📅 2024-yil 25-mart · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2024-yil 25-mart · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2024 йил 25 март · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 25 марта 2024 г. · Другие документы · Пленум Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 25 March 2024 · Other documents · Oliy sudi Plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
Қарори
Жиноят ишларини апелляция, кассация тартибида кўриш амалиётининг айрим масалалари тўғрисида
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилганлиги муносабати билан, шунингдек, қонун нормаларини бир хилда ва тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 22-моддасига асосланиб, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:
1. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, жиноят ишларини апелляция, кассация тартибида кўриб чиқиш суд процесси иштирокчиларининг биринчи инстанция судининг қарорлари устидан шикоят беришга бўлган ҳуқуқини кафолатловчи муҳим ҳуқуқий институт ҳисобланади.
2. Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг (бундан буён матнда ЖПК деб юритилади) 497 2 , 499-моддаларига мувофиқ апелляция, кассация тартибида иш юритиш маҳкум, оқланган шахс, унинг ҳимоячиси ва қонуний вакили, жабрланувчи ва унинг вакили, фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар ҳамда улар вакилларининг шикояти, шунингдек, тегишли прокурор ёки унинг ўринбосари протести бўйича қўзғатилади.
Апелляция, кассация тартибида иш юритиш ЖПК 497 2 -моддасининг тўртинчи қисми ва 499-моддасининг бешинчи қисмига мувофиқ ҳукмнинг ўз ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларига дахлдор қисми устидан шикоят бериш ҳуқуқига эга бошқа шахслар томонидан ҳам қўзғатилиши мумкин. Бундай шахслар жумласига ишда тараф бўлмаган, бироқ ўзининг ҳақиқий ҳолатига кўра иш бўйича ҳукмининг ўз ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига дахлдор бўлган қисмида суд ҳимоясига муҳтож бўлган (гаров берувчи, мулки хатланган шахс ва бошқалар) шахслар киради.
Шу муносабат билан биринчи инстанция суди шикоят (протест)ни қабул қилиш пайтида апелляция, кассация шикояти (протести) берган шахснинг бундай ҳуқуққа эгалигини текшириши шарт.
3. Қонунга кўра апелляция, кассация шикояти (протести) ҳукм чиқарган суд орқали берилади.
Апелляция шикояти (протести) ҳукм эълон қилинган кундан эътиборан ўн сутка ичида, маҳкум, оқланган шахс, жабрланувчи, (фуқаровий даъвогар) томонидан эса, уларга ҳукм нусхаси топширилган кундан эътиборан шунча муддат ичида берилади.
Белгиланган муддатларда бевосита апелляция, кассация инстанцияси судларига берилган шикоят (протест) ЖПК 479-моддаси ҳамда 497 6 -моддаси , шунингдек, 503-моддаси талабларини бажариш учун ҳукм чиқарган судга юборилиши керак.
Ҳар бир апелляция, кассация шикояти (протести) келиб тушган сана кўрсатилган ҳолда рўйхатга олиниши шарт.
4. Апелляция шикояти (протести) бериш муддатини тиклаш тўғрисидаги илтимоснома суд мажлисида ЖПК 497 5 -моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, судья томонидан якка тартибда кўриб чиқилади ва бу ҳақда ажрим чиқарилади.
Ўтказиб юборилган муддатни тиклашни рад этиш тўғрисидаги ажрим устидан ЖПК 497 11 моддасининг биринчи қисми қоидаларига мувофиқ ўн кун ичида хусусий шикоят (протест) берилиши мумкин.
Ўтказиб юборилган муддатни тиклашни рад этиш тўғрисидаги ажрим устидан хусусий шикоят (протест) берилганда, апелляция инстанцияси суди хусусий шикоятни (протестни) асосли деб топса, биринчи инстанция судининг ажримини бекор қилиб, ўтказиб юборилган муддатни тиклайди (бунда муддатни ўтказиб юборишнинг суд томонидан узрли деб топилган сабаблари ажримда кўрсатилиши керак) ва ишни апелляция шикояти, протести (хусусий шикоят ёки хусусий протест) бўйича мазмунан кўради. Бунда, кўрсатилган муддатни тиклаш тўғрисидаги ажрим эълон қилингандан сўнг апелляция инстанцияси судининг мажлиси ЖПК 479-моддаси талабларини бажариш учун кейинга қолдирилади.
Шуни назарда тутиш лозимки, процессуал ҳаракатни амалга оширишга объектив тўсқинлик қилувчи ҳолатлар узрли сабаблар деб топилиши мумкин (масалан, фавқулодда ҳолатлар, сув тошқинлари, эпидемиялар, пандемия, карантин).
Шахснинг касаллиги, оилавий аҳволи (оила аъзоларининг ўлими ёки оғир касаллиги), шунингдек, бошқа ҳолатлар, агар улар қонунда белгиланган муддатда апелляция шикояти беришни истисно этган ёхуд жиддий тарзда қийинлаштирган бўлса, узрли ҳолатлар деб топилиши мумкин.
5. Қонунда кассация шикояти (протести) бериш учун бирон-бир муддат белгиланмаган. Шу билан бирга, ЖПК 501-моддасининг мазмунига кўра, ҳукм (ажрим) қонуний кучга кирган кундан бошлаб бир йил ўтгандан сўнг берилган шикоят (протест), башарти унда оғирроқ жиноятга доир қонун моддаларини қўллаш зарурлиги, жазони кучайтириш ёки маҳкумнинг аҳволини оғирлаштирадиган бошқа ўзгаришлар (маҳкумни ўта хавфли рецидивист деб топиш, жазони ижро этиш колониясининг қаттиқроқ турини белгилаш, шартли ҳукмни бекор қилиш, ундирув миқдорини кўпайтириш, башарти бу жиноят квалификацияси маҳкумнинг аҳволини оғирлаштирувчи томонга ўзгартирилишига олиб келса ва ҳ.к.), шунингдек, оқлов ҳукмини ёхуд ишни тугатиш тўғрисидаги ажримини бекор қилиш назарда тутилган бўлса, суд томонидан қаноатлантирилиши мумкин эмас. Бунда бир йиллик муддат тегишли ҳукм, ажрим қонуний кучга кирган кундан бошлаб кассация инстанцияси суди томонидан қарор қабул қилинган кун қўшилган ҳолда ҳисобланиши керак. Бир йиллик муддат ўтгандан сўнг берилган кассация шикояти (протести) кўриб чиқилмайди ва уни берган шахсга қайтарилади.
Агар кассация шикояти (протести) ЖПК 501-моддасида кўрсатилган бир йиллик муддат ўтгунга қадар берилган бўлиб, мазкур муддат иш бўйича қарор қабул қилингунга қадар ўтиб кетса, у қаноатлантирилмасдан қолдирилади ва бу ҳақда шикоят (протест) берган шахсга маълум қилинади.
6. Судларга тушунтирилсинки, қонунда апелляция, кассация тартибида иш юритиш предмети бўйича алоҳида муайян истиснолар белгиланган. Жумладан, биринчи инстанция суди томонидан суд муҳокамаси чоғида чиқарилган ва далилларни текшириш тартибига, процесс иштирокчиларининг илтимосномаларига, эҳтиёт чорасини танлаш, ўзгартириш ёки бекор қилишга, шунингдек суд мажлиси залида тартиб сақлашга оид ҳамда ЖПК 416 , 417-моддалари тартибида чиқарилган ажримлар устидан шикоят (протест) берилиши мумкин эмас. Ушбу ажримлар бўйича эътирозлар апелляция, кассация шикояти (протести)га киритилиши мумкин.
Ҳукм чиқарилгандан сўнг қабул қилинган амнистия актини татбиқ этиш, тиббий йўсиндаги мажбурлов чораларини қўллаш масалалари юзасидан, шунингдек, маҳкумга нисбатан ижро этилмаган бир неча ҳукм мавжуд бўлиб, кейинги ҳукмни чиқарган суд бундан бехабар бўлган ва ҳ.к. ҳолларда берилган шикоят (протест), агар унда айни бир пайтда жиноят ишининг мазмуни ёки ҳукм (ажрим)нинг қонунийлиги ва асослилиги бўйича бошқа масалалар қўйилган бўлмаса, апелляция, кассация тартибида алоҳида кўрилмайди. Бу масалалар биринчи инстанция суди томонидан ЖПК 540-моддаси ва 541-моддасининг биринчи қисми қоидаларига мувофиқ ҳал этилади. Бундай масалалар юзасидан чиқарилган суд ажрими устидан умумий асосларда хусусий шикоят (хусусий протест) берилиши мумкин.
ЖПК 546 1 -моддасига мувофиқ суднинг ҳукмини, ажримини ва қарорларини ижро этиш чоғида юзага келган масалаларни ҳал қилиш тўғрисидаги ажрим суд томонидан ўқиб эшиттирилган пайтдан эътиборан қонуний кучга киради. Шу сабабли суднинг ажрими устидан берилган хусусий шикоят (хусусий протест) кассация тартибида кўриб чиқилади.
7. ЖПК 480-моддасида апелляция, кассация шикояти (протести)нинг мазмуни юзасидан муайян талаблар белгиланганлиги туфайли, биринчи инстанция суди шикоят (протест) берувчи шахс томонидан уларни бажарганлигини текшириши шарт.
Агар шикоят (протест)нинг мазмуни қонун талабларига жавоб бермаса ва бу кейинчалик ишни мазмунан кўришга тўсқинлик қилса, судья шикоят (протест)ни ажрим билан уни берган шахсга қайтаради. Бундай ҳолда шикоят (протест)ни қайта тузиш учун ЖПК 497 7 , 502-моддаларида белгиланган доирада муддат белгиланади.
Агар шикоят (протест) берган шахс суд томонидан белгиланган муддатда ажримда кўрсатилган камчиликларни бартараф этса, шикоят (протест) судга дастлаб тақдим этилган кундан бошлаб берилган ҳисобланади. Суд кўрсатмалари бажарилмаган тақдирда шикоят (протест) берилмаган ҳисобланади.
8. ЖПК 497 4 , 501-моддаларида белгиланган муддатлар ўтгандан сўнг берилган, маҳкумнинг аҳволини оғирлаштириш ҳақидаги талаблар апелляция, кассация инстанцияси судлари томонидан эътиборга олинмаслиги керак.
9. ЖПК 497 10 , 504 1 -моддаларига мувофиқ апелляция, кассация шикояти (протести) берган шахс ўз шикояти (протести)ни, маҳкум эса, ҳимоячиси берган шикоятни ҳам қайтариб олиш ҳуқуқига эга. Протестни қайтариб олиш ҳуқуқи юқори турувчи прокурорга ҳам тегишли.
Бундай ҳолатда апелляция, кассация шикояти (протести) апелляция, кассация инстанцияси судлари маслаҳатхонага киргунга қадар қайтариб олиниши мумкин.
Апелляция, кассация шикояти (протести)нинг қайтариб олиниши, агар иш бўйича бошқа процесс иштирокчилари томонидан берилган апелляция, кассация шикояти (протести) бўлмаса, апелляция, кассация тартибида иш юритиш тугатилишига олиб келади. Бунда, агар шикоят (протест) апелляция, кассация инстанцияси судлари мажлиси бошлангунга қадар қайтариб олинган бўлса, у шикоят (протест) нусхаси, шунингдек уни қайтариб олиш тўғрисидаги ҳужжат ишда сақланган ҳолда шикоят (протест) берган шахсга хат орқали қайтарилади, бошқа ҳолларда эса, суд, қайтариб олинган шикоят (протест) бўйича апелляция, кассация тартибида иш юритишни тугатиш тўғрисида ажрим чиқаради.
Апелляция ёки кассация тартибида иш юритиш тугатилиши мазкур шахс томонидан қайта кассация шикояти (протести) берилишига тўсқинлик қилмайди.
10. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, шикоят (протест) билан келиб тушган жиноят иши бўйича суд мажлисини тайинлаш чоғида ЖПК 497 15 ва 509 5 -моддаларида назарда тутилган масалалар ҳал этилади ва ажрим чиқарилган кундан эътиборан уч сутка ичида процесс иштирокчиларига суд мажлиси тайинланганлиги ҳақида хабарнома юборилади.
Жиноят ишини ўрганиш чоғида биринчи инстанция суди томонидан ЖПК 497 6 -моддасининг иккинчи қисми ва 503-моддаси талаблари бажарилмаганлиги аниқланса, судья апелляция ва кассация инстанцияси судларида ишни кўриб чиқишга монелик қилувчи ҳолатларни бартараф этиш учун жиноят ишини шу судга қайтаради.
11. Эҳтиёт чораси сифатида қамоқда ёки уй қамоғида сақланаётган ва апелляция инстанцияси суди мажлисида қатнашиш истагини билдирган маҳкумнинг иштирокини таъминлаш ушбу суднинг мажбурияти ҳисобланади. Шунинг учун жиноят иши келиб тушгандан сўнг маҳкумнинг апелляция инстанцияси судида иштирок этиш истагини билдирган ёки билдирмаганлиги аниқланиши ва натижасига қараб, уни суд мажлисида бевосита ёки видеоконференцалоқа тизимидан фойдаланиш орқали иштирок этиш ҳуқуқи таъминланади.
Қўлланилган эҳтиёт чораси туридан қатъий назар, маҳкумнинг апелляция инстанцияси суди мажлисида қатнашиш ҳуқуқидан маҳрум этилиши жиноят-процессуал қонунининг жиддий бузилиши деб баҳоланади ва суд ажримининг бекор бўлишига асос бўлади.
Маҳкум (оқланган шахс)нинг кассация инстанцияси суди мажлисида қатнашиш масаласини ҳал этиш суднинг ҳуқуқига тегишлидир. Шунинг учун жиноят иши келиб тушгандан сўнг маҳкум (оқланган шахс)нинг кассация инстанцияси судида иштирок этишига зарурат борлиги аниқланиши ва натижасига қараб, унинг суд мажлисида бевосита ёхуд видеоконференцалоқа тизимидан фойдаланиш орқали иштирок этиши чоралари кўрилиши лозим.
12. ЖПК 481-моддасининг биринчи қисми мазмунига кўра апелляция, кассация инстанцияси судлари мазкур инстанцияда давлат айбловини қувватлаш ваколатига эга бўлган прокурорни ҳар бир иш бўйича олдиндан хабардор этиш чораларини кўриши шарт.
13. Апелляция, кассация инстанцияси судлари мажлисида иштирок этиш ҳуқуқига эга шахслар доираси қонунда белгиланган (ЖПК 479-моддасининг тўртинчи қисми).
Ишнинг кўрилиш жойи, санаси ва вақти тўғрисида тегишли равишда хабардор этилган шахсларнинг узрли сабабларсиз суд мажлисига келмаслиги уни кўриш учун тўсиқ бўлмайди.
Айни пайтда, қонунга кўра апелляция, кассация инстанцияси судларида прокурорнинг иштироки шарт бўлиб, бундай ҳолда ЖПК 25-моддасининг биринчи қисми ҳамда 51-моддаси биринчи қисмининг 6 , 9-бандлари мазмунидан келиб чиқиб, ушбу инстанцияда ҳимоячининг иштироки ҳам таъминланиши шарт. Шу сабабли прокурор ёки ҳимоячи келмаган ҳолларда ишнинг муҳокамаси кейинга қолдирилиши керак.
14. Апелляция, кассация инстанцияси судлари холислик ва беғаразликни сақлаган ҳолда тарафларга ўз процессуал ҳуқуқларини амалга оширишга ва мажбуриятларини бажаришга зарур шароит яратиб бериши шарт.
Апелляция, кассация инстанцияси судларида ишнинг муҳокамаси, ЖПК 483 , 497 17 ва 509 7 -моддаларида назарда тутилган истисноларни инобатга олган ҳолда, биринчи инстанция судида иш юритиш қоидалари асосида олиб борилади.
15. Апелляция, кассация инстанцияси судлари қисман ёки тўлиқ суд тергови ўтказиши, шу жумладан, биринчи инстанция суди томонидан текширилмаган далилларни текшириб чиқиши ва уларга суд мажлисида аниқланган янги ҳолатларни инобатга олган ҳолда ҳуқуқий баҳо бериши мумкин (ЖПК 483-моддасининг учинчи қисми).
Апелляция, кассация инстанцияси судлари тарафларнинг илтимосномаларини (янги гувоҳларни сўроқ қилиш, экспертизалар ўтказиш, ашёвий далиллар ва ҳужжатларни талаб қилиб олиш ва бошқалар ҳақида), улар биринчи инстанция суди томонидан рад этилганлиги сабаблигина, рад этишга ҳақли эмас. Зарур ҳолларда суд қўшимча далилларни талаб қилиб олишда ташаббус кўрсатиши лозим.
Қонунга кўра, қўшимча материалларни талаб қилиб олишда муайян тергов ҳаракатларини ўтказиш зарурати туғилса, бу ҳақида апелляция, кассация инстанцияси судлари ажрим чиқариши ва ижро учун тегишли тергов органига юбориши мумкин. Ишнинг муҳокамаси эса, кейинга қолдирилади.
16. Апелляция, кассация шикоятида процесс иштирокчиларининг суд мажлиси баённомасида қайд этилган кўрсатувлари уларнинг биринчи инстанция судида аслида берган кўрсатувларига мос эмаслиги тўғрисида келтирилган важлари бу шахсларни апелляция, кассация инстанцияси судлари мажлисида сўроқ қилиш йўли билан текширилиши мумкин.
Апелляция, кассация инстанцияси судлари ишни кўришда, илгари Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси (бундан буён матнда ЖК деб юритилади) 238-моддаси билан била туриб ёлғон кўрсатув берганлик учун жавобгарлик тўғрисида огоҳлантирилган процесс иштирокчисининг бир-биридан жиддий фарқ қилган кўрсатувларига, тегишли муносабат билдиришлари шарт.
17. Апелляция, кассация инстанцияси судларида тарафлар музокаралари тегишлича ЖПК 497 18 , 509 7 -моддалари қоидаларига мувофиқ ўтказилади.
Иш бўйича бир неча апелляция, кассация шикояти (протести) мавжуд бўлганда, биринчи бўлиб айблов тарафига тегишли процесс иштирокчилари сўзга чиқади.
18. Қонунга кўра, апелляция, кассация инстанцияси судлари мажлисида иштирок этаётган маҳкумга охирги сўз берилмаслиги, жиноят-процессуал қонунининг жиддий бузилиши саналади ва апелляция, кассация инстанцияси ажримининг бекор бўлишига сабаб бўлади.
19. Апелляция, кассация инстанцияси судлари биринчи инстанция суди томонидан ишнинг ҳақиқий ҳолатлари қанчалик тўғри аниқланганлигини, жиноят ва жиноят-процессуал қонуни нормалари қанчалик тўғри қўлланилганлигини текширади.
ЖПК 494-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, апелляция, кассация инстанцияси судлари суднинг ҳукмини бекор қилишга ва маҳкумга жазони кучайтирган ёки унга нисбатан дастлабки тергов органи томонидан эълон қилинган айблов доирасида (айбловнинг айрим қисмлари биринчи инстанция суди томонидан муҳокама қилинмаган ҳолатларда ҳам) оғирроқ жиноят тўғрисидаги қонунни қўллаган ҳолда янги айблов ҳукми чиқаришга ҳақли.
ЖПК 494-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ, апелляция, кассация инстанцияси судлари жазони кучайтиришга, шунингдек, оғирроқ жиноятга доир қонунни қўллашга фақат шу асосларга кўра жабрланувчи ёки унинг вакили томонидан шикоят берилган ёки прокурор томонидан протест билдирилган ва ЖПК 497 4 , 501-моддаларида белгиланган муддатлар ўтиб кетмаган ҳоллардагина ҳақли.
Агар ишни кўриш вақтида судланувчи томонидан айб эълон қилинмаган бошқа жиноят содир этилганлигини кўрсатувчи ҳолатлар аниқланса, апелляция, кассация инстанцияси судлари ЖПК 416-моддасининг биринчи қисми қоидаларига мувофиқ қарор қабул қилади.
Агар ишни кўриш вақтида жавобгарликка тортилмаган шахс томонидан жиноят содир этилганлигини кўрсатувчи ҳолатлар аниқланса, апелляция, кассация инстанцияси судлари ЖПК 417-моддасининг биринчи қисми қоидаларига мувофиқ қарор қабул қилади.
Апелляция, кассация инстанцияси судлари фақат прокурор томонидан протест билдирилган, жабрланувчи ёки унинг қонуний вакили томонидан шикоят берилган ҳоллардагина оқлов ҳукмини бекор қилиб, айблов ҳукми чиқаришга ҳақли.
20. ЖПК 483-моддасига мувофиқ апелляция, кассация инстанцияси судлари шикоят (протест)да баён этилган важлар билангина чегараланмасдан, суд қарорларининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини тўла ҳажмда текшириши шарт.
Иш бўйича бир неча маҳкум (оқланган шахс) ўтган бўлиб, ҳукм устидан улардан айримлари шикоят берган ҳолларда ҳам апелляция, кассация инстанцияси судларида иш барча маҳкумларга (оқланган шахсларга) нисбатан кўрилади.
Бироқ агар бу маҳкум (оқланган шахс)нинг аҳволини оғирлашувига олиб келса, прокурор протести ёки жабрланувчининг шикояти бўлмаган ҳолларда, суд шикоят (протест)да келтирилган важлар доирасидан четга чиқишга, шунингдек, апелляция, кассация шикояти бермаган маҳкумлар (оқланган шахслар)га нисбатан ишни кўришга ҳақли эмас (ЖПК 494-моддасининг иккинчи ва учинчи қисмлари).
Апелляция тартибида шикоят бермаган шахс, агар апелляция инстанцияси суди ажримида унинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига дахлдор хулосалар қилинмаган бўлса, суд қарори устидан кассация тартибида шикоят бериш ҳуқуқини сақлаб қолади.
21. Муайян сабабга кўра, айрим маҳкумларга нисбатан қонунда белгиланган муддатда берилган апелляция шикояти (протести) бошқа маҳкумларга нисбатан иш кўрилгандан сўнг келиб тушса ёки ўтказиб юборилган муддат ЖПК 497 5 -моддаси тартибида тикланса ёхуд маҳкумнинг, унинг ҳимоячисининг ёки қонуний вакилининг апелляция шикояти шу маҳкумга нисбатан процесснинг бошқа иштирокчиси томонидан берилган шикоят (протест) кўрилгандан сўнг келиб тушса, апелляция инстанцияси суди ЖПК 497 35 -моддасида белгиланган қоидаларга риоя қилиши керак.
Агар муайян сабабга кўра айрим маҳкумларга нисбатан қонунда белгиланган муддатда берилган кассация шикояти (протести) бошқа маҳкумларга нисбатан иш кўрилгандан сўнг келиб тушса ёки маҳкумнинг, унинг ҳимоячисининг ёки қонуний вакилининг кассация шикояти шу маҳкумга нисбатан процесснинг бошқа иштирокчиси томонидан берилган шикоят (протест) кўрилгандан сўнг келиб тушса, кассация инстанцияси суди ЖПК 509 13 -моддасида белгиланган қоидаларга риоя қилиши керак.
22. Апелляция, кассация инстанцияси судлари, агар чиқарилган ҳукм ЖПК 455-моддаси талабларига мувофиқ эканлигини аниқласа, уни ўзгаришсиз қолдиради.
Ҳукм ўзгаришсиз қолдирилганида апелляция, кассация инстанцияси судлари қуйидагиларга ҳақли:
ЖПК 533-моддаси биринчи қисмининг 1 — 4-бандларида кўрсатилган асос мавжуд бўлганда, ҳукмнинг ижросини кечиктиришга;
амнистия актини қўллашга.
Апелляция, кассация инстанцияси судлари томонидан қуйи инстанцияси суди ҳукми, ажримининг тавсиф ёки қарор қисмига ўзгартириш киритилганда ҳам, башарти бу айблов ҳажми, қилмишнинг квалификацияси, тайинланган жазо тури ва миқдори ўзгаришига олиб келмаса, суд қарорлари ўзгаришсиз қолдирилади.
23. ЖПК 485-моддасида ҳукм, ажримни бекор қилиниши ва ўзгартирилиши учун умумий асослар белгиланган бўлиб, апелляция, кассация инстанцияси судлари уларни ишнинг муайян ҳолатларидан келиб чиққан ҳолда қўллаши мумкин.
Ҳукм қуйидаги ҳолларда ўзгартирилиши шарт, агар:
суд тергови тўлиқ бўлмаса ёки бир ёқлама олиб борилган бўлиб, бироқ йўл қўйилган камчиликлар тўлдирилганидан сўнг апелляция, кассация инстанцияси судлари жиноят квалификацияси ўзгартирилиши зарурлиги ҳақида хулосага келса;
ҳукмда баён қилинган суд хулосалари ишнинг ҳақиқий ҳолатларига мувофиқ бўлмай, бироқ апелляция, кассация инстанцияси судлари уларга, шу жумладан, маҳкумнинг аҳволини оғирлаштирмаган ҳолда тегишли баҳо бера олса;
иш бўйича ЖПК нормалари бузилган бўлиб, уларнинг апелляция, кассация инстанциясида бартараф этилиши ҳукмнинг ўзгартирилишига олиб келса;
суд томонидан ЖК нормалари нотўғри қўлланилган бўлиб, бироқ апелляция, кассация инстанцияси судлари бу хатони, шу жумладан, маҳкумнинг аҳволини оғирлаштирмаган ҳолда тузатиши мумкин бўлса;
апелляция, кассация инстанцияси судлари тайинланган жазо енгиллаштирилиши лозим деб ҳисобласа.
24. Апелляция, кассация инстанцияси судлари ҳукмни ўзгартириш учун асослар мавжуд бўлганда қуйидагиларга ҳақли:
қилмишни ЖК бошқа моддасига (бир неча модда ёки қисмларига) қайта квалификация қилишга;
ҳукмдан айбловнинг бир қисмини (айрим эпизодларини) ёки маҳкумнинг жавобгарлигини оғирлаштирувчи белгиларни чиқаришга;
ҳукмдан жиноятларнинг идеал мажмуи тариқасида қилмишни нотўғри баҳолаш туфайли ортиқча эълон қилинган ЖК моддасини чиқаришга;
ЖК 70 — 72 , 87-моддаларида назарда тутилган асослар мавжуд бўлганда, маҳкумни жазодан озод қилишга;
жазо миқдорини ўзгартириб, ЖК Махсус қисми моддаси санкцияси доирасида енгилроқ ёхуд ЖК 57-моддасини қўллаган ҳолда жазо тайинлашга;
жиноят натижасида етказилган зарарни қоплаш миқдорини кўпайтириш ёки камайтиришга, шунингдек, ушбу масала биринчи инстанция суди томонидан ҳал этилмаган ҳолларда, бундай зарарни қоплаш тўғрисида қарор қабул қилишга;
маҳкумни ўта хавфли рецидивист деб топишга ёки ҳукмдан уни ўта хавфли рецидивист деб топиш ҳақидаги қарорни чиқаришга;
маҳкумга нисбатан жазони ижро этиш колониясининг бошқа, шу жумладан, қаттиқроқ турини белгилашга;
ЖК 96-моддасига мувофиқ маҳкумга нисбатан тиббий йўсиндаги мажбурлов чораларини қўллашга;
ашёвий далиллар, процессуал чиқимлар тўғрисидаги масалаларни ва бошқа масалаларни ҳал этишга.
25. ЖПК 494-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмлари талабларига риоя этган ҳолда маҳкумнинг қилмишини ЖК бир моддасидан икки ва ундан ортиқ моддаларига ёки бир модданинг бир неча қисмларига қайта квалификация қилганда, апелляция, кассация инстанцияси судлари ҳукмга жазони кучайтирмаган ҳолда тегишли ўзгартиришлар киритиш ва ЖК 59-моддасида белгиланган қоидаларга мувофиқ жазо тайинлашга ҳақли.
Бунда янги жазо ҳукм бўйича тайинланган жазодан оғирроқ бўлиши фақат шу асосларга кўра жабрланувчи ёки унинг вакили томонидан шикоят берилган ёки прокурор томонидан протест билдирилган ҳоллардагина мумкин.
Агар ЖК бир моддаси билан квалификация қилиниши шарт бўлган икки ёки ундан ортиқ қилмиш Кодекснинг бир неча моддаси билан нотўғри квалификация қилинган бўлса, апелляция, кассация инстанцияси судлари ушбу қилмишларни ЖК тегишли моддасига қайта квалификация қилиб, шу модда бўйича илгари тайинланган жазони кучайтирмаган ҳолда янги жазо белгилашга ҳақли.
26. Биринчи инстанция суди томонидан жазоларни қоплаш қоидалари (ЖК 59-моддасининг учинчи қисми) нотўғри қўлланилганлиги аниқланганда, апелляция, кассация инстанцияси судлари жазоларни қўшиш тартибини қўллаши мумкин. Бунда, агар шу асосларга кўра жабрланувчи ёки унинг вакили томонидан шикоят берилмаган ёки прокурор томонидан протест билдирилмаган бўлса, янги жазо ҳукм бўйича тайинланган узил-кесил жазо миқдоридан ортиқ бўлиши мумкин эмас.
27. Бошқа эпизодлар билан умумий квалификация қилинган бир ёки бир неча эпизод (масалан, бир неча марта пора олганлик) бўйича иш ҳолатлари тўлиқ текширилмаган деб топилганда, агар йўл қўйилган камчиликларни тўлдириш учун имконият бўлмаса, апелляция, кассация инстанцияси судлари ҳукмни ўзгартириб, уларни ҳукмдан чиқариши лозим.
Агар маҳкум ЖКнинг турли моддалари бўйича квалификация қилинган бир неча жиноятни содир этганликда айбдор деб топилган бўлса, апелляция, кассация инстанцияси судлари ҳукмнинг бир ёки бир неча жиноятга оид қисмини ўзгартириб, ўша маҳкумга нисбатан ҳукмнинг қолган қисмини ўзгаришсиз қолдириши мумкин.
28. Жиноят-процессуал қонуни нормаларининг ҳукм сўзсиз бекор қилинишига сабаб бўладиган даражада жиддий бузилиши тушунчаси ЖПК 488-моддасида белгиланган. Бундай қонун бузилиши аниқлаганда, апелляция, кассация инстанцияси судлари жиноят иши кимнинг шикояти (протести)га кўра, кўрилаётганлигидан қатъий назар, йўл қўйилган қонун бузилиши дахл этган барча маҳкумларга нисбатан ҳукмни бекор қилиши шарт.
Шуни назарда тутиш лозимки, жиноят-процессуал қонуни нормалари жиддий бузилганлигининг аниқланиши апелляция, кассация инстанцияси судларини шикоят, протестда келтирилган бошқа важларни ҳам (айбловнинг исботланганлиги, квалификациянинг тўғрилиги, жазонинг адолатлилиги тўғрисида ва ҳ.к.) мазмунан кўриб чиқиш ва улар бўйича ажримда тегишли хулоса чиқариш мажбуриятидан озод этмайди.
Жиноят иши бўйича йўл қўйилган ЖПК нинг жиддий бузилиши ҳоллари апелляция, кассация инстанцияси судлари томонидан ҳукм бекор қилиниб, янги ҳукм (айблов ёки оқлов ҳукми) чиқарилишига ёки ишнинг ЖПК 84-моддасига мувофиқ тугатилишига тўсқинлик қилмайди.
29. Шахсни жиноий жавобгарликдан озод этишни назарда тутувчи амнистия актига зид равишда ёки жиноий жавобгарликка тортиш муддати ўтгандан сўнг жиноят иши қўзғатилган ҳолларда, ҳукм, гарчи унда маҳкум жазодан озод қилинган бўлса-да, бекор қилиниб, иш тугатилиши керак.
Агар апелляция, кассация инстанцияси судлари маҳкумнинг ҳаракатларини ЖК бошқа моддасига қайта квалификация қилиш кераклиги тўғрисида хулосага келса ва бу модда шахсни жазодан озод этишни назарда тутувчи ёки жазо қўлланилишини истисно этувчи амнистия акти таъсири доирасига тушса, биринчи инстанция суди қабул қилиши шарт бўлган қарорни чиқариши керак. Маҳкумнинг ҳаракатлари ЖКнинг бошқа моддасига қайта квалификация қилиниб, ушбу модда бўйича шахс ЖПК 463-моддаси иккинчи қисмининг 2-банди ҳамда учинчи қисмининг 2 ва 5-бандларига мувофиқ жазодан озод қилиниши лозим бўлган ёки унга нисбатан жазо тайинланиши истисно этилган ҳолларда ҳам шундай қарор қабул қилиниши лозим.
30. ЖПК 494-моддасининг иккинчи қисми мазмунига кўра, ҳукм апелляция, кассация инстанцияси судлари томонидан маҳкумнинг аҳволини оғирлаштирувчи томонга фақат жабрланувчи (унинг вакили)нинг шикоятида, прокурор протестида кўрсатилган асослар бўйича бекор қилиниши мумкин.
Бошқа маҳкумлар ёки улар ҳимоячиларининг оғирроқ жиноятга доир қонунни қўллаш зарурлиги ёки жазонинг енгиллиги тўғрисидаги шикоятлари ҳукмни маҳкумнинг аҳволини оғирлаштирувчи томонга бекор қилиш учун асос бўла олмайди.
31. Апелляция, кассация инстанцияси судлари ҳукмни бекор қилиш учун асослар мавжуд бўлганда қуйидагиларга ҳақли:
1) айблов ҳукмини бекор қилиш ва оқлов ҳукми чиқаришга;
2) айблов ҳукмини бекор қилиш ва янги айблов ҳукми чиқаришга;
3) оқлов ҳукмини бекор қилиш ва айблов ҳукми чиқаришга;
4) айблов ҳукмини бекор қилиш ва жиноят ишини тугатишга;
5) ЖПК 493-моддасининг 4-қисмида назарда тутилган ҳолатлар мавжуд бўлган тақдирда, суднинг айблов ҳукмини бекор қилиш ва жиноят ишини биринчи инстанция судига юборишга.
Апелляция, кассация инстанцияси судлари ушбу банднинг 1 — 3-кичик бандларида назарда тутилган ҳолларда апелляция, кассация ҳукмини чиқаради.
32. ЖПК 497 34 , 509 11 -моддаларига мувофиқ, ишни хусусий шикоят (протест) бўйича кўрганда, апелляция, кассация инстанцияси судлари қуйидагиларга ҳақли:
1) биринчи инстанция судининг ажримини ўзгаришсиз, хусусий шикоятни (хусусий протестни) эса, қаноатлантирмасдан қолдиришга;
2) биринчи инстанция судининг ажримини бекор қилишга ва ишни янгидан судда кўриб чиқиш учун юборишга;
3) биринчи инстанция судининг ажримини бекор қилишга ва ишни умумий қоидалар бўйича суриштирув ёки дастлабки терговни ўтказиш учун прокурорга юборишга;
4) биринчи инстанция судининг ажримини бекор қилишга ва амнистия актини қўллашга;
5) биринчи инстанция судининг ажримини бекор қилишга ва иш юритишни тугатишга;
6) биринчи инстанция судининг хусусий ажримини бекор қилишга;
7) биринчи инстанция судининг ажримини ўзгартиришга.
Апелляция, кассация инстанцияси судларининг биринчи инстанция судининг ажрими устидан берилган хусусий шикоят (хусусий протест) бўйича чиқарилган ажрими узил-кесил ҳисобланиб, бундан ЖПК 308 , 317-моддаларида ва 59-бобида назарда тутилган ҳоллар мустасно.
33. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, оқлов ҳукмининг асоси бу ҳақда шикоят берилган ҳоллардагина ўзгартирилиши мумкин (ЖПК 495-моддасининг иккинчи қисми).
Оқлов ҳукми апелляция, кассация инстанцияси судлари томонидан, фақат шахснинг асоссиз оқланганлиги тўғрисида жабрланувчи (унинг вакили)нинг шикояти ёки прокурорнинг протести бўлган ҳолларда бекор қилиниши мумкин.
Айрим оқланган шахсларга нисбатан шикоят (протест) берилиши бошқа оқланган шахсларга нисбатан ҳукмнинг бекор қилиниши ёки ўзгартирилиши учун асос бўлмайди.
34. Агар маҳкумнинг ўзи ёки процесснинг бошқа иштирокчилари томонидан апелляция, кассация шикояти (протести) берилгандан сўнг, бироқ иш апелляция, кассация инстанцияси судларида кўрилгунга қадар вафот этса, иш юритиш умумий асосларда давом эттирилади.
Марҳумни реабилитация қилиш учун асослар бўлган тақдирда, апелляция, кассация инстанцияси судлари айблов ҳукмини бекор қилиб, оқлов ҳукми чиқаради, бошқа ҳолларда эса, ҳукмни бекор қилиб, ушбу шахсга нисбатан жиноят ишини ЖПК 84-моддаси биринчи қисмининг 3-бандига мувофиқ тугатади.
Иш тугатилганда, ашёвий далиллар тақдири ҳақидаги масала ЖПК 211-моддасига мувофиқ, уларнинг тегишлилиги тўғрисида низо келиб чиққанда эса — фуқаролик иш юритуви тартибида кўрилиши мумкин. Марҳумнинг ҳаракатлари билан етказилган зарарни ундириш масаласи ҳам жабрланувчи ёки прокурор томонидан марҳумнинг ворисларига ёки унинг мулкини бошқариш ҳуқуқини ўзига олган шахсга нисбатан қўзғатилган даъво бўйича фуқаролик иш юритуви тартибида кўрилади.
35. Апелляция ёки кассация инстанцияси судлари жиноят ишини кўриб чиқишда илгари аниқланган ҳолатлар билан бирга иш бўйича ЖПК 83-моддаси ҳамда 84-моддасининг биринчи ва бешинчи қисмларида назарда тутилган асослар аниқланган бўлса ёки иш бўйича тўпланган далиллар маҳкумни айбдор деб топиш учун етарли бўлмаса, шунингдек, қўшимча далилларни тўплаш имконияти қолмаган бўлса, ЖПК 496-моддасига мувофиқ, суд қарорини бекор қилади ва жиноят ишини тугатади.
36. Апелляция, кассация инстанцияси судлари жиноят ишини кўриш натижаларига кўра:
ЖПК 497 26 , 509 9 -моддалари биринчи қисмининг 1-бандида , 5 — 8-бандларида назарда тутилган ҳолларда — ажрим;
ЖПК 497 26 , 509 9 -моддалари биринчи қисмининг 2 — 4-бандларида назарда тутилган ҳолларда — ҳукм;
бир вақтнинг ўзида ҳар иккала ҳолат юзасидан қарор қабул қилиш лозим бўлса, тегишлича алоҳида ҳукм ва ажрим чиқаради.
37. Апелляция, кассация инстанцияси судларининг ажрими ЖПК 497 31 , 509 10 -моддалари талабларига мувофиқ бўлиши, жумладан, унда апелляция, кассация шикояти (протести)да келтирилган ҳар бир важ муҳокама этилиб, унинг асослилиги ёки асоссизлиги юзасидан хулосалар баён этилиши шарт.
Апелляция, кассация инстанцияси судларининг ҳукми, ажрими эълон қилинган пайтдан эътиборан кучга киради ва ЖПК 497 31 -моддасининг саккизинчи ва тўққизинчи қисмлари ҳамда 509 10 -моддасининг олтинчи ва еттинчи қисмларида кўрсатилган муддатларда ижро этилади.
38. ЖПК 298-моддасида назарда тутилган асослар мавжуд бўлганда, шунингдек, суриштирув, дастлабки тергов юритилган ёки суд муҳокамаси вақтида қонун бузилишига йўл қўйилганлигини аниқлаган тақдирда, апелляция, кассация инстанцияси судлари ЖПК 497 32 , 509 11 -моддаларига асосан хусусий ажрим чиқариш йўли билан тегишли орган ёки мансабдор шахснинг эътиборини бунга қаратиши мумкин.
Суд қарори ўзгаришсиз қолдирилганда, апелляция, кассация инстанцияси судлари унинг қонунийлиги ва асослилигини шубҳа остига қўювчи хусусий ажрим чиқаришга ҳақли эмас.
39. Қонун нормаларини бир хилда ва тўғри қўлланилиши ҳолатини таҳлил қилиб бориш мақсадида вилоят ва уларга тенглаштирилган судларга жиноят ишларини апелляция ва кассация тартибида кўриш бўйича суд амалиётини ҳар ярим йилда умумлаштириш тавсия этилсин.
40. Мазкур қарор қабул қилинганлиги муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг « Судлар томонидан жиноят ишларини апелляция тартибида кўриш амалиёти тўғрисида » 2021 йил 20 апрелдаги 13-сонли ҳамда «Жиноят ишларини кассация тартибида кўриш бўйича суд амалиёти тўғрисида» 2021 йил 27 ноябрдаги 37-сонли қарорлари ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Б. ИСЛАМОВ
Пленум котиби, Олий суд судьяси Н. ХАКИМОВА
Тошкент ш.,
2024 йил 25 март,
7-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
Qarori
Jinoyat ishlarini apellyatsiya, kassatsiya tartibida koʻrish amaliyotining ayrim masalalari toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksiga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilganligi munosabati bilan, shuningdek, qonun normalarini bir xilda va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 22-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
1. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, jinoyat ishlarini apellyatsiya, kassatsiya tartibida koʻrib chiqish sud protsessi ishtirokchilarining birinchi instansiya sudining qarorlari ustidan shikoyat berishga boʻlgan huquqini kafolatlovchi muhim huquqiy institut hisoblanadi.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining (bundan buyon matnda JPK deb yuritiladi) 497 2 , 499-moddalariga muvofiq apellyatsiya, kassatsiya tartibida ish yuritish mahkum, oqlangan shaxs, uning himoyachisi va qonuniy vakili, jabrlanuvchi va uning vakili, fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy javobgar hamda ular vakillarining shikoyati, shuningdek, tegishli prokuror yoki uning oʻrinbosari protesti boʻyicha qoʻzgʻatiladi.
Apellyatsiya, kassatsiya tartibida ish yuritish JPK 497 2 -moddasining toʻrtinchi qismi va 499-moddasining beshinchi qismiga muvofiq hukmning oʻz huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlariga daxldor qismi ustidan shikoyat berish huquqiga ega boshqa shaxslar tomonidan ham qoʻzgʻatilishi mumkin. Bunday shaxslar jumlasiga ishda taraf boʻlmagan, biroq oʻzining haqiqiy holatiga koʻra ish boʻyicha hukmining oʻz huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor boʻlgan qismida sud himoyasiga muhtoj boʻlgan (garov beruvchi, mulki xatlangan shaxs va boshqalar) shaxslar kiradi.
Shu munosabat bilan birinchi instansiya sudi shikoyat (protest)ni qabul qilish paytida apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) bergan shaxsning bunday huquqqa egaligini tekshirishi shart.
3. Qonunga koʻra apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) hukm chiqargan sud orqali beriladi.
Apellyatsiya shikoyati (protesti) hukm eʼlon qilingan kundan eʼtiboran oʻn sutka ichida, mahkum, oqlangan shaxs, jabrlanuvchi, (fuqaroviy daʼvogar) tomonidan esa, ularga hukm nusxasi topshirilgan kundan eʼtiboran shuncha muddat ichida beriladi.
Belgilangan muddatlarda bevosita apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlariga berilgan shikoyat (protest) JPK 479-moddasi hamda 497 6 -moddasi , shuningdek, 503-moddasi talablarini bajarish uchun hukm chiqargan sudga yuborilishi kerak.
Har bir apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) kelib tushgan sana koʻrsatilgan holda roʻyxatga olinishi shart.
4. Apellyatsiya shikoyati (protesti) berish muddatini tiklash toʻgʻrisidagi iltimosnoma sud majlisida JPK 497 5 -moddasining birinchi qismiga muvofiq, sudya tomonidan yakka tartibda koʻrib chiqiladi va bu haqda ajrim chiqariladi.
Oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklashni rad etish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan JPK 497 11 moddasining birinchi qismi qoidalariga muvofiq oʻn kun ichida xususiy shikoyat (protest) berilishi mumkin.
Oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklashni rad etish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan xususiy shikoyat (protest) berilganda, apellyatsiya instansiyasi sudi xususiy shikoyatni (protestni) asosli deb topsa, birinchi instansiya sudining ajrimini bekor qilib, oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklaydi (bunda muddatni oʻtkazib yuborishning sud tomonidan uzrli deb topilgan sabablari ajrimda koʻrsatilishi kerak) va ishni apellyatsiya shikoyati, protesti (xususiy shikoyat yoki xususiy protest) boʻyicha mazmunan koʻradi. Bunda, koʻrsatilgan muddatni tiklash toʻgʻrisidagi ajrim eʼlon qilingandan soʻng apellyatsiya instansiyasi sudining majlisi JPK 479-moddasi talablarini bajarish uchun keyinga qoldiriladi.
Shuni nazarda tutish lozimki, protsessual harakatni amalga oshirishga obyektiv toʻsqinlik qiluvchi holatlar uzrli sabablar deb topilishi mumkin (masalan, favqulodda holatlar, suv toshqinlari, epidemiyalar, pandemiya, karantin).
Shaxsning kasalligi, oilaviy ahvoli (oila aʼzolarining oʻlimi yoki ogʻir kasalligi), shuningdek, boshqa holatlar, agar ular qonunda belgilangan muddatda apellyatsiya shikoyati berishni istisno etgan yoxud jiddiy tarzda qiyinlashtirgan boʻlsa, uzrli holatlar deb topilishi mumkin.
5. Qonunda kassatsiya shikoyati (protesti) berish uchun biron-bir muddat belgilanmagan. Shu bilan birga, JPK 501-moddasining mazmuniga koʻra, hukm (ajrim) qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab bir yil oʻtgandan soʻng berilgan shikoyat (protest), basharti unda ogʻirroq jinoyatga doir qonun moddalarini qoʻllash zarurligi, jazoni kuchaytirish yoki mahkumning ahvolini ogʻirlashtiradigan boshqa oʻzgarishlar (mahkumni oʻta xavfli retsidivist deb topish, jazoni ijro etish koloniyasining qattiqroq turini belgilash, shartli hukmni bekor qilish, undiruv miqdorini koʻpaytirish, basharti bu jinoyat kvalifikatsiyasi mahkumning ahvolini ogʻirlashtiruvchi tomonga oʻzgartirilishiga olib kelsa va h.k.), shuningdek, oqlov hukmini yoxud ishni tugatish toʻgʻrisidagi ajrimini bekor qilish nazarda tutilgan boʻlsa, sud tomonidan qanoatlantirilishi mumkin emas. Bunda bir yillik muddat tegishli hukm, ajrim qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan qaror qabul qilingan kun qoʻshilgan holda hisoblanishi kerak. Bir yillik muddat oʻtgandan soʻng berilgan kassatsiya shikoyati (protesti) koʻrib chiqilmaydi va uni bergan shaxsga qaytariladi.
Agar kassatsiya shikoyati (protesti) JPK 501-moddasida koʻrsatilgan bir yillik muddat oʻtgunga qadar berilgan boʻlib, mazkur muddat ish boʻyicha qaror qabul qilingunga qadar oʻtib ketsa, u qanoatlantirilmasdan qoldiriladi va bu haqda shikoyat (protest) bergan shaxsga maʼlum qilinadi.
6. Sudlarga tushuntirilsinki, qonunda apellyatsiya, kassatsiya tartibida ish yuritish predmeti boʻyicha alohida muayyan istisnolar belgilangan. Jumladan, birinchi instansiya sudi tomonidan sud muhokamasi chogʻida chiqarilgan va dalillarni tekshirish tartibiga, protsess ishtirokchilarining iltimosnomalariga, ehtiyot chorasini tanlash, oʻzgartirish yoki bekor qilishga, shuningdek sud majlisi zalida tartib saqlashga oid hamda JPK 416 , 417-moddalari tartibida chiqarilgan ajrimlar ustidan shikoyat (protest) berilishi mumkin emas. Ushbu ajrimlar boʻyicha eʼtirozlar apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti)ga kiritilishi mumkin.
Hukm chiqarilgandan soʻng qabul qilingan amnistiya aktini tatbiq etish, tibbiy yoʻsindagi majburlov choralarini qoʻllash masalalari yuzasidan, shuningdek, mahkumga nisbatan ijro etilmagan bir necha hukm mavjud boʻlib, keyingi hukmni chiqargan sud bundan bexabar boʻlgan va h.k. hollarda berilgan shikoyat (protest), agar unda ayni bir paytda jinoyat ishining mazmuni yoki hukm (ajrim)ning qonuniyligi va asosliligi boʻyicha boshqa masalalar qoʻyilgan boʻlmasa, apellyatsiya, kassatsiya tartibida alohida koʻrilmaydi. Bu masalalar birinchi instansiya sudi tomonidan JPK 540-moddasi va 541-moddasining birinchi qismi qoidalariga muvofiq hal etiladi. Bunday masalalar yuzasidan chiqarilgan sud ajrimi ustidan umumiy asoslarda xususiy shikoyat (xususiy protest) berilishi mumkin.
JPK 546 1 -moddasiga muvofiq sudning hukmini, ajrimini va qarorlarini ijro etish chogʻida yuzaga kelgan masalalarni hal qilish toʻgʻrisidagi ajrim sud tomonidan oʻqib eshittirilgan paytdan eʼtiboran qonuniy kuchga kiradi. Shu sababli sudning ajrimi ustidan berilgan xususiy shikoyat (xususiy protest) kassatsiya tartibida koʻrib chiqiladi.
7. JPK 480-moddasida apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti)ning mazmuni yuzasidan muayyan talablar belgilanganligi tufayli, birinchi instansiya sudi shikoyat (protest) beruvchi shaxs tomonidan ularni bajarganligini tekshirishi shart.
Agar shikoyat (protest)ning mazmuni qonun talablariga javob bermasa va bu keyinchalik ishni mazmunan koʻrishga toʻsqinlik qilsa, sudya shikoyat (protest)ni ajrim bilan uni bergan shaxsga qaytaradi. Bunday holda shikoyat (protest)ni qayta tuzish uchun JPK 497 7 , 502-moddalarida belgilangan doirada muddat belgilanadi.
Agar shikoyat (protest) bergan shaxs sud tomonidan belgilangan muddatda ajrimda koʻrsatilgan kamchiliklarni bartaraf etsa, shikoyat (protest) sudga dastlab taqdim etilgan kundan boshlab berilgan hisoblanadi. Sud koʻrsatmalari bajarilmagan taqdirda shikoyat (protest) berilmagan hisoblanadi.
8. JPK 497 4 , 501-moddalarida belgilangan muddatlar oʻtgandan soʻng berilgan, mahkumning ahvolini ogʻirlashtirish haqidagi talablar apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari tomonidan eʼtiborga olinmasligi kerak.
9. JPK 497 10 , 504 1 -moddalariga muvofiq apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) bergan shaxs oʻz shikoyati (protesti)ni, mahkum esa, himoyachisi bergan shikoyatni ham qaytarib olish huquqiga ega. Protestni qaytarib olish huquqi yuqori turuvchi prokurorga ham tegishli.
Bunday holatda apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari maslahatxonaga kirgunga qadar qaytarib olinishi mumkin.
Apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti)ning qaytarib olinishi, agar ish boʻyicha boshqa protsess ishtirokchilari tomonidan berilgan apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) boʻlmasa, apellyatsiya, kassatsiya tartibida ish yuritish tugatilishiga olib keladi. Bunda, agar shikoyat (protest) apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari majlisi boshlangunga qadar qaytarib olingan boʻlsa, u shikoyat (protest) nusxasi, shuningdek uni qaytarib olish toʻgʻrisidagi hujjat ishda saqlangan holda shikoyat (protest) bergan shaxsga xat orqali qaytariladi, boshqa hollarda esa, sud, qaytarib olingan shikoyat (protest) boʻyicha apellyatsiya, kassatsiya tartibida ish yuritishni tugatish toʻgʻrisida ajrim chiqaradi.
Apellyatsiya yoki kassatsiya tartibida ish yuritish tugatilishi mazkur shaxs tomonidan qayta kassatsiya shikoyati (protesti) berilishiga toʻsqinlik qilmaydi.
10. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, shikoyat (protest) bilan kelib tushgan jinoyat ishi boʻyicha sud majlisini tayinlash chogʻida JPK 497 15 va 509 5 -moddalarida nazarda tutilgan masalalar hal etiladi va ajrim chiqarilgan kundan eʼtiboran uch sutka ichida protsess ishtirokchilariga sud majlisi tayinlanganligi haqida xabarnoma yuboriladi.
Jinoyat ishini oʻrganish chogʻida birinchi instansiya sudi tomonidan JPK 497 6 -moddasining ikkinchi qismi va 503-moddasi talablari bajarilmaganligi aniqlansa, sudya apellyatsiya va kassatsiya instansiyasi sudlarida ishni koʻrib chiqishga monelik qiluvchi holatlarni bartaraf etish uchun jinoyat ishini shu sudga qaytaradi.
11. Ehtiyot chorasi sifatida qamoqda yoki uy qamogʻida saqlanayotgan va apellyatsiya instansiyasi sudi majlisida qatnashish istagini bildirgan mahkumning ishtirokini taʼminlash ushbu sudning majburiyati hisoblanadi. Shuning uchun jinoyat ishi kelib tushgandan soʻng mahkumning apellyatsiya instansiyasi sudida ishtirok etish istagini bildirgan yoki bildirmaganligi aniqlanishi va natijasiga qarab, uni sud majlisida bevosita yoki videokonferensaloqa tizimidan foydalanish orqali ishtirok etish huquqi taʼminlanadi.
Qoʻllanilgan ehtiyot chorasi turidan qatʼiy nazar, mahkumning apellyatsiya instansiyasi sudi majlisida qatnashish huquqidan mahrum etilishi jinoyat-protsessual qonunining jiddiy buzilishi deb baholanadi va sud ajrimining bekor boʻlishiga asos boʻladi.
Mahkum (oqlangan shaxs)ning kassatsiya instansiyasi sudi majlisida qatnashish masalasini hal etish sudning huquqiga tegishlidir. Shuning uchun jinoyat ishi kelib tushgandan soʻng mahkum (oqlangan shaxs)ning kassatsiya instansiyasi sudida ishtirok etishiga zarurat borligi aniqlanishi va natijasiga qarab, uning sud majlisida bevosita yoxud videokonferensaloqa tizimidan foydalanish orqali ishtirok etishi choralari koʻrilishi lozim.
12. JPK 481-moddasining birinchi qismi mazmuniga koʻra apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari mazkur instansiyada davlat ayblovini quvvatlash vakolatiga ega boʻlgan prokurorni har bir ish boʻyicha oldindan xabardor etish choralarini koʻrishi shart.
13. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari majlisida ishtirok etish huquqiga ega shaxslar doirasi qonunda belgilangan (JPK 479-moddasining toʻrtinchi qismi).
Ishning koʻrilish joyi, sanasi va vaqti toʻgʻrisida tegishli ravishda xabardor etilgan shaxslarning uzrli sabablarsiz sud majlisiga kelmasligi uni koʻrish uchun toʻsiq boʻlmaydi.
Ayni paytda, qonunga koʻra apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlarida prokurorning ishtiroki shart boʻlib, bunday holda JPK 25-moddasining birinchi qismi hamda 51-moddasi birinchi qismining 6 , 9-bandlari mazmunidan kelib chiqib, ushbu instansiyada himoyachining ishtiroki ham taʼminlanishi shart. Shu sababli prokuror yoki himoyachi kelmagan hollarda ishning muhokamasi keyinga qoldirilishi kerak.
14. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari xolislik va begʻarazlikni saqlagan holda taraflarga oʻz protsessual huquqlarini amalga oshirishga va majburiyatlarini bajarishga zarur sharoit yaratib berishi shart.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlarida ishning muhokamasi, JPK 483 , 497 17 va 509 7 -moddalarida nazarda tutilgan istisnolarni inobatga olgan holda, birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari asosida olib boriladi.
15. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari qisman yoki toʻliq sud tergovi oʻtkazishi, shu jumladan, birinchi instansiya sudi tomonidan tekshirilmagan dalillarni tekshirib chiqishi va ularga sud majlisida aniqlangan yangi holatlarni inobatga olgan holda huquqiy baho berishi mumkin (JPK 483-moddasining uchinchi qismi).
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari taraflarning iltimosnomalarini (yangi guvohlarni soʻroq qilish, ekspertizalar oʻtkazish, ashyoviy dalillar va hujjatlarni talab qilib olish va boshqalar haqida), ular birinchi instansiya sudi tomonidan rad etilganligi sababligina, rad etishga haqli emas. Zarur hollarda sud qoʻshimcha dalillarni talab qilib olishda tashabbus koʻrsatishi lozim.
Qonunga koʻra, qoʻshimcha materiallarni talab qilib olishda muayyan tergov harakatlarini oʻtkazish zarurati tugʻilsa, bu haqida apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari ajrim chiqarishi va ijro uchun tegishli tergov organiga yuborishi mumkin. Ishning muhokamasi esa, keyinga qoldiriladi.
16. Apellyatsiya, kassatsiya shikoyatida protsess ishtirokchilarining sud majlisi bayonnomasida qayd etilgan koʻrsatuvlari ularning birinchi instansiya sudida aslida bergan koʻrsatuvlariga mos emasligi toʻgʻrisida keltirilgan vajlari bu shaxslarni apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari majlisida soʻroq qilish yoʻli bilan tekshirilishi mumkin.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari ishni koʻrishda, ilgari Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi (bundan buyon matnda JK deb yuritiladi) 238-moddasi bilan bila turib yolgʻon koʻrsatuv berganlik uchun javobgarlik toʻgʻrisida ogohlantirilgan protsess ishtirokchisining bir-biridan jiddiy farq qilgan koʻrsatuvlariga, tegishli munosabat bildirishlari shart.
17. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlarida taraflar muzokaralari tegishlicha JPK 497 18 , 509 7 -moddalari qoidalariga muvofiq oʻtkaziladi.
Ish boʻyicha bir necha apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) mavjud boʻlganda, birinchi boʻlib ayblov tarafiga tegishli protsess ishtirokchilari soʻzga chiqadi.
18. Qonunga koʻra, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari majlisida ishtirok etayotgan mahkumga oxirgi soʻz berilmasligi, jinoyat-protsessual qonunining jiddiy buzilishi sanaladi va apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi ajrimining bekor boʻlishiga sabab boʻladi.
19. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari birinchi instansiya sudi tomonidan ishning haqiqiy holatlari qanchalik toʻgʻri aniqlanganligini, jinoyat va jinoyat-protsessual qonuni normalari qanchalik toʻgʻri qoʻllanilganligini tekshiradi.
JPK 494-moddasining birinchi qismiga muvofiq, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari sudning hukmini bekor qilishga va mahkumga jazoni kuchaytirgan yoki unga nisbatan dastlabki tergov organi tomonidan eʼlon qilingan ayblov doirasida (ayblovning ayrim qismlari birinchi instansiya sudi tomonidan muhokama qilinmagan holatlarda ham) ogʻirroq jinoyat toʻgʻrisidagi qonunni qoʻllagan holda yangi ayblov hukmi chiqarishga haqli.
JPK 494-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari jazoni kuchaytirishga, shuningdek, ogʻirroq jinoyatga doir qonunni qoʻllashga faqat shu asoslarga koʻra jabrlanuvchi yoki uning vakili tomonidan shikoyat berilgan yoki prokuror tomonidan protest bildirilgan va JPK 497 4 , 501-moddalarida belgilangan muddatlar oʻtib ketmagan hollardagina haqli.
Agar ishni koʻrish vaqtida sudlanuvchi tomonidan ayb eʼlon qilinmagan boshqa jinoyat sodir etilganligini koʻrsatuvchi holatlar aniqlansa, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari JPK 416-moddasining birinchi qismi qoidalariga muvofiq qaror qabul qiladi.
Agar ishni koʻrish vaqtida javobgarlikka tortilmagan shaxs tomonidan jinoyat sodir etilganligini koʻrsatuvchi holatlar aniqlansa, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari JPK 417-moddasining birinchi qismi qoidalariga muvofiq qaror qabul qiladi.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari faqat prokuror tomonidan protest bildirilgan, jabrlanuvchi yoki uning qonuniy vakili tomonidan shikoyat berilgan hollardagina oqlov hukmini bekor qilib, ayblov hukmi chiqarishga haqli.
20. JPK 483-moddasiga muvofiq apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari shikoyat (protest)da bayon etilgan vajlar bilangina chegaralanmasdan, sud qarorlarining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini toʻla hajmda tekshirishi shart.
Ish boʻyicha bir necha mahkum (oqlangan shaxs) oʻtgan boʻlib, hukm ustidan ulardan ayrimlari shikoyat bergan hollarda ham apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlarida ish barcha mahkumlarga (oqlangan shaxslarga) nisbatan koʻriladi.
Biroq agar bu mahkum (oqlangan shaxs)ning ahvolini ogʻirlashuviga olib kelsa, prokuror protesti yoki jabrlanuvchining shikoyati boʻlmagan hollarda, sud shikoyat (protest)da keltirilgan vajlar doirasidan chetga chiqishga, shuningdek, apellyatsiya, kassatsiya shikoyati bermagan mahkumlar (oqlangan shaxslar)ga nisbatan ishni koʻrishga haqli emas (JPK 494-moddasining ikkinchi va uchinchi qismlari).
Apellyatsiya tartibida shikoyat bermagan shaxs, agar apellyatsiya instansiyasi sudi ajrimida uning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor xulosalar qilinmagan boʻlsa, sud qarori ustidan kassatsiya tartibida shikoyat berish huquqini saqlab qoladi.
21. Muayyan sababga koʻra, ayrim mahkumlarga nisbatan qonunda belgilangan muddatda berilgan apellyatsiya shikoyati (protesti) boshqa mahkumlarga nisbatan ish koʻrilgandan soʻng kelib tushsa yoki oʻtkazib yuborilgan muddat JPK 497 5 -moddasi tartibida tiklansa yoxud mahkumning, uning himoyachisining yoki qonuniy vakilining apellyatsiya shikoyati shu mahkumga nisbatan protsessning boshqa ishtirokchisi tomonidan berilgan shikoyat (protest) koʻrilgandan soʻng kelib tushsa, apellyatsiya instansiyasi sudi JPK 497 35 -moddasida belgilangan qoidalarga rioya qilishi kerak.
Agar muayyan sababga koʻra ayrim mahkumlarga nisbatan qonunda belgilangan muddatda berilgan kassatsiya shikoyati (protesti) boshqa mahkumlarga nisbatan ish koʻrilgandan soʻng kelib tushsa yoki mahkumning, uning himoyachisining yoki qonuniy vakilining kassatsiya shikoyati shu mahkumga nisbatan protsessning boshqa ishtirokchisi tomonidan berilgan shikoyat (protest) koʻrilgandan soʻng kelib tushsa, kassatsiya instansiyasi sudi JPK 509 13 -moddasida belgilangan qoidalarga rioya qilishi kerak.
22. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari, agar chiqarilgan hukm JPK 455-moddasi talablariga muvofiq ekanligini aniqlasa, uni oʻzgarishsiz qoldiradi.
Hukm oʻzgarishsiz qoldirilganida apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari quyidagilarga haqli:
JPK 533-moddasi birinchi qismining 1 — 4-bandlarida koʻrsatilgan asos mavjud boʻlganda, hukmning ijrosini kechiktirishga;
amnistiya aktini qoʻllashga.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari tomonidan quyi instansiyasi sudi hukmi, ajrimining tavsif yoki qaror qismiga oʻzgartirish kiritilganda ham, basharti bu ayblov hajmi, qilmishning kvalifikatsiyasi, tayinlangan jazo turi va miqdori oʻzgarishiga olib kelmasa, sud qarorlari oʻzgarishsiz qoldiriladi.
23. JPK 485-moddasida hukm, ajrimni bekor qilinishi va oʻzgartirilishi uchun umumiy asoslar belgilangan boʻlib, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari ularni ishning muayyan holatlaridan kelib chiqqan holda qoʻllashi mumkin.
Hukm quyidagi hollarda oʻzgartirilishi shart, agar:
sud tergovi toʻliq boʻlmasa yoki bir yoqlama olib borilgan boʻlib, biroq yoʻl qoʻyilgan kamchiliklar toʻldirilganidan soʻng apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari jinoyat kvalifikatsiyasi oʻzgartirilishi zarurligi haqida xulosaga kelsa;
hukmda bayon qilingan sud xulosalari ishning haqiqiy holatlariga muvofiq boʻlmay, biroq apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari ularga, shu jumladan, mahkumning ahvolini ogʻirlashtirmagan holda tegishli baho bera olsa;
ish boʻyicha JPK normalari buzilgan boʻlib, ularning apellyatsiya, kassatsiya instansiyasida bartaraf etilishi hukmning oʻzgartirilishiga olib kelsa;
sud tomonidan JK normalari notoʻgʻri qoʻllanilgan boʻlib, biroq apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari bu xatoni, shu jumladan, mahkumning ahvolini ogʻirlashtirmagan holda tuzatishi mumkin boʻlsa;
apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari tayinlangan jazo yengillashtirilishi lozim deb hisoblasa.
24. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari hukmni oʻzgartirish uchun asoslar mavjud boʻlganda quyidagilarga haqli:
qilmishni JK boshqa moddasiga (bir necha modda yoki qismlariga) qayta kvalifikatsiya qilishga;
hukmdan ayblovning bir qismini (ayrim epizodlarini) yoki mahkumning javobgarligini ogʻirlashtiruvchi belgilarni chiqarishga;
hukmdan jinoyatlarning ideal majmui tariqasida qilmishni notoʻgʻri baholash tufayli ortiqcha eʼlon qilingan JK moddasini chiqarishga;
JK 70 — 72 , 87-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda, mahkumni jazodan ozod qilishga;
jazo miqdorini oʻzgartirib, JK Maxsus qismi moddasi sanksiyasi doirasida yengilroq yoxud JK 57-moddasini qoʻllagan holda jazo tayinlashga;
jinoyat natijasida yetkazilgan zararni qoplash miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirishga, shuningdek, ushbu masala birinchi instansiya sudi tomonidan hal etilmagan hollarda, bunday zararni qoplash toʻgʻrisida qaror qabul qilishga;
mahkumni oʻta xavfli retsidivist deb topishga yoki hukmdan uni oʻta xavfli retsidivist deb topish haqidagi qarorni chiqarishga;
mahkumga nisbatan jazoni ijro etish koloniyasining boshqa, shu jumladan, qattiqroq turini belgilashga;
JK 96-moddasiga muvofiq mahkumga nisbatan tibbiy yoʻsindagi majburlov choralarini qoʻllashga;
ashyoviy dalillar, protsessual chiqimlar toʻgʻrisidagi masalalarni va boshqa masalalarni hal etishga.
25. JPK 494-moddasining birinchi va ikkinchi qismlari talablariga rioya etgan holda mahkumning qilmishini JK bir moddasidan ikki va undan ortiq moddalariga yoki bir moddaning bir necha qismlariga qayta kvalifikatsiya qilganda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari hukmga jazoni kuchaytirmagan holda tegishli oʻzgartirishlar kiritish va JK 59-moddasida belgilangan qoidalarga muvofiq jazo tayinlashga haqli.
Bunda yangi jazo hukm boʻyicha tayinlangan jazodan ogʻirroq boʻlishi faqat shu asoslarga koʻra jabrlanuvchi yoki uning vakili tomonidan shikoyat berilgan yoki prokuror tomonidan protest bildirilgan hollardagina mumkin.
Agar JK bir moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi shart boʻlgan ikki yoki undan ortiq qilmish Kodeksning bir necha moddasi bilan notoʻgʻri kvalifikatsiya qilingan boʻlsa, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari ushbu qilmishlarni JK tegishli moddasiga qayta kvalifikatsiya qilib, shu modda boʻyicha ilgari tayinlangan jazoni kuchaytirmagan holda yangi jazo belgilashga haqli.
26. Birinchi instansiya sudi tomonidan jazolarni qoplash qoidalari (JK 59-moddasining uchinchi qismi) notoʻgʻri qoʻllanilganligi aniqlanganda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari jazolarni qoʻshish tartibini qoʻllashi mumkin. Bunda, agar shu asoslarga koʻra jabrlanuvchi yoki uning vakili tomonidan shikoyat berilmagan yoki prokuror tomonidan protest bildirilmagan boʻlsa, yangi jazo hukm boʻyicha tayinlangan uzil-kesil jazo miqdoridan ortiq boʻlishi mumkin emas.
27. Boshqa epizodlar bilan umumiy kvalifikatsiya qilingan bir yoki bir necha epizod (masalan, bir necha marta pora olganlik) boʻyicha ish holatlari toʻliq tekshirilmagan deb topilganda, agar yoʻl qoʻyilgan kamchiliklarni toʻldirish uchun imkoniyat boʻlmasa, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari hukmni oʻzgartirib, ularni hukmdan chiqarishi lozim.
Agar mahkum JKning turli moddalari boʻyicha kvalifikatsiya qilingan bir necha jinoyatni sodir etganlikda aybdor deb topilgan boʻlsa, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari hukmning bir yoki bir necha jinoyatga oid qismini oʻzgartirib, oʻsha mahkumga nisbatan hukmning qolgan qismini oʻzgarishsiz qoldirishi mumkin.
28. Jinoyat-protsessual qonuni normalarining hukm soʻzsiz bekor qilinishiga sabab boʻladigan darajada jiddiy buzilishi tushunchasi JPK 488-moddasida belgilangan. Bunday qonun buzilishi aniqlaganda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari jinoyat ishi kimning shikoyati (protesti)ga koʻra, koʻrilayotganligidan qatʼiy nazar, yoʻl qoʻyilgan qonun buzilishi daxl etgan barcha mahkumlarga nisbatan hukmni bekor qilishi shart.
Shuni nazarda tutish lozimki, jinoyat-protsessual qonuni normalari jiddiy buzilganligining aniqlanishi apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlarini shikoyat, protestda keltirilgan boshqa vajlarni ham (ayblovning isbotlanganligi, kvalifikatsiyaning toʻgʻriligi, jazoning adolatliligi toʻgʻrisida va h.k.) mazmunan koʻrib chiqish va ular boʻyicha ajrimda tegishli xulosa chiqarish majburiyatidan ozod etmaydi.
Jinoyat ishi boʻyicha yoʻl qoʻyilgan JPK ning jiddiy buzilishi hollari apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari tomonidan hukm bekor qilinib, yangi hukm (ayblov yoki oqlov hukmi) chiqarilishiga yoki ishning JPK 84-moddasiga muvofiq tugatilishiga toʻsqinlik qilmaydi.
29. Shaxsni jinoiy javobgarlikdan ozod etishni nazarda tutuvchi amnistiya aktiga zid ravishda yoki jinoiy javobgarlikka tortish muddati oʻtgandan soʻng jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan hollarda, hukm, garchi unda mahkum jazodan ozod qilingan boʻlsa-da, bekor qilinib, ish tugatilishi kerak.
Agar apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari mahkumning harakatlarini JK boshqa moddasiga qayta kvalifikatsiya qilish kerakligi toʻgʻrisida xulosaga kelsa va bu modda shaxsni jazodan ozod etishni nazarda tutuvchi yoki jazo qoʻllanilishini istisno etuvchi amnistiya akti taʼsiri doirasiga tushsa, birinchi instansiya sudi qabul qilishi shart boʻlgan qarorni chiqarishi kerak. Mahkumning harakatlari JKning boshqa moddasiga qayta kvalifikatsiya qilinib, ushbu modda boʻyicha shaxs JPK 463-moddasi ikkinchi qismining 2-bandi hamda uchinchi qismining 2 va 5-bandlariga muvofiq jazodan ozod qilinishi lozim boʻlgan yoki unga nisbatan jazo tayinlanishi istisno etilgan hollarda ham shunday qaror qabul qilinishi lozim.
30. JPK 494-moddasining ikkinchi qismi mazmuniga koʻra, hukm apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari tomonidan mahkumning ahvolini ogʻirlashtiruvchi tomonga faqat jabrlanuvchi (uning vakili)ning shikoyatida, prokuror protestida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha bekor qilinishi mumkin.
Boshqa mahkumlar yoki ular himoyachilarining ogʻirroq jinoyatga doir qonunni qoʻllash zarurligi yoki jazoning yengilligi toʻgʻrisidagi shikoyatlari hukmni mahkumning ahvolini ogʻirlashtiruvchi tomonga bekor qilish uchun asos boʻla olmaydi.
31. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari hukmni bekor qilish uchun asoslar mavjud boʻlganda quyidagilarga haqli:
1) ayblov hukmini bekor qilish va oqlov hukmi chiqarishga;
2) ayblov hukmini bekor qilish va yangi ayblov hukmi chiqarishga;
3) oqlov hukmini bekor qilish va ayblov hukmi chiqarishga;
4) ayblov hukmini bekor qilish va jinoyat ishini tugatishga;
5) JPK 493-moddasining 4-qismida nazarda tutilgan holatlar mavjud boʻlgan taqdirda, sudning ayblov hukmini bekor qilish va jinoyat ishini birinchi instansiya sudiga yuborishga.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari ushbu bandning 1 — 3-kichik bandlarida nazarda tutilgan hollarda apellyatsiya, kassatsiya hukmini chiqaradi.
32. JPK 497 34 , 509 11 -moddalariga muvofiq, ishni xususiy shikoyat (protest) boʻyicha koʻrganda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari quyidagilarga haqli:
1) birinchi instansiya sudining ajrimini oʻzgarishsiz, xususiy shikoyatni (xususiy protestni) esa, qanoatlantirmasdan qoldirishga;
2) birinchi instansiya sudining ajrimini bekor qilishga va ishni yangidan sudda koʻrib chiqish uchun yuborishga;
3) birinchi instansiya sudining ajrimini bekor qilishga va ishni umumiy qoidalar boʻyicha surishtiruv yoki dastlabki tergovni oʻtkazish uchun prokurorga yuborishga;
4) birinchi instansiya sudining ajrimini bekor qilishga va amnistiya aktini qoʻllashga;
5) birinchi instansiya sudining ajrimini bekor qilishga va ish yuritishni tugatishga;
6) birinchi instansiya sudining xususiy ajrimini bekor qilishga;
7) birinchi instansiya sudining ajrimini oʻzgartirishga.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlarining birinchi instansiya sudining ajrimi ustidan berilgan xususiy shikoyat (xususiy protest) boʻyicha chiqarilgan ajrimi uzil-kesil hisoblanib, bundan JPK 308 , 317-moddalarida va 59-bobida nazarda tutilgan hollar mustasno.
33. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, oqlov hukmining asosi bu haqda shikoyat berilgan hollardagina oʻzgartirilishi mumkin (JPK 495-moddasining ikkinchi qismi).
Oqlov hukmi apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari tomonidan, faqat shaxsning asossiz oqlanganligi toʻgʻrisida jabrlanuvchi (uning vakili)ning shikoyati yoki prokurorning protesti boʻlgan hollarda bekor qilinishi mumkin.
Ayrim oqlangan shaxslarga nisbatan shikoyat (protest) berilishi boshqa oqlangan shaxslarga nisbatan hukmning bekor qilinishi yoki oʻzgartirilishi uchun asos boʻlmaydi.
34. Agar mahkumning oʻzi yoki protsessning boshqa ishtirokchilari tomonidan apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti) berilgandan soʻng, biroq ish apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlarida koʻrilgunga qadar vafot etsa, ish yuritish umumiy asoslarda davom ettiriladi.
Marhumni reabilitatsiya qilish uchun asoslar boʻlgan taqdirda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari ayblov hukmini bekor qilib, oqlov hukmi chiqaradi, boshqa hollarda esa, hukmni bekor qilib, ushbu shaxsga nisbatan jinoyat ishini JPK 84-moddasi birinchi qismining 3-bandiga muvofiq tugatadi.
Ish tugatilganda, ashyoviy dalillar taqdiri haqidagi masala JPK 211-moddasiga muvofiq, ularning tegishliligi toʻgʻrisida nizo kelib chiqqanda esa — fuqarolik ish yurituvi tartibida koʻrilishi mumkin. Marhumning harakatlari bilan yetkazilgan zararni undirish masalasi ham jabrlanuvchi yoki prokuror tomonidan marhumning vorislariga yoki uning mulkini boshqarish huquqini oʻziga olgan shaxsga nisbatan qoʻzgʻatilgan daʼvo boʻyicha fuqarolik ish yurituvi tartibida koʻriladi.
35. Apellyatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudlari jinoyat ishini koʻrib chiqishda ilgari aniqlangan holatlar bilan birga ish boʻyicha JPK 83-moddasi hamda 84-moddasining birinchi va beshinchi qismlarida nazarda tutilgan asoslar aniqlangan boʻlsa yoki ish boʻyicha toʻplangan dalillar mahkumni aybdor deb topish uchun yetarli boʻlmasa, shuningdek, qoʻshimcha dalillarni toʻplash imkoniyati qolmagan boʻlsa, JPK 496-moddasiga muvofiq, sud qarorini bekor qiladi va jinoyat ishini tugatadi.
36. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari jinoyat ishini koʻrish natijalariga koʻra:
JPK 497 26 , 509 9 -moddalari birinchi qismining 1-bandida , 5 — 8-bandlarida nazarda tutilgan hollarda — ajrim;
JPK 497 26 , 509 9 -moddalari birinchi qismining 2 — 4-bandlarida nazarda tutilgan hollarda — hukm;
bir vaqtning oʻzida har ikkala holat yuzasidan qaror qabul qilish lozim boʻlsa, tegishlicha alohida hukm va ajrim chiqaradi.
37. Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlarining ajrimi JPK 497 31 , 509 10 -moddalari talablariga muvofiq boʻlishi, jumladan, unda apellyatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti)da keltirilgan har bir vaj muhokama etilib, uning asosliligi yoki asossizligi yuzasidan xulosalar bayon etilishi shart.
Apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlarining hukmi, ajrimi eʼlon qilingan paytdan eʼtiboran kuchga kiradi va JPK 497 31 -moddasining sakkizinchi va toʻqqizinchi qismlari hamda 509 10 -moddasining oltinchi va yettinchi qismlarida koʻrsatilgan muddatlarda ijro etiladi.
38. JPK 298-moddasida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda, shuningdek, surishtiruv, dastlabki tergov yuritilgan yoki sud muhokamasi vaqtida qonun buzilishiga yoʻl qoʻyilganligini aniqlagan taqdirda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari JPK 497 32 , 509 11 -moddalariga asosan xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan tegishli organ yoki mansabdor shaxsning eʼtiborini bunga qaratishi mumkin.
Sud qarori oʻzgarishsiz qoldirilganda, apellyatsiya, kassatsiya instansiyasi sudlari uning qonuniyligi va asosliligini shubha ostiga qoʻyuvchi xususiy ajrim chiqarishga haqli emas.
39. Qonun normalarini bir xilda va toʻgʻri qoʻllanilishi holatini tahlil qilib borish maqsadida viloyat va ularga tenglashtirilgan sudlarga jinoyat ishlarini apellyatsiya va kassatsiya tartibida koʻrish boʻyicha sud amaliyotini har yarim yilda umumlashtirish tavsiya etilsin.
40. Mazkur qaror qabul qilinganligi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “ Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini apellyatsiya tartibida koʻrish amaliyoti toʻgʻrisida ” 2021-yil 20-apreldagi 13-sonli hamda “Jinoyat ishlarini kassatsiya tartibida koʻrish boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida” 2021-yil 27-noyabrdagi 37-sonli qarorlari oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B. ISLAMOV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi N. XAKIMOVA
Toshkent sh.,
2024-yil 25-mart,
7-son
Пленум Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О некоторых вопросах практики рассмотрения уголовных дел в апелляционном, кассационном порядке
В связи с изменениями, внесенными в Уголовно-процессуальный кодекс Республики Узбекистан, а также в целях обеспечения единообразного и правильного применения норм закона, руководствуясь статьей 22 Закона «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:
1. Обратить внимание судов на то, что пересмотр уголовных дел в апелляционном, кассационном порядке является важным правовым институтом, гарантирующим участникам судебного процесса право на обжалование судебных решений первой инстанции.
2. В соответствии со статьями 497 2 , 499 Уголовно-процессуального кодекса Республики Узбекистан (далее по тексту УПК) апелляционное, кассационное производство возбуждается по жалобе осужденного, оправданного, его защитника или законного представителя, потерпевшего или его представителя, гражданского истца, гражданского ответчика или их представителей, а также по протесту соответствующего прокурора или его заместителя.
Апелляционное, кассационное производство может быть возбуждено и другими лицами, обладающими в соответствии с частью четвертой статьи 497 2 и частью пятой статьи 499 УПК правом на обжалование приговора в части, которая затрагивает их права и законные интересы. К числу таких лиц относятся лица, которые не являются сторонами в деле, но исходя из своего фактического положения нуждающиеся в судебной защите по делу, в той части приговора, которая затрагивает их права и законные интересы (залогодатель, лицо, на имущество которого наложен арест, и другие).
В связи с этим суд первой инстанции при принятии жалобы (протеста) обязан проверить правомочность лица, подавшего апелляционную, кассационную жалобу (протест).
3. В соответствии с законом апелляционная, кассационная жалоба (протест) приносится через суд, постановивший приговор.
Апелляционная жалоба (протест) подается в течение десяти суток со дня провозглашения приговора, а осужденным, оправданным, потерпевшим (гражданским истцом) — в тот же срок со дня вручения им копии приговора.
Жалоба (протест), поданная непосредственно в суд апелляционной, кассационной инстанции, подлежит направлению в суд, постановивший приговор, для выполнения требований статьи 479 и статьи 497 6 , а также статьи 503 УПК.
Каждая апелляционная, кассационная жалоба (протест) подлежит регистрации с указанием даты поступления.
4. Ходатайство о восстановлении срока подачи апелляционной жалобы (протеста) рассматривается в судебном заседании единолично судьей в соответствии с частью первой статьи 497 5 УПК, о чем выносится определение.
На определение об отказе в восстановлении пропущенного срока в силу части первой статьи 497 11 УПК может быть подана частная жалоба (протест) в течение десяти дней.
В случае подачи частной жалобы (протеста) на определение об отказе в восстановлении пропущенного срока суд апелляционной инстанции, признав частную жалобу (протест) обоснованной, отменяет определение суда первой инстанции, восстанавливает пропущенный срок (причем в определении должны быть указаны причины, по которым пропущенный срок признан уважительным) и рассматривает дело по существу по апелляционной жалобе, протесту (частной жалобе или частному протесту). При этом после оглашения определения о восстановлении указанного срока заседание суда апелляционной инстанции откладывается для выполнения требований статьи 479 УПК.
Следует иметь в виду, что уважительными причинами могут быть признаны обстоятельства, объективно препятствующие совершению процессуального действия (например, чрезвычайные ситуации, наводнения, эпидемии, пандемия, карантин).
Уважительными причинами могут быть также признаны болезнь, беспомощное состояние лица, его семейные обстоятельства (смерть или тяжелое заболевание членов семьи), а также иные обстоятельства, если они исключали либо существенно затруднили подачу апелляционной жалобы в установленные законом сроки.
5. Законом не установлен какой-либо срок для подачи кассационной жалобы (протеста). Вместе с тем по смыслу статьи 501 УПК не может быть удовлетворена судом жалоба (протест), поданная по истечение одного года со дня вступления приговора (определения) в законную силу, если в жалобе (протесте) ставится вопрос о необходимости применения закона о более тяжком преступлении, об усилении наказания или о других изменениях, влекущих ухудшение положения осужденного (признание осужденного особо опасным рецидивистом, определение более строгого вида колонии по исполнению наказания, отмены условного осуждения, увеличение размера взыскания, если это повлечет изменения квалификации преступления либо содержания обвинения в сторону, ухудшающую положение осужденного, и др.), а также об отмене оправдательного приговора либо определения суда о прекращении дела. При этом годичный срок надлежит исчислять со дня вступления приговора, определения в законную силу по день принятия решения судом кассационной инстанции. Кассационная жалоба (протест), поданная по истечении годичного срока не подлежит рассмотрению и возвращается лицу, ее подавшему.
Если кассационная жалоба (протест) подана до истечения годичного срока, указанного в статье 501 УПК, но этот срок истек до принятия по делу решения, она оставляется без удовлетворения, о чем сообщается лицу, подавшему жалобу (протест).
6. Разъяснить судам, что законом установлены отдельные определенные исключения из предмета апелляционного, кассационного производства. В частности, не могут быть обжалованы (опротестованы) определения суда первой инстанции, вынесенные в ходе судебного разбирательства, касающиеся порядка исследования доказательств, ходатайств участников процесса, избрания, изменения или отмены меры пресечения, соблюдения порядка в зале судебного заседания, а также вынесенные в порядке с татей 416 , 417 УПК. Возражения по указанным определениям могут быть включены в апелляционную, кассационную жалобу (протест).
Не подлежит отдельному апелляционному, кассационному рассмотрению жалоба (протест) по вопросам о применении акта амнистии, изданного после вынесения приговора, о применении принудительного лечения медицинского характера, а также в случаях, когда в отношении осужденного имеются несколько не приведенных в исполнение приговоров, о чем не было известно суду, постановившему последний приговор, и т.п., если в жалобе (протесте) одновременно не затронуты иные вопросы по существу уголовного дела либо о законности и обоснованности приговора (определения). Эти вопросы судом первой инстанции решаются по правилам статьи 540 и части первой статьи 541 УПК. На определения суда по данным вопросам может быть подана частная жалоба (частный протест) на общих основаниях.
В соответствии со статьей 546 1 УПК определение о решении вопросов, возникших при исполнении приговора, определения и постановления суда выступают в законную силу с момента оглашения судом. В связи с этим частная жалоба (частный протест), поданная на определение суда, подлежит рассмотрению в кассационном порядке.
7. Поскольку статьей 480 УПК установлены определенные требования к содержанию апелляционной, кассационной жалобы (протеста), суд первой инстанции обязан проверять выполнение этих требований лицом, ее подавшим.
Судья определением возвращает жалобу (протест) подавшему ее лицу, если содержание жалобы (протеста) не отвечает требованиям закона и это препятствует дальнейшему рассмотрению дела по существу. В таких случаях устанавливается срок для пересоставления жалобы (протеста) в пределах, определенных статьями 497 7 , 502 УПК.
Если лицо, подавшее жалобу (протест), в установленный судом срок устранит указанные в определении недостатки, она считается поданной в день первоначальной подачи в суд. В случае невыполнения указаний суда, жалоба (протест) считается неподанной.
8. Требования об ухудшении положения осужденного, поданные по истечении сроков, установленных статьями 497 4 , 501 УПК, не должны быть приняты во внимание судами апелляционной, кассационной инстанции.
9. В соответствии со статьями 497 10 , 504 1 УПК лицо, подавшее апелляционную, кассационную жалобу (протест), вправе отозвать свою жалобу (протест), а осужденный — и жалобу своего защитника. Право отзыва протеста принадлежит также вышестоящему прокурору.
В таком случае апелляционная, кассационная жалоба (протест) может быть отозвана до удаления суда апелляционной, кассационной инстанции в совещательную комнату.
Отзыв апелляционной, кассационной жалобы (протеста) влечет прекращение апелляционного, кассационного производства, за исключением случаев, когда по делу имеется апелляционная, кассационная жалоба (протест) других участников процесса. При этом, если отзыв жалобы (протеста) имел место до начала судебного заседания судов апелляционной, кассационной инстанции, жалоба (протест) возвращается письмом лицу, её подавшему, с оставлением ее копии, а также документа об ее отзыве в деле, а в других случаях — суд выносит определение о прекращении апелляционного, кассационного производства по отозванной жалобе (протесту).
Прекращение апелляционного или кассационного производства не препятствует повторному обращению данного лица с кассационной жалобой (протестом).
10. Обратить внимание судов на то, что при назначении судебного заседания по уголовному делу, поступившему с жалобой (протестом), разрешаются вопросы, предусмотренные статьями 497 15 и 509 5 УПК, и в течение трех суток со дня вынесения определения участникам уголовного процесса направляется извещение о назначении судебного заседания.
В случае обнаружения при изучении уголовного дела неисполнения судом первой инстанции требований части второй статьи 497 6 и статьи 503 УПК судья возвращает уголовное дело в этот суд для устранения обстоятельств, препятствующих рассмотрению дела в судах апелляционной, кассационной инстанции.
11. Обеспечение участия в заседании суда апелляционной инстанции осужденного, содержащегося под стражей или под домашним арестом в качестве меры пресечения, и изъявившего желание участвовать в нем, является обязанностью данного суда. Исходя из этого, после поступления уголовного дела необходимо выяснить, изъявил ли осужденный желание участвовать в суде апелляционной инстанции, и в зависимости от результатов ему обеспечивается право участия в судебном заседании непосредственно или посредством использования системы видеоконференцсвязи.
Независимо от вида примененной меры пресечения, лишение осужденного права участия в суде апелляционной инстанции признается существенным нарушением уголовно-процессуального закона и является основанием к отмене определения суда.
Решение вопроса об участии осужденного (оправданного) в заседании суда кассационной инстанции является правом суда. Исходя из этого, после поступления уголовного дела необходимо выяснить, есть ли необходимость в участии осужденного (оправданного) в суде кассационной инстанции, и в зависимости от результатов принять меры по обеспечению его участия в судебном заседании непосредственно или посредством использования системы видеоконференцсвязи.
12. По смыслу части первой статьи 481 УПК суды апелляционной, кассационной инстанции по каждому делу должны заблаговременно принимать меры к извещению прокурора, в чью компетенцию входит поддержание государственного обвинения в данной инстанции.
13. Круг лиц, имеющих право участвовать в заседании суда апелляционной, кассационной инстанции, определен законом ( часть четвертая статьи 479 УПК).
Неявка в судебное заседание без уважительных причин лиц, надлежаще извещенных о месте, дате и времени рассмотрения дела, не препятствует его рассмотрению.
Вместе с тем, поскольку по закону участие прокурора в суде апелляционной, кассационной инстанции является обязательным, то исходя из смысла части первой статьи 25 и пунктов 6 , 9 части первой статьи 51 УПК в данной инстанции должно быть обеспечено также и участие защитника. В связи с этим в случаях неявки прокурора или защитника разбирательство дела должно быть отложено.
14. Суды апелляционной, кассационной инстанции, сохраняя объективность и беспристрастность, обязаны создать участникам процесса необходимые условия для реализации ими процессуальных прав и выполнения процессуальных обязанностей.
Разбирательство в суде апелляционной, кассационной инстанции проводится по правилам ведения дела в суде первой инстанции с учетом особенностей, предусмотренных статьями 483 , 497 17 и 509 7 УПК.
15. Суды апелляционной, кассационной инстанции вправе провести частичное или полное судебное следствие ( часть третья статьи 483 УПК), в том числе исследовать доказательства, которые не были проверены судом первой инстанции, и дать им юридическую оценку с учетом установленных в судебном заседании новых обстоятельств.
Суды апелляционной, кассационной инстанций не вправе отклонять ходатайства сторон (о допросе новых свидетелей, проведении экспертиз, истребовании вещественных доказательств и документов и др.) лишь по мотиву отклонения их судом первой инстанции. В необходимых случаях суду следует проявлять инициативу в истребовании дополнительных доказательств.
По закону при необходимости производства отдельных следственных действий для получения дополнительных материалов суды апелляционной, кассационной инстанций могут вынести об этом определение и направить его в соответствующий следственный орган для исполнения, а разбирательство дела отложить.
16. Доводы апелляционной, кассационной жалобы о несоответствии показаний участников процесса, изложенных в протоколе судебного заседания, их фактическим показаниям в суде первой инстанции могут быть проверены путем допроса указанных лиц в заседании суда апелляционной, кассационной инстанции.
Суды апелляционной, кассационной инстанции при рассмотрении дела должны соответствующим образом реагировать на существенно отличающиеся между собой показания участника процесса, который ранее был предупрежден об ответственности за дачу заведомо ложных показаний по статье 238 Уголовного кодекса Республики Узбекистан (далее по тексту УК).
17. Прения сторон в судах апелляционной, кассационной инстанции проводятся соответственно по правилам статей 497 18 , 509 7 УПК.
При наличии по делу нескольких апелляционных, кассационных жалоб (протестов) первыми выступают участники уголовного процесса со стороны обвинения.
18. По закону непредоставление осужденному, участвующему в заседании судов апелляционной, кассационной инстанции, последнего слова является существенным нарушением норм процессуального закона, влекущим отмену определения апелляционной, кассационной инстанции.
19. Суд апелляционной, кассационной инстанции проверяет правильность установления судом первой инстанции фактических обстоятельств дела, правильность применения норм уголовного и уголовно-процессуального закона.
В соответствии с частью первой статьи 494 УПК суды апелляционной, кассационной инстанции вправе отменить приговор суда и вынести новый обвинительный приговор с усилением наказания осужденному или с применением в отношении него закона о более тяжком преступлении в пределах предъявленного ему обвинения (и в тех случаях, когда некоторые части обвинения не обсуждались судом первой инстанции).
В соответствии с частью второй статьи 494 УПК суд апелляционной, кассационной инстанции вправе усилить наказание, а равно применить закон о более тяжком преступлении лишь в тех случаях, когда по этим основаниям подана жалоба потерпевшим или его представителем либо принесен протест прокурором и не истекли сроки, установленные статьями 497 4 , 501 УПК.
Если во время рассмотрения дела будут установлены обстоятельства, указывающие на совершение подсудимым другого преступления, по которому обвинение предъявлено не было, суд апелляционной, кассационной инстанции принимает решение в соответствии с правилами части первой статьи 416 УПК.
Если во время рассмотрения дела будут установлены обстоятельства, указывающие на совершение лицом преступления, по которому обвинение предъявлено не было, суды апелляционной, кассационной инстанции принимают решение в соответствии с правилами части первой статьи 417 УПК.
Суд апелляционной, кассационной инстанции вправе отменить оправдательный приговор и вынести обвинительный приговор только по протесту прокурора, жалобе потерпевшего, его защитника или законного представителя.
20. В соответствии со статьей 483 УПК суды апелляционной, кассационной инстанции обязаны проверить законность, обоснованность и справедливость судебных решений в полном объеме, не ограничиваясь лишь доводами жалобы (протеста).
В тех случаях, когда по делу проходят несколько осужденных (оправданных) и приговор обжалован некоторыми из них, дело в суде апелляционной, кассационной инстанции подлежит проверке в отношении всех осужденных (оправданных).
Однако суд не вправе выходить за пределы доводов жалобы (протеста), а также рассматривать дело в отношении осужденных (оправданных), не подавших апелляционную, кассационную жалобу, при отсутствии в отношении них жалобы потерпевшего либо протеста прокурора, если это приведет к ухудшению их положения (части вторая и третья статьи 494 УПК).
Лицо, не подавшее жалобу в апелляционном порядке, сохраняет право обжаловать решение суда в кассационном порядке, если в определении суда апелляционной инстанции отсутствуют выводы относительно его прав и законных интересов.
21. В тех случаях, когда по определенным причинам апелляционная жалоба (протест) в отношении некоторых осужденных, поданная в установленный законом срок, поступит после рассмотрения дела в отношении остальных осужденных или когда пропущенный срок восстановлен в порядке статьи 497 5 УПК либо когда апелляционная жалоба осужденного, его защитника или законного представителя поступит после рассмотрения дела по жалобе (протесту) другого участника процесса в отношении этого же осужденного, суд апелляционной инстанции должен руководствоваться правилами статьи 497 35 УПК.
Если по определенным причинам кассационная жалоба (протест) в отношении некоторых осужденных поступит после рассмотрения дела в отношении остальных осужденных или когда кассационная жалоба осужденного, его защитника или законного представителя поступит после рассмотрения дела по жалобе (протесту) другого участника процесса в отношении этого же осужденного, суд кассационной инстанции должен руководствоваться правилами статьи 509 13 УПК.
22. Суды апелляционной, кассационной инстанции оставляют приговор без изменения, если будет установлено, что он вынесен в соответствии с требованиями статьи 455 УПК.
Оставляя приговор без изменения, суд апелляционной, кассационной инстанции вправе:
применить отсрочку исполнения приговора при наличии оснований, указанных в пунктах 1 — 4 части первой статьи 533 УПК;
применить акт амнистии.
Судебные решения подлежат оставлению без изменения также и при внесении изменений судом апелляционной, кассационной инстанции в описательную или резолютивную часть приговора, определения суда нижестоящей инстанции, если это не влечет изменения объема обвинения, квалификации деяния, вида и размера назначенного наказания.
23. Статьей 485 УПК установлены единые основания для отмены и изменения приговора, определения, и суды апелляционной, кассационной инстанций могут применить их в зависимости от конкретных обстоятельств дела.
Приговор подлежит изменению, если:
судебное следствие проведено неполно или односторонне, но после восполнения допущенного пробела суд апелляционной, кассационной инстанции приходит к выводу о необходимости изменения квалификации преступления;
выводы суда, изложенные в приговоре, не соответствуют фактическим обстоятельствам дела, но суд апелляционной, кассационной инстанции может дать им надлежащую оценку, в том числе не ухудшая положение осужденного;
по делу допущены нарушения норм УПК, устранение которых в апелляционной, кассационной инстанции повлекли изменение приговора;
судом неправильно применены нормы УК, однако суды апелляционной, кассационной инстанции могут исправить судебную ошибку, в том числе не ухудшая положение осужденного;
суды апелляционной, кассационной инстанций считают необходимым смягчить назначенное наказание.
24. Суды апелляционной, кассационной инстанции при наличии оснований для изменения приговора вправе:
переквалифицировать содеянное на другую статью (несколько статей или частей статьи) УК;
исключить из приговора часть (отдельные эпизоды) обвинения либо признаки, отягчающие ответственность осужденного;
исключить из приговора статью УК, предъявленную излишне вследствие ошибочной оценки содеянного как идеальной совокупности преступлений;
освободить осужденного от наказания при наличии оснований, предусмотренных статьями 70 — 72 , 87 УК ;
изменить размер наказания и назначить другое, более мягкое наказание в пределах санкции статьи Особенной части УК либо назначить наказание с применением статьи 57 УК;
увеличить или снизить размер возмещения вреда, причиненного преступлением, а также принять решение о возмещении такого вреда в случаях, если этот вопрос не решен судом первой инстанции;
признать осужденного особо опасным рецидивистом либо исключить из приговора решение о признании его особо опасным рецидивистом;
определить осужденному другой, в том числе более строгий вид колонии по исполнению наказания;
применить в отношении осужденного принудительные меры медицинского характера в соответствии со статьей 96 УК;
решить вопросы о вещественных доказательствах, процессуальных издержках и другие вопросы.
25. При переквалификации деяния осужденного с одной статьи на две и более статьи или на несколько частей одной статьи УК с соблюдением требований, предусмотренных частями первой и второй статьи 494 УПК, суды апелляционной, кассационной инстанции вправе внести в приговор без отягчения наказания соответствующие изменения и назначить наказание по правилам статьи 59 УК.
При этом новое наказание может быть более строгим, чем наказание, назначенное по приговору, только в тех случаях, когда по этим основаниям подана жалоба потерпевшим или его представителем либо принесен протест прокурором.
В случае если два или более деяния, подлежащие квалификации по одной статье УК, ошибочно квалифицированы по нескольким статьям Кодекса, суды апелляционной, кассационной инстанции, переквалифицируя эти деяния на соответствующую статью УК, вправе назначить по ней новое наказание без отягчения ранее назначенного наказания.
26. При установлении неправильного применения судом первой инстанции правил поглощения наказаний (часть третья статьи 59 УК) суд апелляционной, кассационной инстанции вправе применить порядок сложения наказания. При этом новое наказание не может превышать размера окончательного наказания, назначенного приговором, если по этим основаниям не подана жалоба потерпевшим или его представителем либо не принесен протест прокурором.
27. Суд апелляционной, кассационной инстанции в случае признания недостаточно исследованными обстоятельств в части одного или нескольких эпизодов, получивших общую квалификацию с другими эпизодами (например, неоднократное получение взяток), должен изменить приговор и исключить их из приговора, если отсутствует возможность восполнения допущенного пробела.
Если осужденный признан виновным в совершении нескольких преступлений, квалифицированных по различным статьям УК, суд апелляционной, кассационной инстанции вправе изменить приговор в части одного или нескольких преступлений и оставить приговор в остальной части в отношении того же осужденного без изменения.
28. Понятие существенного нарушения норм уголовно-процессуального закона, влекущего безусловную отмену приговора, определено в статье 488 УПК. При установлении таких нарушений суды апелляционной, кассационной инстанции обязаны отменить приговор в отношении всех осужденных, которых касаются допущенные нарушения, независимо от того, по чьей жалобе (протесту) рассматривается уголовное дело.
Следует иметь в виду, что установление существенного нарушения норм уголовно-процессуального закона не освобождает суды апелляционной, кассационной инстанции от обязанности рассмотреть по существу и другие доводы жалобы, протеста (о доказанности обвинения, правильности квалификации, справедливости наказания и т.п.) и вынести по ним соответствующие выводы в определении.
Допущенные по уголовному делу существенные нарушения УПК не препятствуют судам апелляционной, кассационной инстанции отменить приговор и вынести новый приговор (обвинительный или оправдательный) либо прекратить дело в соответствии со статьей 84 УПК.
29. В случае возбуждения уголовного дела вопреки акту амнистии, освобождающему лицо от уголовной ответственности, либо по истечении срока давности привлечения к уголовной ответственности обвинительный приговор, хотя и с освобождением осужденного от наказания, подлежит отмене с прекращением дела.
Если суд апелляционной, кассационной инстанции придет к выводу о необходимости переквалификации действий осужденного на другую статью УК, которая подпадает под действие акта амнистии, предусматривающего освобождение лица от наказания либо исключающего назначение наказания, он должен вынести такое решение, которое был обязан принять суд первой инстанции. Такое же решение должно быть принято и при переквалификации действий осужденного на статью УК, по которой в силу пункта 2 части второй и пунктов 2 и 5 части третьей статьи 463 УПК лицо подлежит освобождению от наказания либо в отношении него исключается назначение наказания.
30. По смыслу части второй статьи 494 УПК отмена приговора судом апелляционной, кассационной инстанции в сторону ухудшения положения осужденного может иметь место лишь по основаниям, указанным в жалобе потерпевшего (его представителя), протесте прокурора.
Жалобы других осужденных либо их защитников о необходимости применения закона о более тяжком преступлении или о мягкости наказания не могут служить основанием для отмены приговора в сторону ухудшения положения осужденного.
31. Суд апелляционной, кассационной инстанции при наличии оснований для отмены приговора вправе:
1) отменить обвинительный приговор и вынести оправдательный приговор;
2) отменить обвинительный приговор и вынести новый обвинительный приговор;
3) отменить оправдательный приговор и вынести обвинительный приговор;
4) отменить обвинительный приговор и прекратить уголовное дело;
5) принять решение об отмене обвинительного приговора суда и направлении уголовного дела суду первой инстанции при наличии обстоятельств, предусмотренных в части четвертой статьи 493 УПК.
В случаях, предусмотренных подпунктами 1 — 3 настоящего пункта, суды апелляционной, кассационной инстанции выносят апелляционный, кассационный приговор.
32. В соответствии со статьями 497 34 , 509 11 УПК суд апелляционной, кассационной инстанции, рассмотрев дело по частной жалобе (протесту), вправе:
1) оставить определение суда первой инстанции без изменения, а частную жалобу (протест) без удовлетворения;
2) отменить определение суда первой инстанции и направить дело на новое судебное рассмотрение;
3) отменить определение суда первой инстанции и направить дело прокурору для проведения дознания или предварительного расследования по общим правилам;
4) отменить определение суда первой инстанции и применить акт амнистии;
5) отменить определение суда первой инстанции и прекратить производство по делу;
6) отменить частное определение суда первой инстанции;
7) изменить определение суда первой инстанции.
Определение судов апелляционной, кассационной инстанции, вынесенное по частной жалобе или протесту на определение суда первой инстанции, является окончательным, за исключением случаев, предусмотренных статьями 308 , 317 и главой 59 УПК.
33. Обратить внимание судов, что изменение оснований оправдательного приговора возможно лишь при наличии жалобы по этому поводу (часть вторая статьи 495 УПК).
Оправдательный приговор может быть отменен судом апелляционной, кассационной инстанции только в случае, когда имеется жалоба потерпевшего (его представителя) либо протест прокурора на необоснованность оправдания.
Подача жалобы (протеста) в отношении одних оправданных не является основанием для отмены либо изменения приговора в отношении других оправданных.
34. В случае смерти осужденного после подачи им или другими участниками процесса апелляционной, кассационной жалобы (протеста), но до рассмотрения дела в судах апелляционной, кассационной инстанции, производство по делу продолжается на общих основаниях.
При наличии оснований для реабилитации умершего суд апелляционной, кассационной инстанции отменяет обвинительный приговор и выносит оправдательный приговор, а в других случаях — отменяет приговор и прекращает уголовное дело в отношении этого лица в соответствии с пунктом 3 части первой статьи 84 УПК.
При прекращении дела вопрос о судьбе вещественных доказательств может быть рассмотрен в соответствии со статьей 211 УПК, а при возникновении спора об их принадлежности — в порядке гражданского судопроизводства. Вопрос о возмещении ущерба, причиненного действиями умершего, также рассматривается в порядке гражданского судопроизводства по иску потерпевшего либо прокурора к наследникам умершего или лицу, принявшему на себя право управления его имуществом.
35. Суды апелляционной или кассационной инстанции в соответствии со статей 496 УПК отменяют решение суда и прекращают дело, если при рассмотрении уголовного дела наряду с ранее установленными обстоятельствами установлены также основания, предусмотренные статьей 83 и частями первой и пятой статьи 84 УПК, либо если собранных по делу доказательств недостаточно для признания осужденного виновным и возможность собрать дополнительные доказательства не существует.
36. Суды апелляционной, кассационной инстанций по результатам рассмотрения дела выносят:
в случаях, предусмотренных пунктом 1 , пунктами 5 — 8 части первой статей 509 9 , 497 26 УПК, — определение;
в случаях, предусмотренных пунктами 2 — 4 части первой статей 509 9 , 497 26 УПК, — приговор;
при необходимости принятия решения по обоим случаям одновременно подлежит вынесению отдельно приговор и определение соответственно.
37. Определение суда апелляционной, кассационной инстанции должно соответствовать требованиям статей 497 31 , 509 10 УПК, в частности, в нем должен быть обсужден каждый приведенный в апелляционной, кассационной жалобе (протесте) довод и изложены выводы о его обоснованности либо необоснованности.
Приговор, определение суда апелляционной, кассационной инстанции вступают в силу с момента оглашения и подлежат исполнению в сроки, указанные в части 8 , 9 статьи 497 31 и части 6 , 7 статьи 509 10 УПК.
38. При наличии оснований, предусмотренных статьей 298 УПК, а также в случае установления нарушений закона при производстве дознания, предварительного следствия или судебного разбирательства суды апелляционной, кассационной инстанции могут обратить на это внимание соответствующего органа или должностного лица путем вынесения частного определения на основании статей 497 32 , 509 11 УПК.
Суды апелляционной, кассационной инстанции не вправе выносить частное определение, которое ставит под сомнение законность и обоснованность оставленного без изменения судебного решения.
39. В целях проведения анализа обеспечения единообразного и правильного применения норм закона рекомендовать областным и приравненным к ним судам каждые полгода обобщать судебную практику по рассмотрению уголовных дел в апелляционном и кассационном порядке.
40. В связи с принятием настоящего постановления признать утратившими силу постановления Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 20 апреля 2021 года № 13 « О практике рассмотрения судами уголовных дел в апелляционном порядке », а также от 27 ноября 2021 года № 37 «О судебной практике по рассмотрению уголовных дел в кассационном порядке».
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан Б. ИСЛАМОВ
Секретарь Пленума, судья Верховного суда Н. ХАКИМОВА
г. Ташкент,
25 марта 2024 г.,
№ 7