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning depozit hisobvaragʻi ” (93 000 soʻm).
Diskont bilan sotib olingan obligatsiyaning foizli daromadi, chegirmalar amortizatsiyasi va balans qiymatini hisob-kitob qilish uchun 1-jadvaldan foydalaniladi.
1-jadval Sana Pul mablagʻlari koʻrinishida olingan foizlar Shartnoma boʻyicha hisoblangan foizlar Diskont amortizatsiyasi Foizli daromad Obligatsiyalarning balans qiymati a b c d 20X1 1 yanv. 0 93 000 31 yanv. 1 500 101 1 601 94 601 28 fevr. 1 500 129 1 629 96 230 31-mart 1 500 157 1 657 97 887 30 apr. 1 500 185 1 685 99 572 31-may 1 500 214 1 714 101 287 30-iyun 1 500 244 1 744 103 030 31-iyul 1 500 274 1 774 104 804 31 avg. 1 500 304 1 804 106 609 30 sent. 1 500 336 1 836 108 444 31 okt. 1 500 367 1 867 110 312 30-noyabr 1 500 399 1 899 112 211 31 dek. 18 000 1 500 432 1 932 96 143 20X2 31 yanv. 1 500 155 1 655 97 798 28 fevr. 1 500 184 1 684 99 482 31-mart 1 500 213 1 713 101 195 30 apr. 1 500 242 1 742 102 937 31-may 1 500 272 1 772 104 709 30-iyun 1 500 303 1 803 106 512 31-iyul 1 500 334 1 834 108 346 31 avg. 1 500 365 1 865 110 211 30 sent. 1 500 398 1 898 112 109 31 okt. 1 500 430 1 930 114 039 30-noyabr 1 500 463 1 963 116 003 31 dek. 18 000 1 500 497 1 997 100 000 Jami 36 000 7 000 43 000
2. Mukofotga doir misol
B bank 20X1 yil 1-yanvarda 24 foizli, 2 yil muddatli, nominal qiymati 100 000 soʻm boʻlgan obligatsiyalarni sotib olgan. Foizlar har oyda toʻlanadi. Obligatsiyalar 105 000 soʻmga sotib olingan, bu obligatsiyalar boʻyicha 85 000 soʻm mukofot va effektiv foiz stavkasi 20,92%ni tashkil qiladi.
a) Obligatsiyalarni sotib olish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt 1xxxx “Qimmatli qogʻozlarning tegishli hisobvaragʻi” — nominal qiymati boʻyicha 100 000 soʻm
Dt 1xxxx “Qimmatli qogʻozlarning tegishli hisobvaragʻi boʻyicha mukofot” 5 000 soʻm
Kt “Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning depozit hisobvaragʻi ” 105 000 soʻm
Mukofot bilan sotib olingan obligatsiyaning foizli daromadi, mukofot amortizatsiyasi va balans qiymatini hisob-kitob qilish uchun 2-jadvaldan foydalaniladi.
2-jadval Sana Pul mablagʻlari koʻrinishida olingan foizlar Shartnoma boʻyicha hisoblangan foizlar Mukofot amortizatsiyasi Foizli daromad Obligatsiya-larning balans qiymati (a)=100 000x24%/12 (b)=(a)-(c) (c)=(d)x20,92%/12 (d) 20X1 1 yanv. 105 000 31 yanv. 2 000 2 000 -170 1 830 104 830 28 fevr. 2 000 2 000 -173 1 827 104 658 31-mart 2 000 2 000 -176 1 824 104 482 30 apr. 2 000 2 000 -179 1 821 104 304 31-may 2 000 2 000 -182 1 818 104 122 30-iyun 2 000 2 000 -185 1 815 103 937 31-iyul 2 000 2 000 -188 1 812 103 749 31 avg. 2 000 2 000 -191 1 809 103 558 30 sent. 2 000 2 000 -195 1 805 103 363 31 okt. 2 000 2 000 -198 1 802 103 165 30-noyabr 2 000 2 000 -202 1 798 102 963 31 dek. 2 000 2 000 -205 1 795 102 758 20X2 31 yanv. 2 000 2 000 -209 1 791 102 550 28 fevr. 2 000 2 000 -212 1 788 102 337 31-mart 2 000 2 000 -216 1 784 102 121 30 apr. 2 000 2 000 -220 1 780 101 902 31-may 2 000 2 000 -224 1 776 101 678 30-iyun 2 000 2 000 -227 1 773 101 451 31-iyul 2 000 2 000 -231 1 769 101 219 31 avg. 2 000 2 000 -235 1 765 100 984 30 sent. 2 000 2 000 -240 1 760 100 744 31 okt. 2 000 2 000 -244 1 756 100 500 30-noyabr 2 000 2 000 -248 1 752 100 252 31 dek. 2 000 2 000 -252 1 748 100 000 Jami 48 000 -5 000 43 000
Tijorat banklarida foizlarni hisoblash tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 9-ILOVA
Diskont yoki mukofot bilan chiqarilgan moliyaviy vositalar boʻyicha effektiv foiz stavkasida foizli xarajatlarni hisoblashga doir misollar
1. Diskontga doir misol.
V bank 20X1 yil 1-yanvarda nominal qiymati 100 000 soʻm, 8 foizli, 5 yil muddatli obligatsiya chiqardi. Foizlar 1-iyulda va 1-yanvarda toʻlanadi. Obligatsiya 92 278 soʻmga sotildi hamda bu obligatsiya boʻyicha diskont 7 722 soʻm va effektiv foiz stavkasi 10%.
Chiqarilgan obligatsiya boʻyicha quyidagicha buxgalteriya oʻtkazma bilan aks ettiriladi:
Dt “Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning depozit hisobvaragʻi ” (92 278 soʻm);
Dt 23698 “Chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha diskont (kontr-passiv)” (7 722 soʻm);
Kt 23600 “Bank tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻozlar” (100 000 soʻm).
Diskont bilan chiqarilgan obligatsiya boʻyicha effektiv foiz stavkasida foizli xarajatlarni hisob-kitob qilish uchun 1-jadvaldan foydalaniladi.
1-jadval Sana Toʻlangan pulli foizlar Foizli xarajat Obligatsiya boʻyicha diskont amortizatsiyasi Obligatsiyaning balans qiymati (a) 8% / 2 x 100 000 (b) 10 %/2 x balans qiymati (c)=(b)-(a) (d) 1/1/20X1 92 278 7/1/20X1 4 000 4 614 614 92 892 1/1/20X2 4 000 4 645 645 93 536 7/1/20X2 4 000 4 677 677 94 213 1/1/20X3 4 000 4 711 711 94 924 7/1/20X3 4 000 4 746 746 95 670 1/1/20X4 4 000 4 784 784 96 454 7/1/20X4 4 000 4 823 823 97 276 1/1/20X5 4 000 4 864 864 98 140 7/1/20X5 4 000 4 907 907 99 047 1/1/20X6 4 000 4 952 952 100 000 jami 40 000 47 722 7 722
2. Mukofotga doir misol.
V bank 20X1 yil 1-yanvarda nominal qiymati 100 000 soʻm, 8 foizli, 5 yil muddatli obligatsiya chiqardi. Foizlar 1-iyulda va 1-yanvarda toʻlanadi. Obligatsiya 108 530 soʻmga sotildi, bu obligatsiya boʻyicha mukofot 8 530 soʻm va effektiv foiz stavkasi 6%.
a) 20X1 yil 1-yanvarda chiqarilgan obligatsiya quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:
Dt “Kassa hisobvaragʻi yoki bankning vakillik hisobvaragʻi yoxud mijozning depozit hisobvaragʻi ” (108 530 soʻm);
Kt 23696 “Chiqarilgan qimmatli qogʻozlar boʻyicha mukofot” (8 530 soʻm);
Kt 23600 “Bank tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻozlar” (100 000 soʻm).
Mukofot bilan chiqarilgan obligatsiya boʻyicha effektiv foiz stavkasida foizli xarajatlarni hisob-kitob qilish uchun 2-jadvaldan foydalaniladi.
2-jadval Sana Toʻlangan pulli foizlar Foizli xarajat 6,0% x balans qiymati Obligatsiya boʻyicha mukofot amortizatsiyasi Obligatsiyaning balans qiymati (a) 8% / 2 x 100 000 (b) 6%/2 x balans qiymati (c)=(b)-(a) (d) 1/1/20X1 108 530 7/1/20X1 4 000 3 256 744 107 786 1/1/20X2 4 000 3 234 766 107 019 7/1/20X2 4 000 3 211 789 106 230 1/1/20X3 4 000 3 187 813 105 417 7/1/20X3 4 000 3 163 837 104 579 1/1/20X4 4 000 3 137 863 103 717 7/1/20X4 4 000 3 112 888 102 828 1/1/20X5 4 000 3 085 915 101 913 7/1/20X5 4 000 3 057 943 100 971 1/1/20X6 4 000 3 029 971 100 000 Jami 40 000 31 470 8 530
Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2023-yil 23-avgustdagi 27/4-son qaroriga 2-ILOVA
Oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilayotgan ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar roʻyxati
1. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2003-yil 11-oktabrdagi 25/8-son “Tijorat banklarida foizlarni hisoblash toʻgʻrisida nizomni tasdiqlash haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1306, 2004-yil 30-yanvar) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-y., 4-son, 51-modda).
2. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2014-yil 21-fevraldagi 4/7-son “Tijorat banklarida foizlarni hisoblash toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirishlar va qoʻshimcha kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1306-1, 2014-yil 6-mart) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2014-y., 10-son, 118-modda).
3. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2014-yil 10-oktabrdagi 35/1-son “Tijorat banklarida foizlarni hisoblash toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1306-2, 2014-yil 17-oktabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2014-y., 42-son, 526-modda).
Markaziy bank raisi M. NURMURATOV
Toshkent sh.,
2023-yil 23-avgust,
27/4-son
ПРАВЛЕНИЯ ЦЕНТРАЛЬНОГО БАНКА РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН
Постановление
ПЕРЕЧЕНЬ
Об утверждении Положения о порядке начислении процентов в коммерческих банках
В соответствии с законами Республики Узбекистан « О Центральном банке Республики Узбекистан », « О банках и банковской деятельности » и « О бухгалтерском учете » правление Центрального банка Республики Узбекистан постановляет:
1. Утвердить Положение о порядке начислении процентов в коммерческих банках согласно приложению № 1 * .
2. Признать утратившими силу некоторые ведомственные нормативно-правовые акты согласно приложению № 2 .
3. Настоящее постановление вступает в силу по истечении трех месяцев со дня его официального опубликования.
ПРИЛОЖЕНИЕ № 2 к постановлению правления Центрального банка Республики Узбекистан от 23 августа 2023 года № 27/4
некоторых ведомственных нормативно-правовых актов, признаваемых утратившими силу
1. Постановление правления Центрального банка Республики Узбекистан от 11 октября 2003 года № 25/8 «Об утверждении Положения о начислении процентов в коммерческих банках» (рег. № 1306 от 30 января 2004 года) (Собрание законодательства Республики Узбекистан, 2004 г., № 4, ст. 51).
2. Постановление правления Центрального банка Республики Узбекистан от 21 февраля 2014 года № 4/7 «О внесении изменений и дополнения в Положение о начислении процентов в коммерческих банках» (рег. № 1306-1 от 6 марта 2014 года) (Собрание законодательства Республики Узбекистан, 2014 г., № 10, ст. 118).
3. Постановление правления Центрального банка Республики Узбекистан от 10 октября 2014 года № 35/1 «О внесении изменений в Положение о начислении процентов в коммерческих банках» (рег. № 1306-2 от 17 октября 2014 года) (Собрание законодательства Республики Узбекистан, 2014 г., № 42, ст. 526).
Председатель М. НУРМУРАТОВ
г. Ташкент,
23 августа 2023 г.,
№ 27/4