📅 2023-yil 20-noyabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2023-yil 20-noyabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2023 йил 20 ноябрь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 20 ноября 2023 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 20 November 2023 · Other documents · Oliy sudi Plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
Қарори
Судларда ерга оид низоларни кўришда қонунчилик ҳужжатлари нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 68-моддасининг талабларидан келиб чиққан ҳолда, ер умуммиллий бойлик эканлиги, ундан оқилона фойдаланиш зарурлиги ва у давлат томонидан муҳофаза қилинишини инобатга олиб, ерга оид низоларни судлар томонидан ҳал этишда Ўзбекистон Республикаси Ер кодекси ва ер муносабатларини тартибга солишга оид бошқа қонунчилик ҳужжатлари тўғри ва бир хилда қўлланилишини таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 22-моддасига мувофиқ, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:
I боб. Умумий масалалар
1. Судларнинг эътибори ер тўғрисидаги қонунчилик ҳужжатлари Ўзбекистон Республикаси Ер кодексининг (бундан буён матнда Ер кодекси деб юритилади) 3-моддаси билан белгиланганлигига қаратилсин.
Судлар ерга оид қонунчилик ҳужжатларини қўллашда ушбу соҳага оид қонунчилик орқага қайтиш кучига эга эмаслиги, улар амалга киритилганидан кейин вужудга келган муносабатларга нисбатан қўлланилиши ҳамда қонунда у амалга киритилгунга қадар вужудга келган муносабатларга нисбатан қўлланилиши тўғридан-тўғри назарда тутилган ҳоллардагина татбиқ этилишига эътибор қаратсинлар.
Шу билан бирга, маъмурий судларга низолашилаётган маъмурий ҳужжат ёки мансабдор шахс ҳаракати (ҳаракатсизлиги)нинг қонунийлигига ушбу ҳужжат қабул қилинган ёки ҳаракат (ҳаракатсизлик) содир этилган вақтда амалда бўлган ерга оид қонунчилик ҳужжатлари асосида баҳо беришлари лозимлиги тушунтирилсин.
2. Қоида тариқасида, юридик ва жисмоний шахсларнинг ер участкасига эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва тасарруф этиш билан боғлиқ бўлган ишлар бўйича ишда иштирок этувчи шахслар низоли ер участкасига бўлган ҳуқуқни ва ушбу ҳуқуқ давлат рўйхатидан ўтказилганлигини тасдиқловчи ҳужжатларни судга тақдим қилишлари лозим, ер участкасига бўлган ҳуқуқни давлат рўйхатидан ўтказиш билан боғлиқ ишлар бундан мустасно.
Бунда судларнинг эътибори Ер кодексининг 33-моддасида назарда тутилган ҳужжатларгина ер участкасига бўлган ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатлар ҳисобланишига қаратилсин.
3. Даъвогар (аризачи) томонидан ер участкасига бўлган ҳуқуқ давлат рўйхатидан ўтказилганлиги ҳақидаги ҳужжат тақдим этилганда, судлар низони тўғри ҳал этиш учун ер участкасининг плани ва тавсифи тузилганлиги, ер участкасининг чегаралари жойида белгилаб берилганлиги ҳақидаги ҳужжатлар мавжудлигини кадастр ёки бошқа ваколатли органларнинг маълумотлари асосида аниқлашлари лозим.
Судлар ерга оид низоларнинг хусусиятидан келиб чиқиб:
процессуал қонунчиликда белгиланган тартибда даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш масаласини муҳокама қилишлари;
бундай ишларни процессуал муддатларга қатъий риоя қилган ҳолда кўриб чиқишлари лозим.
4. Судларга тушунтирилсинки, Ер кодекси 22-моддасининг биринчи қисми ҳамда Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда Фуқаролик кодекси деб юритилади) 549-моддаси биринчи қисмининг мазмунига кўра, давлат эгалигида бўлган ер участкалари ёки бошқа кўчмас мулкларнинг қонунда белгиланган тартибда бошқа шахснинг эгалигига ўтказилиши, ер участкалари ёки бошқа кўчмас мулклардан ижара ҳуқуқи асосида фойдаланиб келаётган шахсларнинг ижара шартномасининг муддати тугагунига қадар ундан фойдаланиш ҳуқуқидан маҳрум этмайди.
5. Судлар Ер кодексининг 36-моддасига мувофиқ, ижара муддати тугаганлиги муносабати билан ер участкасини ижарага олиш ҳуқуқини бекор қилиш тўғрисидаги даъволарни кўришда, ер участкасини ижарага олиш шартномаси янги муддатга узайтирилган ёки узайтирилмаганлигини аниқлашлари лозим.
6. Судлар ерга оид низоларни кўришда манфаатдор шахслар доирасини аниқлаб, зарурат бўлган ҳолларда, уларни (масалан, кадастр ва архитектура органлари, аукцион ёки танлов ўтказувчи ташкилотлар, маҳаллий ҳокимликлар, қишлоқ хўжалиги ташкилотлари ва бошқалар) ишда иштирок этишга жалб қилиш масаласини муҳокама қилишлари лозим.
6 1 . «Ўзбекистон Республикаси ФПК 50-моддасининг биринчи қисми , ИПК 49-моддасининг учинчи қисмига кўра, прокурор ўзининг даъво аризаси (аризаси) асосида қўзғатилган ишларда, шунингдек давлатнинг қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида ерга оид ҳуқуқий муносабатлар билан боғлиқ ишларда, МСИЮтК 46-моддасининг биринчи қисмига кўра эса, маъмурий ва бошқа оммавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган барча ишлар бўйича суд мажлисида иштирок этишга ҳақли.
Шу сабабли судлар ерга оид ҳуқуқий муносабатлар билан боғлиқ ишларни судда кўришда прокурорни хабардор қилиш масаласини ҳал этишлари лозим.
II боб. Судловга тааллуқлилик масалалари
7. Судларнинг эътибори маъмурий органлар ва улар мансабдор шахсларининг юридик ва жисмоний шахсларнинг ерга оид ҳуқуқларини бузувчи маъмурий ҳужжатлари ва ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан берилган ариза (шикоят)лар, шунингдек, ушбу талабларга сабабий боғланишда бўлган зарарларнинг ўрнини қоплаш ҳақидаги талаблар маъмурий судларга тааллуқли эканлигига қаратилсин.
Маъмурий органлар ва улар мансабдор шахсларининг қонунчиликка мувофиқ бўлмаган қарорлари ёки ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) оқибатида вужудга келган зарарлар сабабий боғланишдаги зарарлар ҳисобланади.
Шунингдек, Ер кодексининг 24 , 36-моддалари талаби ҳамда қонунчиликда назарда тутилган ҳолларда Вазирлар Маҳкамасининг индивидуал хусусиятга эга бўлган ер муносабатларига оид ҳужжатлари маъмурий судларда низолашилиши мумкин.
8. Ерга оид ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган қуйидаги низолар тааллуқлилигига кўра фуқаролик ишлари бўйича судлар ёки иқтисодий судлар томонидан кўрилади:
ер участкасини жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш ва қайта сотиб олиш билан боғлиқ низолар бўйича компенсация ундириш;
сервитутни белгилаш ёки бекор қилиш, сервитут юзасидан ҳақ ундириш;
бир нечта шахсларга мулк ҳуқуқи асосида тегишли бўлган, биргаликда эгалик қилинадиган ёки фойдаланиладиган ер участкасидан фойдаланиш тартибини белгилаш, уни бўлиш;
ер участкасига эгалик қилиш ва фойдаланиш ҳуқуқи билан боғлиқ бўлмаган ҳуқуқ бузилишларни бартараф этиш;
ер участкасини бошқа шахснинг қонунсиз эгалигидан талаб қилиб олиш, ер участкасидан мажбурий тартибда чиқариш;
ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкасини қайтариш ва фойдаланиш учун яроқли ҳолатга келтириш, шу жумладан ундаги иморатларни бузиш;
Ер кодексининг 36-моддасида назарда тутилган ҳолларда ер участкаларига бўлган ҳуқуқларни тугатиш;
Ер кодексининг 86 , 87-моддаларида назарда тутилган ҳолларда ер эгалари, ердан фойдаланувчилар, ер участкалари ижарачиларига ва мулкдорларига етказилган зарарни ундириш;
ер участкаларининг ижара шартномаси билан боғлиқ низолар ва бошқалар.
9. Ерга оид қонунчилик ҳужжатлари билан тегишли органларнинг ваколатига тааллуқли масалалар судлар томонидан ҳал қилинмаслигига, жумладан Ер кодексининг 23-моддасига асосан ер участкасини бериш (реализация қилиш) бўйича ваколатли органлар белгиланганлигига судларнинг эътибори қаратилсин.
10. Инобатга олинсинки, маъмурий органнинг объектни танлов ёки аукционга чиқаришга қадар амалга оширган ҳаракати (ҳаракатсизлиги) ёхуд қарори билан боғлиқ оммавий-ҳуқуқий низолар маъмурий судларнинг судловига, аукцион ёки танлов натижаси юзасидан вужудга келган низолар эса (масалан, битим, ким ошди савдосини ёки танловни ҳақиқий эмас деб топиш, битимни бекор қилиш, ўзгартириш) тегишинча фуқаролик ишлари бўйича судлар ёки иқтисодий судларнинг судловига тааллуқлидир.
11. Судлар «Ер участкаларини компенсация эвазига жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш тартиб-таомиллари тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 12 , 27 ва 34-моддаларидан келиб чиқиб, шуни назарда тутишлари лозимки, ушбу Қонун кучга кирган кундан бошлаб ер участкаларини компенсация эвазига жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйишда, ҳуқуқ эгасига белгиланган компенсация берилиши билан боғлиқ низолар дастлаб судга қадар компенсация комиссиялари томонидан кўриб чиқилиши, бироқ масаланинг қонунчиликда белгиланган муддатларда компенсация комиссияси томонидан кўриб чиқилмаганлиги аризани суд томонидан кўриб чиқилишига тўсқинлик қилмайди.
Бунда компенсация комиссиясининг қарори тавсиявий хусусиятга эга бўлганлиги сабабли компенсация комиссиясининг қароридан норози бўлган манфаатдор шахс тегишлича фуқаролик ишлари бўйича судга ёки иқтисодий судга компенсация ундириш ҳақидаги даъво аризаси билан мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.
III боб. Ерга оид оммавий-ҳуқуқий низолар бўйича
12. Ер участкасига бўлган ҳуқуқларнинг вужудга келиши асослари қонунда қатъий белгилаб қўйилганлиги сабабли ҳакамлик судларининг ваколат доирасидан четга чиққан ҳолда ер участкаси ва бошқа кўчмас мулкка нисбатан ҳуқуқларни вужудга келтиришга қаратилган қарорлари, аризачиларнинг мансабдор шахсларнинг зиммасига ер участкаси ёки бошқа кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказиш, ер участкасида қурилиш ишларини амалга оширишга рухсат бериш, кўчмас мулкни қайта реконструкция қилишга рухсат бериш мажбуриятини юклаш ҳақидаги ва шу каби бошқа талабларини қаноатлантириш учун асос бўла олмайди.
13. Ўзбекистон Республикаси Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги Кодекси (бундан буён матнда МСИЮтК деб юритилади) 27-моддаси биринчи қисмининг 5-бандига асосан ер участкасига бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказиш билан боғлиқ низоларни кўришда аризачи томонидан ноаниқ (масалан, кадастр йиғмажилди, кадастр паспорти, гувоҳнома ва давлат реестридан кўчирмани ҳақиқий эмас деб топиш ҳақида) талаб қўйилганда, низонинг асл моҳиятидан келиб чиққан ҳолда маъмурий судлар суднинг фаол иштироки тамойили асосида талабга аниқлик киритиш чораларини кўриб, аризани мазмунан кўришлари лозим.
Бунда судлар кўчмас мулк объектларига бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказиш — юридик ва жисмоний шахсларнинг, жумладан битимлар асосида юзага келадиган кўчмас мулк объектларига бўлган ҳуқуқларининг вужудга келиши, бошқа шахсга ўтиши, чекланишини бекор бўлишини тан оладиган ҳамда тасдиқлайдиган ҳуқуқий ҳужжат эканлигидан келиб чиқиб, бу ҳақдаги давлат реестри кўчирмасини эмас, балки кўчмас мулк объектларига бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказишни ҳақиқий эмас деб топилиши мумкинлигига эътибор қаратишлари лозим.
14. «Кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 15-моддасига кўра, Давлат кадастрлари палатаси ва унинг ҳудудий бошқармалари кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказувчи орган ҳисобланиши сабабли, судларнинг эътибори кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларни давлат рўйхатидан ўтказиш билан боғлиқ низоларни кўришда, иш бўйича жавобгар сифатида Давлат кадастрлари палатасининг вилоят ҳудудий бошқармалари жалб қилиниши лозимлигига қаратилсин.
Юридик ва жисмоний шахсларнинг ер участкасига бўлган ҳуқуқларининг вужудга келиш асослари Ер кодексининг 31-моддасида кўрсатилган бўлиб, ерга оид низоларни кўришда аризачида бундай ҳуқуқлар мавжуд ёки мавжуд эмаслиги, аризачи МСИЮтК 185-моддаси талаби бўйича судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга бўлган шахс ҳисобланиши ёки ҳисобланмаслигига аниқлик киритиш лозим.
Шу билан бирга судларга, қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилган алоҳида муҳофаза этиладиган объектлар ва уларнинг муҳофаза ҳудудларига нисбатан бўлган ҳуқуқнинг давлат рўйхатидан ўтказилмаганлиги, мазкур ер майдонларига бўлган ҳуқуқнинг вужудга келмаганлигини англатмаслиги тушунтирилсин.
15. Судларга тушунтирилсинки, Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ер муносабатларида тенглик ва шаффофликни таъминлаш, ерга бўлган ҳуқуқларни ишончли ҳимоя қилиш ва уларни бозор активига айлантириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2021 йил 8 июндаги ПФ-6243-сонли Фармонининг 4-банди билан маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ер участкаларини тўғридан-тўғри ажратиш, фойдаланишга бериш, келгусида ажратиш учун захиралаш, бириктириш, ободонлаштириш учун бериш ёки ерларни бошқача йўл билан тасарруф қилиш (бундан мазкур Фармонга мувофиқ ер участкаларини давлат ташкилотларига доимий фойдаланишга ажратиш, ижара шартномасини имзолаш бўйича ваколатлар мустасно), туман ва шаҳар маҳаллий давлат ҳокимияти органлари томонидан эса ер участкаларига бўлган ҳуқуқларни белгилаш, эътироф этиш, ўзгартириш, бекор қилиш ҳуқуқи 2021 йил 1 августдан бекор қилинган.
Шу билан бирга, мазкур Фармоннинг 8-бандида ушбу Фармон расман эълон қилинган кундан бошлаб Ер кодексига тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилгунига қадар Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар, Тошкент шаҳар, туманлар ва шаҳарлар маҳаллий вакиллик ва ижро ҳокимияти органлари томонидан мазкур Фармонда назарда тутилганидан бошқача тартибда ер участкаларини ажратиш қатъиян тўхтатилганлиги қайд этилган.
Шу сабабли, Ер кодексининг 23-моддасига ўзгартишлар 2021 йил 16 августда киритилган бўлса ҳам, туман (шаҳар) ҳокимлари 2021 йил 9 июндан бошлаб ер участкаларини эгалик қилиш ва фойдаланиш учун ажратиш (реализация қилиш) ваколатига эга эмасликларига судларнинг эътибори қаратилсин.
IV боб. Ерга оид фуқаролик-ҳуқуқий низолар бўйича
16. Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, Ер кодексининг 10 ва 21-моддалари талабларига мувофиқ ер участкасини бўлиш имконияти бўлмаса, бундай ер участкаси бир неча шахслар томонидан биргаликда эгалик қилинадиган ва фойдаланиладиган ер участкаси деб эътироф этилади, бу ҳол кўчмас мулкка бўлган ҳуқуқларнинг давлат реестрида акс эттирилади.
17. Судларнинг эътибори биргаликда эгалик қилинадиган ёки фойдаланиладиган ер участкасини бўлиш ва ундан фойдаланиш тартибини белгилаш ҳақидаги низоларни ҳал қилишда Ер кодекси 22-моддасининг бешинчи қисмига асосан ер участкасини бўлиш ёки ундан фойдаланиш тартибини белгилаш имконияти мавжуд ёки мавжуд эмаслиги кадастр органи мутахассисининг фикри ёки судга оид экспертиза хулосаси билан аниқланиши мумкинлигига қаратилсин.
18. Биргаликда эгалик қилинадиган ёки фойдаланиладиган ер участкасини тарафларнинг иморатга бўлган эгалик ҳуқуқидаги улушларига мутаносиб равишда ёки улушлар тенглигидан чекинган ҳолда ажратиш имконияти бўлмаса, суд илгаридан шаклланган ер участкасидан фойдаланиш тартибидан келиб чиқиши лозим.
19. Ер кодекси 62-моддасининг тўртинчи қисми талабига мувофиқ, ер участкасининг ёхуд ундаги иморатнинг у ёки бу қисми коммунал хизматдан (ёритиш, оқова сувларни чиқариб юбориш, трубопровод, суғориш қурилмалари ва шу кабилар), ер участкаларининг эгалари ёки ундан фойдаланувчилар эса, мустақил равишда ўзича ёки транспортда кириб-чиқиш имконидан маҳрум бўлиб қоладиган бўлса, ер участкасининг бўлинишига йўл қўйилмайди.
20. Фуқаролик кодекси 223-моддасининг бешинчи қисмидан келиб чиқиб, биргаликда эгалик қилувчилар ўртасидаги ер участкаларини бўлишда улушларга нисбатан номутаносиблик вужудга келганда, судлар низони ҳал этишда ерга бўлган ҳуқуқдаги фарқ учун тегишли пул суммасини ундириш ёки бошқача компенсация белгиланиши лозимлигига эътибор қаратсинлар.
21. Биргаликда эгалик қилувчилар ўртасида ердан фойдаланиш тартиби ўрнатилганидан сўнг вужудга келган ер участкасига эгалик қилиш ёки фойдаланиш тартиби юзасидан келиб чиққан низоларни ҳал қилишда судлар қуйидагиларни эътиборга олишлари лозим:
умумий мулк иштирокчиларидан бирининг умумий фойдаланишда бўлган турар жойда қўшимча иморатлар ва қурилмаларни барпо этиш, устига қуриш, қайта қуриш йўли билан улушини кўпайтириши ўз-ўзидан биргаликда эгалик қилинадиган ёки фойдаланиладиган ер участкасининг ўлчамини ўзгартиришга асос бўлмайди;
уй-жой мулкдорларидан бири уй-жойнинг ўзига тегишли қисмини ўзга мулкдорга ўтказганда, шунингдек уй-жойнинг бир қисми ворислик тарзда ўзгага ўтганда ер участкасидан фойдаланиш тартибини янгидан белгилашга, фақат бу тартиб бошқа мулкдорларнинг ҳуқуқ ва манфаатларига зид бўлмаган тақдирдагина, йўл қўйилади;
турар жой мулкдорларининг бири иморатнинг ўзига тегишли бўлган қисмини ўзга шахс фойдасига ўтказганда, ер участкасидан фойдаланишнинг илгаридан ўрнатилган тартиби янги мулкдор учун ҳам мажбурийдир.
22. Агар ер участкасини бўлиш имкони бўлмаса, суд даъвони рад қилади ва тарафларга ердан фойдаланиш тартибини белгилаш ҳақида даъво қилиш ҳуқуқини тушунтиради.
23. Биргаликда эгалик қилинадиган ёки фойдаланиладиган ер участкасини бўлиш ёки ундан фойдаланиш тартибини белгилаш ҳақидаги низолар бўйича ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида:
ҳар бир тарафга қолдириладиган ер участкасининг майдони ва чегаралари;
биргаликда эгалик қилинадиган ёки фойдаланиладиган ер участкаларининг майдони ва чегаралари;
ер участкаларидан турар жойга, ёрдамчи иморатларга ва қурилмаларга ўтиш жойининг майдони ва чегаралари ҳамда бошқа эътиборга молик маълумотлар кўрсатилиши шарт.
24. Судлар Ер кодекси 36-моддасининг 6 — 11-бандларида назарда тутилган ҳолларда ер участкасига бўлган ҳуқуқларнинг бекор қилиш масаласи Ер кодексининг 38-моддасига мувофиқ, ерлардан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини амалга оширувчи органнинг ер эгасини ёки ердан фойдаланувчини олдиндан огоҳлантирганидан кейин туман (шаҳар) ҳокимига ер участкасини олиб қўйиш ҳақида киритилган тақдимномаси асосида туман (шаҳар) ҳокимининг ер участкасига бўлган ҳуқуқни бекор қилиш ва ер майдонини олиб қўйиш ҳақидаги даъво аризасига биноан суд тартибида ҳал этилишини инобатга олишлари лозим.
Судларга тушунтирилсинки, агар даъво аризасида ер участкасини олиб қўйиш (ер ижара шартномасини бекор қилиш) талаби билан бирга ушбу ер участкасини захирага олиш (захирага қайтариш) талаби ҳам қўйилган бўлса ёки алоҳида талаб сифатида ер участкасини захирага олиш (захирага қайтариш) талаби берилган бўлса, қонунчиликка кўра ер участкаларини захирага олиш (захирага қайтариш) судларнинг ваколатига кирмаслиги сабабли ушбу талаб бўйича иш юритиш тугатилиши лозим.
Агар судга ер участкасига бўлган ҳуқуқни бекор қилиш (ер ижара шартномасини бекор қилиш) талаби билан бирга ер участкасини олиб қўйиш талаби қўйилган бўлса, ҳар икки талаб алоҳида номулкий талаб ҳисобланиши лозим.
Бу тоифадаги ишларни кўришда судлар ер участкасига бўлган ҳуқуқни вужудга келтирувчи ҳужжат (ҳоким қарори, савдо баённомаси, шартномаси ва бошқалар) тегишли тартибда давлат рўйхатидан ўтказилиб, ер участкасига бўлган ҳуқуқ юзага келганлигини текширишлари лозим.
Агар ер участкасига бўлган ҳуқуқни вужудга келтирувчи ҳужжат давлат рўйхатидан ўтказилмаган бўлса, судлар ҳуқуқ юзага келмаганлиги асоси билан ҳуқуқни бекор қилиш талабини рад этиб, ер участкасини олиб қўйиш талабини қаноатлантириши лозим.
Судларнинг эътибори, агар ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкасини ер эгасига, ердан фойдаланувчига, ер участкаси ижарачисига ёки мулкдорига қайтариш тўғрисида даъво берилганда мазкур даъво талаби Ер кодексининг 91 , 91 1 -моддаларига асосан кўриб чиқилишига қаратилсин.
25. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, Ер кодекси 38-моддасининг иккинчи қисмига асосан Кадастр агентлиги органлари ер эгасини ёки ердан фойдаланувчини олдиндан хабардор қилгандан кейин ер участкасига бўлган ҳуқуқни бекор қилиш ҳақида судга даъво аризасини киритиши, башарти низоли ер участкасига нисбатан ер ижара шартномаси мавжуд бўлмаган ҳолдагина амалга оширилиши мумкин.
Ер кодекси 36-моддасининг бешинчи қисмига биноан ушбу модда биринчи қисмининг 1 , 2 , 6 — 10 , 13-бандларида назарда тутилган ҳолларда ер участкасига бўлган ижара ҳуқуқини тугатиш ушбу Кодекснинг 24-моддасида назарда тутилган тартибда ер участкасининг ижара шартномасини бекор қилиш йўли билан амалга оширилади.
Шунга кўра, ижара шартномаси мавжуд бўлиб, даъво аризасида Ер кодекси 36-моддаси биринчи қисмининг 1 , 2 , 6 — 10 , 13-бандлари асос қилиниб, ер участкасига бўлган ижара ҳуқуқини тугатиш ҳақида талаб қўйилса, судлар бундай талабни қаноатлантириш рад этилиши лозимлигига эътибор қаратишлари лозим.
25 1 . Фуқаролик кодекси 382-моддасининг биринчи қисмида , агар ушбу Кодексда, бошқа қонунларда ёки шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, шартнома тарафларнинг келишувига мувофиқ ўзгартирилиши ва бекор қилиниши мумкинлиги назарда тутилган.
Шу муносабат билан судлар инобатга олишлари лозимки, прокурор ер участкаси ижара шартномасини бекор қилиш талаби билан фақат шартнома тарафлари манфаатида судга даъво аризаси билан мурожаат қилиши мумкин.
Бунда низони судгача ҳал қилиш (талабнома юбориш) тартибига риоя этилганлигини эътиборга олиш лозим.
Мазкур банднинг иккинчи хатбошисидаги қоида ер ижара шартномасини ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги талабга нисбатан татбиқ этилмаслигига эътибор қаратилсин.
26. Судлар қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлардан ижара асосида фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган юридик ёки жисмоний шахслар билан тузилган ер участкаси ижара шартномасини Ер кодекси 36-моддаси биринчи қисмининг 6-7-бандларида кўрсатилган асосларга кўра бекор қилиш тўғрисидаги ишларни кўришда даъвонинг асослилигини Фуқаролик кодексининг 384-моддаси , Ўзбекистон Республикасининг Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 14 январдаги 22-сон қарори билан тасдиқланган « Қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлар ва экин майдонларида мониторинг ишларини амалга ошириш тартиби тўғрисида »ги ҳамда 2024 йил 30 декабрдаги 914-сон қарори билан тасдиқланган « Қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлардан оқилона фойдаланиш тартиби тўғрисида »ги низомлар ҳамда бошқа низога оид норматив ҳуқуқий ҳужжатлар талабларига риоя қилинганлигини текширишлари лозим.
26 1 . Ер кодекси 24 2 -моддасининг еттинчи қисмига кўра, агар қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ер участкасини ижарага бериш шартномасида бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, ушбу шартномани муддатидан илгари бекор қилиш қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ер участкасини иккиламчи ижарага бериш шартномасининг бекор қилинишига сабаб бўлади.
Шу сабабли судлар бундай тоифадаги ишларни кўришда низолашилаётган шартнома бўйича ижарага берилган қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ер участкаси иккиламчи ижарага берилган ёки берилмаганлигини аниқлашлари, зарур ҳолларда эса ер участкасини иккиламчи ижарага олган шахсни ишга иштирок этишга жалб қилиш чораларини кўришлари лозим.
27. Қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларни олди-сотди, ҳадя, гаров, ўзбошимчалик билан тузилган алмаштириш шартномалари, шунингдек, қонунчиликда белгиланган тартиб бузилган ҳолда тузилган иккиламчи ижара шартномалари ФКнинг 116-моддасига асосан ўз-ўзидан ҳақиқий эмас ҳисобланади.
Бундай шартномалар ўз-ўзидан ҳақиқий эмаслигидан келиб чиқиб, Фуқаролик кодекси 113-моддасининг учинчи қисмига кўра судлар ўз ташаббуслари билан шартноманинг ҳақиқий эмаслиги оқибатларини қўллашга ҳақли эканлигини инобатга олишлари лозим.
Шу билан бирга, Ер кодекси 24-моддасининг ўн иккинчи қисми мазмунига кўра, ер участкасини ижарага олиш ҳуқуқи фақат кредитлар олиш учун гаровга қўйилиши мумкинлиги инобатга олиниши керак.
Бунда, судлар фермер хўжалиги ер участкасига бўлган ижара ҳуқуқини фақат ўзига кредит олиш учун гаровга қўйишга ҳақли эканлигига эътибор қаратиши лозим.
28. Судларга тушунтирилсинки, ер участкасига бўлган ҳуқуқни тасдиқловчи дастлабки ҳужжат бекор қилинган ёки суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилган бўлиб, бироқ низоли ер участкаси амалдаги эгаси (фойдаланувчиси)нинг ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжати ўз кучида бўлса, уни ушбу ер майдонидан мажбурий тартибда чиқариш учун асос бўлмайди.
Бундай ҳолатда судлар даъвогарга амалдаги эгаси (фойдаланувчиси)нинг ушбу ер участкасига бўлган ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатини низолашиш ҳуқуқини тушунтиришлари лозим.
29. Судларга тушунтирилсинки, даъво аризасида ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкасини қайтариш ва уни яроқли ҳолатга келтириш сўралганда, улар битта талаб сифатида баҳоланади.
Ер участкаларини фойдаланиш учун яроқли ҳолатга келтириш уни ўзбошимчалик билан эгаллаб олган шахслар ҳисобидан амалга оширилади.
29 1 . Судлар ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган давлат мулкидаги ер участкасини қайтариш ва ўзбошимчалик билан қурилган иморатни бузиб ташлаш тўғрисидаги ишларни кўришда ИПК 203 9 -моддаси талабларига қатъий риоя этишлари шарт.
30. Сервитутни белгилашни талаб қилган шахс ва ўзга ер участкасининг эгалик қилувчиси, фойдаланувчиси, ижарачиси ва мулкдори сервитут тўғрисида ўзаро келиша олмасалар, унда сервитут чекланган тарзда манфаатдор шахснинг даъвоси бўйича суднинг ҳал қилув қарори билан белгиланади.
31. Судларнинг эътибори Ер кодексининг 30-моддасига асосан сервитутнинг муҳим шарти бундай ҳуқуқни ўрнатишни талаб қилган ер участкасининг мулкдори, эгалик қилувчиси, фойдаланувчиси ва ижарачисининг ўзганинг участкасидан чекланган тарзда фойдаланиш ҳуқуқини ўрнатмасдан туриб, тегишли эҳтиёжларини қондириш имконсиз эканлигига қаратилсин.
32. Сервитут белгиланиши ва унинг шартлари хусусидаги ишларни ҳал қилишда, судлар ваколатли органларни ишга жалб этиш ҳамда мутахассиснинг фикри, тушунтиришларини олиш масаласини муҳокама қилишлари лозим.
Сервитут белгиланиши билан боғлиқ (Ер кодекси 30-моддаси иккинчи қисми ) харажатлар даъвогар зиммасига юклатилиши судларга тушунтирилсин.
33. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, қонунчиликда белгиланган тартибда ажратилмаган (реализация қилинмаган), шу жумладан, берилган (реализация қилинган) ер участкасининг чегаралари ваколатли органлар томонидан натурада (жойнинг ўзида) белгиланмаган, ер участкасига бўлган ҳуқуқни тасдиқлайдиган ҳужжатлар олинмаган ҳолда фойдаланилган ер участкаси ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаси ҳисобланади.
Ўзбошимчалик билан эгаллаб турган ер участкаларини қайтариш ва ундаги қурилмани буздириш тўғрисидаги ишларда келишув битими ёки медиатив келишув тузишига йўл қўйилмайди.
Ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган, давлат мулкида бўлган ер участкасини қайтариш, ўзбошимчалик билан қурилган иморатни бузиб ташлаш тўғрисидаги иш бўйича келишув битими ёки медиатив келишув тузилишига йўл қўйилмайди.
Шунингдек, судлар бу тоифадаги ишларни кўришда давлат ҳокимияти органининг даъводан воз кечиши қонунчилик ҳужжатларига зид келмаслигини аниқлашлари лозим.
Судларга тушунтирилсинки, Ер кодексининг 91 1 -моддасига кўра, ўзбошимчалик билан эгалланган ер участкасига, шунингдек қишлоқ хўжалигига мўлжалланган, қурилиш мақсадлари учун ажратилмаган ер участкасида барпо этилган ҳар қандай бино ва иншоотларга нисбатан мулк ҳуқуқини ёки бошқа мулкий ҳуқуқларни белгилашга йўл қўйилмайди, бундан қонунда назарда тутилган ҳоллар мустасно.
Ер участкасини ўзбошимчалик билан эгаллаган, қишлоқ хўжалигига мўлжалланган, қурилиш учун ажратилмаган ер участкасида қонунга хилоф қурилиш объектини барпо этган шахслар инсофли мулкдор деб тан олинмайди, шунга кўра судлар уларга эгалик ҳуқуқини белгилаш ёки мансабдор шахсларга бундай мажбурият юклашга ҳақли эмас.
Шунга кўра, ушбу тоифадаги низоларни кўришда тақдим этилган ҳужжатлар билан чекланмасдан мутахассис жалб этилган (кадастр, архитектор ва бошқа) ҳолда ер майдони тоифаси ва тақдим этилган ҳужжатларни ҳаққонийлиги аниқлаш талаб этилади.
34. Судларга тушунтирилсинки, «Ер участкаларини компенсация эвазига жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш тартиб-таомиллари тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 29-моддасига асосан олиб қўйилаётган ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қиймати олиб қўйилган ер участкасига бўлган ҳуқуқларнинг қиймати ер участкаси олиб қўйилиши тартиб-таомили бошлангунига қадар бўлган пайтдаги ёки ер участкаси олиб қўйилиши ҳақидаги хабар кўчмас мулк объектининг қийматига, шунингдек олиб қўйилган ер участкасига бўлган ҳуқуқларга таъсир кўрсатилгунига қадар бўлган пайтдаги ҳолатга кўра баҳоловчи ташкилот томонидан фақат мулкдорнинг ёки ҳуқуқ эгасининг ҳуқуқлари ер участкасига бўлган ҳуқуқларнинг давлат рўйхатидан ўтказилганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар асосида аниқланади.
Қонунда олиб қўйилаётган ер участкасининг бозор қийматини олдиндан ва тўлиқ қоплаш мажбурияти белгиланганлиги сабабли ушбу мажбурият бажарилмаган ёки лозим даражада бажарилмаган тақдирда, зарар ундириш ҳақидаги талаб ФК 324-моддаси иккинчи қисмига асосан қарор чиқарилган кунда мавжуд бўлган нархларни эътиборга олган ҳолда ҳал этилиши мумкин.
35. Жамоат эҳтиёжлари учун ер участкалари, кўчмас мулкларни олиб қўйилиши ва бузилиши муносабати билан етказилган зарарни тўлашни кечиктирганлик учун фоиз ундириш сўралган бўлса, бундай талаб Фуқаролик кодексининг 327-моддаси нормасидан келиб чиқиб ҳал этилиши лозим.
36. Судлар қонунда жамоат эҳтиёжлари учун ер участкаси олиб қўйилиши билан боғлиқ низоларни кўришда компенсация ёки зарарни ундиришда олиб қўйилаётган кўчмас мулк объектининг бозор қиймати, кўп йиллик дов-дарахтларнинг бозор қиймати компенсация қилиниши билан бирга ер участкасига бўлган муайян (Ер кодексининг 17-моддаси ) ҳуқуқнинг бозор қиймати ҳам (ижара ҳуқуқи бундан мустасно) алоҳида-алоҳида аниқланишига эътибор қаратишлари лозим.
37. Судларга тушунтирилсинки, ер участкасини ижарага бериш ҳақида ваколатли органнинг қарори мавжуд бўлиб, ижара шартномаси тузилмаган бўлса, ер ижара шартномасини мажбурий тартибда тузиш талаби қўйилганда, ер участкаси тўғрисида низо бор ёки йўқлигини аниқлаш зарур.
V боб. Якунловчи қоидалар
38. Судлар ерга оид низоларни кўриб чиқиш натижаси бўйича қонунчилик ҳужжатлари бузилган ҳар бир ҳолат юзасидан хусусий ажрим чиқариш йўли билан муносабат билдириши лозим.
Агар ерга оид низоларни кўриш жараёнида шахсларнинг хатти-ҳаракатларида жиноят аломатлари аниқланса, судлар бу ҳақда прокурорга хабарнома юбориши лозим.
Кадастр органлари ер майдонлари ўзбошимчалик билан эгалланганлиги ҳолати бўйича киритган даъво аризаларини кўриш жараёнида даъвони кўрмасдан қолдириш ҳақида ариза билан мурожаат этганда, суд ишни кўриш натижалари бўйича Республика Кадастр агентлигига, прокуратура органларига хабарнома юбориш масаласини ҳал қилиши лозим.
39. Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари, Қорақалпоғистон Республикаси маъмурий суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар маъмурий судлари ер қонунчилигини қўллашга доир ишлар бўйича суд амалиётини мунтазам равишда умумлаштириб бориши ва мазкур тоифадаги ишлар кўрилишида суд хатоларининг олдини олиш юзасидан чоралар кўриши лозим.
40. Мазкур қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Ер кодексини татбиқ қилишда суд амалиётида вужудга келадиган айрим масалалар тўғрисида» 2006 йил 3 февралдаги 3-сонли қарори ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Б. ИСЛАМОВ
Пленум котиби, Олий суд судьяси Н. ХАКИМОВА
Тошкент ш.,
2023 йил 20 ноябрь,
28-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
Qarori
Sudlarda yerga oid nizolarni koʻrishda qonunchilik hujjatlari normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 68-moddasining talablaridan kelib chiqqan holda, yer umummilliy boylik ekanligi, undan oqilona foydalanish zarurligi va u davlat tomonidan muhofaza qilinishini inobatga olib, yerga oid nizolarni sudlar tomonidan hal etishda Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksi va yer munosabatlarini tartibga solishga oid boshqa qonunchilik hujjatlari toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 22-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
I bob. Umumiy masalalar
1. Sudlarning eʼtibori yer toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksining (bundan buyon matnda Yer kodeksi deb yuritiladi) 3-moddasi bilan belgilanganligiga qaratilsin.
Sudlar yerga oid qonunchilik hujjatlarini qoʻllashda ushbu sohaga oid qonunchilik orqaga qaytish kuchiga ega emasligi, ular amalga kiritilganidan keyin vujudga kelgan munosabatlarga nisbatan qoʻllanilishi hamda qonunda u amalga kiritilgunga qadar vujudga kelgan munosabatlarga nisbatan qoʻllanilishi toʻgʻridan-toʻgʻri nazarda tutilgan hollardagina tatbiq etilishiga eʼtibor qaratsinlar.
Shu bilan birga, maʼmuriy sudlarga nizolashilayotgan maʼmuriy hujjat yoki mansabdor shaxs harakati (harakatsizligi)ning qonuniyligiga ushbu hujjat qabul qilingan yoki harakat (harakatsizlik) sodir etilgan vaqtda amalda boʻlgan yerga oid qonunchilik hujjatlari asosida baho berishlari lozimligi tushuntirilsin.
2. Qoida tariqasida, yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkasiga egalik qilish, undan foydalanish va tasarruf etish bilan bogʻliq boʻlgan ishlar boʻyicha ishda ishtirok etuvchi shaxslar nizoli yer uchastkasiga boʻlgan huquqni va ushbu huquq davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligini tasdiqlovchi hujjatlarni sudga taqdim qilishlari lozim, yer uchastkasiga boʻlgan huquqni davlat roʻyxatidan oʻtkazish bilan bogʻliq ishlar bundan mustasno.
Bunda sudlarning eʼtibori Yer kodeksining 33-moddasida nazarda tutilgan hujjatlargina yer uchastkasiga boʻlgan huquqni tasdiqlovchi hujjatlar hisoblanishiga qaratilsin.
3. Daʼvogar (arizachi) tomonidan yer uchastkasiga boʻlgan huquq davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligi haqidagi hujjat taqdim etilganda, sudlar nizoni toʻgʻri hal etish uchun yer uchastkasining plani va tavsifi tuzilganligi, yer uchastkasining chegaralari joyida belgilab berilganligi haqidagi hujjatlar mavjudligini kadastr yoki boshqa vakolatli organlarning maʼlumotlari asosida aniqlashlari lozim.
Sudlar yerga oid nizolarning xususiyatidan kelib chiqib:
protsessual qonunchilikda belgilangan tartibda daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish masalasini muhokama qilishlari;
bunday ishlarni protsessual muddatlarga qatʼiy rioya qilgan holda koʻrib chiqishlari lozim.
4. Sudlarga tushuntirilsinki, Yer kodeksi 22-moddasining birinchi qismi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (bundan buyon matnda Fuqarolik kodeksi deb yuritiladi) 549-moddasi birinchi qismining mazmuniga koʻra, davlat egaligida boʻlgan yer uchastkalari yoki boshqa koʻchmas mulklarning qonunda belgilangan tartibda boshqa shaxsning egaligiga oʻtkazilishi, yer uchastkalari yoki boshqa koʻchmas mulklardan ijara huquqi asosida foydalanib kelayotgan shaxslarning ijara shartnomasining muddati tugaguniga qadar undan foydalanish huquqidan mahrum etmaydi.
5. Sudlar Yer kodeksining 36-moddasiga muvofiq, ijara muddati tugaganligi munosabati bilan yer uchastkasini ijaraga olish huquqini bekor qilish toʻgʻrisidagi daʼvolarni koʻrishda, yer uchastkasini ijaraga olish shartnomasi yangi muddatga uzaytirilgan yoki uzaytirilmaganligini aniqlashlari lozim.
6. Sudlar yerga oid nizolarni koʻrishda manfaatdor shaxslar doirasini aniqlab, zarurat boʻlgan hollarda, ularni (masalan, kadastr va arxitektura organlari, auksion yoki tanlov oʻtkazuvchi tashkilotlar, mahalliy hokimliklar, qishloq xoʻjaligi tashkilotlari va boshqalar) ishda ishtirok etishga jalb qilish masalasini muhokama qilishlari lozim.
6 1 . “Oʻzbekiston Respublikasi FPK 50-moddasining birinchi qismi , IPK 49-moddasining uchinchi qismiga koʻra, prokuror oʻzining daʼvo arizasi (arizasi) asosida qoʻzgʻatilgan ishlarda, shuningdek davlatning qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida yerga oid huquqiy munosabatlar bilan bogʻliq ishlarda, MSIYUtK 46-moddasining birinchi qismiga koʻra esa, maʼmuriy va boshqa ommaviy huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan barcha ishlar boʻyicha sud majlisida ishtirok etishga haqli.
Shu sababli sudlar yerga oid huquqiy munosabatlar bilan bogʻliq ishlarni sudda koʻrishda prokurorni xabardor qilish masalasini hal etishlari lozim.
II bob. Sudlovga taalluqlilik masalalari
7. Sudlarning eʼtibori maʼmuriy organlar va ular mansabdor shaxslarining yuridik va jismoniy shaxslarning yerga oid huquqlarini buzuvchi maʼmuriy hujjatlari va harakatlari (harakatsizligi) ustidan berilgan ariza (shikoyat)lar, shuningdek, ushbu talablarga sababiy bogʻlanishda boʻlgan zararlarning oʻrnini qoplash haqidagi talablar maʼmuriy sudlarga taalluqli ekanligiga qaratilsin.
Maʼmuriy organlar va ular mansabdor shaxslarining qonunchilikka muvofiq boʻlmagan qarorlari yoki harakatlari (harakatsizligi) oqibatida vujudga kelgan zararlar sababiy bogʻlanishdagi zararlar hisoblanadi.
Shuningdek, Yer kodeksining 24 , 36-moddalari talabi hamda qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda Vazirlar Mahkamasining individual xususiyatga ega boʻlgan yer munosabatlariga oid hujjatlari maʼmuriy sudlarda nizolashilishi mumkin.
8. Yerga oid huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan quyidagi nizolar taalluqliligiga koʻra fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar yoki iqtisodiy sudlar tomonidan koʻriladi:
yer uchastkasini jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyish va qayta sotib olish bilan bogʻliq nizolar boʻyicha kompensatsiya undirish;
servitutni belgilash yoki bekor qilish, servitut yuzasidan haq undirish;
bir nechta shaxslarga mulk huquqi asosida tegishli boʻlgan, birgalikda egalik qilinadigan yoki foydalaniladigan yer uchastkasidan foydalanish tartibini belgilash, uni boʻlish;
yer uchastkasiga egalik qilish va foydalanish huquqi bilan bogʻliq boʻlmagan huquq buzilishlarni bartaraf etish;
yer uchastkasini boshqa shaxsning qonunsiz egaligidan talab qilib olish, yer uchastkasidan majburiy tartibda chiqarish;
oʻzboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasini qaytarish va foydalanish uchun yaroqli holatga keltirish, shu jumladan undagi imoratlarni buzish;
Yer kodeksining 36-moddasida nazarda tutilgan hollarda yer uchastkalariga boʻlgan huquqlarni tugatish;
Yer kodeksining 86 , 87-moddalarida nazarda tutilgan hollarda yer egalari, yerdan foydalanuvchilar, yer uchastkalari ijarachilariga va mulkdorlariga yetkazilgan zararni undirish;
yer uchastkalarining ijara shartnomasi bilan bogʻliq nizolar va boshqalar.
9. Yerga oid qonunchilik hujjatlari bilan tegishli organlarning vakolatiga taalluqli masalalar sudlar tomonidan hal qilinmasligiga, jumladan Yer kodeksining 23-moddasiga asosan yer uchastkasini berish (realizatsiya qilish) boʻyicha vakolatli organlar belgilanganligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.
10. Inobatga olinsinki, maʼmuriy organning obyektni tanlov yoki auksionga chiqarishga qadar amalga oshirgan harakati (harakatsizligi) yoxud qarori bilan bogʻliq ommaviy-huquqiy nizolar maʼmuriy sudlarning sudloviga, auksion yoki tanlov natijasi yuzasidan vujudga kelgan nizolar esa (masalan, bitim, kim oshdi savdosini yoki tanlovni haqiqiy emas deb topish, bitimni bekor qilish, oʻzgartirish) tegishincha fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar yoki iqtisodiy sudlarning sudloviga taalluqlidir.
11. Sudlar “Yer uchastkalarini kompensatsiya evaziga jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyish tartib-taomillari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 12 , 27 va 34-moddalaridan kelib chiqib, shuni nazarda tutishlari lozimki, ushbu Qonun kuchga kirgan kundan boshlab yer uchastkalarini kompensatsiya evaziga jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyishda, huquq egasiga belgilangan kompensatsiya berilishi bilan bogʻliq nizolar dastlab sudga qadar kompensatsiya komissiyalari tomonidan koʻrib chiqilishi, biroq masalaning qonunchilikda belgilangan muddatlarda kompensatsiya komissiyasi tomonidan koʻrib chiqilmaganligi arizani sud tomonidan koʻrib chiqilishiga toʻsqinlik qilmaydi.
Bunda kompensatsiya komissiyasining qarori tavsiyaviy xususiyatga ega boʻlganligi sababli kompensatsiya komissiyasining qaroridan norozi boʻlgan manfaatdor shaxs tegishlicha fuqarolik ishlari boʻyicha sudga yoki iqtisodiy sudga kompensatsiya undirish haqidagi daʼvo arizasi bilan murojaat qilish huquqiga ega.
III bob. Yerga oid ommaviy-huquqiy nizolar boʻyicha
12. Yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarning vujudga kelishi asoslari qonunda qatʼiy belgilab qoʻyilganligi sababli hakamlik sudlarining vakolat doirasidan chetga chiqqan holda yer uchastkasi va boshqa koʻchmas mulkka nisbatan huquqlarni vujudga keltirishga qaratilgan qarorlari, arizachilarning mansabdor shaxslarning zimmasiga yer uchastkasi yoki boshqa koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish, yer uchastkasida qurilish ishlarini amalga oshirishga ruxsat berish, koʻchmas mulkni qayta rekonstruksiya qilishga ruxsat berish majburiyatini yuklash haqidagi va shu kabi boshqa talablarini qanoatlantirish uchun asos boʻla olmaydi.
13. Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi Kodeksi (bundan buyon matnda MSIYUtK deb yuritiladi) 27-moddasi birinchi qismining 5-bandiga asosan yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish bilan bogʻliq nizolarni koʻrishda arizachi tomonidan noaniq (masalan, kadastr yigʻmajildi, kadastr pasporti, guvohnoma va davlat reyestridan koʻchirmani haqiqiy emas deb topish haqida) talab qoʻyilganda, nizoning asl mohiyatidan kelib chiqqan holda maʼmuriy sudlar sudning faol ishtiroki tamoyili asosida talabga aniqlik kiritish choralarini koʻrib, arizani mazmunan koʻrishlari lozim.
Bunda sudlar koʻchmas mulk obyektlariga boʻlgan huquqlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish — yuridik va jismoniy shaxslarning, jumladan bitimlar asosida yuzaga keladigan koʻchmas mulk obyektlariga boʻlgan huquqlarining vujudga kelishi, boshqa shaxsga oʻtishi, cheklanishini bekor boʻlishini tan oladigan hamda tasdiqlaydigan huquqiy hujjat ekanligidan kelib chiqib, bu haqdagi davlat reyestri koʻchirmasini emas, balki koʻchmas mulk obyektlariga boʻlgan huquqlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazishni haqiqiy emas deb topilishi mumkinligiga eʼtibor qaratishlari lozim.
14. “Koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 15-moddasiga koʻra, Davlat kadastrlari palatasi va uning hududiy boshqarmalari koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazuvchi organ hisoblanishi sababli, sudlarning eʼtibori koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish bilan bogʻliq nizolarni koʻrishda, ish boʻyicha javobgar sifatida Davlat kadastrlari palatasining viloyat hududiy boshqarmalari jalb qilinishi lozimligiga qaratilsin.
Yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarining vujudga kelish asoslari Yer kodeksining 31-moddasida koʻrsatilgan boʻlib, yerga oid nizolarni koʻrishda arizachida bunday huquqlar mavjud yoki mavjud emasligi, arizachi MSIYUtK 185-moddasi talabi boʻyicha sudga murojaat qilish huquqiga ega boʻlgan shaxs hisoblanishi yoki hisoblanmasligiga aniqlik kiritish lozim.
Shu bilan birga sudlarga, qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan alohida muhofaza etiladigan obyektlar va ularning muhofaza hududlariga nisbatan boʻlgan huquqning davlat roʻyxatidan oʻtkazilmaganligi, mazkur yer maydonlariga boʻlgan huquqning vujudga kelmaganligini anglatmasligi tushuntirilsin.
15. Sudlarga tushuntirilsinki, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Yer munosabatlarida tenglik va shaffoflikni taʼminlash, yerga boʻlgan huquqlarni ishonchli himoya qilish va ularni bozor aktiviga aylantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2021-yil 8-iyundagi PF-6243-sonli Farmonining 4-bandi bilan mahalliy davlat hokimiyati organlarining yer uchastkalarini toʻgʻridan-toʻgʻri ajratish, foydalanishga berish, kelgusida ajratish uchun zaxiralash, biriktirish, obodonlashtirish uchun berish yoki yerlarni boshqacha yoʻl bilan tasarruf qilish (bundan mazkur Farmonga muvofiq yer uchastkalarini davlat tashkilotlariga doimiy foydalanishga ajratish, ijara shartnomasini imzolash boʻyicha vakolatlar mustasno), tuman va shahar mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan esa yer uchastkalariga boʻlgan huquqlarni belgilash, eʼtirof etish, oʻzgartirish, bekor qilish huquqi 2021-yil 1-avgustdan bekor qilingan.
Shu bilan birga, mazkur Farmonning 8-bandida ushbu Farmon rasman eʼlon qilingan kundan boshlab Yer kodeksiga tegishli oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritilguniga qadar Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar, Toshkent shahar, tumanlar va shaharlar mahalliy vakillik va ijro hokimiyati organlari tomonidan mazkur Farmonda nazarda tutilganidan boshqacha tartibda yer uchastkalarini ajratish qatʼiyan toʻxtatilganligi qayd etilgan.
Shu sababli, Yer kodeksining 23-moddasiga oʻzgartishlar 2021-yil 16-avgustda kiritilgan boʻlsa ham, tuman (shahar) hokimlari 2021-yil 9-iyundan boshlab yer uchastkalarini egalik qilish va foydalanish uchun ajratish (realizatsiya qilish) vakolatiga ega emasliklariga sudlarning eʼtibori qaratilsin.
IV bob. Yerga oid fuqarolik-huquqiy nizolar boʻyicha
16. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, Yer kodeksining 10 va 21-moddalari talablariga muvofiq yer uchastkasini boʻlish imkoniyati boʻlmasa, bunday yer uchastkasi bir necha shaxslar tomonidan birgalikda egalik qilinadigan va foydalaniladigan yer uchastkasi deb eʼtirof etiladi, bu hol koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarning davlat reyestrida aks ettiriladi.
17. Sudlarning eʼtibori birgalikda egalik qilinadigan yoki foydalaniladigan yer uchastkasini boʻlish va undan foydalanish tartibini belgilash haqidagi nizolarni hal qilishda Yer kodeksi 22-moddasining beshinchi qismiga asosan yer uchastkasini boʻlish yoki undan foydalanish tartibini belgilash imkoniyati mavjud yoki mavjud emasligi kadastr organi mutaxassisining fikri yoki sudga oid ekspertiza xulosasi bilan aniqlanishi mumkinligiga qaratilsin.
18. Birgalikda egalik qilinadigan yoki foydalaniladigan yer uchastkasini taraflarning imoratga boʻlgan egalik huquqidagi ulushlariga mutanosib ravishda yoki ulushlar tengligidan chekingan holda ajratish imkoniyati boʻlmasa, sud ilgaridan shakllangan yer uchastkasidan foydalanish tartibidan kelib chiqishi lozim.
19. Yer kodeksi 62-moddasining toʻrtinchi qismi talabiga muvofiq, yer uchastkasining yoxud undagi imoratning u yoki bu qismi kommunal xizmatdan (yoritish, oqova suvlarni chiqarib yuborish, truboprovod, sugʻorish qurilmalari va shu kabilar), yer uchastkalarining egalari yoki undan foydalanuvchilar esa, mustaqil ravishda oʻzicha yoki transportda kirib-chiqish imkonidan mahrum boʻlib qoladigan boʻlsa, yer uchastkasining boʻlinishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
20. Fuqarolik kodeksi 223-moddasining beshinchi qismidan kelib chiqib, birgalikda egalik qiluvchilar oʻrtasidagi yer uchastkalarini boʻlishda ulushlarga nisbatan nomutanosiblik vujudga kelganda, sudlar nizoni hal etishda yerga boʻlgan huquqdagi farq uchun tegishli pul summasini undirish yoki boshqacha kompensatsiya belgilanishi lozimligiga eʼtibor qaratsinlar.
21. Birgalikda egalik qiluvchilar oʻrtasida yerdan foydalanish tartibi oʻrnatilganidan soʻng vujudga kelgan yer uchastkasiga egalik qilish yoki foydalanish tartibi yuzasidan kelib chiqqan nizolarni hal qilishda sudlar quyidagilarni eʼtiborga olishlari lozim:
umumiy mulk ishtirokchilaridan birining umumiy foydalanishda boʻlgan turar joyda qoʻshimcha imoratlar va qurilmalarni barpo etish, ustiga qurish, qayta qurish yoʻli bilan ulushini koʻpaytirishi oʻz-oʻzidan birgalikda egalik qilinadigan yoki foydalaniladigan yer uchastkasining oʻlchamini oʻzgartirishga asos boʻlmaydi;
uy-joy mulkdorlaridan biri uy-joyning oʻziga tegishli qismini oʻzga mulkdorga oʻtkazganda, shuningdek uy-joyning bir qismi vorislik tarzda oʻzgaga oʻtganda yer uchastkasidan foydalanish tartibini yangidan belgilashga, faqat bu tartib boshqa mulkdorlarning huquq va manfaatlariga zid boʻlmagan taqdirdagina, yoʻl qoʻyiladi;
turar joy mulkdorlarining biri imoratning oʻziga tegishli boʻlgan qismini oʻzga shaxs foydasiga oʻtkazganda, yer uchastkasidan foydalanishning ilgaridan oʻrnatilgan tartibi yangi mulkdor uchun ham majburiydir.
22. Agar yer uchastkasini boʻlish imkoni boʻlmasa, sud daʼvoni rad qiladi va taraflarga yerdan foydalanish tartibini belgilash haqida daʼvo qilish huquqini tushuntiradi.
23. Birgalikda egalik qilinadigan yoki foydalaniladigan yer uchastkasini boʻlish yoki undan foydalanish tartibini belgilash haqidagi nizolar boʻyicha hal qiluv qarorining xulosa qismida:
har bir tarafga qoldiriladigan yer uchastkasining maydoni va chegaralari;
birgalikda egalik qilinadigan yoki foydalaniladigan yer uchastkalarining maydoni va chegaralari;
yer uchastkalaridan turar joyga, yordamchi imoratlarga va qurilmalarga oʻtish joyining maydoni va chegaralari hamda boshqa eʼtiborga molik maʼlumotlar koʻrsatilishi shart.
24. Sudlar Yer kodeksi 36-moddasining 6 — 11-bandlarida nazarda tutilgan hollarda yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarning bekor qilish masalasi Yer kodeksining 38-moddasiga muvofiq, yerlardan foydalanish va ularni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi organning yer egasini yoki yerdan foydalanuvchini oldindan ogohlantirganidan keyin tuman (shahar) hokimiga yer uchastkasini olib qoʻyish haqida kiritilgan taqdimnomasi asosida tuman (shahar) hokimining yer uchastkasiga boʻlgan huquqni bekor qilish va yer maydonini olib qoʻyish haqidagi daʼvo arizasiga binoan sud tartibida hal etilishini inobatga olishlari lozim.
Sudlarga tushuntirilsinki, agar daʼvo arizasida yer uchastkasini olib qoʻyish (yer ijara shartnomasini bekor qilish) talabi bilan birga ushbu yer uchastkasini zaxiraga olish (zaxiraga qaytarish) talabi ham qoʻyilgan boʻlsa yoki alohida talab sifatida yer uchastkasini zaxiraga olish (zaxiraga qaytarish) talabi berilgan boʻlsa, qonunchilikka koʻra yer uchastkalarini zaxiraga olish (zaxiraga qaytarish) sudlarning vakolatiga kirmasligi sababli ushbu talab boʻyicha ish yuritish tugatilishi lozim.
Agar sudga yer uchastkasiga boʻlgan huquqni bekor qilish (yer ijara shartnomasini bekor qilish) talabi bilan birga yer uchastkasini olib qoʻyish talabi qoʻyilgan boʻlsa, har ikki talab alohida nomulkiy talab hisoblanishi lozim.
Bu toifadagi ishlarni koʻrishda sudlar yer uchastkasiga boʻlgan huquqni vujudga keltiruvchi hujjat (hokim qarori, savdo bayonnomasi, shartnomasi va boshqalar) tegishli tartibda davlat roʻyxatidan oʻtkazilib, yer uchastkasiga boʻlgan huquq yuzaga kelganligini tekshirishlari lozim.
Agar yer uchastkasiga boʻlgan huquqni vujudga keltiruvchi hujjat davlat roʻyxatidan oʻtkazilmagan boʻlsa, sudlar huquq yuzaga kelmaganligi asosi bilan huquqni bekor qilish talabini rad etib, yer uchastkasini olib qoʻyish talabini qanoatlantirishi lozim.
Sudlarning eʼtibori, agar oʻzboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasini yer egasiga, yerdan foydalanuvchiga, yer uchastkasi ijarachisiga yoki mulkdoriga qaytarish toʻgʻrisida daʼvo berilganda mazkur daʼvo talabi Yer kodeksining 91 , 91 1 -moddalariga asosan koʻrib chiqilishiga qaratilsin.
25. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, Yer kodeksi 38-moddasining ikkinchi qismiga asosan Kadastr agentligi organlari yer egasini yoki yerdan foydalanuvchini oldindan xabardor qilgandan keyin yer uchastkasiga boʻlgan huquqni bekor qilish haqida sudga daʼvo arizasini kiritishi, basharti nizoli yer uchastkasiga nisbatan yer ijara shartnomasi mavjud boʻlmagan holdagina amalga oshirilishi mumkin.
Yer kodeksi 36-moddasining beshinchi qismiga binoan ushbu modda birinchi qismining 1 , 2 , 6 — 10 , 13-bandlarida nazarda tutilgan hollarda yer uchastkasiga boʻlgan ijara huquqini tugatish ushbu Kodeksning 24-moddasida nazarda tutilgan tartibda yer uchastkasining ijara shartnomasini bekor qilish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
Shunga koʻra, ijara shartnomasi mavjud boʻlib, daʼvo arizasida Yer kodeksi 36-moddasi birinchi qismining 1 , 2 , 6 — 10 , 13-bandlari asos qilinib, yer uchastkasiga boʻlgan ijara huquqini tugatish haqida talab qoʻyilsa, sudlar bunday talabni qanoatlantirish rad etilishi lozimligiga eʼtibor qaratishlari lozim.
25 1 . Fuqarolik kodeksi 382-moddasining birinchi qismida , agar ushbu Kodeksda, boshqa qonunlarda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, shartnoma taraflarning kelishuviga muvofiq oʻzgartirilishi va bekor qilinishi mumkinligi nazarda tutilgan.
Shu munosabat bilan sudlar inobatga olishlari lozimki, prokuror yer uchastkasi ijara shartnomasini bekor qilish talabi bilan faqat shartnoma taraflari manfaatida sudga daʼvo arizasi bilan murojaat qilishi mumkin.
Bunda nizoni sudgacha hal qilish (talabnoma yuborish) tartibiga rioya etilganligini eʼtiborga olish lozim.
Mazkur bandning ikkinchi xatboshisidagi qoida yer ijara shartnomasini haqiqiy emas deb topish haqidagi talabga nisbatan tatbiq etilmasligiga eʼtibor qaratilsin.
26. Sudlar qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlardan ijara asosida foydalanish huquqiga ega boʻlgan yuridik yoki jismoniy shaxslar bilan tuzilgan yer uchastkasi ijara shartnomasini Yer kodeksi 36-moddasi birinchi qismining 6-7-bandlarida koʻrsatilgan asoslarga koʻra bekor qilish toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda daʼvoning asosliligini Fuqarolik kodeksining 384-moddasi , Oʻzbekiston Respublikasining Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 14-yanvardagi 22-son qarori bilan tasdiqlangan “ Qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar va ekin maydonlarida monitoring ishlarini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisida ”gi hamda 2024-yil 30-dekabrdagi 914-son qarori bilan tasdiqlangan “ Qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlardan oqilona foydalanish tartibi toʻgʻrisida ”gi nizomlar hamda boshqa nizoga oid normativ huquqiy hujjatlar talablariga rioya qilinganligini tekshirishlari lozim.
26 1 . Yer kodeksi 24 2 -moddasining yettinchi qismiga koʻra, agar qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yer uchastkasini ijaraga berish shartnomasida boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, ushbu shartnomani muddatidan ilgari bekor qilish qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yer uchastkasini ikkilamchi ijaraga berish shartnomasining bekor qilinishiga sabab boʻladi.
Shu sababli sudlar bunday toifadagi ishlarni koʻrishda nizolashilayotgan shartnoma boʻyicha ijaraga berilgan qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yer uchastkasi ikkilamchi ijaraga berilgan yoki berilmaganligini aniqlashlari, zarur hollarda esa yer uchastkasini ikkilamchi ijaraga olgan shaxsni ishga ishtirok etishga jalb qilish choralarini koʻrishlari lozim.
27. Qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlarni oldi-sotdi, hadya, garov, oʻzboshimchalik bilan tuzilgan almashtirish shartnomalari, shuningdek, qonunchilikda belgilangan tartib buzilgan holda tuzilgan ikkilamchi ijara shartnomalari FKning 116-moddasiga asosan oʻz-oʻzidan haqiqiy emas hisoblanadi.
Bunday shartnomalar oʻz-oʻzidan haqiqiy emasligidan kelib chiqib, Fuqarolik kodeksi 113-moddasining uchinchi qismiga koʻra sudlar oʻz tashabbuslari bilan shartnomaning haqiqiy emasligi oqibatlarini qoʻllashga haqli ekanligini inobatga olishlari lozim.
Shu bilan birga, Yer kodeksi 24-moddasining oʻn ikkinchi qismi mazmuniga koʻra, yer uchastkasini ijaraga olish huquqi faqat kreditlar olish uchun garovga qoʻyilishi mumkinligi inobatga olinishi kerak.
Bunda, sudlar fermer xoʻjaligi yer uchastkasiga boʻlgan ijara huquqini faqat oʻziga kredit olish uchun garovga qoʻyishga haqli ekanligiga eʼtibor qaratishi lozim.
28. Sudlarga tushuntirilsinki, yer uchastkasiga boʻlgan huquqni tasdiqlovchi dastlabki hujjat bekor qilingan yoki sud tomonidan haqiqiy emas deb topilgan boʻlib, biroq nizoli yer uchastkasi amaldagi egasi (foydalanuvchisi)ning huquqni tasdiqlovchi hujjati oʻz kuchida boʻlsa, uni ushbu yer maydonidan majburiy tartibda chiqarish uchun asos boʻlmaydi.
Bunday holatda sudlar daʼvogarga amaldagi egasi (foydalanuvchisi)ning ushbu yer uchastkasiga boʻlgan huquqini tasdiqlovchi hujjatini nizolashish huquqini tushuntirishlari lozim.
29. Sudlarga tushuntirilsinki, daʼvo arizasida oʻzboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasini qaytarish va uni yaroqli holatga keltirish soʻralganda, ular bitta talab sifatida baholanadi.
Yer uchastkalarini foydalanish uchun yaroqli holatga keltirish uni oʻzboshimchalik bilan egallab olgan shaxslar hisobidan amalga oshiriladi.
29 1 . Sudlar oʻzboshimchalik bilan egallab olingan davlat mulkidagi yer uchastkasini qaytarish va oʻzboshimchalik bilan qurilgan imoratni buzib tashlash toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda IPK 203 9 -moddasi talablariga qatʼiy rioya etishlari shart.
30. Servitutni belgilashni talab qilgan shaxs va oʻzga yer uchastkasining egalik qiluvchisi, foydalanuvchisi, ijarachisi va mulkdori servitut toʻgʻrisida oʻzaro kelisha olmasalar, unda servitut cheklangan tarzda manfaatdor shaxsning daʼvosi boʻyicha sudning hal qiluv qarori bilan belgilanadi.
31. Sudlarning eʼtibori Yer kodeksining 30-moddasiga asosan servitutning muhim sharti bunday huquqni oʻrnatishni talab qilgan yer uchastkasining mulkdori, egalik qiluvchisi, foydalanuvchisi va ijarachisining oʻzganing uchastkasidan cheklangan tarzda foydalanish huquqini oʻrnatmasdan turib, tegishli ehtiyojlarini qondirish imkonsiz ekanligiga qaratilsin.
32. Servitut belgilanishi va uning shartlari xususidagi ishlarni hal qilishda, sudlar vakolatli organlarni ishga jalb etish hamda mutaxassisning fikri, tushuntirishlarini olish masalasini muhokama qilishlari lozim.
Servitut belgilanishi bilan bogʻliq (Yer kodeksi 30-moddasi ikkinchi qismi ) xarajatlar daʼvogar zimmasiga yuklatilishi sudlarga tushuntirilsin.
33. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, qonunchilikda belgilangan tartibda ajratilmagan (realizatsiya qilinmagan), shu jumladan, berilgan (realizatsiya qilingan) yer uchastkasining chegaralari vakolatli organlar tomonidan naturada (joyning oʻzida) belgilanmagan, yer uchastkasiga boʻlgan huquqni tasdiqlaydigan hujjatlar olinmagan holda foydalanilgan yer uchastkasi oʻzboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasi hisoblanadi.
Oʻzboshimchalik bilan egallab turgan yer uchastkalarini qaytarish va undagi qurilmani buzdirish toʻgʻrisidagi ishlarda kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv tuzishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
Oʻzboshimchalik bilan egallab olingan, davlat mulkida boʻlgan yer uchastkasini qaytarish, oʻzboshimchalik bilan qurilgan imoratni buzib tashlash toʻgʻrisidagi ish boʻyicha kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv tuzilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
Shuningdek, sudlar bu toifadagi ishlarni koʻrishda davlat hokimiyati organining daʼvodan voz kechishi qonunchilik hujjatlariga zid kelmasligini aniqlashlari lozim.
Sudlarga tushuntirilsinki, Yer kodeksining 91 1 -moddasiga koʻra, oʻzboshimchalik bilan egallangan yer uchastkasiga, shuningdek qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan, qurilish maqsadlari uchun ajratilmagan yer uchastkasida barpo etilgan har qanday bino va inshootlarga nisbatan mulk huquqini yoki boshqa mulkiy huquqlarni belgilashga yoʻl qoʻyilmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno.
Yer uchastkasini oʻzboshimchalik bilan egallagan, qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan, qurilish uchun ajratilmagan yer uchastkasida qonunga xilof qurilish obyektini barpo etgan shaxslar insofli mulkdor deb tan olinmaydi, shunga koʻra sudlar ularga egalik huquqini belgilash yoki mansabdor shaxslarga bunday majburiyat yuklashga haqli emas.
Shunga koʻra, ushbu toifadagi nizolarni koʻrishda taqdim etilgan hujjatlar bilan cheklanmasdan mutaxassis jalb etilgan (kadastr, arxitektor va boshqa) holda yer maydoni toifasi va taqdim etilgan hujjatlarni haqqoniyligi aniqlash talab etiladi.
34. Sudlarga tushuntirilsinki, “Yer uchastkalarini kompensatsiya evaziga jamoat ehtiyojlari uchun olib qoʻyish tartib-taomillari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 29-moddasiga asosan olib qoʻyilayotgan yer uchastkasiga boʻlgan huquqning bozor qiymati olib qoʻyilgan yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarning qiymati yer uchastkasi olib qoʻyilishi tartib-taomili boshlanguniga qadar boʻlgan paytdagi yoki yer uchastkasi olib qoʻyilishi haqidagi xabar koʻchmas mulk obyektining qiymatiga, shuningdek olib qoʻyilgan yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarga taʼsir koʻrsatilguniga qadar boʻlgan paytdagi holatga koʻra baholovchi tashkilot tomonidan faqat mulkdorning yoki huquq egasining huquqlari yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarning davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligini tasdiqlovchi hujjatlar asosida aniqlanadi.
Qonunda olib qoʻyilayotgan yer uchastkasining bozor qiymatini oldindan va toʻliq qoplash majburiyati belgilanganligi sababli ushbu majburiyat bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmagan taqdirda, zarar undirish haqidagi talab FK 324-moddasi ikkinchi qismiga asosan qaror chiqarilgan kunda mavjud boʻlgan narxlarni eʼtiborga olgan holda hal etilishi mumkin.
35. Jamoat ehtiyojlari uchun yer uchastkalari, koʻchmas mulklarni olib qoʻyilishi va buzilishi munosabati bilan yetkazilgan zararni toʻlashni kechiktirganlik uchun foiz undirish soʻralgan boʻlsa, bunday talab Fuqarolik kodeksining 327-moddasi normasidan kelib chiqib hal etilishi lozim.
36. Sudlar qonunda jamoat ehtiyojlari uchun yer uchastkasi olib qoʻyilishi bilan bogʻliq nizolarni koʻrishda kompensatsiya yoki zararni undirishda olib qoʻyilayotgan koʻchmas mulk obyektining bozor qiymati, koʻp yillik dov-daraxtlarning bozor qiymati kompensatsiya qilinishi bilan birga yer uchastkasiga boʻlgan muayyan (Yer kodeksining 17-moddasi ) huquqning bozor qiymati ham (ijara huquqi bundan mustasno) alohida-alohida aniqlanishiga eʼtibor qaratishlari lozim.
37. Sudlarga tushuntirilsinki, yer uchastkasini ijaraga berish haqida vakolatli organning qarori mavjud boʻlib, ijara shartnomasi tuzilmagan boʻlsa, yer ijara shartnomasini majburiy tartibda tuzish talabi qoʻyilganda, yer uchastkasi toʻgʻrisida nizo bor yoki yoʻqligini aniqlash zarur.
V bob. Yakunlovchi qoidalar
38. Sudlar yerga oid nizolarni koʻrib chiqish natijasi boʻyicha qonunchilik hujjatlari buzilgan har bir holat yuzasidan xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan munosabat bildirishi lozim.
Agar yerga oid nizolarni koʻrish jarayonida shaxslarning xatti-harakatlarida jinoyat alomatlari aniqlansa, sudlar bu haqda prokurorga xabarnoma yuborishi lozim.
Kadastr organlari yer maydonlari oʻzboshimchalik bilan egallanganligi holati boʻyicha kiritgan daʼvo arizalarini koʻrish jarayonida daʼvoni koʻrmasdan qoldirish haqida ariza bilan murojaat etganda, sud ishni koʻrish natijalari boʻyicha Respublika Kadastr agentligiga, prokuratura organlariga xabarnoma yuborish masalasini hal qilishi lozim.
39. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi maʼmuriy sudi, viloyatlar va Toshkent shahar maʼmuriy sudlari yer qonunchiligini qoʻllashga doir ishlar boʻyicha sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirib borishi va mazkur toifadagi ishlar koʻrilishida sud xatolarining oldini olish yuzasidan choralar koʻrishi lozim.
40. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Yer kodeksini tatbiq qilishda sud amaliyotida vujudga keladigan ayrim masalalar toʻgʻrisida” 2006-yil 3-fevraldagi 3-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B. ISLAMOV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi N. XAKIMOVA
Toshkent sh.,
2023-yil 20-noyabr,
28-son
Пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О некоторых вопросах применения норм актов законодательства при рассмотрении земельных споров в судах
Исходя из требований статьи 68 Конституции Республики Узбекистан, принимая во внимание, что земля является общенациональным богатством, подлежит рациональному использованию и охраняется государством, в целях обеспечения правильного и единообразного применения Земельного кодекса Республики Узбекистан и других актов законодательства, регулирующих земельные отношения, при разрешении земельных споров судами, в соответствии со статьей 22 Закона Республики Узбекистана «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан, постановляет:
Глава I. Общие вопросы
1. Обратить внимание судов на то, что акты законодательства о земле определены статьей 3 Земельного кодекса Республики Узбекистан (далее по тексту — Земельный кодекс).
При применении законодательства о земле судам следует обратить внимание на то, что акты законодательства в этой сфере не имеют обратной силы, применяются к отношениям, возникшим после их введения в действие и могут быть применены к отношениям, возникшим до введения их в действие, лишь в случаях, когда это прямо предусмотрено законом.
При этом административным судам следует оценивать законность оспариваемого административного акта или действия (бездействия) должностных лиц на основании актов законодательства о земле, действовавших на момент принятия этого административного акта или совершенного действия (бездействия).
2. Юридические и физические лица, участвующие в делах, связанных с владением, пользованием и распоряжением земельным участком, как правило, должны предоставлять в суд документы, подтверждающие право на оспариваемый земельный участок и государственную регистрацию данного права, за исключением дел, связанных с государственной регистрацией права на земельный участок.
При этом обратить внимание судов, что документами, подтверждающими право на земельный участок, являются только документы, предусмотренные статьей 33 Земельного кодекса.
3. При представлении истцом (заявителем) документа о регистрации права на земельный участок судам для правильного разрешения спора следует устанавливать наличие плана и описания земельного участка, документов об установлении границ земельного участка на местности на основании данных кадастровой службы или иных уполномоченных органов.
Исходя из специфики земельных споров, судам следует:
в порядке, установленном в процессуальном законодательстве, обсуждать вопрос принятия мер обеспечения иска (предварительной защиты);
рассматривать такие дела при строгом соблюдении процессуальных сроков.
4. Разъяснить судам, что по содержанию части первой статьи 22 Земельного кодекса и части первой статьи 549 Гражданского кодекса Республики Узбекистан (далее по тексту — Гражданский кодекс) передача в установленном законодательством порядке земельных участков или иного недвижимого имущества, находящихся в государственной собственности в собственность другого лица не лишает лиц, пользующихся земельными участками или иным недвижимым имуществом на правах аренды, права пользования ими до окончания срока договора аренды.
5. Суды в соответствии со статьей 36 Земельного кодекса при рассмотрении исков о прекращении права аренды земельного участка в связи с истечением срока аренды должны выяснять, продлен ли договор аренды земельного участка на новый срок.
6. При рассмотрении земельных споров судам необходимо определить круг заинтересованных лиц (например, органы кадастра и архитектуры, организации, проводящие аукционы или тендеры, органы местного самоуправления, сельскохозяйственные организации и другие) и при необходимости обсудить вопрос их привлечения к участию в деле.
6 1 . Согласно части первой статьи 50 ГПК Республики Узбекистан, части третьей статьи 49 ЭПК прокурор вправе участвовать в судебном заседании по делам, возбужденным на основании его искового заявления (заявления), а также в целях защиты охраняемых законом интересов государства по делам, связанным с земельными правоотношениями, а согласно части первой статьи 46 КоАС в судебном заседании по всем делам, вытекающим из административных и иных публичных правоотношений.
В связи с этим судам необходимо при рассмотрении дел, связанных с земельными правоотношениями, решать вопрос об уведомлении прокурора.
Глава II. Вопросы подведомственности судам
7. Обратить внимание судов на то, что заявления (жалобы) на административные акты и действия (бездействие) административных органов и их должностных лиц, нарушающие права юридических и физических лиц на землю, а также требования о возмещении убытков, состоящих с этими требованиями в причинно-следственной связи, подведомственны административным судам.
Убытки, образовавшиеся в результате незаконных решений административных органов или действий (бездействий) их должностных лиц, считаются убытками, состоящими в причинно-следственной связи.
Также в случаях, предусмотренных статьями 24 , 36 Земельного кодекса, и иных случаях, предусмотренных в законодательстве, в административных судах могут оспариваться акты Кабинета Министров Республики Узбекистан, касающиеся земельных отношений индивидуального характера.
8. Суды по гражданским делам или экономические суды, исходя из подведомственности, рассматривают следующие споры, возникающие из правоотношений, связанных с землей:
взыскание компенсации по спорам, связанным с изъятием и выкупом земельного участка для государственных нужд;
установление или отмена сервитута, взимание платы за сервитут;
определение порядка использования земельного участка, находящегося в собственности, совместной собственности или пользовании нескольких лиц, его раздела;
устранение нарушений прав, не связанных с правом владения и пользования земельным участком;
истребование земельного участка из незаконного владения другого лица, принудительное изъятие;
возвращение самовольно захваченного земельного участка и приведение его в пригодное состояние, в том числе снос имеющихся на нем построек;
прекращение прав на земельные участки в случаях, предусмотренных статьей 36 Земельного кодекса;
взыскание убытков, причиненных землевладельцам, землепользователям, арендаторам и собственникам земельных участков, в случаях, предусмотренных статьями 86 и 87 Земельного кодекса;
споры, связанные с договорами аренды земельных участков, и другие.
9. Обратить внимание судов на то, что вопросы, отнесенные актами законодательства о земле к компетенции соответствующих органов, не подлежат рассмотрению судами, в частности, компетентные органы по передаче (реализации) земельных участков определены статьей 23 Земельного кодекса.
10. Следует учесть, что административным судам подведомственны публично-правовые споры, вытекающие из действий (бездействий) либо решений административного органа, осуществленных до проведения тендера или выставления объекта на аукцион, а споры, возникающие по результатам аукциона или тендера (например, признание недействительными сделки, аукциона или тендера; расторжение, изменение сделки), подведомственны соответственно судам по гражданским делам или экономическим судам.
11. Судам следует учитывать, что на основании статей 12 , 27 и 34 Закона Республики Узбекистан «О процедурах изъятия земельных участков для общественных нужд с компенсацией» со дня его вступления в силу в случае изъятия земельного участка для общественных нужд с компенсацией споры, связанные с предоставлением правообладателю установленной компенсации, первоначально рассматриваются компенсационными комиссиями, однако нерассмотрение заявления компенсационной комиссией в сроки, установленные законодательством, не препятствует рассмотрению данного спора судом.
Поскольку решение компенсационной комиссии носит рекомендательный характер, заинтересованное лицо, несогласное с решением компенсационной комиссии, имеет право обратиться с исковым заявлением о взыскании компенсации в соответствующий суд по гражданским делам или экономический суд.
Глава III. По публично-правовым спорам, связанным с землей
12. В связи с тем, что основания возникновения прав на земельный участок строго определены законом, решения третейских судов, выходящие за рамки их полномочий, направленные на возникновение прав на земельный участок и иное недвижимое имущество, не являются основанием для удовлетворения требований заявителей о возложении на должностных лиц обязательств о государственной регистрации прав на земельный участок или иное недвижимое имущество, о разрешении на выполнение строительных работ на земельном участке, о выдаче разрешения на реконструкцию недвижимости и других.
13. Если при рассмотрении споров, связанных с государственной регистрацией прав на земельный участок согласно пункту 5 части первой статьи 27 Кодекса об административном судопроизводстве Республики Узбекистан (далее по тексту — КоАС), заявителем предъявлено неточное требование (например, признание недействительным кадастрового дела, кадастрового паспорта, свидетельства и выписки из государственного реестра), административные суды на основании принципа активной роли суда должны принять меры по уточнению требования и рассмотреть заявление по существу исходя из сути спора.
При этом судам следует обратить внимание на то, что поскольку государственная регистрация прав на недвижимое имущество является юридическим актом признания и подтверждения возникновения, перехода другому лицу, отмены, ограничения прав юридических и физических лиц, в том числе прав, возникающих на основании сделок, недействительной может быть признана государственная регистрация прав на недвижимое имущество, а не выписка из государственного реестра.
14. Обратить внимание судов на то, что поскольку в соответствии со статьей 15 Закона Республики Узбекистан «О государственной регистрации прав на недвижимое имущество» Палата государственных кадастров и ее территориальные подразделения являются органами, осуществляющими государственную регистрацию прав на недвижимое имущество, при рассмотрении споров, связанных с государственной регистрацией прав на недвижимое имущество, к участию в деле в качестве ответчика должны привлекаться областные территориальные подразделения Палаты государственных кадастров.
Основания возникновения прав юридических и физических лиц на земельные участки указаны в статье 31 Земельного кодекса, в связи с чем при рассмотрении земельных споров необходимо выяснить, имеет ли заявитель такие права или нет, а также обладает ли он правом обращения в суд в соответствии с требованиями статьи 185 КоАС.
Вместе с тем разъяснить судам, что отсутствие государственной регистрации особо охраняемых объектов и их охраняемых территорий, предусмотренных в законодательных актах, не означает отсутствие прав на данные земельные участки.
15. Разъяснить судам, что согласно пункту 4 Указа Президента Республики Узбекистан «О мерах по обеспечению равенства и прозрачности в земельных отношениях, надежной защите прав на землю и превращению их в рыночный актив» от 8 июня 2021 года № УП-6243, с 1 августа 2021 года отменено право органов местной государственной власти на прямое выделение земельных участков, предоставление в пользование, резервирование для последующего выделения, закрепление, предоставление земель под благоустройство или иное распоряжение земельными участками, (за исключением полномочий по выделению земельных участков в постоянное пользование государственным организациям, подписанию договора аренды в соответствии с настоящим Указом) отменено право районных и городских органов местной государственной власти на установление, признание, изменение и прекращение прав на земельные участки.
Вместе с тем, в пункте 8 указанного Указа отмечено, что с момента его официального опубликования до внесения соответствующих изменений и дополнений в Земельный кодекс строго приостанавливается выделение земельных участков Советом Министров Республики Каракалпакстан, местными представительными и исполнительными органами власти областей, города Ташкента, районов и городов в ином порядке, чем предусмотрено данным Указом.
В связи с этим обратить внимание судов, что хотя изменения в статью 23 Земельного кодекса были внесены 16 августа 2021 года, хокимы районов (городов) не имеют полномочий по предоставлению (реализации) земельных участков во владение и пользование с 9 июня 2021 года.
Глава IV. По гражданско-правовым спорам, связанным с землей
16. Судам следует учитывать, что при отсутствии возможности разделить земельный участок в соответствии с требованиями статей 10 и 21 Земельного кодекса такой земельный участок признается земельным участком совместного владения или пользования несколькими лицами, что отражается в государственном реестре прав на недвижимое имущество.
17. Обратить внимание судов, что при разрешении споров о разделе земельного участка, находящегося в совместном владении или пользовании, и определении порядка пользования им, в соответствии с частью пятой статьи 22 Земельного кодекса наличие или отсутствие возможности раздела земельного участка и определения порядка пользования им может быть установлено мнением специалиста кадастрового органа или заключением судебной экспертизы.
18. При отсутствии возможности разграничить земельный участок пропорционально долям сособственников здания или с отступлением от соразмерности долей судам следует исходить из сложившегося порядка пользования земельным участком.
19. В соответствии с требованиями части четвертой статьи 62 Земельного кодекса, разделение земельного участка не допускается, при котором та или другая часть участка или находящегося на нем строения лишаются коммунального обслуживания (освещения, отведения сточных вод, трубопровода, оросительных устройств и т.п.), а их владельцы или пользователи — возможности самостоятельного прохода или проезда.
20. Исходя из части пятой статьи 223 Гражданского кодекса судам следует обращать внимание, что при возникновении в ходе раздела земельного участка несоразмерности долей, спор подлежит разрешению путем взыскания соответствующей денежной суммы или определения иной компенсации разницы за разницу в праве на земельный участок.
21. При разрешении споров между совладельцами о владении или порядке пользования земельным участком, возникших после установления порядка землепользования, суды должны учитывать следующее:
увеличение одним из совладельцев своей доли в общей собственности на жилой дом путем пристройки, надстройки или перестройки само по себе не является основанием изменения размера земельного участка, находящегося в совместном владении или пользовании;
при передаче одним из собственников принадлежащей ему части дома другому собственнику, а также при принятии части дома другим лицом в порядке наследования допускается новое определение порядка пользования земельным участком при условии, что этот порядок не нарушит права и интересы других собственников;
при передаче одним из собственников принадлежащей ему части жилого дома другому лицу, ранее установленный порядок пользования земельным участком является обязательным и для нового собственника.
22. Если разделить земельный участок невозможно, суд отказывает в удовлетворении иска и разъясняет сторонам право требовать установления порядка пользования земельным участком.
23. В резолютивной части решения по спорам о разделе земельного участка, находящегося в совместном владении или пользовании, либо об определении порядка пользования им необходимо указать:
площадь и границы земельного участка, оставляемого за каждой стороной;
площадь и границы земельного участка совместного владения или пользования;
площадь и границы проходов через земельный участок к жилым помещениям, вспомогательным строениям и сооружениям, а также иные заслуживающие внимания сведения.
24. Судам следует учитывать, что вопрос прекращения прав на земельный участок в случаях, предусмотренных пунктами 6 — 11 статьи 36 Земельного кодекса, решается в судебном порядке в соответствии со статьей 38 Земельного кодекса по искам хокима района (города) о прекращении права на земельный участок и об изъятии земельного участка, внесенным на основании представления органа, осуществляющего государственный контроль за использованием и охраной земель, после предварительного предупреждения землевладельца или землепользователя.
Разъяснить судам, что если в исковом заявлении одновременно с требованием об изъятии земельного участка (расторжении договора аренды) заявлено требование о принятии в резерв (возврате в резерв) данного земельного участка или заявлено отдельное самостоятельное требование о принятии в резерв (возврате в резерв) земельного участка, производство по делу в части такого требования подлежит прекращению, поскольку законодательством принятие в резерв (возврат в резерв) земельных участков не отнесено к компетенции суда.
Если с требованием о прекращении права на земельный участок (расторжении договора аренды) заявлено требование и об изъятии земельного участка, каждое из этих требований считается отдельным неимущественным требованием.
При рассмотрении дел данной категории судам следует проверять, возникло ли право на земельный участок путем государственной регистрации в установленном порядке правоустанавливающих документов (решение хокима, протокол торгов, договор и другие).
В случае отсутствия государственной регистрации правоустанавливающих документов судам следует отказывать в удовлетворении требования о прекращении права по тем основаниям, что право не возникло, а требование об изъятии земельного участка подлежит удовлетворению.
Обратить внимание судов, что при предъявлении требования о возврате самовольно занятого земельного участка землевладельцу, землепользователю, арендатору или собственнику земельного участка такое требование подлежит рассмотрению на основании статей 91 , 91 1 Земельного кодекса.
25. Обратить внимание судов, что согласно части второй статьи 38 Земельного кодекса органы Агентства по кадастру вносят в суд исковое заявление о прекращении права на земельный участок после предварительного уведомления землевладельца или землепользователя при условии отсутствия договора аренды спорного земельного участка.
На основании части пятой статьи 36 Земельного кодекса в случаях, предусмотренных пунктами 1 , 2 , 6 — 10 , 13 части первой данной статьи, прекращение права аренды земельного участка осуществляется путем расторжения договора аренды земельного участка в порядке, установленном статьей 24 настоящего Кодекса.
В связи с этим, необходимо обратить внимание судов на то, что, если при наличии договора аренды в исковом заявлении на основании пунктов 1 , 2 , 6 — 10 , 13 части первой статьи 36 Земельного кодекса заявлено требование о прекращении права аренды на земельный участок, такое требование подлежит отказу в удовлетворении.
25 1 . В части первой статьи 382 Гражданского кодекса предусмотрено, что договор может быть изменен и расторгнут по соглашению сторон, если иное не предусмотрено настоящим Кодексом, иными законами или договором.
В этой связи судам следует иметь в виду, что прокурор может обратиться в суд с исковым заявлением с требованием о расторжении договора аренды земельного участка только в интересах сторон договора.
При этом следует учитывать соблюдение порядка досудебного урегулирования споров (направления претензии).
Следует обратить внимание на то, что правило, содержащееся во втором абзаце настоящего пункта, не применяется к требованию о признании договора аренды земли недействительным.
26. Судам при рассмотрении дел о расторжении договоров аренды земельного участка, заключенных с юридическими или физическими лицами, имеющими право пользования землями сельскохозяйственного назначения на условиях аренды, по основаниям, указанным в пунктах 6-7 части первой статьи 36 Земельного кодекса, следует проверять обоснованность иска на предмет соблюдения требований статьи 384 Гражданского кодекса, Положения «О порядке проведения мониторинговых работ на землях сельскохозяйственного назначения и посевных площадях», утвержденного постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан № 22 от 14 января 2022 года, Положения «О рациональном использовании земель сельскохозяйственного назначения», утвержденного постановлением Кабинета Министров № 914 от 30 декабря 2024 года, а также иных нормативных правовых актов, относящихся к спору.
26 1 . В соответствии с частью седьмой статьи 24 2 Земельного кодекса, если иное не предусмотрено договором аренды земельного участка сельскохозяйственного назначения, досрочное прекращение данного договора влечет прекращение договора субаренды земельного участка сельскохозяйственного назначения.
В связи с этим, суды при рассмотрении дел такой категории должны устанавливать, был ли земельный участок сельскохозяйственного назначения, переданный в аренду по оспариваемому договору, передан или нет в субаренду, а в необходимых случаях — принимать меры по привлечению к участию в деле лица, получившего земельный участок в субаренду.
27. Договоры купли-продажи, дарения, залога, самовольного обмена земель сельскохозяйственного назначения, а также договоры их субаренды, заключенные с нарушением установленного законом порядка, являются ничтожными в силу статьи 116 ГК.
Следует учитывать, что исходя из ничтожности таких договоров суды имеют право применять последствия ничтожности договора по собственной инициативе на основании части третьей статьи 113 Гражданского кодекса.
Вместе с тем, следует учитывать, что согласно смыслу части двенадцатой статьи 24 Земельного кодекса право аренды земельного участка может быть заложено только для получения кредитов.
При этом, судам необходимо обратить внимание на то, что фермерское хозяйство вправе передавать в залог право аренды земельного участка только для получения кредита исключительно для себя.
28. Разъяснить судам, что отмена или признание судом недействительным первоначального документа, удостоверяющего право на земельный участок, не может являться основанием для выселения из него нынешнего собственника (пользователя) в принудительном порядке, если его правоустанавливающий документ находится в законной силе.
В таком случае суды должны разъяснить истцу право оспорить документ, удостоверяющий право нынешнего собственника (пользователя) на земельный участок.
29. Разъяснить судам, что при предъявлении в иске требований о возврате самовольно захваченного земельного участка и приведении его в пригодное состояние они оцениваются как одно требование.
Приведение земельных участков в состояние, пригодное для использования, осуществляется за счет лиц, самовольно занявших их.
29 1 . При рассмотрении дел о возврате самовольно занятого земельного участка, находящегося в государственной собственности и о сносе самовольно возведённого строения, суды обязаны строго соблюдать требования статьи 203 9 ЭПК.
30. Если лицо, требующее установления сервитута, и владелец, пользователь, арендатор и собственник чужого земельного участка не могут прийти к взаимному согласию относительно сервитута, то сервитут на ограниченное пользование устанавливается решением суда по иску заинтересованного лица.
31. Обратить внимание судов, что, исходя из статьи 30 Земельного кодекса, важным условием сервитута является невозможность без установления такого права ограниченного пользования чужим участком удовлетворить соответствующие потребности требующего установления сервитута собственника, владельца, пользователя или арендатора участка земли.
32. При рассмотрении дел, связанных с установлением сервитута и его условий, суды должны обсуждать вопрос привлечения компетентных органов, а также получения заключений и объяснений специалистов.
Разъяснить судам, что расходы, связанные с установлением сервитута ( часть вторая статьи 30 Земельного кодекса), подлежат отнесению на истца.
33. Обратить внимание судов на то, что земельный участок, не выделенный (не реализованный) в установленном законом порядке, в том числе если границы выделенного (реализованного) земельного участка не определены в натуре (на месте) компетентными органами, земельный участок, используемый без получения документов, подтверждающих право на земельный участок, считается самовольно захваченным земельным участком.
Заключение мирового и медиативного соглашения по делам о возврате самовольно захваченного земельного участка и сноса возведенных на нем строений не допускается.
Не допускается заключение мирового соглашения или медиативного соглашения по делу о возврате самовольно захваченного земельного участка, находящегося в государственной собственности, о сносе самовольной постройки.
Также при рассмотрении дел данной категории суды должны определить, не противоречит ли законодательству отказ государственного органа от иска.
Разъяснить судам, что в соответствии со статьей 91 1 Земельного кодекса не допускается установление права собственности или иных имущественных прав на самовольно захваченный земельный участок, а также на любые здания и сооружения, возведенные на земельном участке сельскохозяйственного назначения, не отведенном для целей строительства, за исключением случаев, предусмотренных законом.
Лица, самовольно занимающие земельный участок, возводящие незаконный строительный объект на земельном участке сельскохозяйственного назначения, не отведенном под строительство, не признаются добросовестными собственниками, в связи с чем суды не вправе признавать за ними право собственности либо возлагать на должностных лиц подобную обязанность.
В связи с этим при рассмотрении дел данной категории судам, не ограничиваясь представленными документами, следует устанавливать категорию земельного участка и подлинность представленных документов с привлечением специалистов (кадастр, архитектор и другие).
34. Разъяснить судам, что согласно статье 29 Закона Республики Узбекистан «О процедурах изъятия земельных участков для общественных нужд с компенсацией» рыночная стоимость изымаемого права на земельный участок определяется оценочной организацией по состоянию на момент до начала процедур изъятия земельного участка или до момента влияния сообщения об изъятии земельного участка на стоимость объекта недвижимого имущества, а также прав на изъятый земельный участок определяются только на основании документов, подтверждающих государственную регистрацию права на земельный участок собственника или правообладателя.
В связи с тем, что законом предусмотрена обязанность предварительного и полного возмещения рыночной стоимости изымаемого земельного участка, в случае неисполнения или ненадлежащего исполнения этой обязанности, требование о возмещении ущерба может быть рассмотрено на основании части второй ст. 324 ГК, с учетом цен, имеющихся на день принятия решения.
35. Требование о взыскании процентов за просрочку возмещения убытков, причиненных вследствие изъятия земельных участков, недвижимого имущества и сноса для общественных нужд, подлежит рассмотрению на основании норм статьи 327 Гражданского кодекса.
36. При рассмотрении споров, связанных с изъятием земельного участка для общественных нужд судам при взыскании компенсации или убытков наряду с компенсацией рыночной стоимости объектов недвижимого имущества, многолетних насаждений, следует отдельно определять рыночную стоимость и конкретного права на земельный участок ( ст. 17 Земельного кодекса), за исключением права аренды.
37. Разъяснить судам, что при предъявлении требования о понуждении заключить договор аренды земельного участка, когда имеется решение компетентного органа, но договор аренды земельного участка не заключен, необходимо установить наличие или отсутствие спора по поводу данного земельного участка.
Глава V. Заключительные положения
38. Суды по результатам рассмотрения споров, возникающих в сфере земельных правоотношений, должны реагировать на каждый случай нарушения законодательства, путем вынесения частного определения.
Если в процессе рассмотрения земельного спора в действиях лиц выявлены признаки преступления, судам следует направлять об этом сообщение в прокуратуру.
Если в процессе рассмотрения исков, предъявленных кадастровыми органами по делу о самовольном захвате земельного участка, истец обратится с заявлением об оставлении иска без рассмотрения, суд должен решить вопрос о направлении сообщения об этом в Агентство по кадастру республики и прокуратуру.
39. Судам Республики Каракалпакстан, областным и Ташкентскому городскому суду, административному суду Республики Каракалпакстан, административным судам областей и города Ташкента следует регулярно обобщать судебную практику применения земельного законодательства и принимать меры по недопущению судебных ошибок при рассмотрении дел данной категории.
40. В связи с принятием настоящего постановления считать постановление Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 3 февраля 2006 года № 3 «О некоторых вопросах, возникающих в судебной практике в связи с применением Земельного кодекса» утратившим силу.
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан Б. ИСЛАМОВ
Секретарь Пленума, судья Верховного суда Н. ХАКИМОВА
г. Ташкент,
20 ноября 2023 г.,
№ 28