📅 2023-yil 20-noyabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2023-yil 20-noyabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2023 йил 20 ноябрь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 20 ноября 2023 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 20 November 2023 · Other documents · Oliy sudi plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди пленумининг
Қарори
Ҳарбий хизматни ўташ тартибига қарши жиноятларга оид ишларни кўриш бўйича суд амалиёти тўғрисида
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 152-моддасига кўра, Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучлари Ўзбекистон Республикасининг давлат суверенитетини ва ҳудудий яхлитлигини, аҳолининг тинч ҳаёти ва хавфсизлигини ҳимоя қилиш учун тузилган.
Қуролли Кучлар ва бошқа ҳарбий тузилмалар фаолиятининг асоси ҳамда уларнинг ўз вазифаларини бажаришининг кафолати ҳарбий хизматни ўташ тартибига қатъий ва сўзсиз риоя қилишни тақозо этади.
Ҳарбий судлар шуни назарда тутишлари лозимки, ҳарбий жиноятларнинг ижтимоий хавфлилиги уларнинг қўшинлар ҳарбий интизоми ва жанговар тайёргарлигини сусайтириб, мамлакатнинг мудофаа лаёқатига путур етказишдир.
Ҳарбий хизматчилар орасида ўзаро муносабатларга оид устав қоидаларини бузиш, ҳокимиятни суиистеъмол қилиш ёки унинг доирасидан четга чиқиш ва бошқа ҳарбий жиноятлар содир этилмоқда. Бундан ташқари, ҳарбий хизматчилар томонидан Жиноят кодексининг (бундан кейин матнда ЖК деб юритилади) махсус қисмида назарда тутилган бошқа турдаги жиноятлар содир этилиш ҳоллари учрамоқда.
Суд-ҳуқуқ тизимида олиб борилаётган ислоҳотлардан келиб чиққан ҳолда, ҳарбий хизматни ўташ тартибига қарши жиноятлар тўғрисидаги қонунларнинг тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида, Ўзбекистон Республикаси «Судлар тўғрисида»ги Қонунининг 22-моддасига мувофиқ, Олий суднинг Пленуми қарор қилади:
I боб. Умумий масалалар
1. Ҳарбий хизматни ўташ тартибига қарши жиноятлар деганда, ҳарбий хизматчилар томонидан, шунингдек, ҳарбий йиғинлар вақтида ҳарбий хизматга мажбур шахслар томонидан ҳарбий хизматни ўташ тартибига қарши содир этилган жиноятлар тушунилади.
Ҳарбий хизматни ўташ тартиби қонунлар ва ҳарбий низомларда белгилаб қуйилган қўшинлар ҳаёти ва жанговар фаолияти жараёнида юзага келадиган муносабатларда намоён бўлади. Мазкур ҳужжатларда ҳарбий хизмат фуқаронинг конституциявий бурчи эканлиги, яккабошчилик ва ундан келиб чиқадиган тобе шахснинг бошлиққа сўзсиз итоат қилиши, ушбу муносабатлар субъектлари ҳуқуқ ва эркинликларининг аниқ белгилаб қўйилиши каби ҳарбий ташкилот тамойиллари мустаҳкамлаб қўйилган.
2. Ўзбекистон Республикаси Мудофаа вазирлигининг, Давлат хавфсизлик хизматининг, Ўзбекистон Республикаси Президенти давлат хавфсизлик хизматининг, Миллий гвардиясининг, Фавқулодда вазиятлар вазирлигининг, Ички ишлар вазирлиги қўшинларининг ва қонунчиликка мувофиқ ташкил этиладиган бошқа ҳарбий тузилмаларнинг ҳарбий хизматчилари, шунингдек, ўқув йиғинларида бўлган вақтда ҳарбий хизматга мажбур шахслар ҳарбий хизматни ўташ тартибига қарши жиноятларнинг субъекти бўлиши мумкин.
3. Жиноят ишларининг ҳарбий судлар судловига тегишлилиги «Судлар тўғрисида»ги қонуннинг 45-моддаси ва ушбу қонун билан тасдиқланган «Ҳарбий судлар фаолиятини ташкил этиш тўғрисида»ги Низомнинг 4-моддасида белгиланган.
Низомга мувофиқ, ҳарбий судлар судловига фавқулодда ҳолатларга кўра, умумий судлар фаолият кўрсатмаётган жойлардаги барча жиноят ишлари, шунингдек, ҳарбий хизмат даврида содир этилган, бироқ ишни судда кўриш пайтига келиб ҳарбий хизматдан бўшатилган шахсларнинг жиноятлари тўғрисидаги ишлар ҳам тааллуқлидир.
Шунингдек, ҳарбий судлар Қонунга мувофиқ бошқа ишларни ҳам кўриши мумкин (масалан, Қуролли Кучлар ва бошқа ҳарбий тузилмаларнинг хизматчилари ҳамда ходимлари томонидан хизмат фаолияти билан боғлиқ ҳолда содир этилган жиноятлар ва ҳ.к.).
Бундан ташқари, давлат (давлат, ҳарбий ва хизмат) сирларига дахлдор бўлган барча махфийлик даражаси (гриф)га эга бўлган ишлар (ЖКнинг 162 , 163 ва ҳ.к.) ҳарбий судлар судловига тегишли.
Шунинг учун ҳам барча судлар судловга тааллуқлилик ҳақидаги қонун талабларига қатъий риоя этишлари лозим.
4. Ҳарбий хизматни ўташ тартибига қарши жиноятлар тўғрисидаги ишларни кўришда судлар бир неча асосий тушунчаларга эътибор қаратишлари лозим.
Яккабошчилик — «Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучлари Ички хизмат низоми»нинг 30-бандига мувофиқ Қуролли Кучлар қурилишининг, унга раҳбарлик қилишнинг ва ҳарбий хизматчилар ўртасидаги ўзаро муносабатларнинг принципларидан бири саналади. У командирга (бошлиққа) бўйсунувчиларга нисбатан идора қилиш ҳокимиятининг бутун тўлалигича берилишида ва ҳарбий қисм, бўлинма ва ҳар бир ҳарбий хизматчининг ҳаёти ва фаолиятининг ҳамма жиҳатлари учун давлат олдида шахсий жавобгарлик унинг зиммасига юкланишида ифодасини топади.
Яккабошчилик командирнинг (бошлиқнинг) вазиятни ҳар томонлама баҳолашдан келиб чиққан ҳолда ёлғиз ўзи қарор қабул қилиш, қонун ва ҳарбий низомларнинг талабларига қатъий мувофиқ равишда буйруқлар бериш ва уларнинг бажарилишини талаб қилиш ҳуқуқида мужассамлашгандир.
Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучлари Ички хизмат низомининг 31-32-бандларига мувофиқ, ўз хизмат мақоми ва ҳарбий унвонига кўра, айрим ҳарбий хизматчилар бошқаларга нисбатан бошлиқ ёхуд бўйсунувчи бўлиши мумкин. Бошлиқ бўйсунувчи учун хушмуомала ва босиқлик намунаси бўлиши ва такаллуфсизликка ҳам, нохолисликка ҳам йўл қўймаслиги лозим. Бўйсунувчининг инсоний қадр-қимматини поймол этувчи ҳаракатлари учун бошлиқ жавобгар бўлади.
5. Ўз хизмат мақоми ва ҳарбий унвонига кўра, бошқа ҳарбий хизматчиларга нисбатан уларнинг бошлиғи ёхуд бўйсунувчиси саналмаган ҳарбий хизматчилар катта ёхуд кичик бўлишлари мумкин.
Катталик ҳарбий хизматчиларнинг ҳарбий унвонига қараб белгиланади.
Ҳарбий унвони бўйича катталар, кичик ҳарбий унвондаги ҳарбий хизматчиларнинг ҳарбий интизомини, жамоат тартибини, ахлоқ, ҳарбий кийим-кечакни кийиш ва аскарча саломлашишни бажариш қоидаларини бузган ҳолларда, улардан бу бузишларни бартараф этишларини талаб қилишлари лозим. Унвон бўйича кичиклар катталарнинг бундай талабларини сўзсиз бажаришга мажбурдирлар.
6. Бир-бирининг бўйсунувида бўлмаган ҳарбий хизматчилар мажбуриятларни биргаликда бажарадиган ҳолларда, уларнинг ўзаро хизмат муносабатлари командир (бошлиқ) томонидан белгилаб қўйилмаган бўлса, улардан лавозимига кўра, каттаси, тенг мансабларда эса ҳарбий унвони бўйича каттаси бошлиқ саналади.
7. Буйруқ — командирнинг (бошлиқнинг) бўйсунувчиларга қаратилган ва маълум амалларнинг мажбуран бажарилишини, у ёки бу қоидаларга риоя қилинишини талаб этадиган ёхуд у ёки бу тартиб, қоидаларни белгилайдиган кўрсатмасидир.
Буйруқ бир ёхуд гуруҳ ҳарбий хизматчиларига ёзма, оғзаки ёхуд алоқанинг техник воситалари орқали берилиши мумкин. Ёзма буйруқ ҳарбий қисмларнинг командирлари (муассасаларнинг бошлиқлари) яккабошчилик асосида чиқарувчи ҳарбий бошқарувнинг асосий идора хизмат ҳужжати (ҳуқуқий ҳужжати) саналади. Оғзаки буйруқлар барча командирлар (бошлиқлар) томонидан берилади.
Буйруқ (буюриш) қонунлар ва ҳарбий низомларнинг талабларига мувофиқ келиши лозим.
8. Жанговар вазият — ҳарбий қисм ёки бўлинманинг душман билан бевосита юзма-юз тўқнашиши ёки тўқнашиш хавфи билан тавсифланувчи оператив ҳолат.
Бундай тўқнашиш уруш шароитида ҳам, тинчлик шароитда ҳам вужудга келиши мумкин. Тинчлик шароитдаги жанговар вазият Ўзбекистон Республикаси ҳудудининг яхлитлиги ва дахлсизлигига қарши қаратилган ноқонуний тузилмаларнинг қуролланган ҳаракатлари натижасида юзага келиши мумкин.
9. Қурол — тузилишига кўра, жонли нишонни ёки бошқа нишонни уриш, сигналлар бериш учун мўлжалланган қурилмалар ва ашёлар. Тузилиши жиҳатидан қуролга ўхшаш бўлган хўжалик-маиший ва ишлаб чиқариш мақсадидаги буюмлар сифатида сертификатланган буюмлар, шунингдек, тузилиши жиҳатидан қуролга ўхшаш бўлган спорт аслаҳалари қурол жумласига кирмайди. («Қурол тўғрисида»ги Қонуннинг 3-моддаси ).
10. Портловчи моддалар ташқи таъсир (уриш, ёқиш, зарба, ўз-ўзидан ёниш) оқибатида тез химик ўзгаришларга кирувчи модда ва буюмлар бўлиб, бу химик ўзгаришлар натижасида улоқтириш ёки вайрон қилиш кучига эга бўлган кўп миқдорда иссиқлик ва қизиган газ пайдо бўлади ва ажралиб чиқади.
11. Радиоактив моддалар — таркибида белгиланган радиациявий хавфсизлик нормалари ва қоидаларининг энг кам қийматидан ортиқ активликдаги радионуклидлар бўлган ҳар қандай агрегат ҳолатидаги ядровий материалларга тегишли бўлмаган моддалардир (Вазирлар Маҳкамасининг 2009 йил 13 августдаги 231-сон қарори билан тасдиқланган «Радиоактив моддалар ва радиоактив чиқиндилар айланишини давлат томонидан ҳисобга олиш ва назорат қилиш тартиби тўғрисида»ги Низом, 3-банд ).
12. Жанговар машиналарга — танклар, бронетранспортёрлар, ўзиюрар артиллерия ва ракета қурилмалари, артиллерия тизимларини тортишга мўлжалланган машиналар ва ўт очишни бошқарадиган аппаратлар ўрнатилган тиркамалар, бошқа ўзиюрар техника воситалари киради.
13. Махсус машиналар — вазифасига кўра ёки устида ўрнатилган ускуналарга мувофиқ, алоҳида, махсус ишларда фойдаланиладиган ўзиюрар техника воситаларидир. Ҳар хил муҳандислик машиналари, санитария транспортлари, кўчма таъмирлаш устахоналари, лабораториялар ва ҳоказолар махсус машиналар таркибига киради.
14. Транспорт машиналарига — шахсий таркибни, қурол-яроғни, ўқ-дориларни, ҳарбий-техника буюмларини ҳамда ҳарбий қисмнинг кундалик хўжалик, маданий-маиший, тиббий ва бошқа хизматларини бажаришга мўлжалланган машиналар тааллуқлидир.
II боб. Бўйсуниш ва ҳарбий шаънга риоя этиш тартибига қарши жиноятларга оид ишларни кўриш билан боғлиқ масалалар
15. Бўйсуниш ва ҳарбий шаънга риоя этиш тартибига қарши жиноятларнинг объекти Қуролли Кучларда ўрнатилган ҳарбий хизматни ўташ тартибининг қисми бўлган хизмат мажбуриятни бажариш жараёнида командирлар (бошлиқлар) ва бўйсунувчиларнинг ўртасидаги муносабатларни тартибга соладиган бўйсунишнинг ўрнатилган тартиби ҳисобланади.
16. Ҳақиқий ҳарбий хизматда бўлган ҳарбий хизматчилар бўйсуниш ва ҳарбий шаънга риоя этиш тартибига қарши жиноятлар субъекти ҳисобланади.
17. Буйруқни очиқдан-очиқ ва намойишкорона бажаришдан бош тортиш бўйсунмасликдир. Бўйсунмасликда бўйсунувчи бошлиқдан буйруқ қабул қилиб, ушбу буйруқни бажармаслигини очиқ ифода қилади.
18. Судлар бўйсунмаслик билан гап талашишни фарқлаши лозим, яъни бўйсунувчи унга берилган буйруқ масаласида ўзининг норозилигини билдириб, уни муҳокама қилса-да, буйруқни бажарса, бундай ҳаракатлар бўйсунмаслик жинояти сифатида баҳоланмаслиги лозим.
Буйруқни бошқача тарзда қасддан бажармаслик — сиртдан бўйсунувчи буйруқни ижро учун қабул қилади, бироқ кейинчалик онгли равишда бажармайди. Бунда буйруқни бажармаслик қасди буйруқни қабул қилган заҳоти ёки муайян вақт ўтгандан сўнг ҳам пайдо бўлиши мумкин. Буйруқни бажармаслик деганда, буйруқда белгиланган кўрсатмаларни бажармаслик, буйруқ билан тақиқланган ҳаракатларни бажариш ёки буйруқни талаб даражасида (кечиктириб, тўлиқсиз, ноаниқ) бажармаслик тушунилади.
Агар келиб чиққан оқибатларга нисбатан субъектнинг айби эҳтиётсизлик шаклида намоён бўлса, қилмиш ЖКнинг 280-моддаси билан квалификация қилиниши лозим.
Бўйсунмасликнинг мотиви ва мақсадлари жиноятни квалификация қилишда аҳамиятга эга эмас.
19. ЖКнинг 280-моддасида назарда тутилган қилмишни квалификация қилишда субъектив томондан буйруқни эҳтиётсизлик оқибатида бажармаслик каби ҳаракатлар, яъни буйруқда белгиланган кўрсатмаларни бажармаслик, буйруқ билан тақиқланган ҳаракатларни бажариш ёки буйруқни талаб даражасида (кечиктириб, тўлиқсиз, ноаниқ) бажармаслик ҳисобланади. Шу билан бирга бўйсунмаслик жиноятидан (ЖКнинг 279-моддаси ) фақат субъектив томонидан фарқ қилади, яъни жиноят ўз-ўзига ишониш ёки бепарволик тарзидаги эҳтиётсизлик орқасида содир этилади.
Судлар шунга эътибор беришлари керакки, ЖКнинг 40-моддаси ҳамда Ички хизмат низомининг 38-банди талабидан келиб чиққан ҳолда, бўйсунувчининг ноқонунийлиги олдиндан аён бўлган буйруқни бажаришдан очиқдан-очиқ бош тортиши, бошқача тарзда қасддан бажармаслиги ёхуд эҳтиётсизлик орқасида бажармаслиги ЖКнинг 279 , 280-моддаларида назарда тутилган жавобгарликни келтириб чиқармайди.
20. Бошлиққа қаршилик кўрсатиш ёки уни хизмат вазифаларини бузишга мажбур қилиш билан боғлиқ ишларни кўришда судлар ЖКнинг 281-моддаси диспозицияси икки мустақил жиноят: бошлиққа қаршилик кўрсатиш ва бошлиқни хизмат вазифаларини бузишга мажбур қилишни ўз ичига олишини эътиборга олишлари лозим.
21. Бошлиққа, шунингдек, ҳарбий хизмат юзасидан ўзига юклатилган вазифаларни бажараётган бошқа шахсга қаршилик кўрсатиш ёки уни мазкур вазифаларни бузишга мажбур этиш деганда, ҳарбий хизматчиларнинг фаолиятига очиқдан-очиқ қарши чиқиш ёки ҳарбий хизмат манфаатларига зид равишда ушбу фаолият мазмунини ўзгартиришга ҳаракат қилиш тушунилади.
Бошлиққа, шунингдек, ҳарбий хизмат юзасидан ўзига юклатилган вазифаларни бажараётган бошқа шахсга қаршилик кўрсатиш ёки уни мазкур вазифаларни бузишга мажбур этиш жиноятини квалификация қилишда нафақат бошлиқлар, катталарга нисбатан бўлган жиноий қилмишларни, балки ҳарбий мажбуриятни бажараётган лавозим ёки ҳарбий унвон бўйича бошлиқлар, бўйсунувчи ва кичикларни ҳам ўз ичига қамраб олади.
22. ЖКнинг 282-моддасида назарда тутилган жиноят таркибини бериш учун ўлдириш ёки зўрлик ишлатиш билан қўрқитиш бевосита бошлиққа нисбатан жанговар ҳолатда содир этилиши талаб этилади.
Ўлдириш ёки зўрлик ишлатиш билан қўрқитиш деганда, ҳақиқатда (оғзаки, ёзма, қуролни намойиш қилиш ва ҳ.к.) шахсан бошлиққа ёки ўзга шахслар орқали уни ўлдириш ёки соғлиғига шикаст етказиш йўли билан тушунилиши лозим.
23. ЖКнинг 283-моддасида назарда тутилган баданга шикаст етказиш учун жиноий жавобгарлик агар бошлиққа нисбатан зўравонлик унинг ҳарбий хизмат мажбуриятларини бажариш билан боғлиқ бўлгандагина ҳосил бўлади.
Ҳарбий хизмат муносабатлари билан қамраб олинмаган ёки хизмат мажбуриятини бажариш билан боғлиқ бўлмаган ҳолатларда бошлиққа нисбатан қилинган бундай ҳаракатлар шахсга қарши жиноят сифатида тавсифланиши лозим.
24. Бўйсунувчининг ўз бошлиғини ёки бошлиқнинг бўйсунувчини ҳақорат қилиши жинояти учун жавобгарлик келиб чиқиши учун фақат у аввал интизомий жавобгарликка тортилган ва ечилмаган бўлиши лозимлиги талаб этилади.
Ҳарбий хизматчилар ўртасида бўйсуниш муносабатлари тартиби мавжуд бўлмаса, ҳарбий хизматчи бошқа бир ҳарбий хизматчини ёки фуқарони ҳақорат қилса, айбдорнинг ҳаракатларига МЖтКнинг 16-моддаси талабидан келиб чиққан ҳолда, ЖКнинг 140-моддаси бўйича жавобгарликни вужудга келтиради.
Ҳақорат қилиш ҳарбий қисм ҳудудида ва ҳарбий хизмат вақтида ҳам, ҳарбий қисм ҳудудидан ташқарида, ҳарбий хизматдан ташқари вақтда ҳам содир этилиши мумкин.
25. Ўзаро муносабатларга оид устав қоидаларини бузиш деганда хизматдошларини ўзига бўйсундиришни таъминлаш, хизматни ўташ чоғида ўзи учун имтиёзли шароитлар яратиш мақсадида бир ҳарбий хизматчининг бошқасига нисбатан турли хил зўрликлар ишлатиши, унинг шаъни ва қадр-қимматини камситиши тушунилиши лозим.
Ушбу қоидалар хизмат мавқеи ва ҳарбий унвони тенг, шунингдек, катта ва кичик, лекин тобелик муносабатларида бўлмаган шахслар ўртасида бузилса, ЖКнинг 285-моддаси бўйича жиноий жавобгарлик вужудга келади.
Бир-бирига тобелик муносабатларида бўлган ва бўлмаган шахслар томонидан зўрлик ҳаракатлари биргаликда содир этилган ҳолатларни тавсифлаш бирмунча мураккаброқ.
Масалан, ҳам айбдорга ва ҳам жабрланувчига бошлиқ бўлган ҳарбий хизматчи муддатли ҳарбий хизматчи томонидан содир этилган уставга зид ҳаракатларга қўшилади ёки тобе шахс ўз бошлиғининг зўравонлик ҳаракатларини қўллаб-қувватлайди. Бундай ҳолларда бошлиқнинг ўзига тобе шахс томонидан содир этилган уставга зид зўравонлик ҳаракатларида иштирок этишини ҳарбий мансабдорлик жинояти сифатида ЖКнинг 301-моддаси билан тавсифлаш лозим.
Агар бошлиқ томонидан хизмат мавқеи ўзи билан тенг шахсларга нисбатан содир этилган уставга зид ҳаракатларга, жабрланувчига ҳам, айбдорга ҳам тобе шахс келиб қўшилса, бошлиқнинг ҳаракатлари ЖКнинг 285-моддаси , тобе шахснинг ҳаракатлари эса, жиноятга шерик сифатида ЖКнинг 28 , 285-моддалари билан тавсифланиши лозим.
26. ЖКнинг 285-моддаси 1-қисмида мунтазам равишда хўрлаш, камситиш, соғлиқнинг ёмонлашувига сабаб бўлган енгил ёки ўртача оғир тан жароҳати етказиш, ноқонуний озодликдан маҳрум қилиш каби ўзаро муносабатларга оид устав қоидаларини бузганлик учун жавобгарлик белгиланган. Шу сабабли айбдорнинг ҳаракатларини ЖКнинг шахсга қарши жиноятларга тегишли моддалари билан қўшимча тавсифлаш талаб қилинмайди.
27. ЖКнинг 285-моддаси 2-қисми « а , б» бандларида бир гуруҳ шахслар томонидан ёки қурол ишлатиш орқали содир этилган жиноят учун жавобгарлик назарда тутилган.
ЖКнинг 285-моддаси 2-қисми «а» бандида назарда тутилган «бир гуруҳ шахслар» тушунчаси ЖКнинг 29-моддасида берилган тушунча билан бир хил маънони англатади. Гуруҳ сифатидаги уставга зид зўравонлик ҳаракатлари қасд умумийлиги билан бирлашган икки ёки ундан ортиқ ҳарбий хизматчилар томонидан содир этилади ва уларнинг ҳар бири ЖКнинг 285-моддасида кўрсатилган жиноят субъекти бўлади ва жиноятда шерик сифатида иштирок этади. Бир гуруҳ шахсларнинг айримлари ҳарбий хизматчилар бўлмаган ҳолларда, уларнинг ҳаракатлари ЖКнинг 28-моддаси орқали квалификация қилиниши лозим. Бир гуруҳ шахслар томонидан содир этилган жиноят олдиндан ўзаро тил бириктириб ёки бириктирмасдан содир этилиши мумкин. Сўнгги ҳолда ҳаракатларни ЖКнинг 285-моддаси 2-қисми «а» банди билан тавсифлашнинг зарур шарти — ҳар бир айбдор уставга зид ҳаракатларини гуруҳ ичида бирлашиб содир этаётганлигини англаб етганлигидир.
Бир гуруҳ ва якка тартибда содир этилган уставга зид жиноий ҳаракатлар мустақил ҳуқуқий баҳоланиши ва жиноятларнинг реал мажмуи сифатида қаралиши керак.
Қурол тан жароҳатлари етказиш мақсадида қўлланилиши, бошқа хил зўрлик пайтида эса, масалан, айбдор қурол ишлатиш таҳдиди остида жабрланувчини ҳарбий хизмат юзасидан ўзига юклатилган вазифаларни бажаришга ёки воз кечишга, ўзи учун турли хизматлар қилишга мажбурлаш, шунингдек, инсон шаънини камситадиган хатти-ҳаракатлар қилиш пайтида, руҳий таъсир ўтказиш учун қўлланилиши мумкин.
Қуролдан унинг конструкцияси ва моҳиятидан келиб чиқадиган яксон қилувчи восита сифатида эмас, балки фақат калтаклаш предмети сифатида фойдаланиш қуролни қўллаш ҳисобланмайди.
28. ЖКнинг 285-моддаси 4-қисми «б» бандида назарда тутилган «бошқа оғир оқибатлар» деганда, айбдорнинг уставга зид ҳаракатлари билан сабабий боғланишда бўлган, оғирлигининг хусусиятига қараб суд томонидан баҳоланиши лозим бўлган оқибатлар тушунилади.
Агар уставга зид зўравонлик ҳаракатлари жабрланувчини қасддан ўлдириш билан якунланса, айбдорнинг ҳаракатлари ЖКнинг 285-моддаси 3-қисми ҳамда кодекснинг шахсга қарши жиноятларни назарда тутувчи моддалари мажмуи билан тавсифланади.
Амалиётда кўпинча жабрланувчининг ўлими юракнинг рефлектор тўхтаб қолиши ёки механик асфиксия натижасида рўй бериш ҳоллари учраб, бу нарса жабрланувчининг кўкрак қафаси қисмига айбдор, одатда, қўли билан бир зарба бериши оқибатида келиб чиқади. Бундай ҳаракатлар, агар айбдорда жабрланувчини ҳаётдан маҳрум қилишга қаратилган қасд бўлганлигини аниқ исботловчи далиллар бўлмаса, одам ўлишига сабаб бўлган ҳарбий хизматчилар ўртасида ўзаро муносабатларга оид устав қоидаларини бузиш сифатида тавсифланиши лозим.
Ҳарбий хизматчилар ўртасида ўзаро муносабатларга оид устав қоидаларининг бузилиши, баъзи пайтларда, нафақат одамлар ўлимига, балки жанговар вазифанинг бажарилмай қолишига, ҳарбий техниканинг ишдан чиқишига ва бошқа оқибатларга олиб келиши мумкин. Бундай оқибатлар суд томонидан оғир деб топилган тақдирда айбдорнинг ҳаракатларини ЖКнинг 285-моддаси 4-қисми билан тавсифлашга асос бўла олади.
Уставга зид зўравонлик ҳаракатлари оқибатида бир неча жабрланувчига ЖКнинг 285-моддаси турли қисмларида назарда тутилган зарар етказилган бўлса, бу ҳаракатлар ЖКнинг 33-моддаси қоидасига кўра, тавсифланиши лозим.
29. Ҳарбий хизматчилар ўртасида ўзаро муносабатларга оид устав қоидаларини бузиш айбдорлар ҳарбий хизматнинг махсус турлари бўйича мажбуриятларни бажараётган пайтда содир этилиши мумкин (қоровуллик, ички хизмат, ҳарбий навбатчилик ва ҳоказолар). Агар айбдор томонидан айни пайтда махсус хизмат қоидалари ҳам бузилса, бу ҳаракатлар ЖКнинг 285-моддаси ва у ёки бу хизмат турини бузганлик учун жавобгарликни назарда тутувчи моддалар мажмуи билан тавсифланиши лозим.
Махсус хизмат турларини ўташ қоидаларини бузиш, фақат ўзаро муносабатларга оид устав қоидаларини бузиш айни пайтда махсус хизмат турларини ўташ қоидаларини ҳам бузилишига олиб келсагина алоҳида ҳуқуқий баҳоланиши мумкин (мисол учун, қисм ёки бўлинма ички нарядига кирувчи шахс томонидан).
30. Ҳарбий хизматчилар томонидан ўзаро муносабатларга оид устав қоидаларини, жумладан, мунтазам хўрлаш кўринишида бузиш жабрланувчиларнинг озиқ-овқати, ҳарбий кийим-кечак ашёлари ва бошқа моддий бойликларини олиб қўйиш йўли билан содир этилиши мумкин. Агар бунда жабрланувчига тегишли бўлган шахсий мулк ашёлари олиб қўйилса, айбдорнинг ҳаракатлари ЖКнинг 285-моддасидан ташқари мулкка қарши жиноятлар учун жавобгарликни назарда тутувчи бошқа моддалари билан қўшимча тавсифланиши зарур.
Зўрлик ишлатиш ёки уни ишлатиш таҳдиди билан ҳарбий хизматчига бериладиган озиқ-овқат паёги ёки ҳарбий кийим-кечак ашёларини олиб қўйиш ЖКнинг 285-моддаси диспозицияси билан тўлалигича қамраб олинади.
31. Қўмондонларга ва ўзга бошлиқларга зарур хизмат ваколатларини, жумладан, тобе шахсларга нисбатан буйруқ, фармойиш бериш ва унинг сўзсиз бажарилишини — интизомни бузганларга нисбатан мажбурлаш чораларини қўллаш орқали талаб қилиш ҳуқуқини бера туриб, давлат уларнинг шахсини ва хизмат шаънини ҳар қандай тажовуздан ҳимоя қилади.
Шу мақсадда, жиноят қонунчилигида бошлиққа тан жароҳатлари етказиш, ҳақорат қилиш, таҳдид солиш, шунингдек, унга қаршилик кўрсатиш ёки хизмат бурчини бузишга мажбурлаш учун жавобгарлик белгиланган.
Ушбу жиноятларнинг ўзига хослиги шундан иборатки, улар ҳарбий хизмат муносабатлари доирасида содир этилади. Агарда кўрсатилган жиноятлар шахсий муносабатлар доирасида содир этилса, бундай ҳаракатлар ҳарбий жиноят деб тан олинмайди ва шахсга қарши жиноят сифатида тавсифланиши керак.
III боб. Ҳарбий хизматни ўташ тартибига қарши жиноятларга оид ишларни кўриш билан боғлиқ масалалар
32. Муайян ишларни кўриш пайтида шуни назарда тутиш керакки, ҳарбий хизматдан бўйин товлаш қисм ёки хизмат жойини ўзбошимчалик билан ташлаб кетиш, дезертирлик, бирор-бир аъзосини майиб қилиш, шунингдек, бошқа усуллар билан содир этилади.
33. Муддатли ҳарбий хизматчининг бир кеча-кундуз (сутка)дан ортиқ вақт давомида хизмат жойида узрли сабабларсиз ҳозир бўлмаслиги қисмни ўзбошимчалик билан ташлаб кетишни ташкил қилади.
ЖКнинг 287-моддаси 4-қисмига кўра, ушбу ҳаракатлар жанговар вазиятда содир этилган бўлса, уларнинг давомийлик муддати аҳамиятга эга бўлмайди.
Қариндош ва танишларни бориб кўриш, хизмат ҳордиғини чиқариш, оилавий ва шахсий ишларни бажариш, вақтинчалик муаммоларни ҳал этиш истаги каби сабаблар қисмни ўзбошимчалик билан ташлаб кетиш ҳолларига хосдир.
34. Дезертирлик деганда, ҳарбий хизматдан бутунлай бўйин товлаш мақсадида ҳарбий қисмни ёки хизмат жойини ўзбошимчалик билан ташлаб кетиш, шунингдек, шу мақсадда хизмат жойига етиб келмаслик тушунилади.
Ҳарбий хизматчи дезертирлик содир эта туриб, қонунга хилоф равишда ҳарбий хизматни ўташни тугатади ва ўзини ҳарбий хизмат муносабатлари доирасидан четга олишга интилади. Субъект (шахс) ҳарбий хизматдан бўйин товлаш мақсадида ҳарбий қисм ёки хизмат жойини тарк этган пайтдан бошлаб дезертирлик жинояти тугалланган ҳисобланади ва шу пайтдан жавобгарликка тортиш муддатини ҳисоблаш бошланади.
Бундай мақсад мавжуд бўлганда ўзбошимчалик билан ўз жойида бўлмасликнинг давомийлиги аҳамият касб этмайди.
Дезертирликка хос аломатлар — айбдор томонидан сохта ҳужжатлар тўғрилаб олиш, фуқаровий кийимни қайта кийиб олиш, ҳарбий кийимни йўқ қилиш, ишга жойлашишга ёки яшаш учун бошқа доимий манба топишга уриниш кабилардир.
Хизмат жойида бўлмасликнинг давомийлиги содир этилган жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражасини баҳолаш ва айбдорга жазо тайинлаш пайтида аҳамиятга эга бўлади.
Дезертирликни содир этган шахснинг асосий сабаб қилиб кўрсатадиган важлари — ҳарбий хизмат қийинчиликлари ва маҳрумликларни бошдан кечиришни истамаслик, доимий равишдаги шахсий ва оилавий муаммоларни ҳал қилишга интилиш, ҳарбий хизматни ўташ даврида содир этган жинояти учун жавобгарликдан қочиш ва ҳоказолар бўлиши мумкин.
35. Бирон аъзосини майиб қилиш орқали ҳарбий хизматдан бўйин товлаш — ҳарбий хизматчининг ўз соғлиғига зарар етказишидан иборат. Бу ҳаракат қасддан, сунъий йўл билан бирон-бир аъзо ёки тана тўқимасига зарар етказиш (масалан, оёқ ёки қўл бармоқлари), бирон-бир аъзо функциясини бузиш (масалан, ошқозон, юрак фаолиятининг бузилиши), бирон-бир касалликни сунъий равишда чақириш ёки ўзини ёлғондан касалликка солиш, мавжуд касалликни кучайтириш орқали содир этилади.
Соғлиққа зиён ўқотар ёки совуқ қуроллар, кесадиган ёки санчиладиган буюмлар, турли хил заҳарли моддалар, бошқа механик, иссиқлик ёки уларга ўхшаш воситалар билан етказилиши мумкин. Бўйин товлаш таркиби учун аъзони майиб қилиш қандай йўл билан содир этилганлиги аҳамиятсиз.
36. Ўзини ёлғондан касалликка солишда, ҳарбий хизматчи, ҳақиқатда соғ бўла туриб, ҳарбий хизмат мажбуриятларини ўташдан озод бўлишга рухсат олиш мақсадида, гўёки ўз ҳарбий бурчларини бажаришга халал бераётган касалликлари, жисмоний ёки руҳий камчиликлари борлигини рўкач қилиб, ўзини ёлғондан касалга солади.
37. Ҳужжатни қалбакилаштириш усули орқали бўйин товлаш шундан иборатки, бунда ҳарбий хизматни ўташдан озод бўлиш мақсадида ҳарбий хизматчи ўз қўмондонига сохта ҳужжат тақдим этади. Барча ҳолларда қалбакилаштиришнинг моҳияти шундаки, ҳужжатда кўрсатилган воқеа ва ҳодисалар амалда мавжуд бўлмасдан, уларга таянган ҳолда ҳарбий хизматчи ўзини вақтинча ёки доимий равишда ҳарбий хизмат мажбуриятларини ўташдан озод қилишни илтимос қилади.
Ҳужжатларни қалбакилаштириш — бўйин товлаш объектив томонининг муқаррар белгиси эканлиги сабабли, уни ЖКнинг ҳужжатларни қалбакилаштириш учун жавобгарликни назарда тутувчи моддаси билан қўшимча тавсифлаш талаб қилинмайди.
38. Бўйин товлашнинг усули сифатида бошқа алдов — ҳарбий хизматни ўташдан озод бўлиш мақсадида воқеа ёки ҳодисалар тўғрисида, била туриб, ёлғон маълумот етказиш ёки мазкур ҳолатлар ҳақида хабар беришга бурчли бўла туриб, ўша мақсадда онгли равишда хабар бермасликдан иборат.
39. Ҳарбий хизмат вазифаларини ўташдан бош тортиш — ҳарбий хизматчи томонидан очиқдан-очиқ, ёлғон ишлатмасдан, оғзаки, ёзма ёки бошқа йўл билан ҳарбий хизматни ўташ ёки унинг баъзи мажбуриятларини бажаришни истамасликда ва амалда уларни бажармай қўйишда намоён бўлади.
Тобе шахснинг ўз қўмондонининг муайян топшириқларини бажаришдан бош тортиши (масалан, хизмат сафарига жўнаш, суткалик нарядга киришиш ва ҳоказо) ҳарбий хизматдан умуман бош тортиш сифатида кўрилиши мумкин эмас. Бундай ҳаракатлар бўйсунмаслик жинояти таркибини ташкил қилади, чунки бундай ҳолда қўмондон талаби буйруқ хусусиятига эга бўлиб, ҳаракат эса, ҳарбий хизматни ўташдан бош тортишга эмас, балки буйруқни очиқдан-очиқ бажармасликка қаратилган.
40. Баъзи ҳолларда қонунга ва Қуролли Кучлар умумҳарбий низомларига мувофиқ ҳарбий хизматчилар махсус ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўладилар (жанговар навбатчилик, суткалик ёки гарнизон нарядларида бўлиш ва ҳоказо).
Судлар шу нарсани назарда тутишлари лозимки, ҳарбий хизматчилар томонидан махсус хизматни ўташ қоидаларини бузганлик учун жиноий жавобгарлик (махсус субъект) ЖКнинг 291 — 294-моддаларида белгиланган.
Ушбу моддалар диспозицияси бланкет хусусиятга эга бўлганлиги сабабли, судларнинг эътибори жиноят содир этган шахс ўзининг ҳаракатлари билан ҳавола этилаётган норматив ҳужжат ёки Низомнинг айнан қайси модда ёки бандлари талабларини бузганлигини аниқ кўрсатишлари лозимлигига қаратилсин.
IV боб. Ҳарбий мулкни сақлаш ёки ундан фойдаланиш тартибига қарши жиноятларга оид ишларни кўриш билан боғлиқ масалалар
41. Атрофдагилар учун катта хавф манбаи бўлган қурол-яроғ, ўқ-дорилар, портловчи, радиоактив ва бошқа моддалар ва буюмлар билан муомалада бўлиш қоидаларини бузиш — ҳарбий хизматчи томонидан махсус эҳтиёт қоидаларига риоя этмасликдан иборат. Бу эса, одамларнинг ўлими ва уларга шикаст етказилишига, ҳарбий мулкнинг йўқ бўлишига, ҳарбий тадбирларнинг барбод бўлиши ва бошқа оғир оқибатларга олиб келиши мумкин.
Атрофдагилар учун катта хавф манбаи бўлган қурол-яроғ, моддалар ва буюмлар билан муомалада бўлиш тартиби ҳарбий низомларда ва бошқа норматив актлар (турли хил қуроллардан отиш курслари, қўлланмалар ва бошқалар)да белгиланган бўлиб, уларда қурол-яроғ, тегишли модда ва буюмлар билан муомалада бўлишда хавфсизлик шартларини таъминловчи қоидалар мажмуи келтирилган.
Қоида бузилиши деганда, қурол-яроғ, шунингдек, моддалар ва буюмлар билан ишлаш чоғида белгиланган усулларни бажармаслик ёки лозим даражада бажармаслик, ёхуд улар билан муомалада бўлишда ҳаракат кетма-кетлигига риоя қилмаслик, шунингдек, ушбу модда ва буюмларни сақлаш хавфсизлигини таъминловчи қоидаларни бузиш тушунилади.
ЖКнинг 297-моддасида назарда тутилган жиноят субъекти — ўз хизмат моҳиятига кўра, атрофдагилар учун катта хавф манбаи бўлган қурол-яроғ, моддалар ва буюмлардан фойдаланаётган ёки уларни сақлаш, ташиш ва етказиб беришни таъминлаб берувчи ёхуд уларга дахлдор бўлган ва улар билан муомалада бўлиш қоидаларини бузган ҳарбий хизматчилар бўлиши мумкин.
ЖКнинг 297-моддаси диспозицияси фақат ўқотар қуролни (пистолет, автомат, гранатомёт, артиллерия ёки ракета қурол-яроғлари) ўз ичига олади, совуқ қурол бу гуруҳга кирмайди. Қурол-яроғ заводда тайёрланган ва ҳарбий қисм у билан қуролланган бўлиши керак. Қўлда ясалган ўқотар қуроллар ЖКнинг 297-моддасида назарда тутилган қуролга кирмайди. Қурилиш, сигнал, старт пистолетлари ва тирик кучни йўқ қилишга мўлжалланмаган бошқа отиш воситалари ҳам бу гуруҳга кирмайди.
42. Жанговар, махсус ёки транспорт машиналаридан белгиланган мақсадда фойдаланиш Ички хизмат Низоми, Йўл ҳаракати қоидалари ва бошқа ҳуқуқий актларда белгиланган тартибга қатъий риоя қилишни назарда тутади.
43. ЖКнинг 298-моддаси назарда тутган жиноятнинг муқаррар аломати — йўл қўйилган қонунбузарликлар натижасида одамларнинг ҳалок бўлиши ёки уларга оғир ёки ўртача оғир шикаст етказиш каби муайян зарарнинг келиб чиқишидир. Ҳаёт ёки соғлиққа зарар етказиш ушбу жиноят таркиби билан қамраб олинган ва у шахсга қарши жиноятлар учун жавобгарликни кўзда тутувчи моддалар билан қўшимча тавсифлашни талаб қилмайди.
Бошқа оғир оқибатлар деганда, поездлар, кемалар ёки самолётлар қатнови узоқ муддатга издан чиқиши, теварак-атрофдаги уйлар, қурол-аслаҳа, кийим-кечак, ёқилғи-мойлаш маҳсулотлари омборлари ва бошқа иншоотлар вайрон қилиниши (портлаши, ёниб кетиши, қулаб тушиши) ва ҳ.к.лар тушунилиши лозим.
Моддий бўлмаган оғир оқибатлар муҳим ҳарбий топшириқлар, жанговар, ҳарбий-ўқув вазифалари ёки бошқа муҳим тадбирларнинг барбод бўлишида ифодаланиши мумкин.
44. Жанговар, транспорт ва махсус машиналарни бошқариш ва улардан фойдаланиш қоидаларини бузиш жиноятини унга ўхшаш бошқа жиноятлардан ажратиш лозим.
ЖКнинг 266-моддасида назарда тутилган жиноятдан мазкур жиноят объекти, объектив томонининг баъзи аломатлари ва субъекти билан ажралиб туради. ЖКнинг 298-моддаси бўйича жиноят объекти бу Қуролли Кучларда ўрнатилган ва жанговар, махсус ёки транспорт машиналаридан фойдаланиш ёки уларни бошқариш билан боғлиқ бўлган ҳарбий хизматни ўташ тартибидир. ЖКнинг 266-моддасида белгиланган жиноят эса — транспорт ҳаракати ва ундан фойдаланиш хавфсизлигига тажовуз қилади. ЖКнинг 298-моддасида кўрсатилган жиноят ҳарбий хизматчи томонидан жанговар, махсус ёки транспорт машинасида содир этилади. Агар ҳарбий хизматчи жанговар, махсус ёки транспорт бўлмаган машинада ва ҳарбий хизматчи бўлмаган шахс эса, жанговар, махсус ёки транспорт машинада бошқариш қоидаларини бузса, бу ҳаракат ЖКнинг 266-моддаси таркиби аломатларига тўғри келади.
Агар транспорт воситаларининг техник ҳолати ёки улардан фойдаланишга масъул шахс техник жиҳатдан носоз бўлган жанговар, махсус ёки транспорт машиналарни фойдаланиш учун чиқариб юборса ва бу ЖКнинг 262-моддасида назарда тутилган оқибатларни келтириб чиқарса, бу ҳолат ЖКнинг 262-моддаси билан тавсифлашни талаб қилмайди, чунки ушбу қилмиш ЖКнинг 298-моддаси диспозицияси билан қамраб олинган.
45. ЖКнинг 298-моддаси жанговар, махсус ёки транспорт машиналарини бошқариш ва улардан фойдаланиш қоидаларини бузиш натижасида келиб чиққан барча оқибатларни, жумладан, бир неча одамларнинг ҳалок бўлишини ҳам назарда тутади. Шунинг учун бир неча одамларнинг ўлимига олиб келганлик аломати мавжудлигининг ўзи қилмишни ЖКнинг 262-моддаси билан тавсифлаш учун асос бўлмайди.
Бошқариш қоидаларини бузган шахс томонидан айни пайтда жабрланувчига ёрдам кўрсатмаслик ЖКнинг 298-моддаси диспозицияси доирасидан ташқарига чиқади ва ЖКнинг 117-моддаси билан қўшимча тавсифлашни талаб қилади.
46. Жиноятнинг субъекти — жанговар, махсус ёки транспорт машинасидан фойдаланиш учун масъул бўлган ёки уни бевосита бошқарадиган ҳарбий хизматчи бўлади. Қоидабузарни бошқариш қоидаларини бузганлик учун жавобгарликка тортишда унинг штат бўйича ҳайдовчи бўлиш-бўлмаслигининг ва машинани бошқара олиш-олмаслигининг аҳамияти йўқ. Инструктор назорати остида ўқув машинасида бошқаришни ўрганаётган ҳарбий хизматчини ЖКнинг 298-моддасида назарда тутилган жиноят учун жавобгарликка тортиб бўлмайди. Бундай ҳолда ҳаракат хавфсизлигини таъминлаш инструкторга юклатилган бўлиб, айнан у бошқариш қоидаларини бузганлик учун жавобгардир.
47. Учиш ёки учишга тайёргарлик кўриш қоидаларини бузиш ҳарбий техникадан фойдаланиш тартибига қарши жиноятлар таркибига киради.
Мазкур жиноятнинг объекти — Қуролли Кучларда ўрнатилган учиш ва учишга тайёргарлик кўриш тартибидир. Шунинг учун ҳам ушбу жиноят учун жавобгарлик, фақат учиш аппаратини ҳавода бошқариш вақтида ёки кўтарилиш-қўниш йўлагидаги ҳаракат чоғида кўтарилиш ёки қўнгандан сўнг двигатель тўхташигача бўлган вақтда учиш аппаратини бошқариш қоидаларини бузиш, шунингдек, машинани ва экипажни учиш олдидан тайёрлаш қоидаларини бузгандагина юзага келиши мумкин. Машинанинг ҳавога кўтарилиши ёки қўниши билан боғлиқ бўлмаган ҳодисалар ушбу модда билан жавобгарликка тортишга асос бўла олмайди ва бошқа жиноят таркибини ташкил этиши мумкин.
Учиш аппаратларига Қуролли Кучларга тегишли бўлган самолётлар ва вертолётлар, шунингдек, учувчисиз учадиган самолётлар ва планерлар киради.
48. ЖКнинг 299-моддаси ҳалокат ёки бошқа оғир оқибатларга олиб келган ҳодисалар учун жавобгарликни назар тутади.
Ҳалокат деганда, ҳаракатланаётган учиш аппаратининг унда учаётган экипаж аъзоларидан, кўчирилаётган бўлинма шахсий таркибидан ёки ҳаво кемасида бўлган бошқа шахслардан бирортасининг ҳалок бўлишига сабаб бўлган бузилиши ёки шикастланиши тушунилади.
Бошқа оғир оқибатларга қуйидагилар кириши мумкин:
ҳаво кемасида бўлган шахсларнинг баданига оғир шикаст етказилиши;
учиш аппаратининг ерга қулаб тушиши ёки мажбуран қўниши натижасида ердаги одамларнинг ҳалок бўлиши ёки уларнинг баданига оғир шикаст етказилиши;
авария, яъни самолётга унинг яроқсиз ҳолга келишига сабаб бўлган даражада шикаст етказилиши;
ҳаво кемасининг ҳалокати, қулаши ёки мажбуран қўниши чоғида давлат, шунингдек, ҳарбий мулкнинг ёки шахсий мулкнинг нобуд бўлиши ёки уларга жуда кўп миқдорда зарар етказилиши.
49. Учиш қоидаларини бузиш кемани бошқаришда йўл қўйилган хатоликлар, белгиланган мўлжал ёки йўл бошқарувининг йўқотилиши, шўнғиш ҳолатидан чиқишда кечикиш, қўниш жойига етиб келмасдан ёки у ердан ўтиб кетиб қўниш, шассини тўлиқ туширмасдан ерга қўниш, қўнаётганда пасайиш тезлигини ошириш ва ҳоказолар билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Учишга тайёргарлик кўриш қоидаларини бузиш экипаж аъзоларини учишга тайёрлаш ва рухсат бериш қоидаларини бажармаслик ёки машинанинг ўзини учишга тайёрлаш қоидаларига риоя қилмаслик билан боғлиқдир (бемор учувчининг учиши, медицина кўригидан ўтмаслик, машинани техник носозликлар билан учишга чиқариш ва ҳоказолар).
Жиноят таркиби учун хос муқаррар аломат — йўл қўйилган қоидабузарлик билан унинг оқибатлари ўртасидаги сабабий боғланишнинг мавжудлигидир.
50. ЖКнинг 299-моддасида назарда тутилган жиноятнинг субъекти — зиммасига учиш ёки учишга тайёргарлик кўришни таъминлашга оид махсус вазифа юклатилган ҳарбий хизматчилар бўлишлари мумкин.
Учиш раҳбари, ҳаво кемасининг қўмондони, учувчи, борт муҳандиси, штурман ва бошқалар ҳам жавобгарликка тортилишлари мумкин.
Учишга тайёргарлик кўриш қоидаларини бузганлик учун самолёт техниклари, механиклар, учишни таъминлаш хизматининг бошқа шахслари жавобгарликка тортилишлари мумкин.
51. Ҳарбий мулкни беҳуда сарфлаш, йўқотиш ёки ишдан чиқариш жиноятининг объекти — ҳарбий низомлар, фармойишлар, йўриқномалар ва буйруқларда қайд этилган ҳарбий мулкдан фойдаланиш ва уни асраб-авайлаш тартибидир. Бу тартибга риоя қилиш қурол-яроқларнинг, жанговар ва бошқа техникадан, анжомлар, кийим-кечак ва бошқа мулкдан тўғри фойдаланиш ва уларни эҳтиёт қилишни таъминлайди.
Ҳарбий мулк ҳарбий хизматчиларга шахсий эҳтиёж ёки хизматда фойдаланиши учун берилади. Шахсий эҳтиёж учун фойдаланишга фақат кийим-кечаклар ва анжомлар, хизматда фойдаланиш учун эса — қурол, ўқ-дори, ҳаракатланиш воситалари ва ҳоказолар берилади.
52. ЖКнинг 295-моддаси 1-қисми муддатли ҳарбий хизматни ўтаётган ҳарбий хизматчиларга шахсий фойдаланишга берилган ҳарбий анжомларни беҳуда сарфлаганлик учун жавобгарликни назарда тутади.
Кийим-кечак ва анжомлар офицерлар таркибида бўлган шахсларга ва ҳарбий хизматни контракт (шартнома) асосида ўтаётган ҳарбий хизматчиларга шахсий мулк сифатида берилади. Шунинг учун ҳам бу шахслар томонидан ушбу ашёларнинг кимгадир бериб юборилиши, йўқотилиши ёки уларга шикаст етказилиши учун жавобгарлик назарда тутилмаган.
Муддатли хизматни ўтаётган ҳарбий хизматчиларга, офицерларга ва ҳарбий хизматни контракт (шартнома) асосида ўтаётган ҳарбий хизматчиларга инвентар сифатида берилган анжомлар ҳарбий қисмнинг мулки ҳисобланади. Уларнинг бировларга ўтказилиши беҳуда сарфлаш жиноятининг эмас, давлат мулкини талон-торож қилиш жиноятининг таркибини ташкил қилади.
53. ЖКнинг 295-моддасидан фарқли ўлароқ, кодекснинг 296-моддасида нафақат шахсий ёки хизматда фойдаланиш учун берилган анжомларни, балки ҳар қандай ҳарбий мулкни асраш тартиби назарда тутилган. Қурол-яроқ, ўқ-дорилар, ҳаракатланиш воситалари ва бошқа ҳарбий мулклар давлат мулки бўлиб, шунинг учун ҳам уларни қасддан нобуд қилган ёки уларга шикаст етказган айбдор бир пайтнинг ўзида давлат мулкига ҳам тажовуз қилади.
Беҳуда сарфлаш кийим-кечак ва анжомларни сотиш, гаровга қўйиш ёки бошқа шахсга фойдаланиш учун беришда ифодаланади. Беҳуда сарфлашнинг муқаррар белгиси — шахсий фойдаланиш учун берилган кийим-кечак ёки анжомларнинг ҳарбий хизматчи эгалигидан чиқиб, ўзга шахснинг ноқонуний эгалигига ўтишидир.
Беҳуда сарфланган ҳарбий мулк доимо давлат мулки бўлиб қолганлиги учун, ҳар қандай вазиятда у ноқонуний эгаликдан тортиб олинади ва агар унинг қайтарилишининг иложи бўлмаса, унинг қиймати қонунда белгиланган миқдорда айбдордан ундирилади.
Субъектив томондан беҳуда сарфлаш айбнинг тўғри қасд шаклида содир этилади. Айбдор ўзига шахсий фойдаланиш учун берилган буюмни сотаётганини, бировга фойдаланиш ёки гаровга бераётганини англайди ва буни хоҳлайди.
Кийим-кечак ёки анжомларни йўқотиш ёки уларни ишдан чиқариш, шунингдек, айбнинг эҳтиётсизлик шакли — жиноий ўз-ўзига ишониш ёки жиноий бепарволик билан содир этилади.
54. Ҳарбий мулкни нобуд қилиш ёки унга шикаст етказишнинг атрофдагилар учун хавфли усулда содир этилиши (ёқиш ёки чўктириб юбориш ва ҳоказолар) ЖКнинг 296-моддаси билан қамраб олинади ва кодекснинг 173-моддаси билан қўшимча тавсифлашни талаб этмайди.
Ҳарбий мулкни қасддан нобуд қилиш ёки унга шикаст етказиш баъзида шикастланган мулкнинг қандайдир қисмини ўғирлаш билан бирга содир этилади. Мазкур ҳаракатлар мулкни қасддан нобуд қилиш ёки унга шикаст етказиш ва давлат мулкини ўғирлаш сифатида жиноятлар мажмуи билан тавсифланиши лозим.
ЖКнинг 296-моддасида кўрсатилган жиноят тўғри ёки эгри қасд шаклида содир этилади. Бундай пайтда айбдор шахс мулкни нобуд қилиш ёки унга шикаст етказишни мақсад қилиб қўяди ёки бундай оқибатларнинг келиб чиқишига била-туриб йўл қўяди. Айбдор бошқа бирор мулкни эмас, балки айнан ҳарбий мулкни нобуд қилаётганини ёки унга шикаст етказаётганини англайди.
Агар шахс ўз ҳаракати билан ҳарбий мулкни йўқ қиляпман деб ўйласа-ю, ҳақиқатда эса мулк ҳарбий бўлмаса, қилмиш ҳарбий мулкни нобуд қилишга суиқасд деб баҳоланиши лозим.
Жиноятнинг ҳақиқий сабабини (мотивини) аниқлаш катта аҳамиятга эга. Агар ҳарбий мулкни нобуд қилиш ёки унга шикаст етказиш Ўзбекистон Республикасига зиён етказиш мақсадида содир этилган бўлса, бундай ҳаракатлар давлатга қарши жиноят — диверсия (ЖКнинг 161-моддаси )ни ташкил этади.
V боб. Ҳарбий мансабдорлик жиноятларига оид ишларни кўриш билан боғлиқ масалалар
55. Ҳарбий мансабдорлик жиноятлари ҳарбий бошқарув органларининг Қуролли кучлар салоҳиятини мустаҳкамлаш манфаатларига мос келувчи, тўғри фаолиятига, ҳарбий бошлиқ ва мансабдор шахслар учун белгиланган хизмат вазифаларини амалга ошириш тартибига тажовуз қилади.
Ҳарбий мансабдорлик жиноятларнинг субъектлари ҳарбий бошлиқлар ва бошқа мансабдор шахслар бўлиши мумкин. Ички хизмат Низомига мувофиқ бошлиқ хизмат мавқеи (лавозими)га ва ҳарбий унвонига кўра бўлиши мумкин. Ҳарбий мансабдор шахсларнинг намунавий рўйхатлари Ички хизмат Низомида, Интизом Низомида, Гарнизон ва қоровуллик хизматлари Низомида ва бошқа ҳуқуқий актларда келтирилган.
Бошқа ҳарбий хизматчилар ҳам, агар улар бошлиқ бўлмай туриб, муайян ташкилий — фармойиш бериш ёки маъмурий — хўжалик вазифаларини бажариш билан боғлиқ бўлган лавозимларни доимий ёки вақтинча эгаллаб турса, ёки бу вазифаларни қўмондонликнинг махсус фармойиши бўйича бажарса, мансабдор шахс бўлиши мумкин. Ушбу вазифаларни бажариш учун ҳарбий хизматчиларга юридик аҳамиятга эга ҳаракатлар содир эта олиши билан боғлиқ тегишли ваколатлар берилади.
Ҳарбий мансабдорлик жиноятларининг ижрочилари сифатида фақат бошлиқлар ва мансабдор шахслар, иштирокчилари бўлиб эса, бошқа шахслар ҳам бўлиши мумкин.
Ҳарбий мансабдорлик жиноятларининг ўзига хос хусусияти шундан иборатки, уни содир этишдан келиб чиқадиган ижтимоий хавфли оқибатлар, баъзан, айбдор томонидан бевосита эмас, балки хизмат бўйича унга тобе шахслардан фойдаланиш, уларга ноқонуний буйруқ бериш орқали етказилиши мумкин. Бундай буйруқни қасддан берган мансабдор шахс ноқонуний буйруқни ижро этиш натижасида келиб чиққан оқибатлар учун жавоб беради. Бундай ҳолда унинг хатти-ҳаракати шахсан ўзи содир этгани сингари мансабдорлик жинояти сифатида, агар оқибатларнинг ўзи мустақил жиноятни ташкил этса, қилмишлар мажмуи билан тавсифланиши лозим.
Мансабдор шахснинг нотўғри ҳаракатлари билан у содир этган жиноят оқибатлари ўртасида сабабий боғланиш борлиги аниқланган бўлиши керак.
56. Ҳокимиятни ёки хизмат мавқеини суиистеъмол қилиш — бошлиқ ёки бошқа мансабдор шахснинг қасддан ўз хизмат мавқеидан ҳарбий хизмат манфаатларига зид мақсадларда фойдаланишидир.
Ҳокимиятни ёки хизмат мавқеини суиистеъмол қилиш мансабдор шахс томонидан унинг ўз ваколатларини бузишида ифодаланиши мумкин, аммо бу ҳаракатлар айбдор зиммасига хизмат юзасидан юклатилган у ёки бу муайян ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг бузилиши билан боғлиқ бўлмаслиги ҳам мумкин. Бироқ, барча ҳолларда ҳам шахс мазкур хатти-ҳаракатларни, фақат ўзи эгаллаб турган хизмат мавқеига кўра содир этган бўлиши ва бу хатти-ҳаракатлар ўз моҳиятига кўра хизмат бурчига зид бўлиши шарт.
Хизмат манфаатларига хилоф равишда содир этилган деб, хизмат зарурати тақозо этмаган, хизмат бурчи ва мансаб мажбуриятларини бузадиган, қонунлар, ҳарбий низомлар ва қўмондонлик буйруқларига зид бўлган хатти — ҳаракатлар тушунилиши лозим. Бунда хизмат бўйича юклатилган мажбуриятларнинг мансабдор шахс томонидан бузилишини, унга берилган ҳуқуқларнинг суиистеъмол қилинишини, ўз фаолиятида қонун талабларидан четга чиқилишини мақсадга мувофиқлик ёки хизмат зарурияти туфайли қилинган деб оқлаб бўлмайди.
57. Ҳокимият ёки хизмат ваколатидан ташқарига чиқиш, мансабни суиистеъмол қилишдан фарқли ўлароқ, қўмондон ёки бошқа мансабдор шахснинг ўзига берилган ҳуқуқ ва ваколатлар доирасидан қасддан, очиқчасига четга чиқадиган ҳаракатларни содир этишида ифодаланади. Ҳокимият ёки хизмат ваколатидан ташқарига чиқиш жумласига мансабдор шахс хизмат юзасидан фақат муайян, айни вақтда мавжуд бўлмаган ҳоллардагина содир этишга ҳақли бўлган ёки юқори лавозимда турган ёхуд махсус ваколатли шахс содир этиши лозим бўлган ҳаракатлар ҳам киради.
Шахснинг хизмат мавқеи доирасидан четга чиқишда айбдорлиги масаласини ҳал этиш чоғида ҳар доим унинг ваколат доирасини аниқлаб олиш муҳимдир. Ҳарбий мансабдор шахсларнинг ҳуқуқ ва ваколатлари қонунлар, уставлар, низомлар ва қўмондонлик буйруқларида аниқ белгилаб қўйилган. Айни пайтда шуни эътиборга олиш керакки, мансабдор шахс томонидан қурол ва бошқа жисмоний зўрлик ишлатилиши, агар бу ҳаракатлар унинг томонидан ўз хизмат мажбуриятларини бажариши ва хизмат юзасидан жабрланувчига нисбатан мавжуд ваколатлар доирасидан четга чиқиши билан боғлиқ бўлган ҳоллардагина ҳокимиятни суиистеъмол қилиш деб баҳоланиши мумкин. Жабрланувчи айбдорга тобе ёки айбдор ҳокимият вакили бўлганлиги боис унга қарам бўлган ҳолларда муайян ваколатлар мавжуд бўлиши мумкин. Акс ҳолда шахсга қарши жиноят учун ЖКнинг тегишли моддалари билан жавобгарлик юзага келиши мумкин.
58. Ҳокимият ҳаракатсизлиги — бошлиқ ўз ҳарбий хизмат мажбуриятларига кўра содир қилиши лозим бўлган ҳаракатларни қасддан бажармаганлигида ифодаланади.
Ҳарбий низомлар, ҳар бир бошлиқ ўзига берилган ҳокимиятдан ҳарбий хизмат манфаатлари, унга ишониб топширилган қисм (бўлинма)нинг жанговар салоҳиятини ошириш, тартиб ва интизомга қатъий амал қилиш йўлида тўлиқ фойдаланиши кераклигини талаб этади. Бошлиқнинг жиноий ҳаракатсизлиги, муайян шароитда ижтимоий хавфли оқибатларнинг олдини олиш учун қўллаши лозим бўлган чораларни қўлламаслиги ҳарбий хизматга катта зиён етказиши мумкин.
Агар бўлинма қўмондони ўзига тобе шахс бўлинма мулкини ташиш пайтида жанговар ўқларни ўғирлаб, бегона шахсга сотаётганлигини кўра туриб, бунинг олдини олмаса, бу қўмондон жиноий ҳаракатсизлик учун жавобгарликка тортилиши керак.
Бошлиқнинг тобе шахсларга нисбатан уларнинг уставга зид ҳаракатларига барҳам бериш учун чора кўрмаслиги ҳам ҳокимият ҳаракатсизлиги деб баҳоланиши лозим.
Ҳокимият ҳаракатсизлиги — қасддан қилинадиган хатти-ҳаракат бўлиб, у айнан шу билан хизматга совуққонлик билан қарашдан фарқ қилади. Ҳокимият ҳаракатсизлиги ҳокимият ваколатини суиистеъмол қилишдан шуниси билан фарқ қиладики, бу жиноят бошлиқ фақат ҳокимият ваколати доирасида ва фақат хизмат вазифасига кўра қилиши шарт бўлган ҳаракатни содир этмаслиги шаклида бўлиши мумкин. Шунинг учун ҳам ҳар бир ҳолда бажарилмай қолган ҳаракатларни содир этиш мазкур мансабдор шахснинг ваколатига кириш-кирмаслиги ва бунинг учун унда етарли имконият бўлган-бўлмаганлиги аниқланиши зарур.
59. Ҳокимият ёки хизмат мавқеини суиистеъмол қилиш, ҳокимият ёки хизмат ваколатидан четга чиқиш ва ҳокимият ҳаракатсизлиги — қасддан содир этиладиган жиноятлар.
Айбдор мансаб мавқеидан фойдаланиб, содир этаётган ҳаракати (ҳаракатсизлиги) ҳарбий хизмат манфаатларига зид эканлигини англайди ва айнан шуни содир этишни истайди ёки ўзининг бундай ҳаракатларига бефарқ қарайди.
Айбдорнинг оқибатларга — қонунга мувофиқ жиноят таркибининг муқаррар аломатларидан бири бўлган жиддий зиёнга муносабати ҳам қасд, ҳам эҳтиётсизлик шаклида бўлиши мумкин.
Жиддий зиён сифатида, жумладан, Қуролли Кучлар манфаати ҳамда нуфузига, бўлинмада (қисмда) ҳарбий интизомга путур етиши, жанговар топшириқнинг, ўқ отиш машғулотларининг, ишларнинг барбод бўлиши каби ҳолатлар тан олинади.
Шунингдек, жиддий зиён тушунчаси ҳокимият ёки хизмат ваколати доирасидан четга чиқиш жиноятлари учун хос бўлган жабрланувчининг ҳаёти ва соғлиғига етказилган зарарни ҳам ўз ичига олишлиги боис, соғлиқнинг қисқа муддатга ёмонлашувига ёки меҳнат қобилиятининг унча узоқ бўлмаган муддатга йўқолишига олиб келмаган қасддан баданга енгил шикаст етказишда ифодаланган қилмишлар жиддий зиён деб баҳоланмаслиги ва кам аҳамиятли деб топилиши керак.
60. Хизматга совуққонлик билан қараш — мансабдор шахснинг ўзига юклатилган мажбуриятларни бепарволиги ёки виждонан муносабатда бўлмаслиги оқибатида умуман ёки лозим даражада бажармаслигидан иборат.
Мажбуриятларни лозим даражада бажармаслик уларнинг юзаки, иштиёқсиз, эътиборсизлик билан, ўйламасдан ва керакли ғайрат, ташаббуссиз бажарилишида намоён бўлади. Бу кўринишдаги совуққонлик ҳарбий мансабдор шахснинг унга ишониб топширилган ҳарбий мулкка лоқайд муносабатда бўлиши оқибатида мазкур мулкнинг нобуд бўлиши ёки унга шикаст етиши, моддий бойликлардан фойдаланишда ҳисоб-китоб ва назоратнинг етарлича бўлмаганлиги ёки уларни сақлаш ёмон ташкил этилганлиги сабабли талон-торож ёки камомад келиб чиқиши, қўмондон бўлинмада ҳарбий тартиб ўрнатиш учун тегишли чора-тадбирлар кўрмаганлиги туфайли тобе шахслар томонидан интизомнинг қўпол бузилиши ёки қўмондонлик берган топшириқларнинг бажарилиши барбод бўлиши кабиларда намоён бўлади.
Совуққонлик мансабдорлик жинояти бўлиб, мансабдор шахс томонидан бажарилмаган ёки лозим даражада бажарилмаган ҳаракатлар унинг хизмат ваколатига тегишли бўлишини, лавозими бўйича унинг зиммасига юклатилган мажбуриятлар доирасига кирган бўлишини тақозо этади.
Мансабдор шахс у ёки бу мажбуриятларни ўз хизмат бурчи туфайли бажариши нафақат шарт бўлган, балки уни лозим даражада бажариш мумкин ва бунинг учун реал имкониятга эга бўлган ҳолдагина совуққонлик учун жавобгарликка тортилиши мумкин. Агар мансабдор шахс ўз хизмат вазифаларини лозим даражада амалга ошириш учун етарли имкониятга эга бўлмаган шароитга тушиб қолган бўлса, совуққонлик учун жавобгарлик истисно этилади.
Агар бошлиқ ёки мансабдор шахс томонидан бошқа шахс ёрдамида ЖКнинг 301-моддасида назарда тутилган жиноят содир қилинса, унинг ҳаракатлари ушбу модда билан тўғридан-тўғри, ёрдам берган бошқа шахснинг ҳаракатлари эса ЖКнинг 28-моддаси орқали квалификация қилиниши лозим.
VI боб. Якунловчи қоидалар
61. Судлар жазо тайинлашда алоҳида ёндошув тўғрисидаги қонун талабига қатъий риоя қилишлари, уни ҳар доим содир этилган жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражаси ва хусусиятидан, ҳарбий хизматчининг шахси ҳамда жазони енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатлардан келиб чиққан ҳолда қўллашлари шарт.
Судларга тушунтирилсинки, судланувчига жазо турини тайинлаш пайтида уни ҳукм чиқарилгунга қадар белгиланган тартибда ҳарбий хизматдан бўшатилганлигини ва шахсини ҳисобга олиб, унга нисбатан қонунда белгиланган тартибда мажбурий жамоат ишлари, ахлоқ тузатиш ишлари, озодликни чеклаш жазосини қўллаш ҳуқуқига эга.
Уч йилдан ортиқ бўлмаган муддатга озодликдан маҳрум қилиш туридаги жазони тайинлаш пайтида, суд ишнинг ҳолатлари ва судланганнинг шахсини инобатга олиб, муддатли хизмат ҳарбий хизматчиларига интизомий қисмга юбориш, ЖКнинг 47-моддасида кўрсатилган ҳарбий хизматчиларга эса, ижтимоий хавфи катта бўлмаган жиноят ёки оғир оқибатларни келтириб чиқармаган эҳтиётсизлик орқасида содир этилган жиноят учун хизмат бўйича чеклаш жазоларини қўллаш ҳуқуқига эга.
Оғир ёки ўта оғир жиноятларни содир этган ҳарбий ёки махсус унвонга эга бўлган шахсларга доир ишларни кўришда суд ҳар доим ЖКнинг 52-моддасига асосан уларни бундай унвондан маҳрум қилиш масаласини муҳокама қилиши шарт.
62. Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди ҳарбий хизматни ўташ тартибига қарши жиноятлар учун жавобгарлик тўғрисидаги қонунларнинг судлар томонидан тўғри ва аниқ қўлланилиши устидан назоратни кучайтириши, ушбу масала юзасидан суд амалиётини мунтазам равишда умумлаштириб бориши ва натижаларига кўра аниқланган камчиликларни бартараф қилиш юзасидан тегишли тартибда тақдимнома киритиш чораларини кўриши лозим.
Шунингдек, судлар томонидан аниқланган камчиликлар юзасидан тегишли органларга хусусий ажримлар чиқариш орқали муносабат билдирсинлар.
63. Ушбу қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Ҳарбий хизматни ўташ тартибига қарши жиноятларга оид ишларни кўриш бўйича суд амалиёти тўғрисида»ги 2000 йил 15 сентябрдаги 23-сонли қарори ўз кучини йўқотган деб топилсин.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Б. ИСЛАМОВ
Пленум котиби, Олий суд судьяси Н. ХАКИМОВА
Тошкент ш.,
2023 йил 20 ноябрь,
29-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining
Qarori
Harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyatlarga oid ishlarni koʻrish boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 152-moddasiga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Oʻzbekiston Respublikasining davlat suverenitetini va hududiy yaxlitligini, aholining tinch hayoti va xavfsizligini himoya qilish uchun tuzilgan.
Qurolli Kuchlar va boshqa harbiy tuzilmalar faoliyatining asosi hamda ularning oʻz vazifalarini bajarishining kafolati harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qatʼiy va soʻzsiz rioya qilishni taqozo etadi.
Harbiy sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, harbiy jinoyatlarning ijtimoiy xavfliligi ularning qoʻshinlar harbiy intizomi va jangovar tayyorgarligini susaytirib, mamlakatning mudofaa layoqatiga putur yetkazishdir.
Harbiy xizmatchilar orasida oʻzaro munosabatlarga oid ustav qoidalarini buzish, hokimiyatni suiisteʼmol qilish yoki uning doirasidan chetga chiqish va boshqa harbiy jinoyatlar sodir etilmoqda. Bundan tashqari, harbiy xizmatchilar tomonidan Jinoyat kodeksining (bundan keyin matnda JK deb yuritiladi) maxsus qismida nazarda tutilgan boshqa turdagi jinoyatlar sodir etilish hollari uchramoqda.
Sud-huquq tizimida olib borilayotgan islohotlardan kelib chiqqan holda, harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyatlar toʻgʻrisidagi qonunlarning toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, Oʻzbekiston Respublikasi “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunining 22-moddasiga muvofiq, Oliy sudning Plenumi qaror qiladi:
I bob. Umumiy masalalar
1. Harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyatlar deganda, harbiy xizmatchilar tomonidan, shuningdek, harbiy yigʻinlar vaqtida harbiy xizmatga majbur shaxslar tomonidan harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi sodir etilgan jinoyatlar tushuniladi.
Harbiy xizmatni oʻtash tartibi qonunlar va harbiy nizomlarda belgilab quyilgan qoʻshinlar hayoti va jangovar faoliyati jarayonida yuzaga keladigan munosabatlarda namoyon boʻladi. Mazkur hujjatlarda harbiy xizmat fuqaroning konstitutsiyaviy burchi ekanligi, yakkaboshchilik va undan kelib chiqadigan tobe shaxsning boshliqqa soʻzsiz itoat qilishi, ushbu munosabatlar subyektlari huquq va erkinliklarining aniq belgilab qoʻyilishi kabi harbiy tashkilot tamoyillari mustahkamlab qoʻyilgan.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining, Davlat xavfsizlik xizmatining, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti davlat xavfsizlik xizmatining, Milliy gvardiyasining, Favqulodda vaziyatlar vazirligining, Ichki ishlar vazirligi qoʻshinlarining va qonunchilikka muvofiq tashkil etiladigan boshqa harbiy tuzilmalarning harbiy xizmatchilari, shuningdek, oʻquv yigʻinlarida boʻlgan vaqtda harbiy xizmatga majbur shaxslar harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyatlarning subyekti boʻlishi mumkin.
3. Jinoyat ishlarining harbiy sudlar sudloviga tegishliligi “Sudlar toʻgʻrisida”gi qonunning 45-moddasi va ushbu qonun bilan tasdiqlangan “Harbiy sudlar faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida”gi Nizomning 4-moddasida belgilangan.
Nizomga muvofiq, harbiy sudlar sudloviga favqulodda holatlarga koʻra, umumiy sudlar faoliyat koʻrsatmayotgan joylardagi barcha jinoyat ishlari, shuningdek, harbiy xizmat davrida sodir etilgan, biroq ishni sudda koʻrish paytiga kelib harbiy xizmatdan boʻshatilgan shaxslarning jinoyatlari toʻgʻrisidagi ishlar ham taalluqlidir.
Shuningdek, harbiy sudlar Qonunga muvofiq boshqa ishlarni ham koʻrishi mumkin (masalan, Qurolli Kuchlar va boshqa harbiy tuzilmalarning xizmatchilari hamda xodimlari tomonidan xizmat faoliyati bilan bogʻliq holda sodir etilgan jinoyatlar va h.k.).
Bundan tashqari, davlat (davlat, harbiy va xizmat) sirlariga daxldor boʻlgan barcha maxfiylik darajasi (grif)ga ega boʻlgan ishlar (JKning 162 , 163 va h.k.) harbiy sudlar sudloviga tegishli.
Shuning uchun ham barcha sudlar sudlovga taalluqlilik haqidagi qonun talablariga qatʼiy rioya etishlari lozim.
4. Harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyatlar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda sudlar bir necha asosiy tushunchalarga eʼtibor qaratishlari lozim.
Yakkaboshchilik — “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Ichki xizmat nizomi”ning 30-bandiga muvofiq Qurolli Kuchlar qurilishining, unga rahbarlik qilishning va harbiy xizmatchilar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarning prinsiplaridan biri sanaladi. U komandirga (boshliqqa) boʻysunuvchilarga nisbatan idora qilish hokimiyatining butun toʻlaligicha berilishida va harbiy qism, boʻlinma va har bir harbiy xizmatchining hayoti va faoliyatining hamma jihatlari uchun davlat oldida shaxsiy javobgarlik uning zimmasiga yuklanishida ifodasini topadi.
Yakkaboshchilik komandirning (boshliqning) vaziyatni har tomonlama baholashdan kelib chiqqan holda yolgʻiz oʻzi qaror qabul qilish, qonun va harbiy nizomlarning talablariga qatʼiy muvofiq ravishda buyruqlar berish va ularning bajarilishini talab qilish huquqida mujassamlashgandir.
Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Ichki xizmat nizomining 31-32-bandlariga muvofiq, oʻz xizmat maqomi va harbiy unvoniga koʻra, ayrim harbiy xizmatchilar boshqalarga nisbatan boshliq yoxud boʻysunuvchi boʻlishi mumkin. Boshliq boʻysunuvchi uchun xushmuomala va bosiqlik namunasi boʻlishi va takallufsizlikka ham, noxolislikka ham yoʻl qoʻymasligi lozim. Boʻysunuvchining insoniy qadr-qimmatini poymol etuvchi harakatlari uchun boshliq javobgar boʻladi.
5. Oʻz xizmat maqomi va harbiy unvoniga koʻra, boshqa harbiy xizmatchilarga nisbatan ularning boshligʻi yoxud boʻysunuvchisi sanalmagan harbiy xizmatchilar katta yoxud kichik boʻlishlari mumkin.
Kattalik harbiy xizmatchilarning harbiy unvoniga qarab belgilanadi.
Harbiy unvoni boʻyicha kattalar, kichik harbiy unvondagi harbiy xizmatchilarning harbiy intizomini, jamoat tartibini, axloq, harbiy kiyim-kechakni kiyish va askarcha salomlashishni bajarish qoidalarini buzgan hollarda, ulardan bu buzishlarni bartaraf etishlarini talab qilishlari lozim. Unvon boʻyicha kichiklar kattalarning bunday talablarini soʻzsiz bajarishga majburdirlar.
6. Bir-birining boʻysunuvida boʻlmagan harbiy xizmatchilar majburiyatlarni birgalikda bajaradigan hollarda, ularning oʻzaro xizmat munosabatlari komandir (boshliq) tomonidan belgilab qoʻyilmagan boʻlsa, ulardan lavozimiga koʻra, kattasi, teng mansablarda esa harbiy unvoni boʻyicha kattasi boshliq sanaladi.
7. Buyruq — komandirning (boshliqning) boʻysunuvchilarga qaratilgan va maʼlum amallarning majburan bajarilishini, u yoki bu qoidalarga rioya qilinishini talab etadigan yoxud u yoki bu tartib, qoidalarni belgilaydigan koʻrsatmasidir.
Buyruq bir yoxud guruh harbiy xizmatchilariga yozma, ogʻzaki yoxud aloqaning texnik vositalari orqali berilishi mumkin. Yozma buyruq harbiy qismlarning komandirlari (muassasalarning boshliqlari) yakkaboshchilik asosida chiqaruvchi harbiy boshqaruvning asosiy idora xizmat hujjati (huquqiy hujjati) sanaladi. Ogʻzaki buyruqlar barcha komandirlar (boshliqlar) tomonidan beriladi.
Buyruq (buyurish) qonunlar va harbiy nizomlarning talablariga muvofiq kelishi lozim.
8. Jangovar vaziyat — harbiy qism yoki boʻlinmaning dushman bilan bevosita yuzma-yuz toʻqnashishi yoki toʻqnashish xavfi bilan tavsiflanuvchi operativ holat.
Bunday toʻqnashish urush sharoitida ham, tinchlik sharoitda ham vujudga kelishi mumkin. Tinchlik sharoitdagi jangovar vaziyat Oʻzbekiston Respublikasi hududining yaxlitligi va daxlsizligiga qarshi qaratilgan noqonuniy tuzilmalarning qurollangan harakatlari natijasida yuzaga kelishi mumkin.
9. Qurol — tuzilishiga koʻra, jonli nishonni yoki boshqa nishonni urish, signallar berish uchun moʻljallangan qurilmalar va ashyolar. Tuzilishi jihatidan qurolga oʻxshash boʻlgan xoʻjalik-maishiy va ishlab chiqarish maqsadidagi buyumlar sifatida sertifikatlangan buyumlar, shuningdek, tuzilishi jihatidan qurolga oʻxshash boʻlgan sport aslahalari qurol jumlasiga kirmaydi. (“Qurol toʻgʻrisida”gi Qonunning 3-moddasi ).
10. Portlovchi moddalar tashqi taʼsir (urish, yoqish, zarba, oʻz-oʻzidan yonish) oqibatida tez ximik oʻzgarishlarga kiruvchi modda va buyumlar boʻlib, bu ximik oʻzgarishlar natijasida uloqtirish yoki vayron qilish kuchiga ega boʻlgan koʻp miqdorda issiqlik va qizigan gaz paydo boʻladi va ajralib chiqadi.
11. Radioaktiv moddalar — tarkibida belgilangan radiatsiyaviy xavfsizlik normalari va qoidalarining eng kam qiymatidan ortiq aktivlikdagi radionuklidlar boʻlgan har qanday agregat holatidagi yadroviy materiallarga tegishli boʻlmagan moddalardir (Vazirlar Mahkamasining 2009-yil 13-avgustdagi 231-son qarori bilan tasdiqlangan “Radioaktiv moddalar va radioaktiv chiqindilar aylanishini davlat tomonidan hisobga olish va nazorat qilish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom, 3-band ).
12. Jangovar mashinalarga — tanklar, bronetransportyorlar, oʻziyurar artilleriya va raketa qurilmalari, artilleriya tizimlarini tortishga moʻljallangan mashinalar va oʻt ochishni boshqaradigan apparatlar oʻrnatilgan tirkamalar, boshqa oʻziyurar texnika vositalari kiradi.
13. Maxsus mashinalar — vazifasiga koʻra yoki ustida oʻrnatilgan uskunalarga muvofiq, alohida, maxsus ishlarda foydalaniladigan oʻziyurar texnika vositalaridir. Har xil muhandislik mashinalari, sanitariya transportlari, koʻchma taʼmirlash ustaxonalari, laboratoriyalar va hokazolar maxsus mashinalar tarkibiga kiradi.
14. Transport mashinalariga — shaxsiy tarkibni, qurol-yarogʻni, oʻq-dorilarni, harbiy-texnika buyumlarini hamda harbiy qismning kundalik xoʻjalik, madaniy-maishiy, tibbiy va boshqa xizmatlarini bajarishga moʻljallangan mashinalar taalluqlidir.
II bob. Boʻysunish va harbiy shaʼnga rioya etish tartibiga qarshi jinoyatlarga oid ishlarni koʻrish bilan bogʻliq masalalar
15. Boʻysunish va harbiy shaʼnga rioya etish tartibiga qarshi jinoyatlarning obyekti Qurolli Kuchlarda oʻrnatilgan harbiy xizmatni oʻtash tartibining qismi boʻlgan xizmat majburiyatni bajarish jarayonida komandirlar (boshliqlar) va boʻysunuvchilarning oʻrtasidagi munosabatlarni tartibga soladigan boʻysunishning oʻrnatilgan tartibi hisoblanadi.
16. Haqiqiy harbiy xizmatda boʻlgan harbiy xizmatchilar boʻysunish va harbiy shaʼnga rioya etish tartibiga qarshi jinoyatlar subyekti hisoblanadi.
17. Buyruqni ochiqdan-ochiq va namoyishkorona bajarishdan bosh tortish boʻysunmaslikdir. Boʻysunmaslikda boʻysunuvchi boshliqdan buyruq qabul qilib, ushbu buyruqni bajarmasligini ochiq ifoda qiladi.
18. Sudlar boʻysunmaslik bilan gap talashishni farqlashi lozim, yaʼni boʻysunuvchi unga berilgan buyruq masalasida oʻzining noroziligini bildirib, uni muhokama qilsa-da, buyruqni bajarsa, bunday harakatlar boʻysunmaslik jinoyati sifatida baholanmasligi lozim.
Buyruqni boshqacha tarzda qasddan bajarmaslik — sirtdan boʻysunuvchi buyruqni ijro uchun qabul qiladi, biroq keyinchalik ongli ravishda bajarmaydi. Bunda buyruqni bajarmaslik qasdi buyruqni qabul qilgan zahoti yoki muayyan vaqt oʻtgandan soʻng ham paydo boʻlishi mumkin. Buyruqni bajarmaslik deganda, buyruqda belgilangan koʻrsatmalarni bajarmaslik, buyruq bilan taqiqlangan harakatlarni bajarish yoki buyruqni talab darajasida (kechiktirib, toʻliqsiz, noaniq) bajarmaslik tushuniladi.
Agar kelib chiqqan oqibatlarga nisbatan subyektning aybi ehtiyotsizlik shaklida namoyon boʻlsa, qilmish JKning 280-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim.
Boʻysunmaslikning motivi va maqsadlari jinoyatni kvalifikatsiya qilishda ahamiyatga ega emas.
19. JKning 280-moddasida nazarda tutilgan qilmishni kvalifikatsiya qilishda subyektiv tomondan buyruqni ehtiyotsizlik oqibatida bajarmaslik kabi harakatlar, yaʼni buyruqda belgilangan koʻrsatmalarni bajarmaslik, buyruq bilan taqiqlangan harakatlarni bajarish yoki buyruqni talab darajasida (kechiktirib, toʻliqsiz, noaniq) bajarmaslik hisoblanadi. Shu bilan birga boʻysunmaslik jinoyatidan (JKning 279-moddasi ) faqat subyektiv tomonidan farq qiladi, yaʼni jinoyat oʻz-oʻziga ishonish yoki beparvolik tarzidagi ehtiyotsizlik orqasida sodir etiladi.
Sudlar shunga eʼtibor berishlari kerakki, JKning 40-moddasi hamda Ichki xizmat nizomining 38-bandi talabidan kelib chiqqan holda, boʻysunuvchining noqonuniyligi oldindan ayon boʻlgan buyruqni bajarishdan ochiqdan-ochiq bosh tortishi, boshqacha tarzda qasddan bajarmasligi yoxud ehtiyotsizlik orqasida bajarmasligi JKning 279 , 280-moddalarida nazarda tutilgan javobgarlikni keltirib chiqarmaydi.
20. Boshliqqa qarshilik koʻrsatish yoki uni xizmat vazifalarini buzishga majbur qilish bilan bogʻliq ishlarni koʻrishda sudlar JKning 281-moddasi dispozitsiyasi ikki mustaqil jinoyat: boshliqqa qarshilik koʻrsatish va boshliqni xizmat vazifalarini buzishga majbur qilishni oʻz ichiga olishini eʼtiborga olishlari lozim.
21. Boshliqqa, shuningdek, harbiy xizmat yuzasidan oʻziga yuklatilgan vazifalarni bajarayotgan boshqa shaxsga qarshilik koʻrsatish yoki uni mazkur vazifalarni buzishga majbur etish deganda, harbiy xizmatchilarning faoliyatiga ochiqdan-ochiq qarshi chiqish yoki harbiy xizmat manfaatlariga zid ravishda ushbu faoliyat mazmunini oʻzgartirishga harakat qilish tushuniladi.
Boshliqqa, shuningdek, harbiy xizmat yuzasidan oʻziga yuklatilgan vazifalarni bajarayotgan boshqa shaxsga qarshilik koʻrsatish yoki uni mazkur vazifalarni buzishga majbur etish jinoyatini kvalifikatsiya qilishda nafaqat boshliqlar, kattalarga nisbatan boʻlgan jinoiy qilmishlarni, balki harbiy majburiyatni bajarayotgan lavozim yoki harbiy unvon boʻyicha boshliqlar, boʻysunuvchi va kichiklarni ham oʻz ichiga qamrab oladi.
22. JKning 282-moddasida nazarda tutilgan jinoyat tarkibini berish uchun oʻldirish yoki zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitish bevosita boshliqqa nisbatan jangovar holatda sodir etilishi talab etiladi.
Oʻldirish yoki zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitish deganda, haqiqatda (ogʻzaki, yozma, qurolni namoyish qilish va h.k.) shaxsan boshliqqa yoki oʻzga shaxslar orqali uni oʻldirish yoki sogʻligʻiga shikast yetkazish yoʻli bilan tushunilishi lozim.
23. JKning 283-moddasida nazarda tutilgan badanga shikast yetkazish uchun jinoiy javobgarlik agar boshliqqa nisbatan zoʻravonlik uning harbiy xizmat majburiyatlarini bajarish bilan bogʻliq boʻlgandagina hosil boʻladi.
Harbiy xizmat munosabatlari bilan qamrab olinmagan yoki xizmat majburiyatini bajarish bilan bogʻliq boʻlmagan holatlarda boshliqqa nisbatan qilingan bunday harakatlar shaxsga qarshi jinoyat sifatida tavsiflanishi lozim.
24. Boʻysunuvchining oʻz boshligʻini yoki boshliqning boʻysunuvchini haqorat qilishi jinoyati uchun javobgarlik kelib chiqishi uchun faqat u avval intizomiy javobgarlikka tortilgan va yechilmagan boʻlishi lozimligi talab etiladi.
Harbiy xizmatchilar oʻrtasida boʻysunish munosabatlari tartibi mavjud boʻlmasa, harbiy xizmatchi boshqa bir harbiy xizmatchini yoki fuqaroni haqorat qilsa, aybdorning harakatlariga MJtKning 16-moddasi talabidan kelib chiqqan holda, JKning 140-moddasi boʻyicha javobgarlikni vujudga keltiradi.
Haqorat qilish harbiy qism hududida va harbiy xizmat vaqtida ham, harbiy qism hududidan tashqarida, harbiy xizmatdan tashqari vaqtda ham sodir etilishi mumkin.
25. Oʻzaro munosabatlarga oid ustav qoidalarini buzish deganda xizmatdoshlarini oʻziga boʻysundirishni taʼminlash, xizmatni oʻtash chogʻida oʻzi uchun imtiyozli sharoitlar yaratish maqsadida bir harbiy xizmatchining boshqasiga nisbatan turli xil zoʻrliklar ishlatishi, uning shaʼni va qadr-qimmatini kamsitishi tushunilishi lozim.
Ushbu qoidalar xizmat mavqeyi va harbiy unvoni teng, shuningdek, katta va kichik, lekin tobelik munosabatlarida boʻlmagan shaxslar oʻrtasida buzilsa, JKning 285-moddasi boʻyicha jinoiy javobgarlik vujudga keladi.
Bir-biriga tobelik munosabatlarida boʻlgan va boʻlmagan shaxslar tomonidan zoʻrlik harakatlari birgalikda sodir etilgan holatlarni tavsiflash birmuncha murakkabroq.
Masalan, ham aybdorga va ham jabrlanuvchiga boshliq boʻlgan harbiy xizmatchi muddatli harbiy xizmatchi tomonidan sodir etilgan ustavga zid harakatlarga qoʻshiladi yoki tobe shaxs oʻz boshligʻining zoʻravonlik harakatlarini qoʻllab-quvvatlaydi. Bunday hollarda boshliqning oʻziga tobe shaxs tomonidan sodir etilgan ustavga zid zoʻravonlik harakatlarida ishtirok etishini harbiy mansabdorlik jinoyati sifatida JKning 301-moddasi bilan tavsiflash lozim.
Agar boshliq tomonidan xizmat mavqeyi oʻzi bilan teng shaxslarga nisbatan sodir etilgan ustavga zid harakatlarga, jabrlanuvchiga ham, aybdorga ham tobe shaxs kelib qoʻshilsa, boshliqning harakatlari JKning 285-moddasi , tobe shaxsning harakatlari esa, jinoyatga sherik sifatida JKning 28 , 285-moddalari bilan tavsiflanishi lozim.
26. JKning 285-moddasi 1-qismida muntazam ravishda xoʻrlash, kamsitish, sogʻliqning yomonlashuviga sabab boʻlgan yengil yoki oʻrtacha ogʻir tan jarohati yetkazish, noqonuniy ozodlikdan mahrum qilish kabi oʻzaro munosabatlarga oid ustav qoidalarini buzganlik uchun javobgarlik belgilangan. Shu sababli aybdorning harakatlarini JKning shaxsga qarshi jinoyatlarga tegishli moddalari bilan qoʻshimcha tavsiflash talab qilinmaydi.
27. JKning 285-moddasi 2-qismi “ a , b” bandlarida bir guruh shaxslar tomonidan yoki qurol ishlatish orqali sodir etilgan jinoyat uchun javobgarlik nazarda tutilgan.
JKning 285-moddasi 2-qismi “a” bandida nazarda tutilgan “bir guruh shaxslar” tushunchasi JKning 29-moddasida berilgan tushuncha bilan bir xil maʼnoni anglatadi. Guruh sifatidagi ustavga zid zoʻravonlik harakatlari qasd umumiyligi bilan birlashgan ikki yoki undan ortiq harbiy xizmatchilar tomonidan sodir etiladi va ularning har biri JKning 285-moddasida koʻrsatilgan jinoyat subyekti boʻladi va jinoyatda sherik sifatida ishtirok etadi. Bir guruh shaxslarning ayrimlari harbiy xizmatchilar boʻlmagan hollarda, ularning harakatlari JKning 28-moddasi orqali kvalifikatsiya qilinishi lozim. Bir guruh shaxslar tomonidan sodir etilgan jinoyat oldindan oʻzaro til biriktirib yoki biriktirmasdan sodir etilishi mumkin. Soʻnggi holda harakatlarni JKning 285-moddasi 2-qismi “a” bandi bilan tavsiflashning zarur sharti — har bir aybdor ustavga zid harakatlarini guruh ichida birlashib sodir etayotganligini anglab yetganligidir.
Bir guruh va yakka tartibda sodir etilgan ustavga zid jinoiy harakatlar mustaqil huquqiy baholanishi va jinoyatlarning real majmui sifatida qaralishi kerak.
Qurol tan jarohatlari yetkazish maqsadida qoʻllanilishi, boshqa xil zoʻrlik paytida esa, masalan, aybdor qurol ishlatish tahdidi ostida jabrlanuvchini harbiy xizmat yuzasidan oʻziga yuklatilgan vazifalarni bajarishga yoki voz kechishga, oʻzi uchun turli xizmatlar qilishga majburlash, shuningdek, inson shaʼnini kamsitadigan xatti-harakatlar qilish paytida, ruhiy taʼsir oʻtkazish uchun qoʻllanilishi mumkin.
Quroldan uning konstruksiyasi va mohiyatidan kelib chiqadigan yakson qiluvchi vosita sifatida emas, balki faqat kaltaklash predmeti sifatida foydalanish qurolni qoʻllash hisoblanmaydi.
28. JKning 285-moddasi 4-qismi “b” bandida nazarda tutilgan “boshqa ogʻir oqibatlar” deganda, aybdorning ustavga zid harakatlari bilan sababiy bogʻlanishda boʻlgan, ogʻirligining xususiyatiga qarab sud tomonidan baholanishi lozim boʻlgan oqibatlar tushuniladi.
Agar ustavga zid zoʻravonlik harakatlari jabrlanuvchini qasddan oʻldirish bilan yakunlansa, aybdorning harakatlari JKning 285-moddasi 3-qismi hamda kodeksning shaxsga qarshi jinoyatlarni nazarda tutuvchi moddalari majmui bilan tavsiflanadi.
Amaliyotda koʻpincha jabrlanuvchining oʻlimi yurakning reflektor toʻxtab qolishi yoki mexanik asfiksiya natijasida roʻy berish hollari uchrab, bu narsa jabrlanuvchining koʻkrak qafasi qismiga aybdor, odatda, qoʻli bilan bir zarba berishi oqibatida kelib chiqadi. Bunday harakatlar, agar aybdorda jabrlanuvchini hayotdan mahrum qilishga qaratilgan qasd boʻlganligini aniq isbotlovchi dalillar boʻlmasa, odam oʻlishiga sabab boʻlgan harbiy xizmatchilar oʻrtasida oʻzaro munosabatlarga oid ustav qoidalarini buzish sifatida tavsiflanishi lozim.
Harbiy xizmatchilar oʻrtasida oʻzaro munosabatlarga oid ustav qoidalarining buzilishi, baʼzi paytlarda, nafaqat odamlar oʻlimiga, balki jangovar vazifaning bajarilmay qolishiga, harbiy texnikaning ishdan chiqishiga va boshqa oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bunday oqibatlar sud tomonidan ogʻir deb topilgan taqdirda aybdorning harakatlarini JKning 285-moddasi 4-qismi bilan tavsiflashga asos boʻla oladi.
Ustavga zid zoʻravonlik harakatlari oqibatida bir necha jabrlanuvchiga JKning 285-moddasi turli qismlarida nazarda tutilgan zarar yetkazilgan boʻlsa, bu harakatlar JKning 33-moddasi qoidasiga koʻra, tavsiflanishi lozim.
29. Harbiy xizmatchilar oʻrtasida oʻzaro munosabatlarga oid ustav qoidalarini buzish aybdorlar harbiy xizmatning maxsus turlari boʻyicha majburiyatlarni bajarayotgan paytda sodir etilishi mumkin (qorovullik, ichki xizmat, harbiy navbatchilik va hokazolar). Agar aybdor tomonidan ayni paytda maxsus xizmat qoidalari ham buzilsa, bu harakatlar JKning 285-moddasi va u yoki bu xizmat turini buzganlik uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi moddalar majmui bilan tavsiflanishi lozim.
Maxsus xizmat turlarini oʻtash qoidalarini buzish, faqat oʻzaro munosabatlarga oid ustav qoidalarini buzish ayni paytda maxsus xizmat turlarini oʻtash qoidalarini ham buzilishiga olib kelsagina alohida huquqiy baholanishi mumkin (misol uchun, qism yoki boʻlinma ichki naryadiga kiruvchi shaxs tomonidan).
30. Harbiy xizmatchilar tomonidan oʻzaro munosabatlarga oid ustav qoidalarini, jumladan, muntazam xoʻrlash koʻrinishida buzish jabrlanuvchilarning oziq-ovqati, harbiy kiyim-kechak ashyolari va boshqa moddiy boyliklarini olib qoʻyish yoʻli bilan sodir etilishi mumkin. Agar bunda jabrlanuvchiga tegishli boʻlgan shaxsiy mulk ashyolari olib qoʻyilsa, aybdorning harakatlari JKning 285-moddasidan tashqari mulkka qarshi jinoyatlar uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi boshqa moddalari bilan qoʻshimcha tavsiflanishi zarur.
Zoʻrlik ishlatish yoki uni ishlatish tahdidi bilan harbiy xizmatchiga beriladigan oziq-ovqat payogi yoki harbiy kiyim-kechak ashyolarini olib qoʻyish JKning 285-moddasi dispozitsiyasi bilan toʻlaligicha qamrab olinadi.
31. Qoʻmondonlarga va oʻzga boshliqlarga zarur xizmat vakolatlarini, jumladan, tobe shaxslarga nisbatan buyruq, farmoyish berish va uning soʻzsiz bajarilishini — intizomni buzganlarga nisbatan majburlash choralarini qoʻllash orqali talab qilish huquqini bera turib, davlat ularning shaxsini va xizmat shaʼnini har qanday tajovuzdan himoya qiladi.
Shu maqsadda, jinoyat qonunchiligida boshliqqa tan jarohatlari yetkazish, haqorat qilish, tahdid solish, shuningdek, unga qarshilik koʻrsatish yoki xizmat burchini buzishga majburlash uchun javobgarlik belgilangan.
Ushbu jinoyatlarning oʻziga xosligi shundan iboratki, ular harbiy xizmat munosabatlari doirasida sodir etiladi. Agarda koʻrsatilgan jinoyatlar shaxsiy munosabatlar doirasida sodir etilsa, bunday harakatlar harbiy jinoyat deb tan olinmaydi va shaxsga qarshi jinoyat sifatida tavsiflanishi kerak.
III bob. Harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyatlarga oid ishlarni koʻrish bilan bogʻliq masalalar
32. Muayyan ishlarni koʻrish paytida shuni nazarda tutish kerakki, harbiy xizmatdan boʻyin tovlash qism yoki xizmat joyini oʻzboshimchalik bilan tashlab ketish, dezertirlik, biror-bir aʼzosini mayib qilish, shuningdek, boshqa usullar bilan sodir etiladi.
33. Muddatli harbiy xizmatchining bir kecha-kunduz (sutka)dan ortiq vaqt davomida xizmat joyida uzrli sabablarsiz hozir boʻlmasligi qismni oʻzboshimchalik bilan tashlab ketishni tashkil qiladi.
JKning 287-moddasi 4-qismiga koʻra, ushbu harakatlar jangovar vaziyatda sodir etilgan boʻlsa, ularning davomiylik muddati ahamiyatga ega boʻlmaydi.
Qarindosh va tanishlarni borib koʻrish, xizmat hordigʻini chiqarish, oilaviy va shaxsiy ishlarni bajarish, vaqtinchalik muammolarni hal etish istagi kabi sabablar qismni oʻzboshimchalik bilan tashlab ketish hollariga xosdir.
34. Dezertirlik deganda, harbiy xizmatdan butunlay boʻyin tovlash maqsadida harbiy qismni yoki xizmat joyini oʻzboshimchalik bilan tashlab ketish, shuningdek, shu maqsadda xizmat joyiga yetib kelmaslik tushuniladi.
Harbiy xizmatchi dezertirlik sodir eta turib, qonunga xilof ravishda harbiy xizmatni oʻtashni tugatadi va oʻzini harbiy xizmat munosabatlari doirasidan chetga olishga intiladi. Subyekt (shaxs) harbiy xizmatdan boʻyin tovlash maqsadida harbiy qism yoki xizmat joyini tark etgan paytdan boshlab dezertirlik jinoyati tugallangan hisoblanadi va shu paytdan javobgarlikka tortish muddatini hisoblash boshlanadi.
Bunday maqsad mavjud boʻlganda oʻzboshimchalik bilan oʻz joyida boʻlmaslikning davomiyligi ahamiyat kasb etmaydi.
Dezertirlikka xos alomatlar — aybdor tomonidan soxta hujjatlar toʻgʻrilab olish, fuqaroviy kiyimni qayta kiyib olish, harbiy kiyimni yoʻq qilish, ishga joylashishga yoki yashash uchun boshqa doimiy manba topishga urinish kabilardir.
Xizmat joyida boʻlmaslikning davomiyligi sodir etilgan jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini baholash va aybdorga jazo tayinlash paytida ahamiyatga ega boʻladi.
Dezertirlikni sodir etgan shaxsning asosiy sabab qilib koʻrsatadigan vajlari — harbiy xizmat qiyinchiliklari va mahrumliklarni boshdan kechirishni istamaslik, doimiy ravishdagi shaxsiy va oilaviy muammolarni hal qilishga intilish, harbiy xizmatni oʻtash davrida sodir etgan jinoyati uchun javobgarlikdan qochish va hokazolar boʻlishi mumkin.
35. Biron aʼzosini mayib qilish orqali harbiy xizmatdan boʻyin tovlash — harbiy xizmatchining oʻz sogʻligʻiga zarar yetkazishidan iborat. Bu harakat qasddan, sunʼiy yoʻl bilan biron-bir aʼzo yoki tana toʻqimasiga zarar yetkazish (masalan, oyoq yoki qoʻl barmoqlari), biron-bir aʼzo funksiyasini buzish (masalan, oshqozon, yurak faoliyatining buzilishi), biron-bir kasallikni sunʼiy ravishda chaqirish yoki oʻzini yolgʻondan kasallikka solish, mavjud kasallikni kuchaytirish orqali sodir etiladi.
Sogʻliqqa ziyon oʻqotar yoki sovuq qurollar, kesadigan yoki sanchiladigan buyumlar, turli xil zaharli moddalar, boshqa mexanik, issiqlik yoki ularga oʻxshash vositalar bilan yetkazilishi mumkin. Boʻyin tovlash tarkibi uchun aʼzoni mayib qilish qanday yoʻl bilan sodir etilganligi ahamiyatsiz.
36. Oʻzini yolgʻondan kasallikka solishda, harbiy xizmatchi, haqiqatda sogʻ boʻla turib, harbiy xizmat majburiyatlarini oʻtashdan ozod boʻlishga ruxsat olish maqsadida, goʻyoki oʻz harbiy burchlarini bajarishga xalal berayotgan kasalliklari, jismoniy yoki ruhiy kamchiliklari borligini roʻkach qilib, oʻzini yolgʻondan kasalga soladi.
37. Hujjatni qalbakilashtirish usuli orqali boʻyin tovlash shundan iboratki, bunda harbiy xizmatni oʻtashdan ozod boʻlish maqsadida harbiy xizmatchi oʻz qoʻmondoniga soxta hujjat taqdim etadi. Barcha hollarda qalbakilashtirishning mohiyati shundaki, hujjatda koʻrsatilgan voqea va hodisalar amalda mavjud boʻlmasdan, ularga tayangan holda harbiy xizmatchi oʻzini vaqtincha yoki doimiy ravishda harbiy xizmat majburiyatlarini oʻtashdan ozod qilishni iltimos qiladi.
Hujjatlarni qalbakilashtirish — boʻyin tovlash obyektiv tomonining muqarrar belgisi ekanligi sababli, uni JKning hujjatlarni qalbakilashtirish uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi moddasi bilan qoʻshimcha tavsiflash talab qilinmaydi.
38. Boʻyin tovlashning usuli sifatida boshqa aldov — harbiy xizmatni oʻtashdan ozod boʻlish maqsadida voqea yoki hodisalar toʻgʻrisida, bila turib, yolgʻon maʼlumot yetkazish yoki mazkur holatlar haqida xabar berishga burchli boʻla turib, oʻsha maqsadda ongli ravishda xabar bermaslikdan iborat.
39. Harbiy xizmat vazifalarini oʻtashdan bosh tortish — harbiy xizmatchi tomonidan ochiqdan-ochiq, yolgʻon ishlatmasdan, ogʻzaki, yozma yoki boshqa yoʻl bilan harbiy xizmatni oʻtash yoki uning baʼzi majburiyatlarini bajarishni istamaslikda va amalda ularni bajarmay qoʻyishda namoyon boʻladi.
Tobe shaxsning oʻz qoʻmondonining muayyan topshiriqlarini bajarishdan bosh tortishi (masalan, xizmat safariga joʻnash, sutkalik naryadga kirishish va hokazo) harbiy xizmatdan umuman bosh tortish sifatida koʻrilishi mumkin emas. Bunday harakatlar boʻysunmaslik jinoyati tarkibini tashkil qiladi, chunki bunday holda qoʻmondon talabi buyruq xususiyatiga ega boʻlib, harakat esa, harbiy xizmatni oʻtashdan bosh tortishga emas, balki buyruqni ochiqdan-ochiq bajarmaslikka qaratilgan.
40. Baʼzi hollarda qonunga va Qurolli Kuchlar umumharbiy nizomlariga muvofiq harbiy xizmatchilar maxsus huquq va majburiyatlarga ega boʻladilar (jangovar navbatchilik, sutkalik yoki garnizon naryadlarida boʻlish va hokazo).
Sudlar shu narsani nazarda tutishlari lozimki, harbiy xizmatchilar tomonidan maxsus xizmatni oʻtash qoidalarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlik (maxsus subyekt) JKning 291 — 294-moddalarida belgilangan.
Ushbu moddalar dispozitsiyasi blanket xususiyatga ega boʻlganligi sababli, sudlarning eʼtibori jinoyat sodir etgan shaxs oʻzining harakatlari bilan havola etilayotgan normativ hujjat yoki Nizomning aynan qaysi modda yoki bandlari talablarini buzganligini aniq koʻrsatishlari lozimligiga qaratilsin.
IV bob. Harbiy mulkni saqlash yoki undan foydalanish tartibiga qarshi jinoyatlarga oid ishlarni koʻrish bilan bogʻliq masalalar
41. Atrofdagilar uchun katta xavf manbai boʻlgan qurol-yarogʻ, oʻq-dorilar, portlovchi, radioaktiv va boshqa moddalar va buyumlar bilan muomalada boʻlish qoidalarini buzish — harbiy xizmatchi tomonidan maxsus ehtiyot qoidalariga rioya etmaslikdan iborat. Bu esa, odamlarning oʻlimi va ularga shikast yetkazilishiga, harbiy mulkning yoʻq boʻlishiga, harbiy tadbirlarning barbod boʻlishi va boshqa ogʻir oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Atrofdagilar uchun katta xavf manbai boʻlgan qurol-yarogʻ, moddalar va buyumlar bilan muomalada boʻlish tartibi harbiy nizomlarda va boshqa normativ aktlar (turli xil qurollardan otish kurslari, qoʻllanmalar va boshqalar)da belgilangan boʻlib, ularda qurol-yarogʻ, tegishli modda va buyumlar bilan muomalada boʻlishda xavfsizlik shartlarini taʼminlovchi qoidalar majmui keltirilgan.
Qoida buzilishi deganda, qurol-yarogʻ, shuningdek, moddalar va buyumlar bilan ishlash chogʻida belgilangan usullarni bajarmaslik yoki lozim darajada bajarmaslik, yoxud ular bilan muomalada boʻlishda harakat ketma-ketligiga rioya qilmaslik, shuningdek, ushbu modda va buyumlarni saqlash xavfsizligini taʼminlovchi qoidalarni buzish tushuniladi.
JKning 297-moddasida nazarda tutilgan jinoyat subyekti — oʻz xizmat mohiyatiga koʻra, atrofdagilar uchun katta xavf manbai boʻlgan qurol-yarogʻ, moddalar va buyumlardan foydalanayotgan yoki ularni saqlash, tashish va yetkazib berishni taʼminlab beruvchi yoxud ularga daxldor boʻlgan va ular bilan muomalada boʻlish qoidalarini buzgan harbiy xizmatchilar boʻlishi mumkin.
JKning 297-moddasi dispozitsiyasi faqat oʻqotar qurolni (pistolet, avtomat, granatomyot, artilleriya yoki raketa qurol-yarogʻlari) oʻz ichiga oladi, sovuq qurol bu guruhga kirmaydi. Qurol-yarogʻ zavodda tayyorlangan va harbiy qism u bilan qurollangan boʻlishi kerak. Qoʻlda yasalgan oʻqotar qurollar JKning 297-moddasida nazarda tutilgan qurolga kirmaydi. Qurilish, signal, start pistoletlari va tirik kuchni yoʻq qilishga moʻljallanmagan boshqa otish vositalari ham bu guruhga kirmaydi.
42. Jangovar, maxsus yoki transport mashinalaridan belgilangan maqsadda foydalanish Ichki xizmat Nizomi, Yoʻl harakati qoidalari va boshqa huquqiy aktlarda belgilangan tartibga qatʼiy rioya qilishni nazarda tutadi.
43. JKning 298-moddasi nazarda tutgan jinoyatning muqarrar alomati — yoʻl qoʻyilgan qonunbuzarliklar natijasida odamlarning halok boʻlishi yoki ularga ogʻir yoki oʻrtacha ogʻir shikast yetkazish kabi muayyan zararning kelib chiqishidir. Hayot yoki sogʻliqqa zarar yetkazish ushbu jinoyat tarkibi bilan qamrab olingan va u shaxsga qarshi jinoyatlar uchun javobgarlikni koʻzda tutuvchi moddalar bilan qoʻshimcha tavsiflashni talab qilmaydi.
Boshqa ogʻir oqibatlar deganda, poyezdlar, kemalar yoki samolyotlar qatnovi uzoq muddatga izdan chiqishi, tevarak-atrofdagi uylar, qurol-aslaha, kiyim-kechak, yoqilgʻi-moylash mahsulotlari omborlari va boshqa inshootlar vayron qilinishi (portlashi, yonib ketishi, qulab tushishi) va h.k.lar tushunilishi lozim.
Moddiy boʻlmagan ogʻir oqibatlar muhim harbiy topshiriqlar, jangovar, harbiy-oʻquv vazifalari yoki boshqa muhim tadbirlarning barbod boʻlishida ifodalanishi mumkin.
44. Jangovar, transport va maxsus mashinalarni boshqarish va ulardan foydalanish qoidalarini buzish jinoyatini unga oʻxshash boshqa jinoyatlardan ajratish lozim.
JKning 266-moddasida nazarda tutilgan jinoyatdan mazkur jinoyat obyekti, obyektiv tomonining baʼzi alomatlari va subyekti bilan ajralib turadi. JKning 298-moddasi boʻyicha jinoyat obyekti bu Qurolli Kuchlarda oʻrnatilgan va jangovar, maxsus yoki transport mashinalaridan foydalanish yoki ularni boshqarish bilan bogʻliq boʻlgan harbiy xizmatni oʻtash tartibidir. JKning 266-moddasida belgilangan jinoyat esa — transport harakati va undan foydalanish xavfsizligiga tajovuz qiladi. JKning 298-moddasida koʻrsatilgan jinoyat harbiy xizmatchi tomonidan jangovar, maxsus yoki transport mashinasida sodir etiladi. Agar harbiy xizmatchi jangovar, maxsus yoki transport boʻlmagan mashinada va harbiy xizmatchi boʻlmagan shaxs esa, jangovar, maxsus yoki transport mashinada boshqarish qoidalarini buzsa, bu harakat JKning 266-moddasi tarkibi alomatlariga toʻgʻri keladi.
Agar transport vositalarining texnik holati yoki ulardan foydalanishga masʼul shaxs texnik jihatdan nosoz boʻlgan jangovar, maxsus yoki transport mashinalarni foydalanish uchun chiqarib yuborsa va bu JKning 262-moddasida nazarda tutilgan oqibatlarni keltirib chiqarsa, bu holat JKning 262-moddasi bilan tavsiflashni talab qilmaydi, chunki ushbu qilmish JKning 298-moddasi dispozitsiyasi bilan qamrab olingan.
45. JKning 298-moddasi jangovar, maxsus yoki transport mashinalarini boshqarish va ulardan foydalanish qoidalarini buzish natijasida kelib chiqqan barcha oqibatlarni, jumladan, bir necha odamlarning halok boʻlishini ham nazarda tutadi. Shuning uchun bir necha odamlarning oʻlimiga olib kelganlik alomati mavjudligining oʻzi qilmishni JKning 262-moddasi bilan tavsiflash uchun asos boʻlmaydi.
Boshqarish qoidalarini buzgan shaxs tomonidan ayni paytda jabrlanuvchiga yordam koʻrsatmaslik JKning 298-moddasi dispozitsiyasi doirasidan tashqariga chiqadi va JKning 117-moddasi bilan qoʻshimcha tavsiflashni talab qiladi.
46. Jinoyatning subyekti — jangovar, maxsus yoki transport mashinasidan foydalanish uchun masʼul boʻlgan yoki uni bevosita boshqaradigan harbiy xizmatchi boʻladi. Qoidabuzarni boshqarish qoidalarini buzganlik uchun javobgarlikka tortishda uning shtat boʻyicha haydovchi boʻlish-boʻlmasligining va mashinani boshqara olish-olmasligining ahamiyati yoʻq. Instruktor nazorati ostida oʻquv mashinasida boshqarishni oʻrganayotgan harbiy xizmatchini JKning 298-moddasida nazarda tutilgan jinoyat uchun javobgarlikka tortib boʻlmaydi. Bunday holda harakat xavfsizligini taʼminlash instruktorga yuklatilgan boʻlib, aynan u boshqarish qoidalarini buzganlik uchun javobgardir.
47. Uchish yoki uchishga tayyorgarlik koʻrish qoidalarini buzish harbiy texnikadan foydalanish tartibiga qarshi jinoyatlar tarkibiga kiradi.
Mazkur jinoyatning obyekti — Qurolli Kuchlarda oʻrnatilgan uchish va uchishga tayyorgarlik koʻrish tartibidir. Shuning uchun ham ushbu jinoyat uchun javobgarlik, faqat uchish apparatini havoda boshqarish vaqtida yoki koʻtarilish-qoʻnish yoʻlagidagi harakat chogʻida koʻtarilish yoki qoʻngandan soʻng dvigatel toʻxtashigacha boʻlgan vaqtda uchish apparatini boshqarish qoidalarini buzish, shuningdek, mashinani va ekipajni uchish oldidan tayyorlash qoidalarini buzgandagina yuzaga kelishi mumkin. Mashinaning havoga koʻtarilishi yoki qoʻnishi bilan bogʻliq boʻlmagan hodisalar ushbu modda bilan javobgarlikka tortishga asos boʻla olmaydi va boshqa jinoyat tarkibini tashkil etishi mumkin.
Uchish apparatlariga Qurolli Kuchlarga tegishli boʻlgan samolyotlar va vertolyotlar, shuningdek, uchuvchisiz uchadigan samolyotlar va planerlar kiradi.
48. JKning 299-moddasi halokat yoki boshqa ogʻir oqibatlarga olib kelgan hodisalar uchun javobgarlikni nazar tutadi.
Halokat deganda, harakatlanayotgan uchish apparatining unda uchayotgan ekipaj aʼzolaridan, koʻchirilayotgan boʻlinma shaxsiy tarkibidan yoki havo kemasida boʻlgan boshqa shaxslardan birortasining halok boʻlishiga sabab boʻlgan buzilishi yoki shikastlanishi tushuniladi.
Boshqa ogʻir oqibatlarga quyidagilar kirishi mumkin:
havo kemasida boʻlgan shaxslarning badaniga ogʻir shikast yetkazilishi;
uchish apparatining yerga qulab tushishi yoki majburan qoʻnishi natijasida yerdagi odamlarning halok boʻlishi yoki ularning badaniga ogʻir shikast yetkazilishi;
avariya, yaʼni samolyotga uning yaroqsiz holga kelishiga sabab boʻlgan darajada shikast yetkazilishi;
havo kemasining halokati, qulashi yoki majburan qoʻnishi chogʻida davlat, shuningdek, harbiy mulkning yoki shaxsiy mulkning nobud boʻlishi yoki ularga juda koʻp miqdorda zarar yetkazilishi.
49. Uchish qoidalarini buzish kemani boshqarishda yoʻl qoʻyilgan xatoliklar, belgilangan moʻljal yoki yoʻl boshqaruvining yoʻqotilishi, shoʻngʻish holatidan chiqishda kechikish, qoʻnish joyiga yetib kelmasdan yoki u yerdan oʻtib ketib qoʻnish, shassini toʻliq tushirmasdan yerga qoʻnish, qoʻnayotganda pasayish tezligini oshirish va hokazolar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.
Uchishga tayyorgarlik koʻrish qoidalarini buzish ekipaj aʼzolarini uchishga tayyorlash va ruxsat berish qoidalarini bajarmaslik yoki mashinaning oʻzini uchishga tayyorlash qoidalariga rioya qilmaslik bilan bogʻliqdir (bemor uchuvchining uchishi, meditsina koʻrigidan oʻtmaslik, mashinani texnik nosozliklar bilan uchishga chiqarish va hokazolar).
Jinoyat tarkibi uchun xos muqarrar alomat — yoʻl qoʻyilgan qoidabuzarlik bilan uning oqibatlari oʻrtasidagi sababiy bogʻlanishning mavjudligidir.
50. JKning 299-moddasida nazarda tutilgan jinoyatning subyekti — zimmasiga uchish yoki uchishga tayyorgarlik koʻrishni taʼminlashga oid maxsus vazifa yuklatilgan harbiy xizmatchilar boʻlishlari mumkin.
Uchish rahbari, havo kemasining qoʻmondoni, uchuvchi, bort muhandisi, shturman va boshqalar ham javobgarlikka tortilishlari mumkin.
Uchishga tayyorgarlik koʻrish qoidalarini buzganlik uchun samolyot texniklari, mexaniklar, uchishni taʼminlash xizmatining boshqa shaxslari javobgarlikka tortilishlari mumkin.
51. Harbiy mulkni behuda sarflash, yoʻqotish yoki ishdan chiqarish jinoyatining obyekti — harbiy nizomlar, farmoyishlar, yoʻriqnomalar va buyruqlarda qayd etilgan harbiy mulkdan foydalanish va uni asrab-avaylash tartibidir. Bu tartibga rioya qilish qurol-yaroqlarning, jangovar va boshqa texnikadan, anjomlar, kiyim-kechak va boshqa mulkdan toʻgʻri foydalanish va ularni ehtiyot qilishni taʼminlaydi.
Harbiy mulk harbiy xizmatchilarga shaxsiy ehtiyoj yoki xizmatda foydalanishi uchun beriladi. Shaxsiy ehtiyoj uchun foydalanishga faqat kiyim-kechaklar va anjomlar, xizmatda foydalanish uchun esa — qurol, oʻq-dori, harakatlanish vositalari va hokazolar beriladi.
52. JKning 295-moddasi 1-qismi muddatli harbiy xizmatni oʻtayotgan harbiy xizmatchilarga shaxsiy foydalanishga berilgan harbiy anjomlarni behuda sarflaganlik uchun javobgarlikni nazarda tutadi.
Kiyim-kechak va anjomlar ofitserlar tarkibida boʻlgan shaxslarga va harbiy xizmatni kontrakt (shartnoma) asosida oʻtayotgan harbiy xizmatchilarga shaxsiy mulk sifatida beriladi. Shuning uchun ham bu shaxslar tomonidan ushbu ashyolarning kimgadir berib yuborilishi, yoʻqotilishi yoki ularga shikast yetkazilishi uchun javobgarlik nazarda tutilmagan.
Muddatli xizmatni oʻtayotgan harbiy xizmatchilarga, ofitserlarga va harbiy xizmatni kontrakt (shartnoma) asosida oʻtayotgan harbiy xizmatchilarga inventar sifatida berilgan anjomlar harbiy qismning mulki hisoblanadi. Ularning birovlarga oʻtkazilishi behuda sarflash jinoyatining emas, davlat mulkini talon-toroj qilish jinoyatining tarkibini tashkil qiladi.
53. JKning 295-moddasidan farqli oʻlaroq, kodeksning 296-moddasida nafaqat shaxsiy yoki xizmatda foydalanish uchun berilgan anjomlarni, balki har qanday harbiy mulkni asrash tartibi nazarda tutilgan. Qurol-yaroq, oʻq-dorilar, harakatlanish vositalari va boshqa harbiy mulklar davlat mulki boʻlib, shuning uchun ham ularni qasddan nobud qilgan yoki ularga shikast yetkazgan aybdor bir paytning oʻzida davlat mulkiga ham tajovuz qiladi.
Behuda sarflash kiyim-kechak va anjomlarni sotish, garovga qoʻyish yoki boshqa shaxsga foydalanish uchun berishda ifodalanadi. Behuda sarflashning muqarrar belgisi — shaxsiy foydalanish uchun berilgan kiyim-kechak yoki anjomlarning harbiy xizmatchi egaligidan chiqib, oʻzga shaxsning noqonuniy egaligiga oʻtishidir.
Behuda sarflangan harbiy mulk doimo davlat mulki boʻlib qolganligi uchun, har qanday vaziyatda u noqonuniy egalikdan tortib olinadi va agar uning qaytarilishining iloji boʻlmasa, uning qiymati qonunda belgilangan miqdorda aybdordan undiriladi.
Subyektiv tomondan behuda sarflash aybning toʻgʻri qasd shaklida sodir etiladi. Aybdor oʻziga shaxsiy foydalanish uchun berilgan buyumni sotayotganini, birovga foydalanish yoki garovga berayotganini anglaydi va buni xohlaydi.
Kiyim-kechak yoki anjomlarni yoʻqotish yoki ularni ishdan chiqarish, shuningdek, aybning ehtiyotsizlik shakli — jinoiy oʻz-oʻziga ishonish yoki jinoiy beparvolik bilan sodir etiladi.
54. Harbiy mulkni nobud qilish yoki unga shikast yetkazishning atrofdagilar uchun xavfli usulda sodir etilishi (yoqish yoki choʻktirib yuborish va hokazolar) JKning 296-moddasi bilan qamrab olinadi va kodeksning 173-moddasi bilan qoʻshimcha tavsiflashni talab etmaydi.
Harbiy mulkni qasddan nobud qilish yoki unga shikast yetkazish baʼzida shikastlangan mulkning qandaydir qismini oʻgʻirlash bilan birga sodir etiladi. Mazkur harakatlar mulkni qasddan nobud qilish yoki unga shikast yetkazish va davlat mulkini oʻgʻirlash sifatida jinoyatlar majmui bilan tavsiflanishi lozim.
JKning 296-moddasida koʻrsatilgan jinoyat toʻgʻri yoki egri qasd shaklida sodir etiladi. Bunday paytda aybdor shaxs mulkni nobud qilish yoki unga shikast yetkazishni maqsad qilib qoʻyadi yoki bunday oqibatlarning kelib chiqishiga bila-turib yoʻl qoʻyadi. Aybdor boshqa biror mulkni emas, balki aynan harbiy mulkni nobud qilayotganini yoki unga shikast yetkazayotganini anglaydi.
Agar shaxs oʻz harakati bilan harbiy mulkni yoʻq qilyapman deb oʻylasa-yu, haqiqatda esa mulk harbiy boʻlmasa, qilmish harbiy mulkni nobud qilishga suiqasd deb baholanishi lozim.
Jinoyatning haqiqiy sababini (motivini) aniqlash katta ahamiyatga ega. Agar harbiy mulkni nobud qilish yoki unga shikast yetkazish Oʻzbekiston Respublikasiga ziyon yetkazish maqsadida sodir etilgan boʻlsa, bunday harakatlar davlatga qarshi jinoyat — diversiya (JKning 161-moddasi )ni tashkil etadi.
V bob. Harbiy mansabdorlik jinoyatlariga oid ishlarni koʻrish bilan bogʻliq masalalar
55. Harbiy mansabdorlik jinoyatlari harbiy boshqaruv organlarining Qurolli kuchlar salohiyatini mustahkamlash manfaatlariga mos keluvchi, toʻgʻri faoliyatiga, harbiy boshliq va mansabdor shaxslar uchun belgilangan xizmat vazifalarini amalga oshirish tartibiga tajovuz qiladi.
Harbiy mansabdorlik jinoyatlarning subyektlari harbiy boshliqlar va boshqa mansabdor shaxslar boʻlishi mumkin. Ichki xizmat Nizomiga muvofiq boshliq xizmat mavqeyi (lavozimi)ga va harbiy unvoniga koʻra boʻlishi mumkin. Harbiy mansabdor shaxslarning namunaviy roʻyxatlari Ichki xizmat Nizomida, Intizom Nizomida, Garnizon va qorovullik xizmatlari Nizomida va boshqa huquqiy aktlarda keltirilgan.
Boshqa harbiy xizmatchilar ham, agar ular boshliq boʻlmay turib, muayyan tashkiliy — farmoyish berish yoki maʼmuriy — xoʻjalik vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boʻlgan lavozimlarni doimiy yoki vaqtincha egallab tursa, yoki bu vazifalarni qoʻmondonlikning maxsus farmoyishi boʻyicha bajarsa, mansabdor shaxs boʻlishi mumkin. Ushbu vazifalarni bajarish uchun harbiy xizmatchilarga yuridik ahamiyatga ega harakatlar sodir eta olishi bilan bogʻliq tegishli vakolatlar beriladi.
Harbiy mansabdorlik jinoyatlarining ijrochilari sifatida faqat boshliqlar va mansabdor shaxslar, ishtirokchilari boʻlib esa, boshqa shaxslar ham boʻlishi mumkin.
Harbiy mansabdorlik jinoyatlarining oʻziga xos xususiyati shundan iboratki, uni sodir etishdan kelib chiqadigan ijtimoiy xavfli oqibatlar, baʼzan, aybdor tomonidan bevosita emas, balki xizmat boʻyicha unga tobe shaxslardan foydalanish, ularga noqonuniy buyruq berish orqali yetkazilishi mumkin. Bunday buyruqni qasddan bergan mansabdor shaxs noqonuniy buyruqni ijro etish natijasida kelib chiqqan oqibatlar uchun javob beradi. Bunday holda uning xatti-harakati shaxsan oʻzi sodir etgani singari mansabdorlik jinoyati sifatida, agar oqibatlarning oʻzi mustaqil jinoyatni tashkil etsa, qilmishlar majmui bilan tavsiflanishi lozim.
Mansabdor shaxsning notoʻgʻri harakatlari bilan u sodir etgan jinoyat oqibatlari oʻrtasida sababiy bogʻlanish borligi aniqlangan boʻlishi kerak.
56. Hokimiyatni yoki xizmat mavqeyini suiisteʼmol qilish — boshliq yoki boshqa mansabdor shaxsning qasddan oʻz xizmat mavqeyidan harbiy xizmat manfaatlariga zid maqsadlarda foydalanishidir.
Hokimiyatni yoki xizmat mavqeyini suiisteʼmol qilish mansabdor shaxs tomonidan uning oʻz vakolatlarini buzishida ifodalanishi mumkin, ammo bu harakatlar aybdor zimmasiga xizmat yuzasidan yuklatilgan u yoki bu muayyan huquq va majburiyatlarning buzilishi bilan bogʻliq boʻlmasligi ham mumkin. Biroq, barcha hollarda ham shaxs mazkur xatti-harakatlarni, faqat oʻzi egallab turgan xizmat mavqeyiga koʻra sodir etgan boʻlishi va bu xatti-harakatlar oʻz mohiyatiga koʻra xizmat burchiga zid boʻlishi shart.
Xizmat manfaatlariga xilof ravishda sodir etilgan deb, xizmat zarurati taqozo etmagan, xizmat burchi va mansab majburiyatlarini buzadigan, qonunlar, harbiy nizomlar va qoʻmondonlik buyruqlariga zid boʻlgan xatti — harakatlar tushunilishi lozim. Bunda xizmat boʻyicha yuklatilgan majburiyatlarning mansabdor shaxs tomonidan buzilishini, unga berilgan huquqlarning suiisteʼmol qilinishini, oʻz faoliyatida qonun talablaridan chetga chiqilishini maqsadga muvofiqlik yoki xizmat zaruriyati tufayli qilingan deb oqlab boʻlmaydi.
57. Hokimiyat yoki xizmat vakolatidan tashqariga chiqish, mansabni suiisteʼmol qilishdan farqli oʻlaroq, qoʻmondon yoki boshqa mansabdor shaxsning oʻziga berilgan huquq va vakolatlar doirasidan qasddan, ochiqchasiga chetga chiqadigan harakatlarni sodir etishida ifodalanadi. Hokimiyat yoki xizmat vakolatidan tashqariga chiqish jumlasiga mansabdor shaxs xizmat yuzasidan faqat muayyan, ayni vaqtda mavjud boʻlmagan hollardagina sodir etishga haqli boʻlgan yoki yuqori lavozimda turgan yoxud maxsus vakolatli shaxs sodir etishi lozim boʻlgan harakatlar ham kiradi.
Shaxsning xizmat mavqeyi doirasidan chetga chiqishda aybdorligi masalasini hal etish chogʻida har doim uning vakolat doirasini aniqlab olish muhimdir. Harbiy mansabdor shaxslarning huquq va vakolatlari qonunlar, ustavlar, nizomlar va qoʻmondonlik buyruqlarida aniq belgilab qoʻyilgan. Ayni paytda shuni eʼtiborga olish kerakki, mansabdor shaxs tomonidan qurol va boshqa jismoniy zoʻrlik ishlatilishi, agar bu harakatlar uning tomonidan oʻz xizmat majburiyatlarini bajarishi va xizmat yuzasidan jabrlanuvchiga nisbatan mavjud vakolatlar doirasidan chetga chiqishi bilan bogʻliq boʻlgan hollardagina hokimiyatni suiisteʼmol qilish deb baholanishi mumkin. Jabrlanuvchi aybdorga tobe yoki aybdor hokimiyat vakili boʻlganligi bois unga qaram boʻlgan hollarda muayyan vakolatlar mavjud boʻlishi mumkin. Aks holda shaxsga qarshi jinoyat uchun JKning tegishli moddalari bilan javobgarlik yuzaga kelishi mumkin.
58. Hokimiyat harakatsizligi — boshliq oʻz harbiy xizmat majburiyatlariga koʻra sodir qilishi lozim boʻlgan harakatlarni qasddan bajarmaganligida ifodalanadi.
Harbiy nizomlar, har bir boshliq oʻziga berilgan hokimiyatdan harbiy xizmat manfaatlari, unga ishonib topshirilgan qism (boʻlinma)ning jangovar salohiyatini oshirish, tartib va intizomga qatʼiy amal qilish yoʻlida toʻliq foydalanishi kerakligini talab etadi. Boshliqning jinoiy harakatsizligi, muayyan sharoitda ijtimoiy xavfli oqibatlarning oldini olish uchun qoʻllashi lozim boʻlgan choralarni qoʻllamasligi harbiy xizmatga katta ziyon yetkazishi mumkin.
Agar boʻlinma qoʻmondoni oʻziga tobe shaxs boʻlinma mulkini tashish paytida jangovar oʻqlarni oʻgʻirlab, begona shaxsga sotayotganligini koʻra turib, buning oldini olmasa, bu qoʻmondon jinoiy harakatsizlik uchun javobgarlikka tortilishi kerak.
Boshliqning tobe shaxslarga nisbatan ularning ustavga zid harakatlariga barham berish uchun chora koʻrmasligi ham hokimiyat harakatsizligi deb baholanishi lozim.
Hokimiyat harakatsizligi — qasddan qilinadigan xatti-harakat boʻlib, u aynan shu bilan xizmatga sovuqqonlik bilan qarashdan farq qiladi. Hokimiyat harakatsizligi hokimiyat vakolatini suiisteʼmol qilishdan shunisi bilan farq qiladiki, bu jinoyat boshliq faqat hokimiyat vakolati doirasida va faqat xizmat vazifasiga koʻra qilishi shart boʻlgan harakatni sodir etmasligi shaklida boʻlishi mumkin. Shuning uchun ham har bir holda bajarilmay qolgan harakatlarni sodir etish mazkur mansabdor shaxsning vakolatiga kirish-kirmasligi va buning uchun unda yetarli imkoniyat boʻlgan-boʻlmaganligi aniqlanishi zarur.
59. Hokimiyat yoki xizmat mavqeyini suiisteʼmol qilish, hokimiyat yoki xizmat vakolatidan chetga chiqish va hokimiyat harakatsizligi — qasddan sodir etiladigan jinoyatlar.
Aybdor mansab mavqeyidan foydalanib, sodir etayotgan harakati (harakatsizligi) harbiy xizmat manfaatlariga zid ekanligini anglaydi va aynan shuni sodir etishni istaydi yoki oʻzining bunday harakatlariga befarq qaraydi.
Aybdorning oqibatlarga — qonunga muvofiq jinoyat tarkibining muqarrar alomatlaridan biri boʻlgan jiddiy ziyonga munosabati ham qasd, ham ehtiyotsizlik shaklida boʻlishi mumkin.
Jiddiy ziyon sifatida, jumladan, Qurolli Kuchlar manfaati hamda nufuziga, boʻlinmada (qismda) harbiy intizomga putur yetishi, jangovar topshiriqning, oʻq otish mashgʻulotlarining, ishlarning barbod boʻlishi kabi holatlar tan olinadi.
Shuningdek, jiddiy ziyon tushunchasi hokimiyat yoki xizmat vakolati doirasidan chetga chiqish jinoyatlari uchun xos boʻlgan jabrlanuvchining hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni ham oʻz ichiga olishligi bois, sogʻliqning qisqa muddatga yomonlashuviga yoki mehnat qobiliyatining uncha uzoq boʻlmagan muddatga yoʻqolishiga olib kelmagan qasddan badanga yengil shikast yetkazishda ifodalangan qilmishlar jiddiy ziyon deb baholanmasligi va kam ahamiyatli deb topilishi kerak.
60. Xizmatga sovuqqonlik bilan qarash — mansabdor shaxsning oʻziga yuklatilgan majburiyatlarni beparvoligi yoki vijdonan munosabatda boʻlmasligi oqibatida umuman yoki lozim darajada bajarmasligidan iborat.
Majburiyatlarni lozim darajada bajarmaslik ularning yuzaki, ishtiyoqsiz, eʼtiborsizlik bilan, oʻylamasdan va kerakli gʻayrat, tashabbussiz bajarilishida namoyon boʻladi. Bu koʻrinishdagi sovuqqonlik harbiy mansabdor shaxsning unga ishonib topshirilgan harbiy mulkka loqayd munosabatda boʻlishi oqibatida mazkur mulkning nobud boʻlishi yoki unga shikast yetishi, moddiy boyliklardan foydalanishda hisob-kitob va nazoratning yetarlicha boʻlmaganligi yoki ularni saqlash yomon tashkil etilganligi sababli talon-toroj yoki kamomad kelib chiqishi, qoʻmondon boʻlinmada harbiy tartib oʻrnatish uchun tegishli chora-tadbirlar koʻrmaganligi tufayli tobe shaxslar tomonidan intizomning qoʻpol buzilishi yoki qoʻmondonlik bergan topshiriqlarning bajarilishi barbod boʻlishi kabilarda namoyon boʻladi.
Sovuqqonlik mansabdorlik jinoyati boʻlib, mansabdor shaxs tomonidan bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmagan harakatlar uning xizmat vakolatiga tegishli boʻlishini, lavozimi boʻyicha uning zimmasiga yuklatilgan majburiyatlar doirasiga kirgan boʻlishini taqozo etadi.
Mansabdor shaxs u yoki bu majburiyatlarni oʻz xizmat burchi tufayli bajarishi nafaqat shart boʻlgan, balki uni lozim darajada bajarish mumkin va buning uchun real imkoniyatga ega boʻlgan holdagina sovuqqonlik uchun javobgarlikka tortilishi mumkin. Agar mansabdor shaxs oʻz xizmat vazifalarini lozim darajada amalga oshirish uchun yetarli imkoniyatga ega boʻlmagan sharoitga tushib qolgan boʻlsa, sovuqqonlik uchun javobgarlik istisno etiladi.
Agar boshliq yoki mansabdor shaxs tomonidan boshqa shaxs yordamida JKning 301-moddasida nazarda tutilgan jinoyat sodir qilinsa, uning harakatlari ushbu modda bilan toʻgʻridan-toʻgʻri, yordam bergan boshqa shaxsning harakatlari esa JKning 28-moddasi orqali kvalifikatsiya qilinishi lozim.
VI bob. Yakunlovchi qoidalar
61. Sudlar jazo tayinlashda alohida yondoshuv toʻgʻrisidagi qonun talabiga qatʼiy rioya qilishlari, uni har doim sodir etilgan jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi va xususiyatidan, harbiy xizmatchining shaxsi hamda jazoni yengillashtiruvchi va ogʻirlashtiruvchi holatlardan kelib chiqqan holda qoʻllashlari shart.
Sudlarga tushuntirilsinki, sudlanuvchiga jazo turini tayinlash paytida uni hukm chiqarilgunga qadar belgilangan tartibda harbiy xizmatdan boʻshatilganligini va shaxsini hisobga olib, unga nisbatan qonunda belgilangan tartibda majburiy jamoat ishlari, axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash jazosini qoʻllash huquqiga ega.
Uch yildan ortiq boʻlmagan muddatga ozodlikdan mahrum qilish turidagi jazoni tayinlash paytida, sud ishning holatlari va sudlanganning shaxsini inobatga olib, muddatli xizmat harbiy xizmatchilariga intizomiy qismga yuborish, JKning 47-moddasida koʻrsatilgan harbiy xizmatchilarga esa, ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan jinoyat yoki ogʻir oqibatlarni keltirib chiqarmagan ehtiyotsizlik orqasida sodir etilgan jinoyat uchun xizmat boʻyicha cheklash jazolarini qoʻllash huquqiga ega.
Ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyatlarni sodir etgan harbiy yoki maxsus unvonga ega boʻlgan shaxslarga doir ishlarni koʻrishda sud har doim JKning 52-moddasiga asosan ularni bunday unvondan mahrum qilish masalasini muhokama qilishi shart.
62. Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyatlar uchun javobgarlik toʻgʻrisidagi qonunlarning sudlar tomonidan toʻgʻri va aniq qoʻllanilishi ustidan nazoratni kuchaytirishi, ushbu masala yuzasidan sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirib borishi va natijalariga koʻra aniqlangan kamchiliklarni bartaraf qilish yuzasidan tegishli tartibda taqdimnoma kiritish choralarini koʻrishi lozim.
Shuningdek, sudlar tomonidan aniqlangan kamchiliklar yuzasidan tegishli organlarga xususiy ajrimlar chiqarish orqali munosabat bildirsinlar.
63. Ushbu qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyatlarga oid ishlarni koʻrish boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi 2000-yil 15-sentabrdagi 23-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B. ISLAMOV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi N. XAKIMOVA
Toshkent sh.,
2023-yil 20-noyabr,
29-son
пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О судебной практике по рассмотрению дел о преступлениях против порядка несения военной службы
В соответствии со статьей 152 Конституции Республики Узбекистан Вооруженные Силы Республики Узбекистан созданы для защиты государственного суверенитета и территориальной целостности Республики Узбекистан, мирной жизни и безопасности ее населения.
Основой деятельности Вооруженных Сил и других воинских формирований, а также гарантией выполнения ими своих задач является четкое и безусловное соблюдение порядка несения военной службы.
Военным судам следует иметь ввиду, что общественная опасность воинских преступлений заключается в том, что они, ослабляя воинскую дисциплину и боевую готовность войск, наносят ущерб обороноспособности страны.
Наиболее распространенными преступлениями среди военнослужащих являются нарушение уставных правил взаимоотношений между военнослужащими, злоупотребление властью или ее превышение, другие воинские преступления. Кроме этого, военнослужащими совершаются другие виды преступлений, предусмотренных особенной частью УК.
В связи с проводимыми реформами в судебно-правовой системе и в целях обеспечения правильного применения законодательства о преступлениях против порядка несения военной службы, руководствуясь ст.22 Закона Республики Узбекистан «О судах» Пленум Верховного суда постановляет:
Глава I. Общие вопросы
1. Под преступлениями против порядка несения военной службы следует понимать совершенные военнослужащими, а также военнообязанными во время прохождения ими военных сборов, преступления против порядка несения военной службы.
Порядок несения военной службы представляет собой отношения, возникающие в процессе жизни и боевой деятельности войск, закрепленные в законах и воинских уставах. В этих актах законодательства закреплены принципы военной организации: воинская служба как конституционная обязанность гражданина, единоначалие и основанное на нем повиновение подчиненных начальникам, четкое определение прав и свобод субъектов воинских отношений.
2. Субъектами преступлений против порядка несения военной службы могут быть военнослужащие Министерства обороны, Службы государственной безопасности, Государственной службы безопасности Президента Республики Узбекистан, Национальной гвардии, Министерства по чрезвычайным ситуациям, войск Министерства внутренних дел Республики Узбекистан и военнослужащие других воинских формирований, создаваемых в соответствии с законодательством, а также военнообязанные лица во время прохождения ими военных сборов.
3. Подсудность уголовных дел военным судам определена статьей 45 Закона «О судах» и статьей 4 Положения об организации деятельности военных судов, утвержденное этим законом.
Согласно Положению военным судам подсудны все уголовные дела в местностях, где в силу исключительных обстоятельств не действуют общие суды, а также дела о преступлениях, совершенных лицами в период прохождения военной службы, но уволенных с нее к моменту рассмотрения дела в суде.
Также, согласно Закону, военные суды могут рассматривать и другие дела (например, дела о совершении преступлений служащими и сотрудниками Вооруженных Сил и других воинских формирований, связанных со служебной деятельностью, и т.д.).
Кроме того, военным судам подсудны все уголовные дела, имеющие гриф секретности, касающиеся государственных (государственных, военных, служебных) секретов (ст. 162 , 163 УК и т.д.).
В связи с этим всем судам следует строго соблюдать требования закона о подсудности дел.
4. При рассмотрении дел о преступлениях против порядка несения военной службы судам следует обратить внимание на несколько основных понятий.
Единоначалие — согласно пункту 30 «Устава Внутренней службы Вооруженных Сил Республики Узбекистан», является одним из принципов строительства Вооруженных Сил, руководства ими и взаимоотношений между военнослужащими. Оно заключается в наделении командира (начальника) всей полнотой распорядительной власти по отношению к подчиненным и возложении на него персональной ответственности перед государством за все стороны жизни и деятельности воинской части, подразделения и каждого военнослужащего.
Единоначалие выражается в праве командира (начальника), исходя из всесторонней оценки обстановки, единолично принимать решения, отдавать приказы в строгом соответствии с требованиями законов и воинских уставов и требовать их выполнения.
В соответствии с пунктами 31-32 Устава Внутренней службы Вооруженных Сил Республики Узбекистан по своему служебному положению и воинскому званию некоторые военнослужащие по отношению к другим могут быть начальниками или подчиненными. Начальник должен быть для подчиненного примером тактичности и выдержанности и не должен допускать как фамильярности, так и предвзятости. За действия, унижающие человеческое достоинство подчиненного, начальник несет ответственность.
5. Военнослужащие, которые по своему служебному положению и воинскому званию не являются по отношению к другим военнослужащим их начальниками или подчиненными, могут быть старшими или младшими.
Старшинство определяется воинскими званиями военнослужащих.
Старшие по воинскому званию в случае нарушения младшими воинской дисциплины, общественного порядка, правил поведения, ношения военной формы одежды и выполнения воинского приветствия должны требовать от них устранения этих нарушений. Младшие по званию обязаны беспрекословно выполнять эти требования старших.
6. При совместном выполнении обязанностей военнослужащими, не подчиненными друг другу, когда их служебные взаимоотношения не определены командиром (начальником), старший из них по должности, а при равных должностях — старший по воинскому званию является начальником.
7. Приказ — распоряжение командира (начальника), обращенное к подчиненным и требующее обязательного выполнения определенных действий, соблюдения тех или иных правил или устанавливающее какой-нибудь порядок, положение.
Приказ может быть отдан письменно, устно или по техническим средствам связи одному или группе военнослужащих. Письменный приказ является основным распорядительным служебным документом (правовым актом) военного управления, издаваемым на правах единоначалия командирами воинских частей (начальниками учреждений). Устные приказы отдаются всеми командирами (начальниками).
Приказ (приказание) должен соответствовать требованиям законов и воинских уставов.
8. Боевая обстановка — это оперативная ситуация, характеризующаяся непосредственным столкновением воинской части или подразделения лицом к лицу с противником либо угрозой такого столкновения.
Такое столкновение может возникнуть как в военное, так и в мирное время. Боевая обстановка мирного времени может возникнуть в случае вооруженных действий незаконных формирований, направленных против целостности и неприкосновенности территории Республики Узбекистан.
9. Оружие — устройства и предметы, конструктивно предназначенные для поражения живой или иной цели, подачи сигналов. К оружию не относятся конструктивно сходные с оружием изделия, сертифицированные в качестве изделий хозяйственно-бытового и производственного назначения, а также спортивные снаряды, конструктивно сходные с оружием ( статья 3 Закона «Об оружии»).
10. Взрывчатые вещества — это вещества или смеси, которые под влиянием внешнего воздействия (биения, возжигания, удара, самовозгорания) способны к быстрым химическим превращениям, сопровождающимся образованием и выделением большого количества тепла и нагретых газов, способных производить работу метания или разрушения.
11. Радиоактивные вещества — это не относящиеся к ядерным материалам вещества, в любом агрегатном состоянии содержащие радионуклиды с активностью, превышающей минимальные значения, установленные нормами и правилами радиационной безопасности ( пункт 3 Положения «О порядке государственного учета и контроля за оборотом радиоактивных веществ и радиоактивных отходов», утвержденное Постановлением Кабинета Министров от 13 августа 2009 года № 231).
12. Боевые машины — танки, бронетранспортеры, самоходные артиллерийские и ракетные установки, машины, предназначенные для буксирования артиллерийских систем и прицепов с аппаратурой управления огнем, другие самодвижущиеся технические средства.
13. Специальные машины — самодвижущиеся технические средства, используемые по особому специальному предназначению, соответствующему типу машины или установленному на ней оборудованию. Специальными являются различные инженерные машины, санитарный транспорт, передвижные ремонтные мастерские, лаборатории и т.д.
14. К транспортным относятся машины, предназначенные для перевозки личного состава, вооружения, боеприпасов, военно-технического имущества, а также машины, используемые для повседневного хозяйственного, культурно-бытового, медицинского и другого обслуживания воинской части.
Глава II. Вопросы, связанные с рассмотрением дел о преступлениях против порядка подчиненности и соблюдения воинской чести
15. Объектом преступлений против порядка подчиненности и соблюдения воинской чести является установленный порядок воинской подчиненности, который является частью установленного в Вооруженных Силах порядка несения военной службы, регулирующего отношения между командирами (начальниками) и подчиненными при исполнении ими обязанностей по службе.
16. Субъектами преступлений против порядка подчиненности и соблюдения воинской чести являются военнослужащие, состоящие на действительной военной службе.
17. Открытый и демонстративный отказ от исполнения приказа является неповиновением. При неповиновении подчиненный, получив приказ начальника, открыто показывает, что он не будет исполнять приказ.
18. Судам следует отличать неповиновение от пререкания, когда подчиненный проявляет недовольство по поводу отданного ему приказа, вступает в его обсуждение, но приказ выполняет. Такие действия не должны расцениваться как неповиновение.
Иное умышленное неисполнение приказа — внешне приказ принимается подчиненным к исполнению, но в последующем сознательно им не выполняется. При этом умысел на неисполнение приказа может возникнуть сразу по получении приказа или по истечении некоторого времени. Под неисполнением приказа понимается не совершение действий, предписанных приказом, совершение действий, запрещенных приказом, или ненадлежащее (несвоевременное, неполное, неточное) исполнение приказа.
Если в отношении наступивших последствий вина субъекта преступления проявляется в форме неосторожности, то деяние должно квалифицироваться по ст.280 УК.
Мотив и цель неповиновения не имеют значения при квалификации преступления.
19. При квалификации деяния по статье 280 УК судам следует иметь ввиду, что с субъективной стороны неисполнение приказа по неосторожности заключается в совершении действий, запрещенных приказом, или невыполнении действий, предписанных приказом, либо в ненадлежащем (несвоевременном, неполном, неточном) исполнении приказа. От неповиновения ( ст.279 УК) неисполнение отличается только субъективной стороной, так как совершается по неосторожности в виде преступной самонадеянности или небрежности.
Судам следует иметь ввиду, что исходя из требований статьи 40 УК Республики Узбекистан и пункта 38 Устава Внутренней службы, не образует состава преступления, предусмотренного статьями 279 , 280 УК, умышленное неисполнение приказа либо неисполнение по неосторожности подчиненным заведомо незаконного приказа.
20. При рассмотрении дел, связанных с сопротивлением начальнику или принуждением его к нарушению служебных обязанностей, суды должны иметь ввиду, что диспозиция статьи 281 УК содержит указания на два самостоятельных преступления: сопротивление начальнику и принуждение начальника к нарушению служебных обязанностей.
21. Сопротивление начальнику, а также иному лицу, исполняющему обязанности по военной службе, и принуждение его к нарушению этих обязанностей представляют собой открытое противодействие их деятельности или попытку изменить содержание этой деятельности вопреки интересам военной службы.
Сопротивлением начальнику, а также иному лицу, исполняющему обязанности по военной службе, или принуждением его к нарушению этих обязанностей могут квалифицироваться преступные действия в отношении не только начальников и старших, а также начальников, подчиненных и младших по должности или воинскому званию, при исполнении воинских обязанностей.
22. Обязательным признаком состава преступления, предусмотренного статьей 282 УК Республики Узбекистан (угроза начальнику убийством или применением насилия) является совершение его в боевой обстановке.
Под угрозой убийством или применения насилия следует понимать, объективное наличие угрозы (словесно, письменно, демонстрация оружия и т.д.) непосредственно начальнику или через иного лица убийством или причинения телесного повреждения).
23. Уголовная ответственность по ст. 283 УК за причинение телесных повреждений наступает только в случае применения насилия к начальнику в связи с исполнением последним обязанностей по военной службе.
Такие действия, совершенные в отношении начальника не связанные с воинскими взаимоотношеньями и с исполнением служебных обязанностей должны квалифицироваться как преступления против личности.
24. Для наступления уголовной ответственности за оскорбление подчиненным начальника или начальником подчиненного необходимо, чтобы ранее он был привлечен к дисциплинарной ответственности, которая не была снята в установленном порядке.
Оскорбление одним военнослужащим другого военнослужащего при отсутствии между ними отношений подчиненности или гражданского лица, действия виновного влечет ответственность по ст. 140 УК, исходя из требований статьи 16 КоАО Республики Узбекистан.
Оскорбление может быть совершено не только в расположении воинской части и в служебное время, но и вне расположения воинской части и внеслужебное время.
25. Под нарушением уставных правил взаимоотношений следует понимать унижение чести и достоинства, использование различных насильственных действий одним военнослужащим по отношению к другому в целях обеспечения подчиненности к себе сослуживцев, создания льготных условий для прохождения службы.
В тех случаях, когда эти правила нарушаются лицами, равными по служебному положению и воинскому званию, а также между старшими и младшими, но не состоящими в отношениях подчиненности, уголовная ответственность наступает по ст. 285 Уголовного кодекса.
Определенную сложность для квалификации представляют случаи совместного совершения насильственных действий лицами, находящимися и не находящимися в отношениях подчиненности друг к другу.
Например, к неуставным действиям, совершенным военнослужащим срочной военной службы, подключается сержант, являющийся начальником как для виновного, так и для потерпевшего, либо насильственные действия начальника поддерживает подчиненный. В этих случаях действия начальника, принявшего участие в учиненных его подчиненным неуставных насильственных действиях, следует квалифицировать как воинское должностное преступление-предусмотренное статьей 301 Уголовного кодекса.
Если к неуставным действиям начальника в отношении равных ему по служебному положению военнослужащих присоединяется лицо, находящееся в подчиненности как у виновного, так и у потерпевшего, действия начальника следует квалифицировать по статье 285 Уголовного кодекса, а действия подчиненного — как соучастника в этом преступлении, по статьям 28 , 285 Уголовного кодекса.
26. Часть 1 статьи 285 Уголовного кодекса устанавливает ответственность за нарушение уставных правил взаимоотношений, выразившееся в систематическом издевательстве, истязании, причинении легкого телесного повреждения с расстройством здоровья или средней тяжести телесного повреждения, незаконном лишении свободы. В связи с этим действия виновного дополнительной квалификации по соответствующим статьям Уголовного кодекса, предусматривающим ответственность за преступления против личности, не требуется.
27. Пунктами «а , б » части 2 статьи 285 Уголовного кодекса установлена ответственность за преступление, совершенное группой лиц или с применением оружия.
Понятие «группой лиц» в данном случае аналогично понятию, содержащемуся в статье 29 Уголовного кодекса. Групповые неуставные насильственные действия совершаются совместно двумя или более военнослужащими, объединенными общностью умысла, каждый из которых является субъектом преступления, предусмотренного статьей 285 Уголовного кодекса, и выступает в качестве соисполнителя. При совершении такого преступления в группе лицами, не являющимся военнослужащими, их действия должны квалифицироваться с применением статьи 28 УК. Преступление группой лиц может быть совершено как по предварительному сговору между собой, так и при его отсутствии. Необходимым условием квалификации действий виновных в последнем случае по пункту «а» части 2 статьи 285 Уголовного кодекса является осознанием каждого из них того, что неуставные действия совершаются им в группе.
Неуставные действия, совершенные в группе и единолично, должны получать самостоятельную юридическую оценку и рассматриваться как реальная совокупность преступлений.
Оружие может применяться для причинения телесных повреждений, а также как средство психического воздействия при ином насилии, когда виновный путем угрозы оружием заставляет потерпевшего выполнять за него отдельные обязанности по военной службе или отказаться от выполнения этих обязанностей, оказывать ему различные услуги, а также при совершении действий, унижающих человеческое достоинство.
Не могут рассматриваться как применение оружия случаи использования не его поражающих свойств, обусловленных конструкцией и назначением, а лишь в качестве предмета для нанесения ударов.
28. Под иными тяжкими последствиями, предусмотренными пунктом «б» части 4, статьи 285 Уголовного кодекса, подразумеваются находящиеся в причинной связи с неуставными действиями виновного последствия, тяжесть которых должна оцениваться судом в зависимости от их характера.
Если неуставные насильственные действия завершаются умышленным убийством потерпевшего, содеянное виновным подлежит квалификации по совокупности: частью 3 статьи 285 Уголовного кодекса и соответствующими статьями кодекса, предусматривающими преступления против личности.
В практике нередки случаи смерти потерпевшего от рефлекторной остановки сердца либо механической асфиксии, последовавшей в результате нанесения виновным, как правило, одного удара рукой в область грудной клетки. Такие действия при отсутствии достоверных доказательств умысла виновного на лишение жизни потерпевшего следует квалифицировать как нарушение уставных правил взаимоотношений между военнослужащими, повлекшее смерть человека.
Нарушение уставных правил взаимоотношений между военнослужащими в некоторых случаях может привести не только к человеческим жертвам, но и срыву выполнения боевой задачи, выводу из строя боевой техники, другим последствиям. Эти последствия, если они признаны судом тяжкими, также могут служить основанием для квалификации действий виновного по пункту «б» части 4 статьи 285 Уголовного кодекса.
Когда в процессе неуставных насильственных действий в отношении нескольких потерпевших причиняется вред, предусмотренный различными частями статьи 285 УК, то содеянное надлежит квалифицировать по правилам статьи 33 УК.
29. Нарушение уставных правил взаимоотношений между военнослужащими может совершаться при исполнении виновными обязанностей по несению специальных видов воинской службы (караульной, внутренней, боевого дежурства и т.п.). Если виновным при этом нарушаются правила несения этих служб, содеянное следует квалифицировать по совокупности статьи 285 Уголовного кодекса и статьями, предусматривающими ответственность за нарушение того или иного вида службы.
Нарушение правил несения специальных видов службы могут получать самостоятельную правовую оценку лишь в том случае, когда нарушение уставных правил взаимоотношений, одновременно являлось и нарушением правил несения соответствующего вида службы (например, лицом, входящим в состав внутреннего наряда в части, подразделении).
30. Нарушения уставных правил взаимоотношений между военнослужащими, в частности, выразившееся в систематическом издевательстве могут сопровождаться изъятием у потерпевших продуктов питания, предметов обмундирования и других материальных ценностей. Если при этом у потерпевшего изымаются предметы, являющиеся его личной собственностью, то действия виновного, кроме статьи 285 Уголовного кодекса, подлежат дополнительной квалификации по статьям, предусматривающим ответственность за преступления против собственности.
Отобрание с применением насилия или под угрозой его применения отдельных предметов продовольственного пайка или предметов обмундирования, выдаваемых военнослужащему, полностью охватывается диспозицией статьи 285 Уголовного кодекса.
31. Предоставляя командирам и иным начальникам необходимые служебные полномочия, в том числе право отдавать приказы, распоряжения подчиненным и добиваться их неукоснительного выполнения вплоть до применения принудительных мер к нарушителям дисциплины, государство ограждает их личность и служебный авторитет от каких бы то ни было посягательств.
В этих целях в уголовном законодательстве предусмотрена ответственность за причинение телесных повреждений, оскорбление, угрозу начальнику, а также сопротивление ему или принуждение к нарушению служебных обязанностей.
Особенностью указанных преступлений является то, что они совершаются в процессе военно-служебных отношений. Если же указанные действия совершаются на почве личных взаимоотношений, то они не могут быть признаны воинским преступлением и подлежат квалификации как преступления против личности.
Глава III. Вопросы, связанные с рассмотрением дел о преступлениях против порядка прохождения военной службы
32. При рассмотрении конкретных дел следует иметь ввиду, что уклонение от военной службы совершается путем самовольного оставления части или места службы, дезертирства, членовредительства, а также иными способами.
33. Самовольное оставление части представляет собой отсутствие военнослужащего срочной службы на месте службы без уважительных причин продолжительностью свыше одних суток.
Согласно ч. 4 . ст. 287 УК, если такие действия совершаются в боевой обстановке, продолжительность не имеет значения.
Для самовольного оставления части характерны такие мотивы как желание навестить родственников и знакомых, отдохнуть от службы, уладить семейные и личные дела, решить проблемы временного характера и другие.
34. Под дезертирством признается самовольное оставление части или места службы с целью вовсе уклониться от военной службы, а равно неявка с той же целью на службу.
Совершая дезертирство, военнослужащий противозаконно прекращает несение военной службы, пытается исключить себя из сферы военно-служебных отношений. Дезертирство считается оконченным преступлением с момента, когда субъект (лицо) оставил расположение войсковой части или место службы с целью уклониться от военной службы и с этого момента начинается исчисление срока давности привлечения к ответственности.
При наличии такой цели продолжительность самовольного отсутствия значения не имеет.
Для дезертирства характерны приобретение виновным подложных документов, переодевание в гражданскую одежду, уничтожение военной формы, попытки устроиться на работу или получить иной постоянный источник существования и т.д.
Продолжительность отсутствия может иметь значение при оценке степени общественной опасности совершенного преступления и определении виновному наказания.
Основными мотивами дезертирства могут быть нежелание переносить тяготы и лишения воинской службы, стремление решить личные и семейные проблемы постоянного характера, избежать ответственности за совершенное во время несения военной службы преступление и т.д.
35. Уклонение от военной службы путем членовредительства заключается в причинении военнослужащим вреда своему здоровью. Членовредительство — это умышленное искусственное повреждение какого-либо органа или тканей тела (например, ноги или кисти руки), нарушение функции какого-либо органа (например, расстройство пищеварения, сердечной деятельности), вызывание какого-либо заболевания или симуляция болезни либо обострение имеющегося заболевания.
Вред здоровью может быть причинен огнестрельным или холодным оружием, колющими или режущими предметами, различными ядами, другими механическими, тепловыми или подобными им средствами. Для состава уклонения не имеет значения каким образом было совершено членовредительство.
36. Симуляция болезни состоит в том, что военнослужащий с целью получения освобождения от несения обязанностей военной службы притворяется больным, приписывая себе такие болезни, физические или психические недостатки, которые будто бы препятствуют ему исполнять военные обязанности, но в действительности является здоровым.
37. Подлог документа как способ уклонения состоит в том, что военнослужащий представляет командиру поддельный документ с целью получения освобождения от службы. Во всех случаях подлог состоит в несоответствии действительности указанных в документе событий и обстоятельств, ссылаясь на которые военнослужащий ходатайствует о временном или постоянном освобождении от несения воинских обязанностей.
Так как подлог документов — обязательный признак объективной стороны уклонения, то дополнительной квалификации по статье Уголовного кодекса, предусматривающей ответственность за подделку документов, не требуется.
38. Иной обман как способ уклонения заключается в том, что военнослужащий сообщает заведомо ложные сведения о событиях или обстоятельствах с целью получения освобождения от несения военной службы либо сознательно умалчивает с той же целью об обстоятельствах, о которых обязан был доложить.
39. Отказ от несения обязанностей военной службы характеризуется тем, что военнослужащий открыто, не прибегая к обману, устно, письменно или иным способом выражает свое нежелание нести военную службу или выполнять отдельные ее обязанности и фактически прекращает их исполнение.
Отказ подчиненного выполнять конкретные требования командира (например, убыть в командировку, заступить в суточный наряд и т.п.) не может рассматриваться как отказ от несения обязанностей военной службы. Такие действия могут образовать состав неповиновения, поскольку в данном случае требования командира носят характер приказа, а сами действия состоят не в отказе от несения военной службы, а в открытом неисполнении приказа.
40. В отдельных случаях в соответствии с законом и общевоинскими уставами Вооруженных Сил военнослужащие имеют специальные права и несут специальные обязанности (боевое дежурство, нахождение в суточном или гарнизонном нарядах и т.д.).
Судам следует иметь ввиду, что за нарушения правил несения специальной службы предусмотрена уголовная ответственность военнослужащих по статьям 291 — 294 Уголовного Кодекса (специальный субъект).
Учитывая, что диспозиция этих норм являются бланкетными, судам следует иметь ввиду, что они должны указать конкретную статью или пункт если лицо совершившее такие преступления своими действиями нарушил требования ссылаемого нормативного документа либо Устава.
Глава IV. Вопросы, связанные с рассмотрением дел о преступлениях против порядка сохранности или эксплуатации военного имущества
41. Нарушение правил обращения с оружием, боеприпасами, взрывчатыми, радиоактивными и иными веществами и предметами, представляющими повышенную опасность для окружающих, характеризуется тем, что военнослужащий при обращении с ними не соблюдает специальные правила предосторожности, что может привести к гибели и увечьям людей, уничтожению военного имущества, срыву воинских мероприятий и другим тяжким последствиям.
Порядок обращения с оружием, веществами и предметами, представляющими повышенную опасность для окружающих, определяется воинскими уставами и другими нормативными актами (руководствами, курсами стрельб для различного рода оружия и др.), в которых содержится перечень правил, обеспечивающих безопасные условия обращения с оружием, соответствующими веществами и предметами.
Нарушением правил признается невыполнение или ненадлежащее выполнение установленных приемов либо несоблюдение установленной последовательности действий с оружием, а также веществами и предметами в процессе пользования ими, а равно нарушение правил, обеспечивающих безопасность хранения указанных веществ и предметов.
Субъектами преступления, предусмотренного статьей 297 Уголовного кодекса, могут быть военнослужащие, которые по роду своей служебной деятельности пользуются оружием, веществами и предметами, представляющими повышенную опасность для окружающих, или обеспечивающие их хранение, перевозку или доставку, либо имеющий к ним доступ и нарушающие при этом правила обращения с ними.
Диспозиция статьи 297 УК охватывает только огнестрельное оружие (пистолет, автомат, гранатомет, артиллерийское и ракетное оружие и т.д.), холодное оружие из этой группы исключается. Оружие должно быть заводского изготовления и находиться на вооружении воинской части. Различного рода самодельные огнестрельные устройства к оружию, предусмотренному статьей 297 Уголовного кодекса, не относятся. В эту группу не включаются также строительные, сигнальные, стартовые пистолеты и все иные стреляющие устройства, не предназначенные для поражение живой силы.
42. Использование боевой, специальной или транспортной машины в соответствии с их назначением предполагает строгое соблюдение порядка, определенного Уставом внутренней службы, Правилами дорожного движения и другими правовыми актами.
43. Обязательным признаком преступления, предусмотренного статьей 298 Уголовного кодекса, является наступление в результате допущенных нарушений определенного вреда: гибель людей либо причинение им тяжких или средней тяжести телесных повреждений. Причинение вреда жизни или здоровью охватывается составом этого преступления и не требует дополнительной квалификации по статьям, предусматривающим ответственность за преступления против личности.
Под другими тяжкими последствиями следует понимать выведения из строя на длительное время железнодорожных, морских (водных), воздушных сообщений, уничтожение близлежащих домов (зданий), вооружения, обмундирования, складов горюче-смазочных материалов и других сооружений (в результате взрыва, пожара, падения) и других подобных случаев.
Ущерб нематериального характера может выражаться в срыве важных военных заданий, боевых, учебно-боевых задач или иных мероприятий.
44. Нарушение правил вождения и эксплуатации боевой, специальной и транспортной машины необходимо отличать от других сходных с ним преступлений.
От преступления, предусмотренного статьей 266 Уголовного кодекса, рассматриваемое преступление отличается по объекту, некоторым признакам объективной стороны и субъекту. Объектом преступления по статье 298 Уголовного кодекса является установленный в Вооруженных силах порядок несения воинской службы, связанный с эксплуатацией военных боевой, специальной или транспортной машины, а преступление, предусмотренное статьей 266 Уголовного кодекса, посягает на безопасность движения и эксплуатации транспорта. Преступление, указанное в статье 298 , совершается военнослужащим на боевой, специальной или транспортной машине. Нарушение военнослужащим правил вождения на машине, не являющейся боевой, специальной или транспортной, как и нарушение гражданским лицом правил вождения боевой, специальной или транспортной машиной, подпадают под признаки состава статьи 266 Уголовного кодекса.
Выпуск в эксплуатацию технически неисправных боевых, специальных или транспортных машин лицом, ответственным за техническое состояние или эксплуатацию транспортных средств, если это повлекло последствия, указанные в статье 262 Уголовного кодекса, не требует дополнительной квалификации по статье 262 , т.к. содеянное охватывается диспозицией статьи 298 Уголовного кодекса.
45. Статья 298 УК предусматривает все возможные последствия нарушения правил вождения или эксплуатации военных машин, в том числе гибель нескольких лиц. Поэтому наличие такого признака, как причинение смерти нескольким лицам, не дает само по себе оснований для квалификации содеянного по статье 262 Уголовного кодекса.
Нарушение правил вождения, сопряженное с последующим неоказанием помощи пострадавшему, выходит за пределы диспозиции статьи 298 Уголовного кодекса и требует квалификации также по статье 117 Уголовного кодекса по совокупности.
46. Субъектом преступления может быть военнослужащий, ответственный за эксплуатацию боевой, специальной или транспортной машины либо непосредственно управляющей ею. Для привлечения к ответственности за нарушение правил вождения не имеет значения, является ли нарушитель штатным водителем и умеет ли он водить машину. Не подлежит ответственности за деяния, предусмотренные статьей 298 Уголовного кодекса, военнослужащий, обучающийся езде на учебной машине под контролем инструктора. В этом случае обязанность по обеспечению безопасности движения возлагается на инструктора, который и будет нести ответственность за нарушение правил вождения.
47. Нарушение правил полетов или подготовки к ним относится к числу преступлений против порядка эксплуатации военной техники.
Объектом этого преступления является установленный в Вооруженных силах порядок производства полетов и подготовки к ним. Поэтому вопрос об ответственности за данное преступление возникает лишь при нарушении правил управления летательным аппаратом в воздухе либо при движении по взлетно-посадочной полосе при взлете или посадке до остановки двигателя, а также правил предполетной подготовки машин и экипажей. Происшествия, случившиеся вне связи с подъемом машины в воздух или ее посадкой, не дают оснований для привлечения к ответственности по статье 299 УК, они могут образовать состав иного преступления.
К летательным аппаратам относятся самолеты и вертолеты, а также беспилотные самолеты и планеры, принадлежащие Вооруженным силам.
48. Статья 299 УК предусматривает ответственность за происшествия, повлекшие катастрофы или иные тяжкие последствия.
Под катастрофой понимается разрушение или повреждение движущегося летательного аппарата, повлекшее гибель кого-либо из членов экипажа, личного состава перевозимых подразделений либо иных лиц, находившихся на борту воздушного судна.
К другим тяжким последствиям могут быть отнесены:
тяжкие телесные повреждения, причиненные лицам, находившимся на борту;
гибель людей или причинение тяжких телесных повреждений лицам, находившимся на земле, если это имело место, например, при падении или аварийной посадке летательного аппарата;
авария, т.е. повреждение самолета до полной негодности;
уничтожение или повреждение государственного, в том числе военного, или личного имущества в особо крупных размерах при происшествиях, падении или вынужденной посадке машины.
49. Нарушение правил полетов может быть связано с ошибками в пилотировании, в потере ориентировки или путевого управления, в запаздывании с выходом из пикирования, приземлении с недолетом или перелетом, приземлении с не полностью выпущенным шасси, в превышении скорости снижения на посадку и т.п.
Нарушения правил подготовки к полету связаны с невыполнением правил подготовки и допуска к полету членов экипажа либо нарушением правил подготовки к вылету самой машины (вылет больного пилота, непрохождение медицинского осмотра, выпуск машины с техническими неисправностями и т.п.).
Обязательным признаком состава преступления является наличие причинной связи допущенного нарушения с его последствиями.
50. Субъектом преступлений, предусмотренных статьей 299 Уголовного кодекса, могут быть военнослужащие, на которых специально возложены обязанности по обеспечению полетов и подготовки к ним.
К ответственности могут быть привлечены также руководитель полетов, командир корабля, пилот, бортовой инженер, штурман и др.
За нарушение правил подготовки к полетам могут нести ответственность техники самолетов, механики, иные лица службы обеспечения полетов.
51. Объектом промотания, утраты или порчи военного имущества, его уничтожения или повреждения является порядок пользования и сбережения военного имущества, установленный воинскими уставами, наставлениями, инструкциями, приказами. Соблюдение этого порядка обеспечивает правильное использование и сбережение вооружения, боевой и другой техники, снаряжения, обмундирования и иного имущества.
Военное имущество выдается военнослужащим в личное или служебное пользование. В личное пользование выдаются только предметы обмундирования и снаряжения, а в служебное — оружие, боеприпасы, средства передвижения и т.п.
52. Часть 1 статьи 295 Уголовного кодекса предусматривает ответственность за промотание военнослужащим срочной службы выданного для личного пользования воинского снаряжения.
Предметы обмундирования и снаряжения лицам офицерского состава и военнослужащим, проходящим службу по контракту, выдаются в личную собственность, что исключает ответственность этих лиц за передачу кому-либо, утрату или порчу таких предметов.
Военнослужащим срочной службы, а также офицерам и военнослужащим, проходящим службу по контракту, могут выдаваться инвентарные вещи, которые являются собственностью военной части. Их отчуждение не может рассматриваться как промотание, а образует состав хищения государственного имущества.
53. В отличие от статьи 295 в статье 296 Уголовного кодекса имеется в виду порядок сбережения любого военного имущества, а не только тех предметов, которые выдаются в личное или служебное пользование. Оружие, боеприпасы, средства передвижения и другое военное имущество является государственной собственностью, поэтому при умышленном уничтожении или повреждении их виновный одновременно посягает на государственную собственность.
Промотание выражается в продаже, залоге либо передаче в пользование другому лицу предметов обмундирования или снаряжения. Обязательный признак промотания — переход предметов обмундирования или снаряжения из владения военнослужащего, которому они выданы для личного пользования, в неправомерное владение другого лица.
При промотании военное имущество всегда остается собственностью государства, и поэтому оно в любом случае подлежит изъятию из неправомерного владения, а в случаях, если невозможен возврат, с виновного взыскивается его стоимость в установленном законом размере.
Промотание предполагает вину в форме прямого умысла. Виновный сознает, что им продается, передается в залог или в пользование другому лицу имущество, выданное ему в личное пользование, и желает этого.
Утрата или порча предметов обмундирования или снаряжения характеризуется также виной в форме неосторожности — преступной самонадеянности или небрежности.
54. Уничтожение или повреждение военного имущества, причиненное общеопасным способом (поджог, затопление и т.п.), охватываются статьей 296 Уголовного кодекса и не требуют дополнительной квалификации по статье 173 Уголовного кодекса.
Умышленное уничтожение или повреждение военного имущества иногда сопряжено с хищением какой-то части поврежденного имущества. Такие деяния следует квалифицировать по совокупности преступлений как хищение государственного имущества и умышленное уничтожение или повреждение этого имущества.
Преступление, предусмотренное статьей 296 Уголовного кодекса, совершается в форме прямого или косвенного умысла. При этом лицо либо ставит цель уничтожения или повреждения имущества, либо сознательно допускает такие последствия. Виновный сознает, что уничтожению или повреждению подвергается именно военное, а не какое-то иное имущество.
Если виновный полагает, что им уничтожается военное имущество, а фактически оно не является таковым, содеянное следует расценивать как покушение на уничтожение военного имущества.
Важное значение имеет установление действительного мотива преступления. Если уничтожение или повреждение военного имущества совершается с целью ослабления Республики Узбекистан, содеянное образует государственное преступление — диверсию ( статья 161 Уголовного кодекса).
Глава V. Вопросы, связанные с рассмотрением дело воинских должностных преступлениях
55. Воинские должностные преступления посягают на правильную, отвечающую интересам укрепления Вооруженных сил деятельность органов военного управления, на установленный порядок осуществления воинскими начальниками и должностными лицами служебных функций.
Субъектом воинских должностных преступлений могут быть воинские начальники и иные должностные лица. В соответствии с Уставом внутренней службы начальники могут быть по служебному положению (должности) и по воинскому званию. Примерные перечни воинских должностных лиц содержатся в Уставе внутренней службы, Дисциплинарном уставе, Уставе гарнизонной и караульной службы, других правовых актах.
Должностными лицами могут быть и другие военнослужащие, которые, не являясь начальниками, занимают постоянно или временно должности, связанные с выполнением определенных организационно-распорядительных или административно-хозяйственных обязанностей, либо выполняют такие обязанности по специальному поручению командования. Для осуществления указанных функций военнослужащие наделяются определенными полномочиями, связанными с возможностью совершать действия, имеющие юридическое значение.
Исполнителями воинских должностных преступлений могут быть только начальники и должностные лица, а соучастниками — также и иные лица.
Особенностью воинских должностных преступлений является то, что при их совершении общественно опасные последствия иногда причиняются виновным не непосредственно, а путем использования подчиненных ему по службе лиц, отдачи им незаконного приказа. Должностное лицо, умышленно отдавшее такой приказ, несет ответственность за последствия, связанные с его исполнением. В этом случае содеянное, как и при совершении им действий лично, следует квалифицировать как должностное преступление, а если последствия сами по себе образуют самостоятельное преступление — то по совокупности совершенных деяний.
Между неправильными действиями должностного лица и последствиями совершенного им преступления должна быть установлена причинная связь.
56. Злоупотребление властью или служебным положением заключается в умышленном использовании начальником или иным должностным лицом своего служебного положения в ущерб интересам военной службы.
При злоупотреблении властью или служебным положением совершаемые должностным лицом действия могут выражаться в нарушении им своих полномочий, но могут быть и не связаны с нарушением виновным тех или иных конкретных прав и обязанностей, возложенных на него по службе. Однако при всех условиях они должны быть деяниями, которые это лицо могло совершить исключительно вследствие занимаемого им служебного положения и которые по своему содержанию противоречат служебному долгу.
Совершенными вопреки интересам службы следует считать действия, не вызывавшиеся служебной необходимостью, нарушающие служебный долг и должностные обязанности, противоречащие требованиям законов, воинских уставов, приказов командования. При этом нарушение должностным лицом возложенных на него по службе обязанностей, злоупотребление предоставленными ему правами, отступление в своей деятельности от требований закона не может быть оправдано ссылками на целесообразность или служебную необходимость.
57. Превышение власти или служебных полномочий в отличие от злоупотребления властью имеет место тогда, когда начальник или иное должностное лицо умышленно совершает действия, явно выходящие за пределы его служебных прав и полномочий. Как превышение власти или служебных полномочий могут рассматриваться такие действия по службе, которые правомочно было совершить вышестоящее или специально уполномоченное на то лицо, либо действия, которые должностное лицо имело право совершить лишь при наличии определенных обстоятельств, в данном случае не имевших места.
Решая вопрос о виновности лица в превышении власти или служебных полномочий, всегда важно установить его компетенцию. Права и полномочия воинских должностных лиц четко определены законами, уставами, положениями, приказами командования. При этом необходимо иметь в виду, что применение оружия и иного физического насилия со стороны должностного лица может квалифицироваться как превышение власти, если эти действия связаны с исполнением им своих служебных обязанностей и выражаются в превышении полномочий, которыми оно наделено по службе в отношении потерпевшего. Определенные полномочия могут иметь место, когда потерпевший являлся подчиненным виновного или когда находился в зависимости от последнего вследствие того, что виновный являлся представителем военной власти. В противном случае ответственность может наступить по соответствующим статьям Уголовного кодекса, предусматривающим преступления против личности.
58. Бездействие власти представляет собой умышленное невыполнение начальником действий, которые он по обязанностям военной службы должен был совершить.
Воинские уставы требуют, чтобы каждый начальник использовал в полной мере предоставленную ему власть в интересах военной службы, повышения боеспособности вверенной ему части (подразделения), строгого соблюдения дисциплины и порядка. Преступное бездействие начальника, непринятие им мер, которые он обязан был принять в данной обстановке для предотвращения общественно опасных последствий, может нанести большой вред воинской службе.
Так, если командир отделения, видя, что его подчиненный во время перевозки имущества подразделения похищает боевые патроны и продает их постороннему лицу, не пресекает этого, то командир должен нести ответственность за преступное бездействие.
Непринятие начальником мер к пресечению неуставных действий в отношении подчиненных должно также рассматриваться как бездействие власти.
Поскольку бездействие власти — умышленное деяние, оно этим отличается от халатности. От злоупотребления властью бездействие отличается тем, что оно возможно только в сфере властных функций начальника и лишь в форме несовершения действий, которые он должен был совершить в силу своих служебных обязанностей. Поэтому в каждом случае необходимо устанавливать, входило ли в компетенцию данного должностного лица совершение действий, которые оказались невыполненными, и имелась ли у него для этого фактическая возможность.
59. Злоупотребление властью или служебным положением, превышение власти или служебных полномочий и бездействие власти — преступления умышленные.
Виновный сознает, что его действия (бездействие), совершаемые с использованием должностного положения, противоречат интересам военной службы, и желает именно так поступать или безразлично относится к такому характеру своих действий.
Отношение виновного к последствиям — существенному вреду, являющемуся, согласно закону, одним из обязательных признаков состава преступления, может выразиться в форме как умысла, так и неосторожности.
Существенным признается вред, выражающийся, в подрыве интереса и престижа Вооруженных Сил, воинской дисциплины в подразделении (части), срыве боевого задания, стрельб, работ и другие.
Также, поскольку понятие существенного вреда охватывает причинение вреда жизнью и здоровью потерпевшего, что характерно для преступлений, связанных с превышением власти или служебных полномочий, действия, выражающиеся в причинении легких телесных повреждений, не повлекших кратковременного расстройства здоровья или незначительную стойкую утрату трудоспособности, не должны расцениваться как существенный вред и должны признаваться малозначительными деяниями.
60. Халатное отношение к службе заключается в невыполнении или ненадлежащем выполнении должностным лицом возложенных на него обязанностей вследствие небрежного или недобросовестного к ним отношения.
Ненадлежащее выполнение обязанностей проявляется в том, что последние выполняются формально, нерадиво, без должной внимательности, вдумчивости и усердия, необходимой оперативности и достаточной инициативы. Это форма халатности может выражаться в небрежном отношении воинского должностного лица к вверенному по службе военному имуществу, повлекшим его порчу или повреждение, ненадлежащем учете и контроле за расходованием материальных ценностей или плохой организации их хранения, следствием чего явилось хищение или недостача, непринятии командиром надлежащих мер по наведению воинского порядка в подразделении, что привело к случаям грубого нарушения подчиненными дисциплины или срыву выполнения задания командования и т.п.
Халатность как должностное преступление предполагает невыполнение или ненадлежащее выполнение должностным лицом таких действий по службе, которые относятся к его служебной компетенции, входят в круг обязанностей, возложенных на него в силу занимаемой должности.
Должностное лицо может отвечать за халатность только в том случае, когда оно не только должно было в силу своего служебного долга выполнить те или иные обязанности, но и могло, имело реальную возможность выполнить их надлежащим образом. Если должностное лицо находилось в таких условиях, когда оно не имело фактической возможности надлежаще осуществить свои служебные обязанности, то ответственность за халатность исключается.
Если начальник или должностное лицо совершает преступление, предусмотренное ст. 301 УК, с помощью другого лица, его действия должны квалифицироваться непосредственно по настоящей статье, а действия другого лица, оказавшего ему содействие, необходимо квалифицировать с применением ст. 28 УК.
Глава VI. Заключительные положения
61. Судам надлежит строго соблюдать требования Закона об индивидуализации наказания, определять его во всех случаях с учетом характера и степени общественной опасности совершенного преступления, личности военнослужащего, а также обстоятельств, смягчающих и отягчающих наказание.
Разъяснить, что при назначении наказания, суды, учитывая личность подсудимого и факт его увольнения с военной службы до момента вынесения приговора, имеют право применять в отношении него наказание в установленном законодательством порядке в виде обязательных общественных работ, исправительных работ, ограничения свободы.
При назначении наказания в виде лишения свободы на срок не свыше трех лет, суд, учитывая обстоятельства дела и личность осужденного, вправе применить к военнослужащим срочной службы направление в дисциплинарную часть, а в отношении военнослужащих, указанных в статье 47 УК, за преступление, не представляющее большой общественной опасности, или неосторожное преступление, не повлекшее тяжких последствий — ограничение по службе.
При осуждении за тяжкие или особо тяжкие преступления лица, имеющего воинское или специальное звание, суд во всех случаях в соответствии со статьей 52 Уголовного кодекса обязан обсуждать вопрос о лишении его такого звания.
62. Военному суду Республики Узбекистан следует усилить надзор за точным соблюдением судами требований законодательства об ответственности за преступления против порядка несения воинской службы, систематически обобщать судебную практику по этому вопросу и по результатам принимать меры по внесенею в соответсвующем порядке представлений для устранения выявленных недостатков.
С целью недопущения в последующим выявленных недостатков и их искоренения суды должны реагировать на это путем вынесения частных определений
63. В связи с принятием настоящего постановления считать утратившим силу постановление Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 15 сентября 2000 года за № 23 «О судебной практике по делам о преступлениях против порядка несения военной службы».
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан Б. ИСЛАМОВ
Секретарь Пленума, судья Верховного суда Н. ХАКИМОВА
г. Ташкент,
20 ноября 2023 г.,
№ 29