📅 2024-yil 25-mart · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2024-yil 25-mart · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2024 йил 25 март · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 25 марта 2024 г. · Другие документы · Пленум Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 25 March 2024 · Other documents · Oliy sudi Plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
Қарори
Судлар томонидан фуқаролик ишларини апелляция, кассация тартибида кўришнинг айрим масалалари тўғрисида
Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилганлиги муносабати билан, шунингдек, қонун нормаларини бир хилда ва тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 22-моддасига асосланиб, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:
1. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, фуқаролик ишини апелляция, кассация тартибида қайта кўриб чиқиш суд процесси иштирокчиларининг суд ҳужжати устидан шикоят беришга бўлган ҳуқуқини кафолатловчи ҳуқуқий институтнинг муҳим қисми ҳисобланади.
2. Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодекси (бундан буён матнда ФПК деб юритилади) 383 , 403-моддаларига мувофиқ, апелляция, кассация инстанцияси судида иш юритиш:
а) даъво тартибида юритиладиган ишлар бўйича:
даъвогар, жавобгар, учинчи шахснинг шикояти бўйича;
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил шикояти бўйича, бундан тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ бўлмаган низолар мустасно;
Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси ва унинг ҳудудий бошқармаларининг палата аъзолари манфаатида берган шикояти бўйича;
б) буйруқ тартибида юритилган ишлар бўйича (суд буйруғи бундан мустасно):
аризачи (ундирувчи), қарздорнинг шикояти бўйича;
в) алоҳида тартибда юритиладиган ишлар бўйича:
аризачи, манфаатдор шахснинг шикояти бўйича;
г) ҳакамлик судининг ҳал қилув қарори билан боғлиқ бўлган ишлар бўйича:
ҳакамлик муҳокамаси тарафларининг шикояти бўйича қўзғатилади.
Апелляция, кассация тартибида иш юритиш, шунингдек, ишда иштирок этишга жалб қилинмаган, аммо ҳуқуқ ва мажбуриятлари ҳақидаги масала суд томонидан ҳал этилган шахснинг шикояти бўйича ҳам қўзғатилиши мумкин. Ушбу шахс суд ҳужжатида кўрсатилмаган ҳолларда ҳам унинг устидан шикоят қилиш ҳуқуқидан фойдаланади.
Суд ҳужжати устидан апелляция, кассация тартибида шикоят қилиш ҳуқуқига, шунингдек, тарафлар, учинчи шахслар ҳамда ишда иштирок этишга жалб қилинмаган, аммо ҳуқуқ ва мажбуриятлари ҳақидаги масала суд томонидан ҳал этилган шахснинг ҳуқуқий ворислари ҳам эга. Бундай ҳолда шикоятга ҳуқуқ ўтганлиги фактини тасдиқловчи ҳужжат илова қилиниши лозим.
Суд ҳужжати устидан апелляция, кассация тартибида шикоят қилиш ҳуқуқига эга бўлган шахснинг қонуний вакили (ота-она, фарзандликка олганлар, васий, ҳомий ва ҳ.к.) ўз вакиллигини тасдиқловчи ҳужжат тақдим қилиши талаб қилинади (ФПК 66-моддаси ).
Ишда қатнашаётган шахс вакили, шу жумладан, адвокат, суд ҳужжати устидан апелляция, кассация тартибида шикоят қилишга бундай ҳуқуқ ваколат берувчи томонидан берилган ишончномада махсус кўрсатилган ҳолдагина ҳақли (ФПК 69-моддасининг иккинчи қисми ).
Прокурор, юқори турувчи прокурор ва уларнинг ўринбосарлари прокурорнинг иштирокида кўрилган иш бўйича ҳамда қонунда прокурорнинг иштирок этиши назарда тутилган бўлиб, бироқ у суд муҳокамасининг вақти ва жойи тўғрисида тегишли тарзда хабардор қилинмасдан кўрилган ишлар бўйича суд ҳужжати устидан апелляция, кассация протести келтиришга ҳақли. Шунингдек, прокурор ФПК 383-моддасининг биринчи қисми , 403-моддасининг биринчи қисмида кўрсатилган шахсларнинг мурожаати мавжуд бўлганда, апелляция, кассация протести келтириши мумкин.
3. Судларга тушунтирилсинки, ФПК 52-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, давлат бошқаруви органлари, ташкилотлар ва айрим фуқаролар (масалан, Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгашлари ва ш.к.) фақат даъво ариза (ариза) улар томонидан берилган ҳолдагина суд ҳужжати устидан апелляция, кассация тартибида шикоят бериши мумкин, Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил ҳамда Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси ва унинг ҳудудий бошқармалари бундан мустасно.
Улар томонидан бундай шикоят берилган ҳолларда, уни қабул қилиш ФПК 389 1 -моддаси биринчи қисмининг 1-банди , 407 4 -моддаси биринчи қисмининг 1-бандига асосан рад этилади.
4. Судларга тушунтирилсинки, қонунда апелляция, кассация тартибида иш юритиш предмети бўйича муайян истиснолар белгиланган. Жумладан, қуйидагилар устидан апелляция, кассация шикояти (протести) берилмайди:
1) суд буйруғи;
2) қонунда шикоят қилиниши назарда тутилмаган ёки ишнинг кейинги ҳаракатланишига тўсқинлик қилмайдиган биринчи инстанция суди ажримлари (масалан, никоҳдан ажратиш ҳақидаги ишлар бўйича эр-хотинга ярашиш учун муддат тайинланиши муносабати билан иш муҳокамасини кейинга қолдириш ҳақидаги ажрим). Бироқ бундай ажримларга қарши эътирозлар апелляция, кассация шикоятига (протестига) киритилиши мумкин.
Бундай суд ҳужжати устидан шикоят (протест) берилган бўлса, шикоятни (протестни) қабул қилиш ФПК 389 1 -моддаси биринчи қисмининг 2-банди , 407 4 -моддаси биринчи қисмининг 2-бандига асосан рад этилади.
5. ФПК 385 , 405-моддаларига кўра, апелляция, кассация шикояти (протести) апелляция, кассация инстанцияси судининг номига йўлланади, лекин суд ҳужжатини қабул қилган судга берилади.
Суд ҳужжатини қабул қилган суд апелляция, кассация шикоятини (протестини) у келиб тушган кундан эътиборан беш кунлик муддатда апелляция, кассация инстанцияси судига иш билан бирга юбориши шарт.
Ҳар бир шикоят (протест) келиб тушган санаси кўрсатилган ҳолда рўйхатга олиниши лозим.
Судларга тушунтирилсинки, агар шикоят (протест) суд ҳужжатини қабул қилган судни четлаб ўтган ҳолда юборилган бўлса, шикоят (протест) апелляция, кассация инстанцияси суди томонидан қайтарилади (ФПК 389-моддаси биринчи қисмининг 4-банди , 407 3 -моддаси биринчи қисмининг 4-банди ). Шикоят (протест) қайд этилган асос билан қайтарилганда, суд ажримида шикоят (протест) суд ҳужжатини қабул қилган суд орқали берилиши лозимлиги кўрсатилиши керак.
Суд ҳужжатини қабул қилган суд берилган шикоятни (протестни) процессуал қонуннинг бирор-бир талабларига мос эмаслиги асоси билан қайтаришга ёки қабул қилишни рад қилишга ҳақли эмас.
6. Қонунга мувофиқ биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори устидан апелляция шикояти (протести) ҳал қилув қарори қабул қилинган кундан эътиборан бир ой ичида, кассация шикояти (протести) эса, суд ҳужжати қонуний кучга кирган кундан эътиборан олти ой ичида берилиши мумкин.
Шуни инобатга олиш лозимки, суднинг соддалаштирилган иш юритиш тартибида кўриб чиқилган иш бўйича ҳал қилув қарори устидан апелляция шикояти (протести) у қабул қилинганидан кейин ўн кун ичида берилади.
7. Апелляция, кассация шикояти (протести) бериш муддати ўтишининг бошланиши, тегишлича, суд ҳужжати қабул қилинган ёки қонуний кучга кирган кундан ҳисобланади.
ФПК 262-моддасининг учинчи ва тўртинчи қисмлари мазмунига кўра, қўшимча ҳал қилув қарори устидан апелляция, кассация шикояти (протести) бериш муддати ҳам асосий ҳал қилув қарори қабул қилинган кундан ҳисобланади.
8. Апелляция, кассация шикояти (протести) бериш муддатини тиклаш тўғрисидаги илтимоснома апелляция, кассация инстанцияси судининг судьяси томонидан ФПК 385 1 , 405 1 -моддалари қоидалари бўйича якка тартибда ҳал қилинади. Шикоят қилиш (протест бериш) муддатини ўтказиб юборилганлигининг узрли сабаблари деб судга бундай шикоят (протест) билан ўз вақтида мурожаат қилишга тўсқинлик қилган объектив ҳолатлар (масалан, фавқулодда ҳолатлар, сув тошқинлари, пандемия, карантин, ишда иштирок этишга жалб қилинмаган, аммо ҳуқуқ ва мажбуриятлари ҳақида суд қарор қабул қилган шахснинг суд ҳужжатидан бехабарлиги ва бошқалар) тан олиниши мумкин.
Жисмоний шахснинг касаллиги, унинг оилавий шароити (оила аъзосининг ўлими ёки оғир касаллиги), шунингдек, бошқа ҳолатлар, агар улар қонунда белгиланган муддатда шикоят беришни истисно этган ёхуд жиддий равишда қийинлаштирган бўлса, узрли сабаблар деб топилиши мумкин.
Шикоят (протест) беришнинг ўтказиб юборилган муддати тикланиши рад этилганлиги сабабли (ФПК 389 1 -моддаси биринчи қисмининг 4-банди , 407 4 -моддаси биринчи қисмининг 4-банди ) уни қабул қилишни рад этиш ҳақидаги ажримда ўтказиб юборилган муддатни тиклаш қайси асосларга кўра рад этилганлиги, ажримнинг хулоса қисмида эса, ўтказиб юборилган муддатни тиклаш рад этилганлиги кўрсатилиши лозим.
9. Судларга тушунтирилсинки, ўтказиб юборилган муддат, агар илтимоснома ҳал қилув қарори қабул қилинган кундан эътиборан уч ойдан кечиктирмай берилган ва муддатни ўтказиб юбориш сабаблари узрли деб топилган бўлса, апелляция, кассация шикояти (протести) бераётган шахснинг илтимосномасига кўра апелляция, кассация инстанцияси судининг судьяси томонидан тикланиши мумкин.
Апелляция, кассация шикоятини (протестини) беришнинг ўтказиб юборилган муддатини тиклаш тўғрисида илтимоснома мавжуд бўлмаган тақдирда, бундай шикоят (протест) ФПК 389-моддаси биринчи қисмининг 5-банди , 407 3 -моддаси биринчи қисмининг 5-бандига асосан қайтарилади.
10. Апелляция, кассация шикоятини (протестини) қайтариш тўғрисидаги, иш юритишга қабул қилишни рад этиш тўғрисидаги ажримда шикоятни (протестни) қайтариш, қабул қилишни рад этиш асослари билан бирга шикоятни беришда тўланган давлат божини қайтариш ҳақидаги масала ҳам ҳал этилиши лозим. Бунда почта харажатини қайтариш қонунда назарда тутилмаганлиги боис, шикоят беришда тўланган почта харажати қайтарилмаслиги тушунтирилсин.
Апелляция, кассация шикоятини (протестини) қайтариш, иш юритишга қабул қилишни рад этиш тўғрисидаги ажрим устидан Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судларининг фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати, Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий судига қонунда белгиланган муддатда тафтиш шикояти (протести) берилиши мумкин (ФПК 389-моддасининг учинчи қисми , 389 1 -моддасининг учинчи қисми , 407 3 -моддасининг учинчи қисми , 407 4 -моддасининг учинчи қисми , 419 6 -моддасининг бешинчи қисми ).
Апелляция, кассация шикоятини (протестини) қайтариш, шикоятни (протестни) иш юритишга қабул қилишни рад этиш тўғрисидаги ажрим бекор қилинган тақдирда, шикоят (протест) дастлаб судга мурожаат қилинган кунда берилган ҳисобланади.
11. Судлар шуни назарда тутиши лозимки, апелляция, кассация шикояти (протести) бериш муддати узрли деб топилган сабабларга асосан ФПК 385 1 ва 405 1 -моддаларига мувофиқ тикланганда, ишда иштирок этувчи бошқа шахслар томонидан ўтказиб юборилган муддатни, ўтказиб юборилиши сабабларидан қатъи назар, тиклаш тўғрисидаги масалани қўшимча равишда кўриб чиқиш талаб этилмайди. Бу шахсларнинг апелляция, кассация шикояти (протести) тегишинча, ФПК 386 , 387 , 406 , 407-моддалари талабларига риоя этган ҳолда апелляция, кассация муҳокамаси тугагунига қадар апелляция, кассация инстанцияси судига берилиши ва умумий асосларда кўриб чиқилиши лозим.
12. ФПК 386 , 387 ва 406 , 407-моддаларида апелляция, кассация шикоятининг (протестининг) мазмуни, шунингдек, унга илова қилиниши лозим бўлган ҳужжатлар юзасидан муайян талаблар белгиланганлиги сабабли, апелляция, кассация инстанцияси судининг судьяси шикоят (протест) берган шахс ушбу талабларга риоя этганлигини текшириши шарт.
Ушбу моддаларнинг талабларига жавоб бермайдиган апелляция, кассация шикояти (протести) ФПК 389 ва 407 3 -моддалари асосида қайтарилиши лозим.
13. Апелляция, кассация шикояти берган шахс томонидан давлат божи тўлашнинг қонун билан белгиланган тартиби ва миқдорига оид талабларга риоя қилинганлиги ҳақидаги масалани ҳал қилишда апелляция, кассация инстанцияси судининг судьяси Ўзбекистон Республикаси «Давлат божи тўғрисида»ги Қонуни 5-моддасининг 1-банди , 8-моддасининг ва ушбу Қонуннинг иловаси бўлган «Давлат божи ставкаларининг миқдорлари»га амал қилиши лозим.
Давлат божи тўлашни кечиктириш, бўлиб-бўлиб тўлаш ва унинг миқдорини камайтириш ҳақидаги илтимоснома судья томонидан апелляция, кассация шикоятини иш юритишга қабул қилишда ҳал қилиниши лозим.
14. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, апелляция, кассация шикоятини (протестини) қайтариш, қабул қилишни рад этиш ёки иш юритишга қабул қилиш масаласи ФПК 388 , 407 2 -моддаларида белгиланган шикоят (протест) иш билан бирга судга келиб тушган кундан эътиборан беш кунлик муддатдан кечиктирмай апелляция, кассация инстанцияси судининг судьяси томонидан якка тартибда ҳал қилинади.
Иш апелляция, кассация тартибида кўрилаётганда бошқа шахсдан шикоят (протест) келиб тушган тақдирда уни иш юритишга қабул қилиш, қайтариш ёки қабул қилишни рад этиш масаласи судлов ҳайъати таркиби томонидан ҳал қилинади.
Апелляция, кассация шикоятини (протестини) қайтариш ёки қабул қилишни рад этиш тўғрисида ажрим чиқарилганда, ажримнинг кўчирма нусхаси шикоят (протест) ва илова қилинган ҳужжатлар билан бирга шикоятни (протестни) берган шахсга юборилади. Ажрим ва шикоятнинг (протестнинг) кўчирма нусхаси фуқаролик ишига қўшиб қўйилади.
15. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, ФПК 389-моддасининг биринчи қисми , 407 3 -моддасининг биринчи қисмида назарда тутилган апелляция, кассация шикоятини (протестини) қайтариш асосларининг рўйхати тугал ҳисобланади ва кенгайтирилган тарзда талқин қилинмайди.
Судлар шуни инобатга олиши лозимки, агар шикоятни (протестни) қайтариш учун бир нечта асослар мавжуд бўлса, суд ажримида ушбу асосларнинг ҳар бирини кўрсатиб ўтиши ва улар бартараф этилгач, шикоятни (протестни) берган шахс апелляция, кассация шикояти (протести) билан судга умумий тартибда янгидан мурожаат қилишга ҳақли эканлигини кўрсатиши керак.
Апелляция, кассация шикоятини (протестини) қайтариш тўғрисидаги ажримда кўрсатилган айни бир хил камчилик билан такроран шикоят (протест) билан мурожаат қилинганда, айни бир асослар билан шикоятни (протестни) қайтариш тўғрисида ажрим чиқарилмасдан, шикоят (протест) берган шахсга ажримда кўрсатилган камчиликларни бартараф этиш чораларини кўриш ҳақида ёзма тушунтириш берилиши ҳамда шикоят (протест) ва унга илова қилинган ҳужжатлар қайтарилиши лозим.
16. Судларга тушунтирилсинки, агар шикоятда уни имзолаган шахснинг фамилияси тўлиқ ва исми, отаси исмининг фақат бош ҳарфлари кўрсатилган бўлса, бу ҳолат шикоятни ФПК 389-моддаси биринчи қисмининг 1-банди , 407 3 -моддаси биринчи қисмининг 1-бандига асосан қайтариш, агар шикоят иш юритишга қабул қилинган бўлса, уни ФПК 389 4 -моддасининг биринчи қисми , 407 8 -моддасининг биринчи қисмига асосан кўрмасдан қолдириш учун асос бўлмайди.
17. ФПК 389-моддаси биринчи қисмининг 6-банди , 407 3 -моддаси биринчи қисмининг 6-бандига мувофиқ апелляция, кассация шикояти (протести) уни берган шахс томонидан қайтариб олинишига (чақириб олинишига) судьянинг шикоятни (протестни) иш юритишга қабул қилиш тўғрисидаги ажрими чиқарилгунига қадар йўл қўйилишини инобатга олиб, шикоят (протест) иш юритишга қабул қилинганидан сўнг у қайтарилмайди. Бунда шикоят (протест) умумий асосларда судлов ҳайъати мажлисида кўриб чиқилади ёки шикоят (протест) берган шахсга ундан воз кечиш (чақириб олиш) ҳуқуқи тушунтирилади.
18. ФПКда белгиланган шакл ва мазмун талабларига риоя этилган ҳолда берилган шикоят (протест) апелляция, кассация инстанцияси судининг иш юритувига қабул қилинади. Апелляция, кассация шикоятини (протестини) иш юритишга қабул қилиш тўғрисидаги ажримда уни кўриб чиқиш бўйича суд мажлисини ўтказиш вақти ва жойи кўрсатилади ҳамда бу тўғрисида шикоят (протест) берган шахс, шунингдек, ишда иштирок этувчи шахслар тегишли тартибда хабардор қилиниши лозим.
19. Апелляция инстанцияси судининг судьяси ҳал қилув қарорининг ижросини тўхтатиб туриш ҳақида ФПК 389 3 -моддасининг биринчи қисмига мувофиқ берилган илтимосномани муҳокама қилишда илтимосномада келтирилган важларни ўрганиши лозим.
Бунда апелляция инстанцияси судининг судьяси ҳал қилув қарори ижрога қаратилганлигини аниқласа, бундай илтимосномани қаноатлантиради, бундан дарҳол ижро этилиши лозим бўлган ҳал қилув қарорлари мустасно.
Кассация инстанцияси судининг судьяси ФПК 407 6 -моддасининг биринчи қисмига мувофиқ берилган илтимосномани ҳар қандай ҳолатда қаноатлантиради, бундан дарҳол ижро этилиши лозим бўлган ҳал қилув қарорлари мустасно.
20. Суд ҳужжатининг ижроси апелляция, кассация инстанциясида иш юритиш тамомлангунига қадар тўхтатиб турилиши мумкин. Бундай ҳолда судлар шуни инобатга олиши лозимки, шикоятни (протестни) кўриб чиқиш натижасида ҳал қилув қарори кучида қолдирилган бўлса, унинг ижросини давом эттириш (тиклаш) юзасидан алоҳида процессуал ҳужжат қабул қилинмайди ва ёзма кўрсатма юборилганлиги етарли ҳисобланади.
Судлар шуни инобатга олиши лозимки, ҳал қилув қарорининг ижросини тўхтатиб туриш масаласи суднинг ташаббуси билан ҳал қилинмайди. Бу масала нафақат шикоят (протест) берган шахснинг илтимосномасига кўра, балки ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг илтимосномаси асосида ҳам ҳал қилиниши мумкин. Бундай илтимоснома апелляция, кассация инстанциясида иш юритишнинг ҳар қандай босқичида берилиши мумкин.
Шикоят (протест) судлов ҳайъатида мазмунан кўрилаётганда, ҳал қилув қарорининг ижросини тўхтатиб туриш ҳақида илтимоснома келиб тушганда, ушбу масала судлов ҳайъати таркиби томонидан ҳал этилади.
21. Судларнинг эътибори ишларни апелляция, кассация шикояти (протести) бўйича кўришда ФПК 395 , 415-моддаларида белгиланган муддатларга, шу жумладан, апелляция, кассация инстанцияси суди ишни биринчи инстанция судида иш юритиш қоидалари бўйича кўришга ўтган ҳолда ҳам риоя қилиниши лозимлигига қаратилсин.
Шикоят (протест) бўйича тушган ишни апелляция, кассация тартибида кўриш муддатлари алоҳида ҳолларда қонунда белгиланган муддатлар доирасида (ФПК 395, 415-моддалари) судлов ҳайъати томонидан узайтирилиши мумкин (масалан, бир иш юритувида бир нечта талабларнинг бирлаштирилиши, суд жараёни иштирокчиларининг кўплиги, қўшимча ҳажмдаги далилларни талаб қилиб олиниши ва уларни текшириш, ишга мутахассисларни жалб қилиш, суд топшириқларини юбориш зарурати ва ҳ.к.).
22. Суднинг ишда иштирок этувчи шахсларни шикоят (протест) бўйича ишни апелляция, кассация инстанцияси судида кўриш вақти ва жойи тўғрисида хабардор қилиши мажбурийлиги қонунда белгиланганлиги сабабли, апелляция, кассация инстанцияси суди уларни бу ҳақда тегишли равишда хабардор қилинганлиги тўғрисида маълумотлар бўлган тақдирда ҳам, улардан бирортасининг келмаганлик сабабини узрли деб топса, ишни кўришни кейинга қолдиришга ҳақли.
Ишда иштирок этувчи шахсларнинг келмаганлик сабаблари узрсиз деб топилган тақдирда, шунингдек, келмаганлик сабаблари ҳақида маълумотлар ва бу сабабларни узрли эканлигини тасдиқловчи далиллар мавжуд бўлмаганда, апелляция, кассация инстанцияси суди шикоят (протест) бўйича ишни уларнинг иштирокисиз кўришга ҳақли.
23. ФПК 47-моддасига асосан процессуал ҳуқуқий ворислик суд процессининг ҳар қандай босқичида амалга оширилиши мумкинлигини эътиборга олган ҳолда, тарафларнинг бири, учинчи шахс ёки уларнинг қонуний вакили низоли ёхуд суднинг ҳал қилув қарори билан аниқланган ҳуқуқий муносабатдан чиқиб кетган тақдирда (фуқаронинг ўлими, юридик шахснинг қайта ташкил қилиниши ва ҳ.к.), апелляция, кассация инстанцияси суди бундай шахсларни уларнинг ҳуқуқий ворислари билан алмаштирилишига йўл қўяди ҳамда уларга ишга доир барча материаллар билан танишишга имкон беради.
Ҳуқуқий вориснинг процессга киришганлиги ҳақида апелляция, кассация инстанцияси суди ажрим чиқаради.
24. Судларга тушунтирилсинки, ФПК 389 4 , 389 5 , 407 8 , 407 9 -моддаларида кўрсатилган апелляция, кассация шикоятини (протестини) кўрмасдан қолдириш, у бўйича иш юритишни тугатиш асослари шикоятни (протестни) иш юритишга қабул қилиш тўғрисида ажрим чиқарилганидан сўнг аниқланган бўлишини назарда тутганлиги сабабли, апелляция, кассация шикоятини (протестини) кўрмасдан қолдириш, у бўйича иш юритишни тугатиш масаласи судлов ҳайъати таркиби томонидан ҳал этилади.
25. ФПК 393 , 413-моддаларининг талабларига кўра, апелляция, кассация шикояти берган шахс апелляция, кассация инстанцияси суди маслаҳатхонага киргунига қадар шикоятни тўлдиришга, ўзгартиришга ёки ундан воз кечишга, протест келтирган прокурор, шунингдек юқори турувчи прокурор протестни тўлдиришга, ўзгартиришга ёки қайтариб олишга ҳақли.
Шикоятдан воз кечилганда (протест қайтариб олинганда) суд апелляция, кассация тартибида иш юритишни тугатиш ҳақида ажрим чиқаради.
Шикоятдан воз кечилиши (протест қайтариб олиниши) муносабати билан апелляция, кассация тартибида иш юритишни тугатиш масаласи апелляция, кассация инстанцияси суди томонидан суд мажлисида шахснинг шикоятдан воз кечиш (протестни қайтариб олиш) ваколати текширилганидан сўнг ҳал қилинади. Бунда шуни инобатга олиш лозимки, ФПК 69-моддаси мазмунига кўра, вакилнинг ишончномада кўрсатилган суд ҳужжати устидан шикоят бериш ҳуқуқи ўз-ўзидан, башарти бу ҳолат ишончномада махсус кўрсатилган бўлмаса, шикоятдан воз кечиш ҳуқуқини бермайди.
Суд ҳужжатига нисбатан бошқа шахслар томонидан шикоят (протест) берилганлиги бу шахсларнинг шикоятдан воз кечишини (протестни қайтариб олишини) қабул қилмасликка асос бўлмайди. Бундай ҳолда воз кечилган шикоят (қайтариб олинган протест) қисми бўйича иш юритиш тугатилиб, бошқа шахснинг шикояти (протести) умумий асосларда кўриб чиқилади.
Давлат божи тўлашни кечиктириб ёки бўлиб-бўлиб тўлаш белгиланган ҳолда иш юритишга қабул қилинган шикоятдан воз кечилганда апелляция, кассация инстанцияси суди шикоят бўйича иш юритишни тугатиш ҳақидаги ажримда давлат божини тарафлар ўртасида тақсимлаш масаласини ҳал қилади (ФПК 389 5 -моддасининг иккинчи қисми , 407 9 -моддасининг иккинчи қисми ).
Апелляция шикоятидан воз кечилганлиги (протест қайтариб олинганлиги) муносабати билан апелляция тартибида иш юритиш тугатилганда, суд ҳужжати қонуний кучга киради.
26. ФПК 166-моддасига кўра, суд тарафларни яраштириш чораларини кўради, уларга фуқаролик суд ишларини юритишнинг барча босқичларида низони ҳал этишга кўмаклашади. Апелляция, кассация шикояти (протести) берилгандан кейин даъвогарнинг арз қилинган талабларидан воз кечиши, жавобгарнинг даъвогар талабларини тан олиши, тарафларнинг келишув битими ёзма шаклда ёхуд электрон ҳужжат тарзида тақдим этилиши керак. Бунда тарафларнинг тасдиқлаш учун тақдим этилаётган келишув битими ФПК 166 , 167-моддалари талабларига жавоб бериши лозим.
Агар даъвогарнинг арз қилинган талабларидан воз кечиши, жавобгар томонидан арз қилинган талаблар тан олиниши ёхуд тарафларнинг келишув битимига эришиши иш апелляция, кассация инстанцияси судида муҳокама қилинаётганда амалга оширилса, бу ҳақда суд мажлиси баённомасига ёзиб қўйилади.
Апелляция, кассация инстанцияси суди даъвогарнинг даъводан воз кечишини қабул қилишдан ёки келишув битимини тасдиқлашдан олдин даъвогарга (тарафларга) иш юритишни тугатишнинг ФПК 126-моддасида назарда тутилган ҳуқуқий оқибатларини тушунтириши шарт.
Апелляция, кассация инстанцияси суди даъвогарнинг даъво талабларидан воз кечишини қабул қилишда, тарафларнинг келишув битимини тасдиқлашда ҳал қилув қарорининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилиги масаласини муҳокама қилишга киришмасдан, уни бекор қилади ва иш бўйича иш юритишни тугатади. Бундай ҳолда суд, шикоятни (протестни) қаноатлантириш ёки қаноатлантирмаслик масаласини ҳал қилмайди.
Агар даъвогарнинг арз қилинган талабларидан воз кечиши, жавобгарнинг арз қилинган талабларни тан олиши ёки тарафларнинг келишув битими қонунга зид бўлса ёхуд бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларига хилоф бўлса, суд бундай воз кечишни, талабларни тан олишни қабул қилмайди ёхуд тузилган келишув битимини тасдиқлашни рад этади ва ишни апелляция, кассация тартибида мазмунан кўриб чиқади.
27. ФПК 372 2 -моддаси биринчи қисмининг 4-банди , 372 4 -моддаси иккинчи қисмининг 2 ва 4-бандларида назарда тутилган асослар аниқланганда, апелляция, кассация инстанцияси суди ишни биринчи инстанция судида иш юритиш қоидалари бўйича кўришга ўтади ва бу ҳақида асослантирилган ажрим чиқаради.
Ишни биринчи инстанция судида иш юритиш қоидалари бўйича кўришга ўтиш ҳақидаги ажрим билан шикоят (протест) берилган суд ҳужжати бекор қилинмайди ва бу ажрим ишнинг кейинги ҳаракатланишига тўсқинлик қилмаслиги сабабли, унинг устидан шикоят (протест) берилмайди.
28. Апелляция, кассация инстанцияси суди холислик ва беғаразликни сақлаган ҳолда тарафларга процессуал ҳуқуқ ва мажбуриятларини амалга оширишлари учун зарур шароит яратиб бериши шарт.
Апелляция, кассация инстанцияси судида ишнинг кўрилиши ҳайъатда, уч нафар судьядан иборат таркибда ФПК 397-моддасида назарда тутилган истисноларни инобатга олган ҳолда, биринчи инстанция судида иш юритиш қоидалари асосида амалга оширилади.
Ишда иштирок этувчи шахслар ўзларининг тушунтиришларида шикоятда (протестда) кўрсатилмаган важларни келтиришга ва қўшимча материаллар тақдим этишга ҳақли.
ФПК 276-моддаси талабларига мувофиқ апелляция, кассация инстанцияси судининг ҳар бир суд мажлиси, шунингдек, суд мажлиси залидан ташқарида амалга оширилган процессуал ҳаракати ҳақида баённома тузилади.
29. Судлар шуни назарда тутиши лозимки, апелляция, кассация инстанцияси суди ҳар қандай далилларни, улар биринчи инстанция суди муҳокамасида бўлганлигидан ёки янгидан тақдим этилган ёхуд талаб қилиб олинганидан қатъи назар, текширишга ҳақли.
Апелляция, кассация инстанцияси суди янги тақдим қилинган далилларни текширишни рад қилишни ажримда асослантириши лозим.
Апелляция, кассация инстанцияси суди ишда иштирок этувчи шахсларнинг экспертиза ўтказиш, далилларни таъминлаш ва талаб қилиб олиш, гувоҳларни сўроқ қилиш ҳақидаги ва бошқа илтимосномаларини улар биринчи инстанция суди томонидан рад этилганлиги сабаблигина, рад этишга ҳақли эмас.
Далиллар биринчи инстанция суди учун белгиланган тартиб бўйича текширилади.
30. Судларнинг эътибори биринчи инстанция судида муҳокама предмети бўлмаган, шу жумладан, қарши даъво тариқасида келтирилган янги моддий-ҳуқуқий талаблар, шунингдек, тарафнинг даъво муддатини қўллаш ҳақида арз қилган талаби апелляция, кассация инстанцияси суди томонидан қабул қилиниши ва кўрилиши мумкин эмаслигига қаратилсин.
Бу қоида апелляция, кассация инстанцияси суди ишни биринчи инстанция судида иш юритиш қоидалари бўйича кўриш чоғида ишда иштирок этишга жалб қилинмаган ёки хабардор қилинмаган шахслар томонидан берилган талабларга нисбатан қўлланилмайди.
31. Апелляция, кассация инстанцияси суди томонидан иш юритишни тўхтатиб туриш ФПК 10-бобида назарда тутилган асослар ва тартибда амалга оширилади.
Иш юритиш тикланганлиги тўғрисида тегишли инстанция суди ажрим чиқаради ва ишда иштирок этувчи шахсларни иш кўриладиган кун тўғрисида хабардор қилади.
32. Апелляция, кассация инстанцияси суди шикоят (протест) бўйича ишни кўриш натижалари юзасидан ажрим чиқаради.
Апелляция, кассация инстанцияси судининг эътибори шикоят (протест)да келтирилган ҳар бир важни, унинг асосли ёки асоссиз эканлиги ҳақидаги хулосани ажримда кўрсатган ҳолда муҳокама қилиш зарурлигига қаратилсин.
Шуни инобатга олиш лозимки, асослантирилган ажрим тузилиши кейинга қолдирилган ва суд мажлисида унинг хулоса қисми эълон қилинганда, апелляция, кассация инстанцияси судида раислик қилувчи ишда иштирок этувчи шахслар асослантирилган ажрим билан қачон танишишлари мумкинлигини тушунтириши шарт.
Апелляция, кассация инстанцияси суди ажримининг хулоса қисмида ФПК 399 , 419-моддаларида белгиланган ваколатлар доирасида ишни шикоят (протест) бўйича кўриш натижалари тўғрисидаги хулосалар, зарур ҳолларда эса, суд харажатлари тақсимланиши кўрсатилиши керак.
Апелляция, кассация инстанцияси суди қабул қилинган ажримни ўқиб эшиттирганидан сўнг унинг мазмун-моҳиятини суд процесси иштирокчиларига тушунтириши шарт.
33. Қонунга кўра, иш апелляция, кассация тартибида кўрилаётганда қуйидагилар аниқланиши лозим:
биринчи инстанция суди иш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатларни тўлиқ текширган-текширмаганлиги;
суд аниқланган деб ҳисоблаган, иш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатлар исботланган-исботланмаганлиги;
суднинг ҳал қилув қарорида, ажримида, қарорида баён этилган хулосалар иш ҳолатларига мувофиқлиги;
барча билдирилган талаблар бўйича суд ҳужжати қабул қилинган-қилинмаганлиги;
моддий ва (ёки) процессуал ҳуқуқ нормалари бузилган-бузилмаганлиги, улар тўғри қўлланилган-қўлланилмаганлиги;
қабул қилинган суд ҳужжати процессуал ва моддий қонун талабларига мувофиқ-мувофиқ эмаслиги.
Апелляция, кассация инстанцияси суди ФПК 396 , 416-моддаларига мувофиқ биринчи инстанция суди суд ҳужжатининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини тўлиқ ҳажмда текширади. Апелляция, кассация инстанцияси суди янги далилларни ўрганиб чиқиши ва янги фактларни аниқлаши мумкин.
Шикоят (протест) важларидан қатъи назар, ишда иштирок этувчи шахсларнинг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида суд ҳужжатини тўлиқ ҳажмда текшириш деганда, биринчи инстанция суди томонидан ишнинг ҳақиқий ҳолатлари аниқланганлигини, моддий ва процессуал нормалари тўғри қўлланилганлигини текширишни тушунмоқ лозим.
Шикоят (протест) важларидан қатъи назар, апелляция, кассация инстанцияси суди ишни биринчи инстанция судида иш юритиш қоидалари бўйича кўришга ўтиш, иш бўйича иш юритишни тугатиш ёки аризани кўрмасдан қолдиришга асослар бор ёки йўқлигини ҳам аниқлайди.
Қонунга кўра, мазмунан тўғри бўлган суд ҳужжати фақат расмий, яъни ишни тўғри ҳал қилиш учун аҳамиятли бўлмаган асослар (масалан, суд музокараларини ўтказиш тартиби бузилганлиги, давлат божи асоссиз камайтирилганлиги ёки кечиктирилганлиги ва ҳ.к.) бўйича бекор қилинишига йўл қўйилмайди. Йўл қўйилган камчилик расмий эканлиги тўғрисидаги масала апелляция, кассация инстанцияси суди томонидан ҳар бир муайян ҳолда, ишнинг ҳақиқий ҳолатидан келиб чиқиб аниқланади.
34. Моддий ҳуқуқ нормаларини бузиш ёки нотўғри қўллаш деганда, биринчи инстанция суди томонидан қўлланилиши лозим бўлган қонун ёки бошқа қонунчилик ҳужжати қўлланилмаганлиги ёки қўлланилиши лозим бўлмаган қонун ёки бошқа қонунчилик ҳужжати қўлланилганлиги, қонуннинг ёки бошқа қонунчилик ҳужжатининг нотўғри талқин қилинганлиги тушунилади.
Шуни назарда тутиш лозимки, процессуал ҳуқуқ нормаларининг бузилиши ёки нотўғри қўлланилиши фақат ишни нотўғри ҳал этилишига олиб келган бўлсагина, ҳал қилув қарори, ажрим, қарорни бекор қилишга асос бўлади.
35. Апелляция, кассация инстанцияси судлари биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш асослари ФПК 372 2 -моддасида белгиланганлигига эътибор қаратиши лозим.
Бунда шуни инобатга олиш лозимки, биринчи инстанция суди томонидан ўз кучини йўқотган қонунчилик ҳужжатларининг қўлланилганлиги ҳам моддий ҳуқуқ нормаларининг нотўғри қўлланилиши деб баҳоланади.
Шу билан бирга назарда тутиш керакки, айрим қонунчилик ҳужжатларида ҳуқуқий муносабатлар вужудга келган пайтда амалда бўлган қонунчилик ҳужжатлари қўлланилиши назарда тутилиши мумкин. Бундай ҳолда суд томонидан кучини йўқотган ёки ўзгартирилган қонунчилик ҳужжатлари қўлланилганлиги моддий ҳуқуқ нормаларини нотўғри қўллаш деб ҳисобланмайди.
36. Апелляция, кассация инстанцияси суди, агар биринчи инстанция суди иш ҳолатларини ҳар томонлама ва тўлиқ аниқлаб, қонуний, асосли ва адолатли суд ҳужжати чиқарган деган хулосага келса, ҳал қилув қарори, ажрим, қарорни ўзгаришсиз, шикоятни (протестни) эса, қаноатлантирмасдан қолдиради.
Бунда апелляция, кассация инстанцияси суди ажримида шикоят (протест) важлари нотўғри ва суд ҳужжатининг бекор қилиниши ёки ўзгартирилишига асос бўлмайди, деб топилганлиги сабаблари кўрсатиб ўтилиши лозим.
37. Шуни назарда тутиш лозимки, апелляция, кассация инстанцияси суди томонидан ҳал қилув қарори бекор қилинганда, ишни янгидан кўриш учун биринчи инстанция судига юборилишига йўл қўйилмайди (ФПК 399 , 419-моддалари ). Бундай ҳолда апелляция, кассация инстанцияси суди мавжуд, шунингдек, қўшимча тақдим этилган ёки талаб қилиб олинган материаллар (далиллар) асосида иш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатларни аниқлаб, ўзи ҳал қилув қарорини тўлиқ ёки қисман ўзгартиришга ёхуд уни тўлиқ ёки қисман бекор қилиб, янги ҳал қилув қарори қабул қилишга ҳақли.
38. Суднинг ҳал қилув қарорини ўзгартириш деганда, ҳал қилув қарорининг хулоса қисмига ўзгартиришлар киритиш тушунилади.
Янги ҳал қилув қарори деганда, апелляция, кассация инстанцияси суди томонидан тарафларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари тўғрисида суднинг асосий хулосасини жиддий ўзгартирадиган қарор қабул қилиниши тушунилади.
39. Апелляция, кассация инстанцияси суди ФПК 122 ва 124-моддаларида кўрсатилган асослар бўйича ҳал қилув қарорини тўлиқ ёки қисман бекор қилишга ҳамда аризани кўрмасдан қолдиришга ёхуд иш юритишни тўлиқ ёки қисман тугатишга, агар апелляция, кассация инстанцияси судида шундай қарор қабул қилинишига сабаб бўлувчи ҳолатлар аниқланган бўлса, ҳақлидир.
40. Апелляция, кассация инстанцияси суди иш судга тааллуқлилик тўғрисидаги қоидалар бузилган ҳолда кўриб чиқилганлигини аниқласа, суднинг ҳал қилув қарорини бекор қилиб, ФПК 311-моддасида белгиланган тартиб бўйича иш материалларини тааллуқлилигига кўра бошқа судга юборади.
41. Шуни назарда тутиш лозимки, суд харажатларини тақсимлаш масаласининг ҳал этилмаслиги ёки нотўғри ҳал этилиши, ўз-ўзидан суднинг ҳал қилув қарорини бекор қилишга ёки ўзгартиришга асос бўлмайди. Бундай ҳолда апелляция, кассация инстанцияси суди ажримининг хулоса қисмида суд харажатларини ФПК 138 — 141-моддаларида назарда тутилган қоидалар бўйича тақсимлаш ҳақида кўрсатилади.
42. ФПК 261 — 263-моддаларида назарда тутилган асослар мавжуд бўлганда, апелляция, кассация инстанцияси суди:
ажрим ёзувида йўл қўйилган хатоларни ва очиқ кўриниб турган арифметик хатоларни тузатишга;
қўшимча ажрим чиқаришга;
ажримни тушунтиришга ҳақли.
Ушбу масалалар суд мажлисида ишда иштирок этувчи шахсларни суд мажлиси ўтказилиш вақти ва жойи ҳақида хабардор қилган ҳолда кўрилади. Бироқ мазкур шахсларнинг келмаслиги бу масалаларни ҳал этиш учун тўсқинлик қилмайди.
43. ФПК 400 , 419 1 -моддаларига мувофиқ, қонунда назарда тутилган, шунингдек, ишнинг кейинги ҳаракатланишига тўсқинлик қиладиган биринчи инстанция судининг ажрими устидан апелляция, кассация инстанцияси судига хусусий шикоят (протест) берилиши мумкин.
Биринчи инстанция суди ажрими устидан апелляция, кассация тартибида хусусий шикоят (протест) бериш ва кўриш суднинг ҳал қилув қарори устидан апелляция, кассация шикояти (протести) бериш ва кўриш учун назарда тутилган қоидалар бўйича амалга оширилади.
44. Биринчи инстанция суди ажрими устидан апелляция тартибида хусусий шикоят (протест) бериш учун ФПК 400-моддасининг биринчи қисмида белгиланган йигирма кунлик муддат суд ажрими тарафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларга топширилган ёки юборилган кундан эътиборан, ажрим устидан кассация тартибида хусусий шикоят (протест) бериш учун ФПК 419 1 -моддасининг биринчи қисмида белгиланган олти ойлик муддат эса, биринчи инстанция суди ажрими қонуний кучга кирган кундан эътиборан ҳисобланади.
45. Апелляция, кассация инстанцияси суди биринчи инстанция судининг ажрими устидан берилган хусусий шикоятни (протестни) ФПК 402 , 419 2 -моддаларига мувофиқ ҳал қилади.
46. Судларга тушунтирилсинки, ФПК 402 1 , 419 3 -моддаларига мувофиқ, маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш бўйича биринчи инстанция суди қарори устидан берилган апелляция, кассация шикояти (протести) биринчи инстанция судининг ажрими устидан шикоят (протест) бериш учун қонунда назарда тутилган қоидалар ва тартибда кўриб чиқилади.
47. Апелляция, кассация инстанцияси суди ишни кўришда давлат органи ёки бошқа орган, ташкилот, мансабдор шахс ёки фуқаронинг фаолиятида аниқланган қонун ҳужжатлари бузилиши фактлари бўйича, уларнинг суд процессида иштирокидан қатъи назар, ФПК 275-моддасига мувофиқ хусусий ажрим чиқаришга ҳақли.
Уларнинг ҳаракатларида жиноят аломатлари аниқланганда эса, суд бу ҳақда жиноят иши қўзғатиш масаласини ҳал қилиш учун тегишли материалларни илова қилган ҳолда прокурорга хабар беради.
Хусусий ажрим ва хабарнома суд мажлисида эълон қилинади ва бу ҳақда баённомада акс эттирилади.
48. Апелляция, кассация инстанцияси суди иш бўйича чиқарилган биринчи инстанция суди хусусий ажримининг қонунийлиги ва асослилигини текширишга ҳамда ушбу ажримнинг чиқарилишида хатолик бўлганлигини аниқлаган тақдирда, уни бекор қилишга ҳақли.
49. Қонун нормаларини бир хилда ва тўғри қўлланилиши ҳолатини таҳлил қилиб бориш мақсадида вилоят ва уларга тенглаштирилган судларга фуқаролик ишларини апелляция ва кассация тартибида кўриш бўйича суд амалиётини ҳар ярим йилда умумлаштириш тавсия этилсин.
50. Ушбу қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг « Судлар томонидан фуқаролик ишларини апелляция тартибида кўриш амалиёти тўғрисида » 2021 йил 20 апрелдаги 14-сонли ва « Фуқаролик ишларини кассация тартибида кўриш бўйича суд амалиёти тўғрисида » 2021 йил 27 ноябрдаги 35-сонли қарорлари ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Б. ИСЛАМОВ
Пленум котиби, Олий суд судьяси Н. ХАКИМОВА
Тошкент ш.,
2024 йил 25 март,
9-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
Qarori
Sudlar tomonidan fuqarolik ishlarini apellyatsiya, kassatsiya tartibida koʻrishning ayrim masalalari toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksiga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilganligi munosabati bilan, shuningdek, qonun normalarini bir xilda va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 22-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
1. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, fuqarolik ishini apellyatsiya, kassatsiya tartibida qayta koʻrib chiqish sud protsessi ishtirokchilarining sud hujjati ustidan shikoyat berishga boʻlgan huquqini kafolatlovchi huquqiy institutning muhim qismi hisoblanadi.
2. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) 383 , 403-moddalariga muvofiq, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudida ish yuritish:
a) daʼvo tartibida yuritiladigan ishlar boʻyicha:
daʼvogar, javobgar, uchinchi shaxsning shikoyati boʻyicha;
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil shikoyati boʻyicha, bundan tadbirkorlik faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan nizolar mustasno;
Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi va uning hududiy boshqarmalarining palata aʼzolari manfaatida bergan shikoyati boʻyicha;
b) buyruq tartibida yuritilgan ishlar boʻyicha (sud buyrugʻi bundan mustasno):
arizachi (undiruvchi), qarzdorning shikoyati boʻyicha;
v) alohida tartibda yuritiladigan ishlar boʻyicha:
arizachi, manfaatdor shaxsning shikoyati boʻyicha;
g) hakamlik sudining hal qiluv qarori bilan bogʻliq boʻlgan ishlar boʻyicha:
hakamlik muhokamasi taraflarining shikoyati boʻyicha qoʻzgʻatiladi.
Apellyatsiya, kassatsiya tartibida ish yuritish, shuningdek, ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan, ammo huquq va majburiyatlari haqidagi masala sud tomonidan hal etilgan shaxsning shikoyati boʻyicha ham qoʻzgʻatilishi mumkin. Ushbu shaxs sud hujjatida koʻrsatilmagan hollarda ham uning ustidan shikoyat qilish huquqidan foydalanadi.
Sud hujjati ustidan apellyatsiya, kassatsiya tartibida shikoyat qilish huquqiga, shuningdek, taraflar, uchinchi shaxslar hamda ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan, ammo huquq va majburiyatlari haqidagi masala sud tomonidan hal etilgan shaxsning huquqiy vorislari ham ega. Bunday holda shikoyatga huquq oʻtganligi faktini tasdiqlovchi hujjat ilova qilinishi lozim.
Sud hujjati ustidan apellyatsiya, kassatsiya tartibida shikoyat qilish huquqiga ega boʻlgan shaxsning qonuniy vakili (ota-ona, farzandlikka olganlar, vasiy, homiy va h.k.) oʻz vakilligini tasdiqlovchi hujjat taqdim qilishi talab qilinadi (FPK 66-moddasi ).
Ishda qatnashayotgan shaxs vakili, shu jumladan, advokat, sud hujjati ustidan apellyatsiya, kassatsiya tartibida shikoyat qilishga bunday huquq vakolat beruvchi tomonidan berilgan ishonchnomada maxsus koʻrsatilgan holdagina haqli (FPK 69-moddasining ikkinchi qismi ).
Prokuror, yuqori turuvchi prokuror va ularning oʻrinbosarlari prokurorning ishtirokida koʻrilgan ish boʻyicha hamda qonunda prokurorning ishtirok etishi nazarda tutilgan boʻlib, biroq u sud muhokamasining vaqti va joyi toʻgʻrisida tegishli tarzda xabardor qilinmasdan koʻrilgan ishlar boʻyicha sud hujjati ustidan apellyatsiya, kassatsiya protesti keltirishga haqli. Shuningdek, prokuror FPK 383-moddasining birinchi qismi , 403-moddasining birinchi qismida koʻrsatilgan shaxslarning murojaati mavjud boʻlganda, apellyatsiya, kassatsiya protesti keltirishi mumkin.
3. Sudlarga tushuntirilsinki, FPK 52-moddasining birinchi qismiga muvofiq, davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar (masalan, Fermer, dehqon xoʻjaliklari va tomorqa yer egalari kengashlari va sh.k.) faqat daʼvo ariza (ariza) ular tomonidan berilgan holdagina sud hujjati ustidan apellyatsiya, kassatsiya tartibida shikoyat berishi mumkin, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil hamda Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi va uning hududiy boshqarmalari bundan mustasno.
Ular tomonidan bunday shikoyat berilgan hollarda, uni qabul qilish FPK 389 1 -moddasi birinchi qismining 1-bandi , 407 4 -moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan rad etiladi.
4. Sudlarga tushuntirilsinki, qonunda apellyatsiya, kassatsiya tartibida ish yuritish predmeti boʻyicha muayyan istisnolar belgilangan. Jumladan, quyidagilar ustidan apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) berilmaydi:
1) sud buyrugʻi;
2) qonunda shikoyat qilinishi nazarda tutilmagan yoki ishning keyingi harakatlanishiga toʻsqinlik qilmaydigan birinchi instansiya sudi ajrimlari (masalan, nikohdan ajratish haqidagi ishlar boʻyicha er-xotinga yarashish uchun muddat tayinlanishi munosabati bilan ish muhokamasini keyinga qoldirish haqidagi ajrim). Biroq bunday ajrimlarga qarshi eʼtirozlar apellyatsiya, kassatsiya shikoyatiga (protestiga) kiritilishi mumkin.
Bunday sud hujjati ustidan shikoyat (protest) berilgan boʻlsa, shikoyatni (protestni) qabul qilish FPK 389 1 -moddasi birinchi qismining 2-bandi , 407 4 -moddasi birinchi qismining 2-bandiga asosan rad etiladi.
5. FPK 385 , 405-moddalariga koʻra, apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining nomiga yoʻllanadi, lekin sud hujjatini qabul qilgan sudga beriladi.
Sud hujjatini qabul qilgan sud apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) u kelib tushgan kundan eʼtiboran besh kunlik muddatda apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudiga ish bilan birga yuborishi shart.
Har bir shikoyat (protest) kelib tushgan sanasi koʻrsatilgan holda roʻyxatga olinishi lozim.
Sudlarga tushuntirilsinki, agar shikoyat (protest) sud hujjatini qabul qilgan sudni chetlab oʻtgan holda yuborilgan boʻlsa, shikoyat (protest) apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan qaytariladi (FPK 389-moddasi birinchi qismining 4-bandi , 407 3 -moddasi birinchi qismining 4-bandi ). Shikoyat (protest) qayd etilgan asos bilan qaytarilganda, sud ajrimida shikoyat (protest) sud hujjatini qabul qilgan sud orqali berilishi lozimligi koʻrsatilishi kerak.
Sud hujjatini qabul qilgan sud berilgan shikoyatni (protestni) protsessual qonunning biror-bir talablariga mos emasligi asosi bilan qaytarishga yoki qabul qilishni rad qilishga haqli emas.
6. Qonunga muvofiq birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori ustidan apellyatsiya shikoyati (protesti) hal qiluv qarori qabul qilingan kundan eʼtiboran bir oy ichida, kassatsiya shikoyati (protesti) esa, sud hujjati qonuniy kuchga kirgan kundan eʼtiboran olti oy ichida berilishi mumkin.
Shuni inobatga olish lozimki, sudning soddalashtirilgan ish yuritish tartibida koʻrib chiqilgan ish boʻyicha hal qiluv qarori ustidan apellyatsiya shikoyati (protesti) u qabul qilinganidan keyin oʻn kun ichida beriladi.
7. Apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) berish muddati oʻtishining boshlanishi, tegishlicha, sud hujjati qabul qilingan yoki qonuniy kuchga kirgan kundan hisoblanadi.
FPK 262-moddasining uchinchi va toʻrtinchi qismlari mazmuniga koʻra, qoʻshimcha hal qiluv qarori ustidan apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) berish muddati ham asosiy hal qiluv qarori qabul qilingan kundan hisoblanadi.
8. Apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) berish muddatini tiklash toʻgʻrisidagi iltimosnoma apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining sudyasi tomonidan FPK 385 1 , 405 1 -moddalari qoidalari boʻyicha yakka tartibda hal qilinadi. Shikoyat qilish (protest berish) muddatini oʻtkazib yuborilganligining uzrli sabablari deb sudga bunday shikoyat (protest) bilan oʻz vaqtida murojaat qilishga toʻsqinlik qilgan obyektiv holatlar (masalan, favqulodda holatlar, suv toshqinlari, pandemiya, karantin, ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan, ammo huquq va majburiyatlari haqida sud qaror qabul qilgan shaxsning sud hujjatidan bexabarligi va boshqalar) tan olinishi mumkin.
Jismoniy shaxsning kasalligi, uning oilaviy sharoiti (oila aʼzosining oʻlimi yoki ogʻir kasalligi), shuningdek, boshqa holatlar, agar ular qonunda belgilangan muddatda shikoyat berishni istisno etgan yoxud jiddiy ravishda qiyinlashtirgan boʻlsa, uzrli sabablar deb topilishi mumkin.
Shikoyat (protest) berishning oʻtkazib yuborilgan muddati tiklanishi rad etilganligi sababli (FPK 389 1 -moddasi birinchi qismining 4-bandi , 407 4 -moddasi birinchi qismining 4-bandi ) uni qabul qilishni rad etish haqidagi ajrimda oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklash qaysi asoslarga koʻra rad etilganligi, ajrimning xulosa qismida esa, oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklash rad etilganligi koʻrsatilishi lozim.
9. Sudlarga tushuntirilsinki, oʻtkazib yuborilgan muddat, agar iltimosnoma hal qiluv qarori qabul qilingan kundan eʼtiboran uch oydan kechiktirmay berilgan va muddatni oʻtkazib yuborish sabablari uzrli deb topilgan boʻlsa, apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) berayotgan shaxsning iltimosnomasiga koʻra apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining sudyasi tomonidan tiklanishi mumkin.
Apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) berishning oʻtkazib yuborilgan muddatini tiklash toʻgʻrisida iltimosnoma mavjud boʻlmagan taqdirda, bunday shikoyat (protest) FPK 389-moddasi birinchi qismining 5-bandi , 407 3 -moddasi birinchi qismining 5-bandiga asosan qaytariladi.
10. Apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish toʻgʻrisidagi, ish yuritishga qabul qilishni rad etish toʻgʻrisidagi ajrimda shikoyatni (protestni) qaytarish, qabul qilishni rad etish asoslari bilan birga shikoyatni berishda toʻlangan davlat bojini qaytarish haqidagi masala ham hal etilishi lozim. Bunda pochta xarajatini qaytarish qonunda nazarda tutilmaganligi bois, shikoyat berishda toʻlangan pochta xarajati qaytarilmasligi tushuntirilsin.
Apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish, ish yuritishga qabul qilishni rad etish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlarining fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼati, Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudiga qonunda belgilangan muddatda taftish shikoyati (protesti) berilishi mumkin (FPK 389-moddasining uchinchi qismi , 389 1 -moddasining uchinchi qismi , 407 3 -moddasining uchinchi qismi , 407 4 -moddasining uchinchi qismi , 419 6 -moddasining beshinchi qismi ).
Apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish, shikoyatni (protestni) ish yuritishga qabul qilishni rad etish toʻgʻrisidagi ajrim bekor qilingan taqdirda, shikoyat (protest) dastlab sudga murojaat qilingan kunda berilgan hisoblanadi.
11. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) berish muddati uzrli deb topilgan sabablarga asosan FPK 385 1 va 405 1 -moddalariga muvofiq tiklanganda, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar tomonidan oʻtkazib yuborilgan muddatni, oʻtkazib yuborilishi sabablaridan qatʼi nazar, tiklash toʻgʻrisidagi masalani qoʻshimcha ravishda koʻrib chiqish talab etilmaydi. Bu shaxslarning apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) tegishincha, FPK 386 , 387 , 406 , 407-moddalari talablariga rioya etgan holda apellyatsiya, kassatsiya muhokamasi tugaguniga qadar apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudiga berilishi va umumiy asoslarda koʻrib chiqilishi lozim.
12. FPK 386 , 387 va 406 , 407-moddalarida apellyatsiya, kassatsiya shikoyatining (protestining) mazmuni, shuningdek, unga ilova qilinishi lozim boʻlgan hujjatlar yuzasidan muayyan talablar belgilanganligi sababli, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining sudyasi shikoyat (protest) bergan shaxs ushbu talablarga rioya etganligini tekshirishi shart.
Ushbu moddalarning talablariga javob bermaydigan apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) FPK 389 va 407 3 -moddalari asosida qaytarilishi lozim.
13. Apellyatsiya, kassatsiya shikoyati bergan shaxs tomonidan davlat boji toʻlashning qonun bilan belgilangan tartibi va miqdoriga oid talablarga rioya qilinganligi haqidagi masalani hal qilishda apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining sudyasi Oʻzbekiston Respublikasi “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonuni 5-moddasining 1-bandi , 8-moddasining va ushbu Qonunning ilovasi boʻlgan “Davlat boji stavkalarining miqdorlari”ga amal qilishi lozim.
Davlat boji toʻlashni kechiktirish, boʻlib-boʻlib toʻlash va uning miqdorini kamaytirish haqidagi iltimosnoma sudya tomonidan apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini ish yuritishga qabul qilishda hal qilinishi lozim.
14. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish, qabul qilishni rad etish yoki ish yuritishga qabul qilish masalasi FPK 388 , 407 2 -moddalarida belgilangan shikoyat (protest) ish bilan birga sudga kelib tushgan kundan eʼtiboran besh kunlik muddatdan kechiktirmay apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining sudyasi tomonidan yakka tartibda hal qilinadi.
Ish apellyatsiya, kassatsiya tartibida koʻrilayotganda boshqa shaxsdan shikoyat (protest) kelib tushgan taqdirda uni ish yuritishga qabul qilish, qaytarish yoki qabul qilishni rad etish masalasi sudlov hayʼati tarkibi tomonidan hal qilinadi.
Apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish yoki qabul qilishni rad etish toʻgʻrisida ajrim chiqarilganda, ajrimning koʻchirma nusxasi shikoyat (protest) va ilova qilingan hujjatlar bilan birga shikoyatni (protestni) bergan shaxsga yuboriladi. Ajrim va shikoyatning (protestning) koʻchirma nusxasi fuqarolik ishiga qoʻshib qoʻyiladi.
15. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, FPK 389-moddasining birinchi qismi , 407 3 -moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish asoslarining roʻyxati tugal hisoblanadi va kengaytirilgan tarzda talqin qilinmaydi.
Sudlar shuni inobatga olishi lozimki, agar shikoyatni (protestni) qaytarish uchun bir nechta asoslar mavjud boʻlsa, sud ajrimida ushbu asoslarning har birini koʻrsatib oʻtishi va ular bartaraf etilgach, shikoyatni (protestni) bergan shaxs apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) bilan sudga umumiy tartibda yangidan murojaat qilishga haqli ekanligini koʻrsatishi kerak.
Apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) qaytarish toʻgʻrisidagi ajrimda koʻrsatilgan ayni bir xil kamchilik bilan takroran shikoyat (protest) bilan murojaat qilinganda, ayni bir asoslar bilan shikoyatni (protestni) qaytarish toʻgʻrisida ajrim chiqarilmasdan, shikoyat (protest) bergan shaxsga ajrimda koʻrsatilgan kamchiliklarni bartaraf etish choralarini koʻrish haqida yozma tushuntirish berilishi hamda shikoyat (protest) va unga ilova qilingan hujjatlar qaytarilishi lozim.
16. Sudlarga tushuntirilsinki, agar shikoyatda uni imzolagan shaxsning familiyasi toʻliq va ismi, otasi ismining faqat bosh harflari koʻrsatilgan boʻlsa, bu holat shikoyatni FPK 389-moddasi birinchi qismining 1-bandi , 407 3 -moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan qaytarish, agar shikoyat ish yuritishga qabul qilingan boʻlsa, uni FPK 389 4 -moddasining birinchi qismi , 407 8 -moddasining birinchi qismiga asosan koʻrmasdan qoldirish uchun asos boʻlmaydi.
17. FPK 389-moddasi birinchi qismining 6-bandi , 407 3 -moddasi birinchi qismining 6-bandiga muvofiq apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) uni bergan shaxs tomonidan qaytarib olinishiga (chaqirib olinishiga) sudyaning shikoyatni (protestni) ish yuritishga qabul qilish toʻgʻrisidagi ajrimi chiqarilguniga qadar yoʻl qoʻyilishini inobatga olib, shikoyat (protest) ish yuritishga qabul qilinganidan soʻng u qaytarilmaydi. Bunda shikoyat (protest) umumiy asoslarda sudlov hayʼati majlisida koʻrib chiqiladi yoki shikoyat (protest) bergan shaxsga undan voz kechish (chaqirib olish) huquqi tushuntiriladi.
18. FPKda belgilangan shakl va mazmun talablariga rioya etilgan holda berilgan shikoyat (protest) apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining ish yurituviga qabul qilinadi. Apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) ish yuritishga qabul qilish toʻgʻrisidagi ajrimda uni koʻrib chiqish boʻyicha sud majlisini oʻtkazish vaqti va joyi koʻrsatiladi hamda bu toʻgʻrisida shikoyat (protest) bergan shaxs, shuningdek, ishda ishtirok etuvchi shaxslar tegishli tartibda xabardor qilinishi lozim.
19. Apellyatsiya instansiyasi sudining sudyasi hal qiluv qarorining ijrosini toʻxtatib turish haqida FPK 389 3 -moddasining birinchi qismiga muvofiq berilgan iltimosnomani muhokama qilishda iltimosnomada keltirilgan vajlarni oʻrganishi lozim.
Bunda apellyatsiya instansiyasi sudining sudyasi hal qiluv qarori ijroga qaratilganligini aniqlasa, bunday iltimosnomani qanoatlantiradi, bundan darhol ijro etilishi lozim boʻlgan hal qiluv qarorlari mustasno.
Kassatsiya instansiyasi sudining sudyasi FPK 407 6 -moddasining birinchi qismiga muvofiq berilgan iltimosnomani har qanday holatda qanoatlantiradi, bundan darhol ijro etilishi lozim boʻlgan hal qiluv qarorlari mustasno.
20. Sud hujjatining ijrosi apellyatsiya, kassatsiya instansiyasida ish yuritish tamomlanguniga qadar toʻxtatib turilishi mumkin. Bunday holda sudlar shuni inobatga olishi lozimki, shikoyatni (protestni) koʻrib chiqish natijasida hal qiluv qarori kuchida qoldirilgan boʻlsa, uning ijrosini davom ettirish (tiklash) yuzasidan alohida protsessual hujjat qabul qilinmaydi va yozma koʻrsatma yuborilganligi yetarli hisoblanadi.
Sudlar shuni inobatga olishi lozimki, hal qiluv qarorining ijrosini toʻxtatib turish masalasi sudning tashabbusi bilan hal qilinmaydi. Bu masala nafaqat shikoyat (protest) bergan shaxsning iltimosnomasiga koʻra, balki ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning iltimosnomasi asosida ham hal qilinishi mumkin. Bunday iltimosnoma apellyatsiya, kassatsiya instansiyasida ish yuritishning har qanday bosqichida berilishi mumkin.
Shikoyat (protest) sudlov hayʼatida mazmunan koʻrilayotganda, hal qiluv qarorining ijrosini toʻxtatib turish haqida iltimosnoma kelib tushganda, ushbu masala sudlov hayʼati tarkibi tomonidan hal etiladi.
21. Sudlarning eʼtibori ishlarni apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) boʻyicha koʻrishda FPK 395 , 415-moddalarida belgilangan muddatlarga, shu jumladan, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ishni birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari boʻyicha koʻrishga oʻtgan holda ham rioya qilinishi lozimligiga qaratilsin.
Shikoyat (protest) boʻyicha tushgan ishni apellyatsiya, kassatsiya tartibida koʻrish muddatlari alohida hollarda qonunda belgilangan muddatlar doirasida (FPK 395, 415-moddalari) sudlov hayʼati tomonidan uzaytirilishi mumkin (masalan, bir ish yurituvida bir nechta talablarning birlashtirilishi, sud jarayoni ishtirokchilarining koʻpligi, qoʻshimcha hajmdagi dalillarni talab qilib olinishi va ularni tekshirish, ishga mutaxassislarni jalb qilish, sud topshiriqlarini yuborish zarurati va h.k.).
22. Sudning ishda ishtirok etuvchi shaxslarni shikoyat (protest) boʻyicha ishni apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudida koʻrish vaqti va joyi toʻgʻrisida xabardor qilishi majburiyligi qonunda belgilanganligi sababli, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ularni bu haqda tegishli ravishda xabardor qilinganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar boʻlgan taqdirda ham, ulardan birortasining kelmaganlik sababini uzrli deb topsa, ishni koʻrishni keyinga qoldirishga haqli.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning kelmaganlik sabablari uzrsiz deb topilgan taqdirda, shuningdek, kelmaganlik sabablari haqida maʼlumotlar va bu sabablarni uzrli ekanligini tasdiqlovchi dalillar mavjud boʻlmaganda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi shikoyat (protest) boʻyicha ishni ularning ishtirokisiz koʻrishga haqli.
23. FPK 47-moddasiga asosan protsessual huquqiy vorislik sud protsessining har qanday bosqichida amalga oshirilishi mumkinligini eʼtiborga olgan holda, taraflarning biri, uchinchi shaxs yoki ularning qonuniy vakili nizoli yoxud sudning hal qiluv qarori bilan aniqlangan huquqiy munosabatdan chiqib ketgan taqdirda (fuqaroning oʻlimi, yuridik shaxsning qayta tashkil qilinishi va h.k.), apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi bunday shaxslarni ularning huquqiy vorislari bilan almashtirilishiga yoʻl qoʻyadi hamda ularga ishga doir barcha materiallar bilan tanishishga imkon beradi.
Huquqiy vorisning protsessga kirishganligi haqida apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ajrim chiqaradi.
24. Sudlarga tushuntirilsinki, FPK 389 4 , 389 5 , 407 8 , 407 9 -moddalarida koʻrsatilgan apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) koʻrmasdan qoldirish, u boʻyicha ish yuritishni tugatish asoslari shikoyatni (protestni) ish yuritishga qabul qilish toʻgʻrisida ajrim chiqarilganidan soʻng aniqlangan boʻlishini nazarda tutganligi sababli, apellyatsiya, kassatsiya shikoyatini (protestini) koʻrmasdan qoldirish, u boʻyicha ish yuritishni tugatish masalasi sudlov hayʼati tarkibi tomonidan hal etiladi.
25. FPK 393 , 413-moddalarining talablariga koʻra, apellyatsiya, kassatsiya shikoyati bergan shaxs apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi maslahatxonaga kirguniga qadar shikoyatni toʻldirishga, oʻzgartirishga yoki undan voz kechishga, protest keltirgan prokuror, shuningdek yuqori turuvchi prokuror protestni toʻldirishga, oʻzgartirishga yoki qaytarib olishga haqli.
Shikoyatdan voz kechilganda (protest qaytarib olinganda) sud apellyatsiya, kassatsiya tartibida ish yuritishni tugatish haqida ajrim chiqaradi.
Shikoyatdan voz kechilishi (protest qaytarib olinishi) munosabati bilan apellyatsiya, kassatsiya tartibida ish yuritishni tugatish masalasi apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan sud majlisida shaxsning shikoyatdan voz kechish (protestni qaytarib olish) vakolati tekshirilganidan soʻng hal qilinadi. Bunda shuni inobatga olish lozimki, FPK 69-moddasi mazmuniga koʻra, vakilning ishonchnomada koʻrsatilgan sud hujjati ustidan shikoyat berish huquqi oʻz-oʻzidan, basharti bu holat ishonchnomada maxsus koʻrsatilgan boʻlmasa, shikoyatdan voz kechish huquqini bermaydi.
Sud hujjatiga nisbatan boshqa shaxslar tomonidan shikoyat (protest) berilganligi bu shaxslarning shikoyatdan voz kechishini (protestni qaytarib olishini) qabul qilmaslikka asos boʻlmaydi. Bunday holda voz kechilgan shikoyat (qaytarib olingan protest) qismi boʻyicha ish yuritish tugatilib, boshqa shaxsning shikoyati (protesti) umumiy asoslarda koʻrib chiqiladi.
Davlat boji toʻlashni kechiktirib yoki boʻlib-boʻlib toʻlash belgilangan holda ish yuritishga qabul qilingan shikoyatdan voz kechilganda apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi shikoyat boʻyicha ish yuritishni tugatish haqidagi ajrimda davlat bojini taraflar oʻrtasida taqsimlash masalasini hal qiladi (FPK 389 5 -moddasining ikkinchi qismi , 407 9 -moddasining ikkinchi qismi ).
Apellyatsiya shikoyatidan voz kechilganligi (protest qaytarib olinganligi) munosabati bilan apellyatsiya tartibida ish yuritish tugatilganda, sud hujjati qonuniy kuchga kiradi.
26. FPK 166-moddasiga koʻra, sud taraflarni yarashtirish choralarini koʻradi, ularga fuqarolik sud ishlarini yuritishning barcha bosqichlarida nizoni hal etishga koʻmaklashadi. Apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) berilgandan keyin daʼvogarning arz qilingan talablaridan voz kechishi, javobgarning daʼvogar talablarini tan olishi, taraflarning kelishuv bitimi yozma shaklda yoxud elektron hujjat tarzida taqdim etilishi kerak. Bunda taraflarning tasdiqlash uchun taqdim etilayotgan kelishuv bitimi FPK 166 , 167-moddalari talablariga javob berishi lozim.
Agar daʼvogarning arz qilingan talablaridan voz kechishi, javobgar tomonidan arz qilingan talablar tan olinishi yoxud taraflarning kelishuv bitimiga erishishi ish apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudida muhokama qilinayotganda amalga oshirilsa, bu haqda sud majlisi bayonnomasiga yozib qoʻyiladi.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi daʼvogarning daʼvodan voz kechishini qabul qilishdan yoki kelishuv bitimini tasdiqlashdan oldin daʼvogarga (taraflarga) ish yuritishni tugatishning FPK 126-moddasida nazarda tutilgan huquqiy oqibatlarini tushuntirishi shart.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi daʼvogarning daʼvo talablaridan voz kechishini qabul qilishda, taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlashda hal qiluv qarorining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligi masalasini muhokama qilishga kirishmasdan, uni bekor qiladi va ish boʻyicha ish yuritishni tugatadi. Bunday holda sud, shikoyatni (protestni) qanoatlantirish yoki qanoatlantirmaslik masalasini hal qilmaydi.
Agar daʼvogarning arz qilingan talablaridan voz kechishi, javobgarning arz qilingan talablarni tan olishi yoki taraflarning kelishuv bitimi qonunga zid boʻlsa yoxud boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlariga xilof boʻlsa, sud bunday voz kechishni, talablarni tan olishni qabul qilmaydi yoxud tuzilgan kelishuv bitimini tasdiqlashni rad etadi va ishni apellyatsiya, kassatsiya tartibida mazmunan koʻrib chiqadi.
27. FPK 372 2 -moddasi birinchi qismining 4-bandi , 372 4 -moddasi ikkinchi qismining 2 va 4-bandlarida nazarda tutilgan asoslar aniqlanganda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ishni birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari boʻyicha koʻrishga oʻtadi va bu haqida asoslantirilgan ajrim chiqaradi.
Ishni birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari boʻyicha koʻrishga oʻtish haqidagi ajrim bilan shikoyat (protest) berilgan sud hujjati bekor qilinmaydi va bu ajrim ishning keyingi harakatlanishiga toʻsqinlik qilmasligi sababli, uning ustidan shikoyat (protest) berilmaydi.
28. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi xolislik va begʻarazlikni saqlagan holda taraflarga protsessual huquq va majburiyatlarini amalga oshirishlari uchun zarur sharoit yaratib berishi shart.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudida ishning koʻrilishi hayʼatda, uch nafar sudyadan iborat tarkibda FPK 397-moddasida nazarda tutilgan istisnolarni inobatga olgan holda, birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari asosida amalga oshiriladi.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar oʻzlarining tushuntirishlarida shikoyatda (protestda) koʻrsatilmagan vajlarni keltirishga va qoʻshimcha materiallar taqdim etishga haqli.
FPK 276-moddasi talablariga muvofiq apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining har bir sud majlisi, shuningdek, sud majlisi zalidan tashqarida amalga oshirilgan protsessual harakati haqida bayonnoma tuziladi.
29. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi har qanday dalillarni, ular birinchi instansiya sudi muhokamasida boʻlganligidan yoki yangidan taqdim etilgan yoxud talab qilib olinganidan qatʼi nazar, tekshirishga haqli.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi yangi taqdim qilingan dalillarni tekshirishni rad qilishni ajrimda asoslantirishi lozim.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ishda ishtirok etuvchi shaxslarning ekspertiza oʻtkazish, dalillarni taʼminlash va talab qilib olish, guvohlarni soʻroq qilish haqidagi va boshqa iltimosnomalarini ular birinchi instansiya sudi tomonidan rad etilganligi sababligina, rad etishga haqli emas.
Dalillar birinchi instansiya sudi uchun belgilangan tartib boʻyicha tekshiriladi.
30. Sudlarning eʼtibori birinchi instansiya sudida muhokama predmeti boʻlmagan, shu jumladan, qarshi daʼvo tariqasida keltirilgan yangi moddiy-huquqiy talablar, shuningdek, tarafning daʼvo muddatini qoʻllash haqida arz qilgan talabi apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan qabul qilinishi va koʻrilishi mumkin emasligiga qaratilsin.
Bu qoida apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ishni birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari boʻyicha koʻrish chogʻida ishda ishtirok etishga jalb qilinmagan yoki xabardor qilinmagan shaxslar tomonidan berilgan talablarga nisbatan qoʻllanilmaydi.
31. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan ish yuritishni toʻxtatib turish FPK 10-bobida nazarda tutilgan asoslar va tartibda amalga oshiriladi.
Ish yuritish tiklanganligi toʻgʻrisida tegishli instansiya sudi ajrim chiqaradi va ishda ishtirok etuvchi shaxslarni ish koʻriladigan kun toʻgʻrisida xabardor qiladi.
32. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi shikoyat (protest) boʻyicha ishni koʻrish natijalari yuzasidan ajrim chiqaradi.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudining eʼtibori shikoyat (protest)da keltirilgan har bir vajni, uning asosli yoki asossiz ekanligi haqidagi xulosani ajrimda koʻrsatgan holda muhokama qilish zarurligiga qaratilsin.
Shuni inobatga olish lozimki, asoslantirilgan ajrim tuzilishi keyinga qoldirilgan va sud majlisida uning xulosa qismi eʼlon qilinganda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudida raislik qiluvchi ishda ishtirok etuvchi shaxslar asoslantirilgan ajrim bilan qachon tanishishlari mumkinligini tushuntirishi shart.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ajrimining xulosa qismida FPK 399 , 419-moddalarida belgilangan vakolatlar doirasida ishni shikoyat (protest) boʻyicha koʻrish natijalari toʻgʻrisidagi xulosalar, zarur hollarda esa, sud xarajatlari taqsimlanishi koʻrsatilishi kerak.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi qabul qilingan ajrimni oʻqib eshittirganidan soʻng uning mazmun-mohiyatini sud protsessi ishtirokchilariga tushuntirishi shart.
33. Qonunga koʻra, ish apellyatsiya, kassatsiya tartibida koʻrilayotganda quyidagilar aniqlanishi lozim:
birinchi instansiya sudi ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlarni toʻliq tekshirgan-tekshirmaganligi;
sud aniqlangan deb hisoblagan, ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlar isbotlangan-isbotlanmaganligi;
sudning hal qiluv qarorida, ajrimida, qarorida bayon etilgan xulosalar ish holatlariga muvofiqligi;
barcha bildirilgan talablar boʻyicha sud hujjati qabul qilingan-qilinmaganligi;
moddiy va (yoki) protsessual huquq normalari buzilgan-buzilmaganligi, ular toʻgʻri qoʻllanilgan-qoʻllanilmaganligi;
qabul qilingan sud hujjati protsessual va moddiy qonun talablariga muvofiq-muvofiq emasligi.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi FPK 396 , 416-moddalariga muvofiq birinchi instansiya sudi sud hujjatining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini toʻliq hajmda tekshiradi. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi yangi dalillarni oʻrganib chiqishi va yangi faktlarni aniqlashi mumkin.
Shikoyat (protest) vajlaridan qatʼi nazar, ishda ishtirok etuvchi shaxslarning buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida sud hujjatini toʻliq hajmda tekshirish deganda, birinchi instansiya sudi tomonidan ishning haqiqiy holatlari aniqlanganligini, moddiy va protsessual normalari toʻgʻri qoʻllanilganligini tekshirishni tushunmoq lozim.
Shikoyat (protest) vajlaridan qatʼi nazar, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ishni birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari boʻyicha koʻrishga oʻtish, ish boʻyicha ish yuritishni tugatish yoki arizani koʻrmasdan qoldirishga asoslar bor yoki yoʻqligini ham aniqlaydi.
Qonunga koʻra, mazmunan toʻgʻri boʻlgan sud hujjati faqat rasmiy, yaʼni ishni toʻgʻri hal qilish uchun ahamiyatli boʻlmagan asoslar (masalan, sud muzokaralarini oʻtkazish tartibi buzilganligi, davlat boji asossiz kamaytirilganligi yoki kechiktirilganligi va h.k.) boʻyicha bekor qilinishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Yoʻl qoʻyilgan kamchilik rasmiy ekanligi toʻgʻrisidagi masala apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan har bir muayyan holda, ishning haqiqiy holatidan kelib chiqib aniqlanadi.
34. Moddiy huquq normalarini buzish yoki notoʻgʻri qoʻllash deganda, birinchi instansiya sudi tomonidan qoʻllanilishi lozim boʻlgan qonun yoki boshqa qonunchilik hujjati qoʻllanilmaganligi yoki qoʻllanilishi lozim boʻlmagan qonun yoki boshqa qonunchilik hujjati qoʻllanilganligi, qonunning yoki boshqa qonunchilik hujjatining notoʻgʻri talqin qilinganligi tushuniladi.
Shuni nazarda tutish lozimki, protsessual huquq normalarining buzilishi yoki notoʻgʻri qoʻllanilishi faqat ishni notoʻgʻri hal etilishiga olib kelgan boʻlsagina, hal qiluv qarori, ajrim, qarorni bekor qilishga asos boʻladi.
35. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari birinchi instansiya sudining hal qiluv qarorini oʻzgartirish yoki bekor qilish asoslari FPK 372 2 -moddasida belgilanganligiga eʼtibor qaratishi lozim.
Bunda shuni inobatga olish lozimki, birinchi instansiya sudi tomonidan oʻz kuchini yoʻqotgan qonunchilik hujjatlarining qoʻllanilganligi ham moddiy huquq normalarining notoʻgʻri qoʻllanilishi deb baholanadi.
Shu bilan birga nazarda tutish kerakki, ayrim qonunchilik hujjatlarida huquqiy munosabatlar vujudga kelgan paytda amalda boʻlgan qonunchilik hujjatlari qoʻllanilishi nazarda tutilishi mumkin. Bunday holda sud tomonidan kuchini yoʻqotgan yoki oʻzgartirilgan qonunchilik hujjatlari qoʻllanilganligi moddiy huquq normalarini notoʻgʻri qoʻllash deb hisoblanmaydi.
36. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi, agar birinchi instansiya sudi ish holatlarini har tomonlama va toʻliq aniqlab, qonuniy, asosli va adolatli sud hujjati chiqargan degan xulosaga kelsa, hal qiluv qarori, ajrim, qarorni oʻzgarishsiz, shikoyatni (protestni) esa, qanoatlantirmasdan qoldiradi.
Bunda apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ajrimida shikoyat (protest) vajlari notoʻgʻri va sud hujjatining bekor qilinishi yoki oʻzgartirilishiga asos boʻlmaydi, deb topilganligi sabablari koʻrsatib oʻtilishi lozim.
37. Shuni nazarda tutish lozimki, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan hal qiluv qarori bekor qilinganda, ishni yangidan koʻrish uchun birinchi instansiya sudiga yuborilishiga yoʻl qoʻyilmaydi (FPK 399 , 419-moddalari ). Bunday holda apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi mavjud, shuningdek, qoʻshimcha taqdim etilgan yoki talab qilib olingan materiallar (dalillar) asosida ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan holatlarni aniqlab, oʻzi hal qiluv qarorini toʻliq yoki qisman oʻzgartirishga yoxud uni toʻliq yoki qisman bekor qilib, yangi hal qiluv qarori qabul qilishga haqli.
38. Sudning hal qiluv qarorini oʻzgartirish deganda, hal qiluv qarorining xulosa qismiga oʻzgartirishlar kiritish tushuniladi.
Yangi hal qiluv qarori deganda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan taraflarning huquq va majburiyatlari toʻgʻrisida sudning asosiy xulosasini jiddiy oʻzgartiradigan qaror qabul qilinishi tushuniladi.
39. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi FPK 122 va 124-moddalarida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha hal qiluv qarorini toʻliq yoki qisman bekor qilishga hamda arizani koʻrmasdan qoldirishga yoxud ish yuritishni toʻliq yoki qisman tugatishga, agar apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudida shunday qaror qabul qilinishiga sabab boʻluvchi holatlar aniqlangan boʻlsa, haqlidir.
40. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ish sudga taalluqlilik toʻgʻrisidagi qoidalar buzilgan holda koʻrib chiqilganligini aniqlasa, sudning hal qiluv qarorini bekor qilib, FPK 311-moddasida belgilangan tartib boʻyicha ish materiallarini taalluqliligiga koʻra boshqa sudga yuboradi.
41. Shuni nazarda tutish lozimki, sud xarajatlarini taqsimlash masalasining hal etilmasligi yoki notoʻgʻri hal etilishi, oʻz-oʻzidan sudning hal qiluv qarorini bekor qilishga yoki oʻzgartirishga asos boʻlmaydi. Bunday holda apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ajrimining xulosa qismida sud xarajatlarini FPK 138 — 141-moddalarida nazarda tutilgan qoidalar boʻyicha taqsimlash haqida koʻrsatiladi.
42. FPK 261 — 263-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi:
ajrim yozuvida yoʻl qoʻyilgan xatolarni va ochiq koʻrinib turgan arifmetik xatolarni tuzatishga;
qoʻshimcha ajrim chiqarishga;
ajrimni tushuntirishga haqli.
Ushbu masalalar sud majlisida ishda ishtirok etuvchi shaxslarni sud majlisi oʻtkazilish vaqti va joyi haqida xabardor qilgan holda koʻriladi. Biroq mazkur shaxslarning kelmasligi bu masalalarni hal etish uchun toʻsqinlik qilmaydi.
43. FPK 400 , 419 1 -moddalariga muvofiq, qonunda nazarda tutilgan, shuningdek, ishning keyingi harakatlanishiga toʻsqinlik qiladigan birinchi instansiya sudining ajrimi ustidan apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudiga xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin.
Birinchi instansiya sudi ajrimi ustidan apellyatsiya, kassatsiya tartibida xususiy shikoyat (protest) berish va koʻrish sudning hal qiluv qarori ustidan apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) berish va koʻrish uchun nazarda tutilgan qoidalar boʻyicha amalga oshiriladi.
44. Birinchi instansiya sudi ajrimi ustidan apellyatsiya tartibida xususiy shikoyat (protest) berish uchun FPK 400-moddasining birinchi qismida belgilangan yigirma kunlik muddat sud ajrimi taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga topshirilgan yoki yuborilgan kundan eʼtiboran, ajrim ustidan kassatsiya tartibida xususiy shikoyat (protest) berish uchun FPK 419 1 -moddasining birinchi qismida belgilangan olti oylik muddat esa, birinchi instansiya sudi ajrimi qonuniy kuchga kirgan kundan eʼtiboran hisoblanadi.
45. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi birinchi instansiya sudining ajrimi ustidan berilgan xususiy shikoyatni (protestni) FPK 402 , 419 2 -moddalariga muvofiq hal qiladi.
46. Sudlarga tushuntirilsinki, FPK 402 1 , 419 3 -moddalariga muvofiq, maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish boʻyicha birinchi instansiya sudi qarori ustidan berilgan apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) birinchi instansiya sudining ajrimi ustidan shikoyat (protest) berish uchun qonunda nazarda tutilgan qoidalar va tartibda koʻrib chiqiladi.
47. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ishni koʻrishda davlat organi yoki boshqa organ, tashkilot, mansabdor shaxs yoki fuqaroning faoliyatida aniqlangan qonun hujjatlari buzilishi faktlari boʻyicha, ularning sud protsessida ishtirokidan qatʼi nazar, FPK 275-moddasiga muvofiq xususiy ajrim chiqarishga haqli.
Ularning harakatlarida jinoyat alomatlari aniqlanganda esa, sud bu haqda jinoyat ishi qoʻzgʻatish masalasini hal qilish uchun tegishli materiallarni ilova qilgan holda prokurorga xabar beradi.
Xususiy ajrim va xabarnoma sud majlisida eʼlon qilinadi va bu haqda bayonnomada aks ettiriladi.
48. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudi ish boʻyicha chiqarilgan birinchi instansiya sudi xususiy ajrimining qonuniyligi va asosliligini tekshirishga hamda ushbu ajrimning chiqarilishida xatolik boʻlganligini aniqlagan taqdirda, uni bekor qilishga haqli.
49. Qonun normalarini bir xilda va toʻgʻri qoʻllanilishi holatini tahlil qilib borish maqsadida viloyat va ularga tenglashtirilgan sudlarga fuqarolik ishlarini apellyatsiya va kassatsiya tartibida koʻrish boʻyicha sud amaliyotini har yarim yilda umumlashtirish tavsiya etilsin.
50. Ushbu qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “ Sudlar tomonidan fuqarolik ishlarini apellyatsiya tartibida koʻrish amaliyoti toʻgʻrisida ” 2021-yil 20-apreldagi 14-sonli va “ Fuqarolik ishlarini kassatsiya tartibida koʻrish boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida ” 2021-yil 27-noyabrdagi 35-sonli qarorlari oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B. ISLAMOV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi N. XAKIMOVA
Toshkent sh.,
2024-yil 25-mart,
9-son
Пленум Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О некоторых вопросах рассмотрения судами гражданских дел в апелляционном, кассационном порядке
В связи с изменениями и дополнениями, внесенными в Гражданский процессуальный кодекс Республики Узбекистан, а также в целях обеспечения единообразного и правильного применения норм закона, руководствуясь статьей 22 Закона «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:
1. Обратить внимание судов на то, что пересмотр гражданского дела в апелляционном, кассационном порядке является важной частью правового института, гарантирующего участникам судебного процесса право на обжалование судебного акта.
2. В соответствии со статьями 383 , 403 Гражданского процессуального кодекса Республики Узбекистан (далее — ГПК) производство в суде апелляционной, кассационной инстанции возбуждается:
а) по делам искового производства:
по жалобе истца, ответчика, третьего лица;
по жалобе Уполномоченного при Президенте Республики Узбекистан по защите прав и законных интересов субъектов предпринимательства, за исключением споров, не связанных с предпринимательской деятельностью;
по жалобе Торгово-промышленной палаты Республики Узбекистан и его территориальных управлений в интересах членов палаты;
б) по делам приказного производства (за исключением судебного приказа):
по жалобе заявителя (взыскателя), должника;
в) по делам особого производства:
по жалобе заявителя, заинтересованного лица;
г) по делам, связанным с решением третейского суда:
по жалобе сторон третейского разбирательства.
Апелляционное, кассационное производство может быть возбуждено также по жалобе лица, не привлеченного к участию в деле, о правах и обязанностях которого суд разрешил вопрос. Данное лицо пользуется правом обжалования судебного акта и в тех случаях, когда оно в нем не упомянуто.
Правом обжалования судебного акта в апелляционном, кассационном порядке также обладают правопреемники сторон, третьих лиц, а также лица, не привлеченного к участию в деле, о правах и обязанностях которого суд разрешил вопрос. В этом случае к жалобе должен быть приложен документ, подтверждающий факт правопреемства.
Законному представителю (родители, усыновители, опекуны, попечители и т.д.) лица, имеющего право обжаловать судебный акт в апелляционном, кассационном порядке, требуется представить документ, подтверждающий свое представительство ( статья 66 ГПК).
Представитель лица, участвующего в деле, в том числе адвокат, вправе обжаловать судебный акт в апелляционном, кассационном порядке лишь при условии, что такое право специально предусмотрено в доверенности, выданной представляемым ( часть вторая статьи 69 ГПК).
Прокурор, вышестоящий прокурор и их заместители вправе принести апелляционный, кассационный протест на судебный акт по делам, рассмотренным с участием прокурора, а также по делам, в которых законом предусмотрено участие прокурора, но рассмотренным без его надлежащего извещения о времени и месте судебного разбирательства. А также протест может быть принесен при наличии обращения лиц, указанных в части первой статьи 383, части первой статьи 403 ГПК.
3. Разъяснить судам, что в соответствии с частью первой статьи 52 ГПК органы государственного управления, организации и отдельные граждане (например, Советы фермерских, дехканских хозяйств и владельцев приусадебных земель и т.п.), за исключением Уполномоченного при Президенте Республики Узбекистан по защите прав и законных интересов субъектов предпринимательства, а также Торгово-промышленной палаты Республики Узбекистан и его территориальных управлений, вправе обжаловать в апелляционном, кассационном порядке судебный акт лишь в том случае, если иск (заявление) предъявлен ими.
В случаях подачи ими такой жалобы она подлежит отказу в принятии на основании пункта 1 части первой статьи 389 1 , пункта 1 части первой статьи 407 4 ГПК.
4. Разъяснить судам, что законом установлены определенные исключения из предмета апелляционного, кассационного производства. В частности, в апелляционном, кассационном порядке не подлежат обжалованию (опротестованию):
1) судебный приказ;
2) определения суда первой инстанции, обжалование которых не предусмотрено законом или которые не препятствуют дальнейшему движению дела (например, определение об отложении разбирательства дела в связи с назначением супругам срока для примирения по делам о расторжении брака). Однако возражения против этих определений могут быть включены в апелляционную, кассационную жалобу (протест).
В случае подачи жалобы (протеста) на такой судебный акт, жалоба (протест) подлежит отказу в принятии на основании пункта 2 части первой статьи 389 1 , пункта 2 части первой статьи 407 4 ГПК.
5. В соответствии со статьями 385 , 405 ГПК апелляционная, кассационная жалоба (протест) адресуется суду апелляционной, кассационной инстанции, однако подается в суд, принявший судебный акт.
Суд, принявший судебный акт, обязан направить апелляционную, кассационную жалобу (протест) вместе с делом в суд апелляционной, кассационной инстанции в пятидневный срок со дня ее поступления.
Каждая жалоба (протест) подлежит регистрации с указанием даты поступления.
Разъяснить судам, что если апелляционная, кассационная жалоба (протест) направлена, минуя суд, принявший судебный акт, жалоба (протест) возвращается судом апелляционной, кассационной инстанции ( пункт 4 части первой статьи 389, пункт 4 части первой статьи 407 3 ГПК). При возвращении жалобы (протеста) по указанному основанию в определении суда должно быть указано о необходимости подачи жалобы (протеста) через суд, принявший судебный акт.
Суд, принявший судебный акт, не вправе возвращать или отказывать в принятии поданной жалобы (протеста) по основаниям ее не соответствия каким-либо требованиям процессуального закона.
6. В соответствии с законом апелляционная жалоба (протест) на решение суда первой инстанции может быть подана в течение одного месяца со дня принятия решения, а кассационная жалоба (протест) — в течение шести месяцев со дня вступления в законную силу судебного акта.
Следует иметь в виду, что апелляционная жалоба (протест) на решение суда по делу, рассмотренному в порядке упрощенного производства, подается в течение десяти дней после его принятия.
7. Началом течения срока подачи апелляционной, кассационной жалобы (протеста) является соответственно день принятия или вступления в законную силу судебного акта.
По смыслу части третьей и четвертой статьи 262 ГПК срок подачи апелляционной, кассационной жалобы (протеста) на дополнительное решение исчисляется также со дня принятия основного решения.
8. Ходатайство о восстановлении срока подачи апелляционной, кассационной жалобы (протеста) разрешается судьей суда апелляционной, кассационной инстанции единолично по правилам статей 385 1 , 405 1 ГПК. Уважительными причинами пропуска срока обжалования (опротестования) могут быть признаны объективные основания, препятствовавшие своевременному обращению в суд с такой жалобой (протестом) (например, чрезвычайные ситуации, наводнения, пандемия, карантин, отсутствие известия у лица, не привлеченного к участию в деле, о правах и обязанностях которого суд принял решение в судебном акте, и др.).
Уважительными причинами могут быть признаны болезнь физического лица, его семейные обстоятельства (смерть или тяжелое заболевание членов семьи), а также иные обстоятельства, если они исключали либо существенно затрудняли подачу жалобы в установленные законом сроки.
В определении об отказе в принятии жалобы (протеста) в связи с отказом в восстановлении пропущенного срока его подачи ( пункт 4 части первой статьи 389 1 , пункт 4 части первой статьи 407 4 ГПК) необходимо указать, по каким основаниям отказано в восстановлении пропущенного срока, а в резолютивной части определения — об отказе в восстановлении пропущенного срока.
9. Разъяснить судам, что по ходатайству лица, подающего апелляционную жалобу (протест), пропущенный срок может быть восстановлен судьей суда апелляционной инстанции, если ходатайство заявлено не позднее трех месяцев со дня принятия решения и причины пропуска срока признаны уважительными.
В случае отсутствия ходатайства о восстановлении пропущенного срока подачи апелляционной, кассационной жалобы (протеста) такая жалоба (протест) подлежит возвращению на основании пункта 5 части первой статьи 389, пункта 5 части первой статьи 407 3 ГПК.
10. В определении о возвращении, об отказе в принятии к производству апелляционной, кассационной жалобы (протеста) вместе с основаниями к возвращению, отказу в принятии к производству жалобы (протеста) должен быть также решен вопрос о возврате государственной пошлины, уплаченной при подаче жалобы. При этом разъяснить, что поскольку возвращение почтовых расходов не предусмотрено законом, почтовые расходы, уплаченные при подаче жалобы, не возвращаются.
На определение о возвращении, об отказе в принятии к производству апелляционной, кассационной жалобы (протеста) может быть подана ревизионная жалоба (протест) в Судебную коллегию по гражданским делам Суда Республики Каракалпакстан, областного и Ташкентского городского суда, Военного суда Республики Узбекистан в срок, установленный законом ( часть третья статьи 389, часть третья статьи 389 1 , часть третья статьи 407 3 , часть третья статьи 407 4 , часть пятая статьи 419 6 ).
В случае отмены определения о возвращении апелляционной, кассационной жалобы (протеста), об отказе в принятии к производству жалобы (протеста) жалоба (протест) считается поданной в день первоначального обращения в суд.
11. Судам следует иметь в виду, что в случае восстановления в соответствии со статьями 385 1 и 405 1 ГПК срока подачи апелляционной, кассационной жалобы (протеста) по причинам, признанным уважительными, дополнительное рассмотрение вопроса о восстановлении срока, пропущенного другими участвующими в деле лицами, независимо от причин пропуска не требуется. Апелляционная, кассационная жалоба (протест) этих лиц подается в суд апелляционной, кассационной инстанции с соблюдением требований статей 386 , 387 , 406 , 407 ГПК до окончания апелляционного, кассационного разбирательства и подлежит рассмотрению на общих основаниях.
12. Поскольку статьями 386 , 387 и 406 , 407 ГПК установлены определенные требования к содержанию апелляционной, кассационной жалобы (протеста), а также к документам, подлежащим приложению к ней, судья суда апелляционной, кассационной инстанции обязан проверить соблюдение этих требований лицом, ее подавшим.
Жалоба (протест), содержание которой не отвечает требованиям вышеуказанных статей, подлежит возвращению на основании статей 389 и 407 3 ГПК.
13. При решении вопроса о соблюдении лицом, подавшим апелляционную, кассационную жалобу, требований об уплате государственной пошлины в установленных законом порядке и размере судья апелляционной, кассационной инстанции должен руководствоваться пунктом 1 статьи 5, статьей 8 Закона Республики Узбекистан «О государственной пошлине» и приложением к этому Закону «Размеры ставок государственной пошлины».
Ходатайство об отсрочке, рассрочке уплаты государственной пошлины и уменьшении ее размера подлежит разрешению судьей при принятии апелляционной, кассационной жалобы.
14. Обратить внимание судов на то, что вопрос возвращения, отказа в принятии или принятия апелляционной, кассационной жалобы (протеста) к производству разрешается судьей суда апелляционной, кассационной инстанции единолично не позднее установленного статьями 388 , 407 2 ГПК пятидневного срока со дня поступления жалобы (протеста) вместе с делом в суд.
В случае поступления жалобы (протеста) другого лица во время рассмотрения дела в апелляционном, кассационном порядке вопрос принятия, возвращения или отказа в принятии ее к производству разрешается составом судебной коллегии.
В случае вынесения определения о возвращении или об отказе в принятии апелляционной, кассационной жалобы (протеста) копия определения направляется лицу, подавшему жалобу (протест), вместе с жалобой (протестом) и прилагаемыми документами. Определение и копия жалобы (протеста) приобщается к гражданскому делу.
15. Обратить внимание судов на то, что перечень оснований к возвращению апелляционной, кассационной жалобы (протеста), предусмотренный частью первой статьи 389, частью первой статьи 407 3 ГПК, является исчерпывающим и расширительному толкованию не подлежит.
Суды должны иметь в виду, что если имеется несколько оснований для возвращения жалобы (протеста), в определении суда необходимо указать каждое из этих оснований и право лица, подавшего жалобу (протест), вновь обратиться с апелляционной, кассационной жалобой (протестом) после их устранения на общих основаниях.
В случае повторного обращения с жалобой (протестом) с тем же недостатком, указанным в определении о возвращении апелляционной, кассационной жалобы (протеста), необходимо письменно дать разъяснения лицу, подавшему жалобу (протест), о принятии мер для устранения недостатков, указанных в определении, а также возвратить жалобу (протест) и приложенные к ней материалы без вынесения определения о возвращении жалобы (протеста) по тем же основаниям.
16. Разъяснить судам, что если в жалобе полностью указана фамилия и лишь начальные буквы имени, отчества подписавшего ее лица, то это обстоятельство не является основанием для возвращения жалобы на основании пункта 1 части первой статьи 389, пункта 1 части первой статьи 407 3 ГПК, а если жалоба принята к производству — для оставления ее без рассмотрения на основании части первой статьи 389 4 и части первой статьи 407 8 ГПК.
17. Учитывая, что согласно пункту 6 части первой статьи 389, пункту 6 части первой статьи 407 3 ГПК возвращение (отзыв) апелляционной, кассационной жалобы (протеста) лицом, подавшим жалобу (протест), допускается лишь до вынесения определения судьи о принятии жалобы (протеста) к производству, то после принятия жалобы (протеста) к производству она не возвращается. В этом случае жалоба (протест) рассматривается в заседании судебной коллегии на общих основаниях или разъясняется лицу, подавшему жалобу (протест), право отказа (отзыва) от нее.
18. Жалоба (протест), поданная с соблюдением установленных ГПК требований к ее форме и содержанию, принимается к производству суда апелляционной, кассационной инстанции. В определении о принятии апелляционной, кассационной жалобы (протеста) к производству указываются время и место проведения судебного заседания по рассмотрению жалобы (протеста), о чем лицо, подавшее жалобу (протест), а также лица, участвующие в деле, должны быть надлежащим образом извещены.
19. При разрешении ходатайства о приостановлении исполнения решения, поданного на основании части первой статьи 389 3 ГПК, судья суда апелляционной инстанции должен изучить доводы, изложенные в ходатайстве.
При этом судья суда апелляционной инстанции, установив, что решение направлено на исполнение, удовлетворяет такое ходатайство, за исключением решений, подлежащих немедленному исполнению.
Судья суда кассационной инстанции удовлетворяет ходатайство о приостановлении исполнения решения, поданное на основании части первой статьи 407 6 ГПК, в любом случае, за исключением решений, подлежащих немедленному исполнению.
20. Исполнение судебного акта может быть приостановлено до окончания производства по делу в апелляционной, кассационной инстанции. В этом случае судам следует иметь в виду, что если по результатам рассмотрения жалобы (протеста) решение оставлено в силе, о продолжении (возобновлении) его исполнения отдельный процессуальный документ не принимается и направление письменного указания является достаточным.
Судам следует иметь в виду, что вопрос приостановления решения не разрешается по инициативе суда. Этот вопрос может быть разрешен не только на основании ходатайства лица, подавшего жалобу (протест), но и по ходатайству других лиц, участвующих в деле. Такое ходатайство может быть подано на любой стадии апелляционного, кассационного производства.
При поступлении ходатайства о приостановлении исполнения решения в ходе рассмотрения жалобы (протеста) в судебной коллегии, этот вопрос разрешается составом судебной коллегии.
21. Обратить внимание судов на соблюдение сроков рассмотрения дела по апелляционной, кассационной жалобе (протесту), установленных статьями 395 , 415 ГПК, в том числе и в случае перехода суда апелляционной, кассационной инстанции к рассмотрению дела по правилам производства в суде первой инстанции.
Сроки рассмотрения дела по апелляционной, кассационной жалобе (протесту) могут быть продлены судебной коллегией в пределах предусмотренных законом ( статьи 395 , 415 ГПК) сроков в исключительных случаях (например, при соединении в одном производстве нескольких требований, значительном числе участников судебного процесса, необходимости истребования и исследования дополнительных доказательств, привлечения к участию в деле специалистов, направления судебных поручений и т.п.).
22. Поскольку закон устанавливает обязательность извещения судом лиц, участвующих в деле, о времени и месте рассмотрения дела в суде апелляционной, кассационной инстанции, даже при наличии сведений об их надлежащем извещении, признание причины неявки кого-либо из них уважительной, дает право суду апелляционной, кассационной инстанции отложить разбирательство дела.
В случае признания причин неявки лиц, участвующих в деле, неуважительными, а также при наличии сведений о причинах неявки и отсутствия доказательств уважительности этих причин, суд апелляционной, кассационной инстанции имеет право рассмотреть дело по жалобе (протесту) в их отсутствии.
23. Учитывая, что в силу статьи 47 ГПК процессуальное правопреемство возможно на любой стадии судебного процесса, в случае выбытия одной из сторон, третьего лица или их законного представителя в спорном или установленном решением суда правоотношении (смерть гражданина, реорганизация юридического лица и т.п.) суд апелляционной, кассационной инстанции допускает замену этих лиц их правопреемниками и предоставляет последним возможность ознакомления со всеми материалами дела.
О вступлении в процесс правопреемника суд апелляционной, кассационной инстанции выносит определение.
24. Разъяснить судам, что поскольку предусмотренные статьями 389 4 , 389 5 , 407 8 , 407 9 ГПК основания для оставления апелляционной, кассационной жалобы (протеста) без рассмотрения, прекращения по ней производства применимы к случаям, установленным после вынесения определения о принятия жалобы (протеста) к производству, вопрос оставления без рассмотрения апелляционной, кассационной жалобы (протеста), прекращение по ней производства разрешается составом судебной коллегии.
25. В силу требований статей 393 , 413 ГПК до удаления суда апелляционной, кассационной инстанции в совещательную комнату лицо, подавшее апелляционную, кассационную жалобу, вправе дополнить, изменить жалобу или отказаться от нее, а прокурор, принесший протест, а также вышестоящий прокурор вправе дополнить, изменить или отозвать протест.
При отказе от жалобы (отзыве протеста) суд выносит определение о прекращении апелляционного, кассационного производства.
Вопрос о прекращении апелляционного, кассационного производства в связи с отказом от жалобы (отзывом протеста) решается судом апелляционной, кассационной инстанции в судебном заседании после проверки полномочия лица на отказ от жалобы (отзыв протеста). При этом следует учитывать, что по смыслу статьи 69 ГПК указанное в доверенности право представителя на обжалование судебного акта, само по себе не дает ему право на отказ от жалобы, если это специально не оговорено в доверенности.
Подача жалобы (протеста) другими лицами не является основанием для непринятия отказа от жалобы (отзыва протеста) этих лиц. В этом случае апелляционное, кассационное производство в части отказа от жалобы (отзыва протеста) прекращается, жалоба (протест) другого лица рассматривается на общих основаниях.
При отказе от жалобы, принятой с предоставлением отсрочки или рассрочки уплаты государственной пошлины, суд апелляционной, кассационной инстанции в определении о прекращении производства по жалобе разрешает вопрос распределения между сторонами государственной пошлины ( часть вторая статьи 389 5 , часть вторая статьи 407 9 ГПК).
При прекращении апелляционного производства в связи с отказом от апелляционной жалобы (отзывом протеста) судебный акт вступает в законную силу.
26. В силу статьи 166 ГПК суд принимает меры для примирения сторон, содействует им в урегулировании спора на всех стадиях судебного процесса. Отказ истца от заявленных требований, признание ответчиком требований истца и мировое соглашение сторон, совершенные после подачи апелляционной, кассационной жалобы (протеста), должны быть представлены в письменной форме либо в виде электронного документа. При этом представляемое на утверждение мировое соглашение сторон должно отвечать требованиям статей 166 , 167 ГПК.
Если отказ истца от заявленных требований, признание ответчиком заявленных требований либо достижение сторонами мирового соглашения имели место при разбирательстве дела в суде апелляционной, кассационной инстанции, то об этом заносится запись в протокол судебного заседания.
До принятия отказа истца от иска или утверждения мирового соглашения сторон суд апелляционной, кассационной инстанции должен разъяснить истцу (сторонам) правовые последствия прекращения производства по делу, предусмотренные статьей 126 ГПК.
При принятии отказа истца от заявленных требований, утверждении мирового соглашения сторон суд апелляционной, кассационной инстанции, не входя в обсуждение вопроса о законности, обоснованности и справедливости решения, отменяет его и прекращает производство по делу. В этом случае суд не разрешает вопрос удовлетворения или отказа в удовлетворении жалобы (протеста).
Если отказ истца от заявленных требований, признание ответчиком заявленных требований или утверждение мирового соглашения сторон противоречат закону либо нарушают права и охраняемые законом интересы других лиц, суд не принимает такой отказ, признание заявленных требований либо отказывает в утверждении мирового соглашения и рассматривает дело в апелляционном, кассационном порядке по существу.
27. Установив основания, предусмотренные пунктом 4 части первой статьи 372 2 , пунктами 2 и 4 части второй статьи 372 4 ГПК, суд апелляционной, кассационной инстанции переходит к рассмотрению дела по правилам производства в суде первой инстанции, о чем выносит мотивированное определение.
Определением о переходе к рассмотрению дела по правилам производства в суде первой инстанции обжалуемый (опротестованный) судебный акт не отменяется и, поскольку это определение не препятствует дальнейшему движению дела, оно обжалованию (опротестованию) не подлежит.
28. Суд апелляционной, кассационной инстанции, сохраняя объективность и беспристрастность, обязан создать сторонам необходимые условия для реализации процессуальных прав и обязанностей.
Рассмотрение дела в суде апелляционной, кассационной инстанции осуществляется коллегиально в составе трех судей и проводится по правилам разбирательства дела в суде первой инстанции с учетом особенностей, предусмотренных статьей 397 ГПК.
Лица, участвующие в деле, вправе в своих объяснениях приводить доводы, не указанные в жалобе (протесте), и представлять дополнительные материалы.
В соответствии с требованиями статьи 276 ГПК о каждом заседании суда апелляционной, кассационной инстанции, а также процессуальном действии, совершенном вне зала судебного заседания, составляется протокол.
29. Судам следует иметь в виду, что суд апелляционной, кассационной инстанции вправе исследовать любые доказательства, независимо от того, были ли они обсуждены в суде первой инстанции или вновь представлены либо истребованы.
Отказ в исследовании вновь представленных доказательств суд апелляционной, кассационной инстанции должен мотивировать в определении.
Суд апелляционной, кассационной инстанции не вправе отклонять ходатайства участвующих в деле лиц о проведении экспертизы, обеспечении и истребовании доказательств, допросе свидетелей и другие по мотиву отклонения их судом первой инстанции.
Доказательства исследуются в порядке, установленном для суда первой инстанции.
30. Обратить внимание судов, что не могут быть приняты и рассмотрены судом апелляционной, кассационной инстанции новые материально-правовые требования, в том числе заявленные в качестве встречных, а также заявленное стороной требование о применении срока исковой давности, которые не были предметом рассмотрения в суде первой инстанции.
Данное правило не применяется при рассмотрении судом апелляционной, кассационной инстанции дела по правилам производства в суде первой инстанции в отношении требований, предъявленных лицами, не извещенными или не привлеченными к участию в деле.
31. Приостановление производства по делу судом апелляционной, кассационной инстанции осуществляется по основаниям и в порядке, предусмотренными главой 10 ГПК.
О возобновлении производства по делу суд соответствующей инстанции выносит определение и извещает лиц, участвующих в деле, о дне рассмотрения дела.
32. По результатам рассмотрения дела по жалобе (протесту) суд апелляционной, кассационной инстанции выносит определение.
Обратить внимание суда апелляционной, кассационной инстанции на необходимость обсуждения каждого приведенного в жалобе (протесте) довода с изложением в определении вывода о его обоснованности либо несостоятельности.
Следует иметь в виду, что при отложении составления мотивированного определения и объявлении в судебном заседании его резолютивной части, председательствующий в заседании суда апелляционной, кассационной инстанции должен разъяснить, когда лица, участвующие в деле, могут ознакомиться с мотивированным определением.
Резолютивная часть определения суда апелляционной, кассационной инстанции должна содержать выводы о результатах рассмотрения дела по жалобе (протесту) в пределах полномочий, определенных статьями 399 , 419 ГПК, а при необходимости — указание на распределение судебных расходов.
После оглашения принятого определения суд апелляционной, кассационной инстанции обязан разъяснить его суть участникам судебного процесса.
33. В силу закона при рассмотрении дела в апелляционном, кассационном порядке выяснению подлежит следующее:
полно ли суд первой инстанции исследовал обстоятельства, имеющие значение для дела;
доказаны ли обстоятельства, имеющие значение для дела, которые суд посчитал установленными;
соответствуют ли выводы суда, изложенные в решении, определении, постановлении, обстоятельствам дела;
принят ли судебный акт по всем заявленным требованиям;
не нарушены ли нормы материального и (или) процессуального права, правильно ли эти нормы применены;
соответствует ли принятый судебный акт требованиям процессуального и материального закона.
В соответствии со статьями 396 , 416 ГПК суд апелляционной, кассационной инстанции проверяет законность, обоснованность и справедливость судебного акта в полном объеме. Суд апелляционной, кассационной инстанции может исследовать новые доказательства и устанавливать новые факты.
Под полным объемом проверки судебного акта в целях защиты нарушенных или оспариваемых прав, свобод и законных интересов участвующих в деле лиц, независимо от доводов жалобы (протеста), следует понимать проверку правильности установления судом первой инстанции фактических обстоятельств дела, правильности применения норм материального и процессуального права.
Вне зависимости от доводов жалобы (протеста) суд апелляционной, кассационной инстанции также проверяет наличие оснований для перехода к рассмотрению дела по правилам производства в суде первой инстанции, прекращения производства по делу или оставления заявления без рассмотрения.
Согласно закону не допускается отмена правильного по существу судебного акта лишь по формальным, не имеющим значения для правильного разрешения дела, основаниям (например, из-за нарушения порядка проведения судебных прений, необоснованного уменьшения или отсрочки уплаты государственной пошлины и т.п.). Вопрос о формальности допущенного нарушения определяется судом апелляционной, кассационной инстанции в каждом конкретном случае, исходя из фактических обстоятельств дела.
34. Под нарушением или неправильным применением норм материального права понимается неприменение судом первой инстанции закона или иного акта законодательства, подлежащего применению, либо применение закона или иного акта законодательства, не подлежащего применению, неправильное толкование закона или иного акта законодательства.
Следует иметь в виду, что нарушение или неправильное применение норм процессуального права является основанием к отмене решения, определения, постановления лишь при условии, если это привело к неправильному разрешению дела.
35. Судам апелляционной, кассационной инстанции необходимо обратить внимание, что основания для изменения или отмены решения суда первой инстанции установлены в статье 372 2 ГПК.
При этом следует иметь в виду, что применение судом первой инстанции актов законодательства, утративших силу, также расценивается как неправильное применение норм материального права.
Вместе с тем следует иметь в виду, что в некоторых актах законодательства может быть предусмотрено применение актов законодательства, действовавших на момент возникновения правоотношений. В этом случае применение судом утратившего силу или измененного акта законодательства не является неправильным применением норм материального права.
36. Суд апелляционной, кассационной инстанции оставляет решение, определение, постановление без изменения, а жалобу (протест) без удовлетворения в случае, если придет к выводу, что суд первой инстанции, всесторонне и полно выяснив обстоятельства дела, принял законный, обоснованный и справедливый судебный акт.
При этом в определении суда апелляционной, кассационной инстанции должны быть указаны мотивы, по которым доводы жалобы (протеста) признаны несостоятельными и не являющимися основанием к отмене либо изменению судебного акта.
37. Следует иметь в виду, что при отмене решения судом апелляционной, кассационной инстанции направление дела на новое рассмотрение в суд первой инстанции не допускается ( статьи 399 , 419 ГПК). В этом случае суд апелляционной, кассационной инстанции, установив на основании имеющихся, а также дополнительно представленных или истребованных материалов (доказательств) обстоятельства, имеющие значение для дела, вправе изменить решение полностью или в части либо, отменив его полностью или в части, принять новое решение.
38. Под изменением решения суда следует понимать внесение изменений в резолютивную часть решения.
Под новым решением следует понимать принятие судом апелляционной, кассационной инстанции решения, которое существенно меняет основной вывод суда о правах и обязанностях сторон.
39. Суд апелляционной, кассационной инстанции вправе отменить решение полностью или в части и оставить заявление без рассмотрения либо прекратить производство по делу полностью или в части по основаниям, указанным в статьях 122 и 124 ГПК, если в суде апелляционной, кассационной инстанции будут установлены обстоятельства, влекущие принятие такого решения.
40. Если суд апелляционной, кассационной инстанции установит, что дело рассмотрено с нарушением правил подведомственности, то отменяет решение суда и направляет материалы дела в другой суд по подведомственности в порядке, установленном в статье 311 ГПК.
41. Следует иметь в виду, что неразрешение или неправильное решение вопроса о распределении судебных расходов само по себе не является основанием к отмене либо изменению решения суда. В этом случае в резолютивной части определения суда апелляционной, кассационной инстанции указывается о распределении судебных расходов по правилам, предусмотренным статьями 138 — 141 ГПК.
42. При наличии оснований, предусмотренных статьями 261 — 263 ГПК, суд апелляционной, кассационной инстанции вправе:
исправить описку и явную арифметическую ошибку, допущенную в определении;
вынести дополнительное определение;
разъяснить определение.
Указанные вопросы рассматриваются в судебном заседании с извещением лиц, участвующих в деле, о времени и месте его проведения. Однако неявка данных лиц не является препятствием для рассмотрения этих вопросов.
43. В соответствии со статьями 400 , 419 1 ГПК на определение суда первой инстанции может быть подана частная жалоба (протест) в суд апелляционной, кассационной инстанции, если это предусмотрено законом, а также в случаях, если оно препятствует дальнейшему движению дела.
Подача и рассмотрение частной жалобы (протеста) на определение суда первой инстанции в апелляционном, кассационном порядке осуществляется по правилам, предусмотренным для подачи и рассмотрения апелляционной, кассационной жалобы (протеста) на решение суда.
44. Установленный частью первой статьи 400 ГПК двадцатидневный срок для подачи частной жалобы (протеста) на определение суда первой инстанции в апелляционном порядке исчисляется со дня вручения или направления определения суда сторонам и другим лицам, участвующим в деле, а установленный частью первой статьи 419 1 ГПК шестимесячный срок для подачи частной жалобы (протеста) на определение в кассационном порядке — со дня вступления определения суда первой инстанции в законную силу.
45. Суд апелляционной, кассационной инстанции рассматривает частную жалобу (протест), поданную на определение суда первой инстанции, в соответствии со статьями 402 , 419 2 ГПК.
46. Разъяснить судам, что в соответствии со статьями 402 1 , 419 3 ГПК апелляционная, кассационная жалоба (протест) на постановление суда первой инстанции по делу об административном правонарушении рассматривается по правилам и в порядке, предусмотренном законом для обжалования (опротестования) определения суда первой инстанции.
47. Суд апелляционной, кассационной инстанции по выявленным при рассмотрении дела фактам нарушения актов законодательства в деятельности государственного или иного органа, организации, должностного лица или гражданина, независимо от их участия в судебном процессе, вправе вынести частное определение в соответствии со статьей 275 ГПК.
В случае обнаружения в действиях указанных лиц признаков преступления суд сообщает об этом прокурору с приложением соответствующих материалов для решения вопроса о возбуждении уголовного дела.
Частное определение и сообщение объявляется в судебном заседании и об этом указывается в протоколе.
48. Суд апелляционной, кассационной инстанции вправе проверить законность и обоснованность вынесенного по делу частного определения суда первой инстанции и, в случае установления что оно было постановлено ошибочно, отменить его.
49. В целях проведения анализа обеспечения единообразного и правильного применения норм закона рекомендовать областным и приравненным к ним судам каждые полгода обобщать судебную практику по рассмотрению гражданских дел в апелляционном и кассационном порядке.
50. В связи с принятием настоящего постановления признать утратившим силу постановления Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 20 апреля 2021 года за № 14 « О практике рассмотрения гражданских дел в апелляционном порядке » и от 27 ноября 2021 года за № 35 « О судебной практике по рассмотрению гражданских дел в кассационном порядке ».
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан Б. ИСЛАМОВ
Секретарь Пленума, судья Верховного суда Н. ХАКИМОВА
г. Ташкент,
25 марта 2024 г.,
№ 9