UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг

қарори

ҚОИДАЛАРИ

УСЛУБИЁТИ

УСЛУБИЁТИ

МАЪЛУМОТЛАР

УСЛУБИЁТИ

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида

Электр энергиясининг улгуржи ва чакана бозори механизмларига босқичма-босқич ўтиш ҳамда электр энергиясини ишлаб чиқарувчиларини, шу жумладан, мустақил ишлаб чиқарувчиларни ва йирик истеъмолчиларни магистрал электр тармоқларига уланишини соддалаштириш ҳамда уларга тенг шарт-шароитлар яратиш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. Қуйидагиларни назарда тутувчи Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин:

электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар ва йирик истеъмолчиларнинг магистрал электр тармоқларига улаш;

электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар ва йирик истеъмолчиларга халқаро талабларга мос тенг шарт-шароитлар яратиш;

магистрал тармоқлардан оқилона ва шаффоф фойдаланиш шартларини белгилаш орқали электр энергиясининг улгуржи ва чакана бозорида фаолият юритувчи барча томонлар учун умумий техник талабларни ўрнатиш.

2. Белгилаб қўйилсинки:

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларининг талаблари магистрал тармоқларга уланган ҳамда янгидан уланадиган барча турдаги электр энергетика корхоналари ва истеъмолчилари томонидан бажарилиши мажбурий ҳисобланади;

ушбу қарор расмий кучга кирган санада магистрал тармоқларга уланган барча турдаги электр энергияси корхоналари, электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар ва истеъмолчилар учун Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларининг фақатгина эксплуатация жараёнидаги талаблари тааллуқли ҳисобланади.

3. Мазкур қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси энергетика вазири Ж.Т. Мирзамаҳмудов ҳамда энергетика бозорини ривожлантириш ва тартибга солиш агентлиги директори Ш.Х. Ходжаев зиммасига юклансин.

Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 15 июндаги 338-сон қарорига ИЛОВА

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш

I бўлим. Умумий қоидалар

1-боб. Асосий қоидалар

1. Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикаси ҳудудида магистрал электр тармоқларини режалаштириш ҳамда уни хавфсиз ва ишончли эксплуатация қилиш, магистрал электр тармоқларига уланиш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқларига доир талаблар ҳамда уларнинг ишлаш тартибини белгилаш соҳасидаги, шунингдек, электр энергиясини ишлаб чиқарувчиларининг тақсимлаш тизимларига уланишдаги муносабатларни тартибга солади.

Мазкур Қоидалар магистрал электр тармоқларидан оқилона ва шаффоф фойдаланиш шартларини белгилаш орқали барча Фойдаланувчилар ва ваколатли органлар учун умумий талабларни ўрнатади.

2. Ушбу Қоидаларда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

ажратиш — Тегишли тизим оператори тармоғида бевосита иш бажармасдан уланишни тиклаш имконини қолдирмаган ҳолда, Фойдаланувчи тармоғининг уланиш нуқтасидаги инфратузилмани ҳаммасини ёхуд бир қисмини ўчириш;

алоҳида ишлаш — ўчишдан сўнг бирлашган энергетика тизимидан алоҳида ажралган бутун ягона электр энергетика тизимининг ёки ундаги частота ва кучланишни бошқарувчи камида битта генерацияловчи модулга эга бўлган қисмнинг мустақил ишлаши;

берк тақсимлаш тизими — саноат, тижорат ёки бошқа умумий хизмат кўрсатиш объектларига географик чегараланган ҳудудда электр энергиясини тақсимловчи, маиший истеъмолчиларга электр энергиясини етказиб бермайдиган, кам сонли маиший истеъмолчилар ёки тақсимлаш тизими оператори билан ишлайдиган тизим;

Берк тақсимлаш тизими оператори — берк тақсимлаш тизимининг фаолият юритиши учун масъул бўлган субъект;

генерацияловчи модул — электр энергиясини синхрон ёки синхрон бўлмаган (носинхрон) ҳолда генерацияловчи (ишлаб чиқарувчи) қурилма ёки қурилмалар мажмуаси;

Истеъмолчи — ўз тармоқлари орқали узатиш тизимига тўғридан-тўғри уланган ёки уланишни режалаштирган электр энергиясини ишлаб чиқариш, хизмат кўрсатиш ва (ёки) бошқа мақсадларда электр энергиясидан Фойдаланувчи юридик шахс, яъни йирик истеъмолчилар;

кўрсатма — оператор (диспетчер) томонидан ўз ваколати доирасида ҳаракатларни бажариш учун Фойдаланувчиларга бирон-бир ҳаракатни амалга ошириш учун берилган ҳар қандай буйруқ (фармойиш, топшириқ, рухсат);

кучланишни автоматик ростлагичи — клеммадаги ҳақиқий кучланишни эталон қиймат билан таққослаш ва қўзғатиш тизимини бошқариш йўли билан синхрон генерацияловчи модулнинг клеммаларидаги кучланишни бошқарувчи, узлуксиз ҳаракат қилувчи автоматик қурилма;

максимал қувват — Электр станцияси оператори ва Тегишли тизим оператори ўртасидаги Уланиш шартномасида кўрсатилган генерацияловчи модул(лар)нинг ишлаши билан боғлиқ, тармоққа узатилмайдиган юкламани (ўз эҳтиёжи учун ва бошқа мақсадларда) чегириб ташлагандан сўнг узатилиши мумкин бўлган узлуксиз максимал актив қувват;

минимал барқарор ишлаш режими — уланиш шартномасида кўрсатилган ёки Тегишли тизим оператори ва Электр станцияси оператори ўртасида келишилган, генерацияловчи модулнинг чекланмаган вақт давомида барқарор ишлаши мумкин бўлган минимал актив қувват;

носинхрон генерацияловчи модул — ягона электр энергетика тизимига носинхрон ёки тегишли электроника ёрдамида уланган ҳамда узатиш тизимига, тақсимлаш тизимига, жумладан, берк тақсимлаш тизимига ягона уланиш нуқтасига эга бўлган генерацияловчи қурилмалар ёки уларнинг жамланмаси;

ростлашнинг минимал даражаси — уланиш шартномасида кўрсатилган ёки Тегишли тизим оператори ва Электр станцияси оператори ўртасида келишилган, генерацияловчи модулнинг актив қувватини назорат қилиш мумкин бўлган минимал кўрсаткич;

синхрон генерацияловчи модул — генерация қилинаётган кучланиш частотаси, генераторнинг айланиш частотаси ва тармоқ кучланишининг частотаси доимий мутаносиб бўладиган, яъни синхрон ҳолда электр энергиясини генерация қилувчи қурилмаларнинг умумий жамланмаси;

статизм — частотанинг турғун ўзгаришини, чиқишдаги актив қувватнинг фоизларда ифодаланган якуний турғун қийматига нисбати. Частотанинг ўзгариши номинал частотага нисбатан ифодаланади, актив қувватнинг ўзгариши тегишли чегарага эришиш вақтидаги максимал қувватга ёки ҳақиқий актив қувватга нисбати билан ифодаланади;

Тақсимлаш тизими оператори — Ўзбекистон Республикасининг муайян ҳудуди ёки туманида электр энергиясини тақсимлаш бўйича фаолиятни амалга ошириш ваколатига эга бўлган юридик шахс;

Тегишли тизим оператори — бу барча тизим операторларини, хусусан, Узатиш тизими оператори, Тақсимлаш тизими оператори ва Берк тақсимлаш тизими операторларини назарда тутувчи умумий атама, яъни Фойдаланувчи тармоғи уланган тармоқнинг ваколатли оператори. Электр станцияси оператори ёки Фойдаланувчининг ички тармоқларига уланган бошқа Фойдаланувчилар учун улар Тегишли тизим оператори ҳисобланади;

Тизим оператори — Ўзбекистон Республикасининг ягона электр энергетика тизимини реал вақт режимларида оператив (тезкор-диспетчерлик) бошқариш, унинг ишончли ишлашини таъминлаш, бошқа давлатлар энергетика тизимлари билан параллель равишда ишлаш, электр энергиясига бўлган талаб ва таклифдан келиб чиқиб, шунингдек, электр энергиясини ишлаб чиқариш ва унинг истеъмол қилинишига таъсир қилувчи барча омилларни ҳисобга олган ҳолда, уни ишлаб чиқариш ва истеъмол қилишнинг ҳар соатлик режимларини бошқарувчи орган;

узатиш тизими — электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар, йирик истеъмолчилар ва тақсимлаш тизимлари уланган, электр энергиясининг ҳудудлараро узатилишини таъминловчи ва қўшни давлатлар электр энергетика тизимлари билан боғланган 35 kV ва ундан юқори кучланишли магистрал электр тармоқ хўжалиги объектлари (электр узатиш тармоқлари ва подстанциялар) мажмуаси;

Узатиш тизими оператори — Ўзбекистон Республикасида узатиш тизимини эксплуатация қилиш ва уни ривожлантириш фаолиятини амалга ошириш ваколатига эга бўлган юридик шахс ёки ташкилот;

узлукли юклама — шартномага биноан электр энергияси таъминотчиси, Тизим оператори ёки Тегишли тизим оператори томонидан чекланган вақт даврига ўчирилиши мумкин бўлган маълум истеъмолчиларнинг юкламаси;

уланиш нуқтаси — уланиш шартномасида кўрсатилган генерацияловчи модул, Истеъмолчи тармоқлари ёки тақсимлаш тизими тармоқларини узатиш тизимига, шунингдек, тақсимлаш ва ёпиқ тақсимлаш тизимларига уланиш чегараси (нуқтаси);

уланиш шартномаси — электр станциялари, Истеъмолчилар ёки тақсимловчи тизим қурилмаларига аниқ техник талабларни ва тегишли уланиш нуқтасини ўз ичига олувчи, Тегишли тизим оператори ва Электр станцияси оператори, Истеъмолчи тармоқлари оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори ўртасидаги шартнома;

фликерлар — милтиллаш, электр тармоғида юкламанинг тез ёки тез-тез ўзгариши ёхуд бошқа сабабларга кўра кучланишнинг тебраниши натижасида юзага келадиган ҳолат. Бу ҳолат ёруғликнинг милтиллашига олиб келади ёки сезгир ускуналарнинг ишлашига таъсир қилади;

Фойдаланувчи — ўз тармоқлари орқали узатиш тизимига уланган ёки уланишни режалаштирган, генерацияловчи модулларга эга бўлган тармоқлари тақсимлаш тизимига уланган ёки уланишни режалаштирган юридик ёки жисмоний шахс;

частота етакчиси — синхрон ишлаш зонасидаги частота барқарорлигини таъминлаш учун Тизим оператори томонидан тайинланган, бошқа Фойдаланувчилар ҳаракатларини мувофиқлаштиришга масъул бўлган оператор;

частотавий-сезувчан режим — частотасининг ўзгаришига жавобан генерацияловчи модулнинг чиқишидаги актив қувватни частотани тиклашга учун ўзгартириши;

частотани ростлаш — ягона электр энергетика тизими частотасини барқарор сақлаб туриш мақсадида белгиланган нуқтадаги частотанинг ўзгаришига жавобан генерацияловчи модуллар ёки электр энергиясини сақлаш тизимларининг чиқишдаги актив қувватни, шунингдек истеъмолчиларнинг ўз юкламасини ростлаш қобилияти;

частотанинг ортишидаги чекланган частотавий-сезувчан режим — генерацияловчи модулнинг тизим частотасини белгиланган қийматдан юқорироқ ўзгаришига жавобан чиқишидаги актив қувватнинг пасайишига олиб келадиган иш режими;

частотанинг пасайишидаги чекланган частотавий-сезувчан режим — генерацияловчи модулнинг ягона электр энергетика тизими частотасини белгиланган қийматдан пастроққа ўзгаришига жавобан чиқишидаги актив қувватнинг ортишига олиб келадиган иш режими;

Электр станцияси оператори — Электр станцияларига эга бўлган ёки улар томонидан ўз электр станциясини техник хизмат кўрсатиш ва эксплуатация қилиш шарти (О&М) билан фойдаланишга берган жисмоний ёки юридик шахс, жумладан генерацияловчи модул оператори;

электр тармоғи — электр энергиясини узатиш ёки тақсимлаш учун хизмат қилувчи бир-бири билан боғланган электр тармоқлари, трансформатор подстанциялари, тақсимлаш пунктлари ва уларнинг қурилмалари;

электр энергиясини сақлаш тизими — электр энергиясини сақлаш, қайта узатиш ва тақсимлаш учун аккумулятор батареялари, механик сақлаш тизимлари ва гидроаккумуляцияловчи электр станциялар мажмуаси;

энергетика тизими стабилизатори — қувват тебранишларини сўндириш учун мўлжалланган синхрон генерацияловчи модулдаги кучланиш автоматик ростлагичининг қўшимча функцияси;

юклама остида кучланишни ростлагичи — кучланишни юклама остида, яъни трансформаторнинг ишлаш жараёнида ўзгартиришга имкон берувчи, куч трансформаторига ўрнатилган қурилма;

ягона электр энергетикаси тизими — электр энергиясини ишлаб чиқарувчи объектлар, узатиш ва тақсимлаш тизимлари, электр энергиясини сақлаш объектлари ва уларнинг диспетчерлик бошқаруви;

ўз эҳтиёжларини қоплаш режими — генерацияловчи модулларнинг ўчирилишига ва уларнинг захира таъминот манбаларининг уланишига олиб келувчи тармоқ ичидаги бузилишларда генерацияловчи модулларнинг ўз эҳтиёжларини қоплаш билан боғлиқ иш режими;

ўрнатиш ҳужжати — 1000 V дан паст кучланишли тармоқларга уланган ва «A» турдаги генерацияловчи модул ёки талаб қилинган тавсифга эга бўлган электр энергиясини истеъмол қилувчи қурилма тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олувчи ва унинг талабларга мувофиқлигини тасдиқловчи таркибий ҳужжат;

ўрнатма — бошқариш схемаларида фойдаланиладиган ҳар қайси параметр учун белгиланадиган қиймат;

3. Мазкур Қоидаларда қўлланиладиган вақтнинг барча кўрсаткичлари ёки вақтга ҳаволалар Ўзбекистон Республикасидаги стандарт вақтга нисбатан (Универсал мувофиқлаштирилган вақтдан беш соатга олдин келувчи UTC+05:00) қўлланилади.

2-боб. Магистрал электр тармоқларидан фойдаланишнинг умумий шартлари

4. Узатиш тизими оператори, узатиш ва тақсимлаш тармоқларига уланган электр қурилмаларига эгалик қилувчи ва (ёки) эксплуатация қилувчи Тақсимлаш тизими операторлари ва Фойдаланувчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилиш учун техник ва технологик тизимларни ўрнатишлари ҳамда ушбу тизимларнинг бошқариш инфратузилмасини мазкур Қоидалар, техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар ва ишлаб чиқарувчиларнинг техник ҳужжатлари талабларига мувофиқ ҳолатда тутишлари лозим.

5. Қуйидаги ўзаро уланишларда:

узатиш ва тақсимлаш тизимлари ўртасидаги уланишларда Узатиш тизими оператори Тегишли тизим оператори, Тақсимлаш тизими оператори узатиш тизими Фойдаланувчиси;

ҳар бир Тақсимлаш тизими оператори электр тармоқлари уланган бошқа электр тармоқлари учун Фойдаланувчи, унинг тармоқларига уланган Томонлар учун Тегишли тизим оператори;

Берк тақсимлаш тизимлари ва электр тармоғи операторлари ўртасидаги уланишларда Берк тақсимлаш тизими оператори Тегишли тизими операторига нисбатан Фойдаланувчи ҳисобланади.

6. Тегишли тизим оператори ва Фойдаланувчилар ўртасидаги барча боғланишлар ҳисобга олиш тизимлари билан жиҳозланган бўлиши лозим.

Ушбу тизимлар Ўзбекистон Республикасининг «Метрология тўғрисида»ги Қонуни , бошқа қонунчилик ҳужжатлари, техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар, электр энергияси бозоридаги шартномалар, шунингдек марказий харид қилувчи билан шартномалар ёки электр таъминоти шартномалари талабларига жавоб бериши шарт.

II бўлим. Узоқ муддатли ривожлантиришни режалаштириш тартиби

1-боб. Узоқ муддатли режалаштиришнинг тавсифи ва мақсади

7. Узатиш тизимини ривожлантиришни узоқ муддатли режалаштириш (кейинги ўринларда — узоқ муддатли режалаштириш) Энергетика вазирлиги (кейинги ўринларда — Вазирлик) томонидан мувофиқлаштирилади ва келгуси ўн йиллик истиқболдаги даврга режалаштиришни ўз ичига олади.

8. Узоқ муддатли режалаштиришни ташкиллаштириш Узатиш тизими оператори томонидан амалга оширилади ва қуйидагиларга асосланади:

электр энергетикаси соҳасидаги ва бошқа қонунчилик ҳужжатларига;

электр энергетикаси секторини ривожлантириш бўйича стратегик ҳужжатларга;

фуқаролар ва инфратузилма хавфсизлигига;

экологик сиёсат ва чекловларга;

узатиш тизимининг иқтисодий самарадорлигига.

9. Узатиш тизимини узоқ муддатли режалаштириш жараёнида, узатиш тизимининг барқарор ишлашини таъминлаш мезонлари, уни оптимал ривожлантириш ва барча тегишли иқтисодий кўрсаткичлар ҳисобга олиниши лозим.

Бунда Узатиш тизими оператори томонидан дастлабки уч йил учун узатиш тизимига киритиладиган инвестициялар тўғрисидаги батафсил маълумотларни ва режалаштирилган давр якунигача кутилаётган инвестициялар тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олган Узатиш тизимининг инвестиция режаси ишлаб чиқилади.

Узоқ муддатли режалаштириш Узатиш тизими оператори томонидан Тизим оператори билан биргаликда ишлаб чиқилади, Энергетика бозорини ривожлантириш ва тартибга солиш агентлигини (кейинги ўринларда — Регулятор) билан келишилади ва Вазирлик томонидан тасдиқланади.

10. Узоқ муддатли режалаштиришнинг асосий мақсади мавжуд ва янгидан ишга тушириладиган узатиш тизимларининг барқарор ишлашини таъминлашдан иборат бўлиб, қуйидагиларни таъминлайди:

ягона электр энергетика тизимининг хавфсиз, ишончли ва самарали ишлашини;

якуний истеъмолчилар электр таъминотининг юқори даражадаги хавфсизлиги ва сифатини;

мавжуд ва янгидан уланадиган Фойдаланувчиларнинг узатиш тизимига дискриминациясиз уланишини;

барча янги Фойдаланувчиларнинг узатиш тизимига самарали ва тежамкор уланиши имкониятини;

электр энергиясини ишлаб чиқарувчи, сақлаш тизимлари ва истеъмол қилувчи объектларнинг барқарор ривожланишини;

ягона электр энергетика тизимидаги ишлаб чиқариш, узатиш, тақсимлаш, сақлаш тизимлари ва истеъмолчилар объектларининг самарали ишлашини.

11. Узатиш тизимини узоқ муддатли режалаштиришнинг мақсади — барча мавжуд ва келгусида уланадиган Фойдаланувчилар, электр энергияси бозори иштирокчилари ва Ўзбекистон Республикаси электр энергетика секторининг манфаатдор томонларини ўз вақтида хабардор қилиш (маълумот бериш)дан иборат бўлиб, қуйидагиларни намоён этади:

узатиш тизими конфигурациясининг истиқболдаги давр учун батафсил шарҳи;

узатиш тизимида режалаштирилаётган асосий ўзгаришлар, шу жумладан қуриладиган, реконструкция ёки демонтаж қилинадиган узатиш тизими объектларининг ҳамда тизимлараро узатиш тармоқларининг жойлашиш жойи ва уларнинг асосий кўрсаткичларини олдиндан кўриш.

2-боб. Узоқ муддатли режалаштириш талаблари ва мезонлари

12. Узатиш тизимини ривожлантириш режасини ишлаб чиқишнинг дастлабки босқичи режалаштириш жараёнининг чегараларини белгилаш ҳисобланади.

Бунда Узатиш тизимини ривожлантириш режасини ишлаб чиқиш учун асос, бир томондан режалаштириш стандарти ва мезонлари, иккинчи томондан режалаштириш жараёнининг мақсадларидан иборат бўлади.

Режалаштириш талаблари ва мезонлари Узатиш тизимини ривожлантириш режасининг мақсад ва вазифаларига боғлиқ ҳолда шакллантирилиши зарур.

13. Узатиш тизимини ривожлантириш режасининг мақсадлари электр энергетика секторини ривожлантириш стратегияси билан узвий боғлиқдир.

14. Узатиш тизимини ривожлантириш режаси одатда бир нечта ривожланиш сценарийларида, истеъмол юкламаси ва генерациянинг ўзгаришлари учун ишлаб чиқилади.

15. Узатиш тизимини ривожлантириш режасини ишлаб чиқишда қуйидаги стандартлар ва режалаштириш мезонлари ҳисобга олинади:

а) «n-1» хавфсизлик мезони — ягона электр энергетика тизимининг ҳар қандай индивидуал узатиш, генерация ёки истеъмолчи элементининг тўсатдан йўқолишига (ўчишига) тўлиқ чидамли (турғун) бўлиши;

б) ягона электр энергетика тизимининг ишончлилиги — ягона электр энергетика тизимининг кўп марталик ўчиришларга жавоби (реакцияси) режадаги қийматларга мувофиқ бўлиши;

в) қисқа туташув мезони — узатиш тизимининг барча элементларида қисқа туташув даражаларини ускуналарнинг лойиҳавий параметрлари чегараларида ушлаб туриш;

г) турғунлик мезони:

статик турғунлик мезони — узатиш тизимини мазкур Қоидаларда белгиланган рухсат этилган чегараларда эксплуатация (кучланиш, частота, актив ва реактив қувват оқимлари) хавфсизлигини таъминлайдиган даражада режалаштириш;

динамик турғунлик мезони — ўткинчи жараёнларида узатиш тизимининг барқарорлиги;

д) тармоққа етказиб бериладиган электр энергиясининг сифати:

кучланиш барқарорлиги мезони — бу узатиш тармоғининг узатиш тизимидаги кучланиш диапазонларини III ва XI бўлимларида олдиндан белгиланган қийматлар ва вақт чегараларида ушлаб туриш имконияти;

кучланишнинг синусоидаси шакллари сифати мезони (гармоника ва фликерлар) — гармоника ва фликерларнинг таъсирини ҳисобга олган ҳолда узатиш тизимида кучланишни талаб этилган сифатини таъминлаш.

16. Режалаштиришнинг алоҳида талаблари ва мезонларидан фойдаланилиши ва уларнинг таъсири Ўзбекистон Республикаси ягона электр энергетика тизимининг стратегик мақсадларига боғлиқ ҳолда ўзгариши мумкин.

2-боб. Ривожлантириш режалари ва прогнозлар

1-§. Узатиш тизимини ривожлантириш режасини ишлаб чиқиш тартиби

17. Узатиш тизимини ривожлантириш режаси ҳар йили янгилаб бориш тартибида ўн йил муддатга ишлаб чиқилади. Узатиш тизимини ривожлантириш режаси келгуси ўн йиллик давр учун ҳар йили 31 декабрга қадар ишлаб чиқилади (янгиланади).

18. Узатиш тизимини ривожлантириш режасини вақт меъёрлари мазкур Қоидаларга 1-иловага мувофиқ ишлаб чиқилади.

19. Узатиш тизимини ривожлантириш режасини ишлаб чиқиш ва уни янгилаш жараёнида Вазирлик қуйидагилар учун жавобгар ҳисобланади:

Узатиш тизимини ривожлантириш режасини ишлаб чиқиш ва янгилаш жараёнини доимий мониторинги;

электр энергетика соҳасини ривожлантиришнинг макроиқтисодий кўрсаткичлари ва стратегик ривожлантириш режалари бўйича зарур дастлабки маълумотларни тақдим қилиниши;

таклиф этилаётган Узатиш тизимини ривожлантириш режаси бўйича ички жамоатчилик маслаҳатлашувларини ўтказиш;

Узатиш тизимини ривожлантириш режасининг қабул қилиниши.

20. Узатиш тизимини ривожлантириш режасини ишлаб чиқиш жараёнида Узатиш тизими оператори қуйидагилар учун жавобгардир:

Узатиш тизимини ривожлантириш режаси ишлаб чиқиш жараёнини умумий мувофиқлаштиришга;

Узатиш тизими оператори томонидан ушбу фаолият учун ваколат берилган лойиҳа ташкилоти ва Тизим оператори билан узвий ҳамкорликда тадқиқот моделлари ва сценарийларини ишлаб чиқиш ва уйғунлаштириш;

Тегишли тизим операторлари, Тизим оператори ва Вазирликдан олинган дастлабки маълумотларни умумлаштириш, текшириш ва қайта ишлаш;

ўз ресурслари ҳамда Фойдаланувчилардан дастлабки зарур маълумотларни йиғиш;

Узатиш тизимини ривожлантириш режасининг якуний лойиҳасини тайёрлаш учун зарур ҳисоб-китобларни амалга ошириш;

электр энергетика секторида ички муҳокамаларни ўтказиш ва таклиф этилаётган Узатиш тизимини ривожлантириш режасининг лойиҳасини жамоатчилик муҳокамасига қўйиш;

Вазирлик ва Регуляторга тақдим этиш учун Узатиш тизимини ривожлантириш режасининг якуний таклифларини тайёрлаш.

21. Узатиш тизимини ривожлантириш режасини ишлаб чиқиш жараёнида Фойдаланувчилар ўзларига тегишли қурилмаларнинг ҳақиқий ва режадаги параметрлари бўйича дастлабки маълумотларни тақдим этиш учун жавобгардирлар.

22. Узатиш тизимини ривожлантириш режаси қуйидагилардан иборат таркибда шакллантирилади:

а) режалаштириш талаблари ва мезонлари, шу жумладан режалаштиришдаги тахминлар;

б) узатиш тизимидаги мавжуд активлар, уларнинг ҳолати ва ўртача ёшининг дастлабки таҳлили;

в) талаб (истеъмол) прогнози — ўтган давр (тарихий) маълумотлари, электр энергетика тизимидаги мавжуд ва янги Фойдаланувчилар томонидан киритилаётган ресурслар ҳамда энергия самарадорлигини ошириш бўйича амалга оширилиши режалаштирилган чора-тадбирларнинг стратегик режалари;

г) генерация прогнози — генерацияни ривожлантиришнинг шартли режасига мувофиқ мавжуд ва режалаштирилган объектлар тўғрисидаги маълумотлар;

д) электр энергетика тизими балансини баҳолаш натижалари;

е) қуйидагиларни ўз ичига олган узатиш тизимининг барқарорлигини баҳолаш:

режалаштирилган даврдаги узатиш тизимининг мавжуд ҳолати ва зарур кўрсаткичларнинг техник-иқтисодий таҳлили асосида аниқланган узатиш тизимини оптимал ривожлантириш варианти;

узатиш тизимининг асосий объектларини хатловдан ўтказиш натижаси — қурилиши, реконструкция қилиниши/таъмирланиши ёки эксплуатациядан чиқарилиши лозим бўлган асосий объектларнинг устуворлигига қараб гуруҳланган ва режалаштирилган тадбирларни якунланиш йиллари кўрсатилган рўйхат;

узатиш тизимининг ёрдамчи ускуналари инфратузилмасини ривожлантириш режаси (телекоммуникация тизими, маълумотларни бошқариш тизими, SCADA/EMS, ўлчаш тизими, ахборот технологияларини қўллаб-қувватлаш ва бошқа тизимлар);

ж) узатиш тизимининг (бирламчи, иккиламчи ва ёрдамчи ускуналар) янги, реконструкция қилинадиган (таъмирланадиган) ва эксплуатациядан чиқариладиган (демонтаж қилинадиган) объектлари кўрсатилган узатиш тизимини ривожлантириш бўйича кичик лойиҳаларнинг рўйхати ва уларнинг асосий параметрлари;

з) ривожлантириш бўйича режалаштирилган асосий кичик лойиҳаларининг харажат ва фойдаси таҳлили;

и) узатиш тизимининг инвестиция режаси келгуси уч йилга ишлаб чиқилади, ҳар йили янгиланиб борилади ҳамда тақсимлаш тизимининг инвестиция режалари билан уйғунлаштирилади. Узатиш тизимининг инвестиция режаси қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши лозим:

инвестиция қоидалари, номланиши, тури ва режалаштирилган фаолиятнинг қисқача тавсифи;

тегишли генерация, истеъмол ёки тақсимлаш объектлари билан инвестициялар, ишлар бўйича ўзаро муносабатлар;

ускуналар, хизматлар ва ишларнинг нархи;

инвестиция режасини молиялаштиришни амалга ошириш графиги;

алоҳида инвестицияларни амалга ошириш учун молиявий ресурслар;

жорий инвестиция лойиҳаларини бориши тўғрисида маълумотлар.

23. Узатиш тизимини ривожлантириш режасининг жамоатчилик муҳокамаларига қўйилган ва тасдиқланган лойиҳалари Узатиш тизими оператори, Вазирлик ва Регуляторнинг расмий веб-сайтларида эълон қилинади.

24. Узатиш тизимини ривожлантириш режаси Қоидаларга 2-иловага мувофиқ тамойиллар ва ёндашувлар асосида ишлаб чиқилади.

25. Узатиш тизимини ривожлантириш режасини ишлаб чиқиш учун асосий маълумотлар Вазирлик, Тизим оператори, Узатиш тизими оператори ва Фойдаланувчилар томонидан тақдим этилади.

Бошқа манбалардан олинган қўшимча маълумотлардан ҳам фойдаланишга йўл қўйилади, бироқ улар Узатиш тизими оператори томонидан аниқлик ва ишончлилик жиҳатларидан текширилган бўлиши лозим.

26. Фойдаланувчилар Узатиш тизими оператори сўрови асосида Қоидалар талабларига мувофиқ режалаштириш маълумотларини тақдим этишлари шарт.

Узатиш тизимига уланишдаги чекловлар ёки унинг кечиктирилишига олиб келиши мумкин бўлган янги истеъмол қувватини ёки генерация қувватини аниқлашдаги ҳар қандай кечикиш ёки жиддий хатоликларга йўл қўйилмайди.

27. Узатиш тизимини ривожлантириш режасини тайёрлаш мақсадида Узатиш тизими оператори ва Тизим операторлари томонидан сўнгги беш йил учун қуйидаги маълумотлар тақдим этилади:

электр энергияси истеъмоли (соатлик электр энергияси истеъмол талаби ва тиғиз вақтлардаги энг юқори қувват);

келгуси ўн йилга истеъмолнинг шахсий прогнози;

Фойдаланувчилар истеъмол прогнозининг умумий маълумотлари;

электр узатиш тармоқларининг юкланишлари;

куч трансформаторлари ва кучланиш профилларини кўрсатиш билан характерли режимлар учун узатиш тизимининг режим схемалари;

Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режаси маълумотлари;

электр энергетика тизимининг симуляция моделларини ишлаб чиқиш учун зарур бўлган Фойдаланувчиларнинг маълумотлари;

қувват тақсимоти режимларини ҳисоблари бўйича таклифлар ва ҳоказолар.

28. Вазирлик Узатиш тизимини ривожлантириш режасини ишлаб чиқишда қуйидагиларни тақдим этади:

Ўзбекистон Республикаси бўйича макроиқтисодий маълумотлар;

энергетика сектори учун аҳамиятли бўлган стратегик ривожланиш маълумотлари;

мавжуд ёқилғи ресурслари ҳажми ва улардан фойдаланиш стратегияси билан боғлиқ маълумотлар;

электр энергияси экспорти/импортининг узоқ муддатли стратегияси тўғрисидаги маълумотлар;

энергетик баланснинг узоқ муддатли прогнозлари ва бошқа маълумотлар.

29. Фойдаланувчилар узатиш тизимини режалаштириш жараёни доирасида мазкур Қоидаларга 3-иловага мувофиқ маълумотларни тақдим этадилар.

30. Узатиш тизимини ривожлантириш режасини ишлаб чиқиш учун маълумотларни тақдим этувчи барча Томонлар, ўзлари томонидан тақдим этилган маълумотларнинг махфийлик мақомини кўрсатишлари шарт.

Узатиш тизими оператори томонидан ривожлантириш режасини ишлаб чиқиш учун ваколат берилган ташкилот (компания) ушбу маълумотлардан фойдаланишда махфийлик шартларига амал қилиши керак.

2-§. Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режасини ишлаб чиқиш тартиби

31. Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режаси Узатиш тизими оператори томонидан мунтазам ҳар йили янгилаб бориш асносида келгуси ўн йил даврга ишлаб чиқилади.

32. Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режасини ишлаб чиқиш учун маълумот мавжуд операторлар ва Ўзбекистон Республикасининг электр энергетика тизимидаги генерацияловчи объектлар операторлари томонидан, шунингдек келгусидаги янги генерацияловчи объектларни ривожлантиришни режалаштираётган давлат ёки инвесторлар ҳамда давлат даражасида амалга оширилаётган ҳаракатларнинг стратегик режалари Вазирлик томонидан тақдим этилади.

33. Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режасини ишлаб чиқиш учун маълумотлар ушбу Қоидаларга 3-иловага мувофиқ тақдим этилади.

34. Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режаси мазкур Қоидаларга 4-иловага мувофиқ ёндашув ва услубиётнинг асосий элементлари асосида ишлаб чиқилади.

35. Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режаси Узатиш тизимини ривожлантириш режасининг муддатларига мувофиқлаштириш мақсадида ҳар йили 1 июлга қадар ишлаб чиқилади. Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режаси мазкур Қоидаларга 5-иловада баён этилган ҳаракатлар ва белгиланган муддатларда ишлаб чиқилади.

3-§. Узатиш тизими мослигининг узоқ муддатли прогнозини ишлаб чиқиш тартиби

36. Узатиш тизимини ривожлантириш ва Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режалари асосида узатиш тизими тизимининг узоқ муддатли мослик прогнозини (кейинги ўринларда — LT-SAF) ҳар йили янгилаб бориш асосида келгуси ўн йилга ишлаб чиқилади.

LT-SAF электр энергетика тизимининг қувват балансини доимий ушлаб туриш ва узилишларсиз ёки минимал узилишлар билан охирги истеъмолчилар электр таъминоти хавфсизлигини таъминлаш қобилиятининг прогнозидир.

Тизим оператори LT-SAF ишлаб чиқилиши ва доимий янгилаб борилиши учун учун масъул ҳисобланади.

37. LT-SAF ни баҳолаш талаб (истеъмол) прогнози, Узатиш тизимини ривожлантириш режаси, Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режаси, ёқилғи мавжудлиги тўғрисидаги маълумотлар, электр энергетика тизимини барқарор бошқариш захираси талаблари, электр энергияси бозорининг прогнозлари, тизимлараро боғланишларнинг ишлаш қобилиятлари ва бошқа маълумотларга асосланган.

38. LT-SAF асосий компонентлари қуйидагилардан иборат:

а) узатиш тизимининг мослиги — бу узатиш тизимининг олдиндан белгиланган, режалаштирилган қийматлар чегарасида узатиш тизимининг эксплуатация параметрларини ушлаб туриш ва узатиш тизимида қувватнинг узатилишини таъминлаш қобилияти бўлиб, қуйидагиларни ўз ичига олади:

ишлаб чиқарилган электр энергиясини узатиш — узатиш тизимининг, ҳар қандай вақт ва эксплуатациянинг барча режимларида, генерацияловчи объектлар томонидан ишлаб чиқарилган электр энергиясини тўлиқ ҳажмда ўтказиш қобилияти;

истеъмолчиларни ва тақсимлаш тармоқларининг электр таъминоти — узатиш тизимининг, ҳар қандай вақт ва эксплуатациянинг барча режимларида, узатиш тизимига уланган барча истеъмолчилар ва тақсимлаш тармоқларини электр таъминоти учун етарли даражадаги ўтказиш қобилияти;

тизимлараро боғланишларнинг ўтказиш қобилиятини қўллаб-қувватлаш — узатиш тизими, электр энергияси экспорти (импорти) учун қўшни электр энергетика тизимлари билан тизимлараро боғланишларни қўллаб туриш ва (ёки) келгусида кенгайтириш имкониятининг мавжудлиги;

б) генерациянинг мослиги — ҳар қандай вақт ва эксплуатациянинг барча режимларида импорт билан биргаликда талабни тўлиқ қондириш ва генерацияловчи қувватларнинг етарлилигини таъминлаш имконияти:

қувват баланси — ҳар қандай вақт ва эксплуатациянинг барча режимларида генерация ва импорт билан истеъмол талаби ва экспорт ўртасидаги мувозанатини таъминлаш;

ягона электр энергетика тизимини мувозанатлаш — ягона электр энергетика тизимида қувват балансини таъминлаш ва тизимлараро боғланишлардаги частотани ростлашни ушлаб туриш учун мувозанатлаш захираларининг зарурий ҳажмини таъминлаш.

39. Узатиш тизими мослигининг прогнозини ишлаб чиқишда мазкур Қоидаларга 6-иловага мувофиқ мезон асосида ишончлилик бўйича энергетик балансдан юқори захиранинг ва ягона электр энергетика тизимида бошқариладиган захираларни, берилган ҳажмнинг исталган даражасини доимий равишда таъминлаган ҳолда, электр энергетика тизимидаги юклама (максимал қувват ва электр энергияси истеъмоли талаби) маҳаллий генерация ва импорт ҳисобига тўлиқ қопланади.

40. LT-SAF Узатиш тизимини ривожлантириш режаси ва Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режасидан фарқли равишда, узатиш тизими мослиги таҳлили билан бир вақтда Ўзбекистон Республикасининг энергетика секторида генерация ва истеъмолни ривожлантириш режаларини амалга ошириш динамикасининг таҳлилини ҳам ўз ичига олади.

41. LT-SAF учун асосий дастлабки маълумотлар қуйидагилар:

истеъмол прогнози (умумий электр энергияси истеъмоли, юкламанинг намунавий графиклари ва кунлик максимал истеъмол);

янги генерациянинг прогноз кўрсаткичлари (ўрнатилган қувват, қувват коэффициенти ва эксплуатацияга киритиш санаси);

электр энергетика тизимида мавжуд генерацияловчи модулларни эксплуатациядан чиқариш режалари.

42. Узатиш тизимининг мослик меъёри электр энергетика тизими ишининг энг муҳим параметрлари бўйича белгиланган меъёрларини сақлаган ҳолда, якуний истеъмолчиларнинг электр таъминотидаги хавфсизлик даражаси ҳисобланади.

Электр таъминотининг хавфсизлик даражасини аниқлашда фойдаланиладиган ҳажмий кўрсаткичлар электр таъминотининг узлуксизлиги билан боғлиқ ва электр энергетика тизимининг ишлай олмаслиги туфайли якуний истеъмолчиларга етказиб берилмаган электр энергиясининг умумий ҳажмини белгиловчи «ENS» (етказиб берилмаган энергия) билан белгиланади.

III бўлим. Уланиш қоидалари

1-боб. Уланиш қоидаларининг мақсади

43. Уланиш қоидалари барча Фойдаланувчиларни узатиш тизимига улаш, жумладан уларнинг олдин уланган электр қурилмаларини уланиш нуқталари ўзгарганда, мавжуд қурилмаларнинг қувватлари ортиши ёки янги ишга тушириладиган қувватларини узатиш тизимига улаш тартиби ва техник талабларини белгилайди. Қоидалар Фойдаланувчилар қурилмаларини тармоқдан узиш ва қайта улаш тартибини ҳам ўз ичига олади.

44. Уланиш қоидаларнинг асосий мақсади — бу узатиш тизимига уланиш учун аниқ ва батафсил маълумотлар тўпламини тақдим этиш ва электр станциялари учун тақсимлаш тармоқларига уланиш, узатиш тизимига ёки тақсимлаш тармоқларига, барча уланган Томонлар тарафидан узатиш тизимининг белгиланган талабларига тўлиқ риоя қилган ҳолда, дискриминациясиз кира олишини таъминлашдир.

45. Мазкур Қоидалар ва ундан кейинги уланиш бўйича барча тартиб ва услубиётлар ягона электр энергетика тизимидаги генерацияловчи объектлар, электр энергиясини сақлаш тизимлари ва Истеъмолчилар инфратузилмаларини ривожлантириш учун инвестициялар жалб этиш мақсадида Узатиш тизими оператори томонидан эълон қилиниб борилади ва оммавий фойдаланишда бўлади. Уларда узатиш тизимига уланиш тартиботи, техник талаблар ва харажатлар келтирилади.

46. Уланиш шартлари талаблари қуйидаги гуруҳларга бўлинади:

а) барча Фойдаланувчилар учун уланишнинг умумий шартлари;

б) генерацияловчи модулларни улаш шартлари:

барча ишлаб чиқарувчиларга тегишли уланиш шартлари,

фақат синхрон генераторлар учун уланиш шартлари,

фақат қайта тикланувчи энергия манбаларига тегишли уланиш шартлари;

в) Истеъмолчиларга тегишли уланиш шартлари;

г) Электр энергиясини сақлаш тизимлари учун уланиш шартлари.

47. Узатиш тизими оператори, Тизим оператори ва барча (аввалдан уланган ва капитал таъмирлаш ёки мавжуд уланиш инфратузилмасини кенгайтиришдан кейин уланишни, уланиш нуқталарини ўзгартириш ёки қувватларини ўзгартиришни режалаштирган) Томонларга ҳамда келгусида узатиш тизимига уланишни режалаштираётган барча Фойдаланувчиларга қўлланилади.

48. Барча Томонлар Қоидаларнинг мазкур бўлими талаблари ва шартларни сифатли ҳамда белгиланган муддатларда бажаришлари ҳамда уни самарали амалга оширилишини таъминлашлари шарт.

2-боб. Узатиш тизимига уланишнинг умумий тартиби

1-§. Узатиш тизимига уланишнинг умумий тартибининг асосий ташкил этувчилари

49. Уланиш тартиби Фойдаланувчининг қурилмаларини узатиш тизимига улаш жараёнини белгилайди. Қуйидагилар узатиш тизимига уланиш умумий тартибининг асосий ташкил этувчилари ҳисобланади:

уланишга талабнома киритиш;

уланиш бўйича тадқиқот ўтказиш;

Узатиш тизими оператори ва Фойдаланувчи ўртасида уланиш бўйича тадқиқот (лойиҳа)нинг техник ечимини келишиш;

уланишни маъқуллаш;

уланиш тўғрисида шартнома;

уланиш нуқтасида инфратузилманинг қурилиши;

синашлар ва эксплуатацияга киритиш;

кучланиш бериш.

2-§. Узатиш тизимига уланиш учун талабнома киритиш

50. Фойдаланувчи, Узатиш тизими операторига тармоққа уланишга ёки мавжуд уланишни ўзгартириш учун уланиш тартибининг биринчи қадами сифатида сўров (талабнома) юборади.

51. Талабнома, сўралаётган уланишни баҳолаш учун Узатиш тизими операторига зарур бўлган барча маълумотларни ўз ичига олиши ва унинг расмий веб-сайтида жойлаштирилган шаклда тақдим этилиши лозим.

52. Ўрнатилган қуввати 1 MW дан катта бўлган Фойдаланувчи томонидан киритилган талабномани Узатиш тизими оператори ва Тизим оператори беш кун давомида кўриб чиқади ва Фойдаланувчига ўзларининг биргаликдаги хулосаси билан бирга лойиҳа ташкилоти томонидан уланиш бўйича тадқиқот ўтказиш ишларини бошлашга розилик беради.

Фойдаланувчи тақсимлаш тизимига уланмоқчи бўлса, талабнома Тақсимлаш тизими операторига киритилади. Тақсимлаш тизими оператори беш кун давомида талабномани қайта ишлайди ва ўз хулосаси билан бирга Узатиш тизими оператори ва Тизим операторига киритади.

3-§. Узатиш тизимига уланиш бўйича тадқиқот ўтказиш

53. Фойдаланувчилар учун тармоққа уланишнинг потенциал ечимлари ҳамда кўриб чиқилган ҳар бир ечим учун техник шартлар мазкур Қоидалар ва тармоққа уланиш тадқиқоти асосида ишлаб чиқилади.

54. Тармоққа уланиш тадқиқотини ўтказиш Узатиш тизими оператори томонидан бундай фаолиятни бажаришга тегишли ваколат берилган лойиҳа ташкилоти томонидан амалга оширилади. Лойиҳа ташкилотлари рўйхати Тизим оператори билан келишилган ҳолда Узатиш тизими оператори томонидан тасдиқланади ва унинг расмий веб-сайтида эълон қилиб борилади.

55. Тармоққа уланиш тадқиқотини ўтказиш бўйича барча харажатлар талабнома киритган Фойдаланувчи томонидан қопланади.

56. Тармоққа уланиш тадқиқоти сўралаётган уланишни тармоқнинг ишончлилигига таъсирини баҳолашни ўз ичига олади ва танланган техник ечим объектни тармоққа улашга келишиш учун қўйилган талабларга мувофиқлигини тасдиқлайди.

57. Тармоққа уланиш тадқиқотини тайёрлаш учун зарур бўлган дастлабки маълумотлар мазкур Қоидаларга 7-иловага мувофиқ тақдим этилади. Узатиш тизими оператори ёки Тизим оператори Фойдаланувчидан тармоққа уланиш талабномасида келтирилган маълумотлардан ташқари Тармоққа уланиш тадқиқотини тайёрлаш учун зарур бўлган қўшимча маълумотларни ҳам сўраши мумкин.

58. Тармоққа уланиш тадқиқотини тайёрлаш Фойдаланувчи томонидан барча сўралган маълумотлар тақдим этилганидан кейин бир юз йигирма кундан ошмайди.

59. Тармоққа уланиш тадқиқоти қуйидагиларни ўз ичига олади:

тармоққа уланиш учун техник ечимлар таҳлили;

тармоққа уланиш нуқтаси инфратузилмасининг техник характеристикалари;

Фойдаланувчига қўйиладиган техник талаблар;

Фойдаланувчига қўйиладиган эксплуатация талаблари;

тармоққа уланиш инфратузилмасини қурилиши харажатларини баҳолаш ва бошқалар.

60. Тармоққа уланиш тадқиқотини амалга оширувчи тармоқ лойиҳа компанияси барча зарурий таҳлилларни (электр энергияси оқимлари, хавфсизлик, реактив қувватни бошқариш, қисқа туташув токлари, статик ва динамик турғунлик, электр энергияси сифати) ўтказади.

Бунда узатиш тизимига салбий таъсир кўрсатмасдан, объектнинг нормал ишига зарар етказмасдан, аввал ўрнатилган чегаралар доирасида, объектнинг уланиши ва эксплуатациясини таъминлаш учун узатиш ёки тақсимлаш тизимининг эксплуатация параметрлари текширилади.

61. Тармоққа уланиш тадқиқотида уланиш бўйича таклиф этилган вариантлар тасдиқланган Узатиш тизимини ривожлантириш режаси билан уйғунлаштирилади.

62. Тармоққа уланиш тадқиқотида узатиш ёки тақсимлаш тизимига улаш учун лойиҳа концепциясини ишлаб чиқиш вақтида уланадиган ускуналар (қурилма) ва ишлар кўрсатилади.

63. Лойиҳа ташкилоти ишлаб чиқилган техник ечимларни Узатиш тизими оператори ва Тизим операторига келишиш учун киритади.

64. Узатиш тизими оператори ёки Тизим оператори Тармоққа уланиш тадқиқотини кўриб чиқиш натижалари бўйича режалаштирилаётган уланиш тизимининг чегаравий параметрларини ёки Фойдаланувчининг электр қурилмаларни улашга сарфланадиган харажатлар ортишини тақозо этса, улар мазкур сабабларни кўрсатган ҳолда электр энергетика тизимига уланишни рад этишга ҳақли.

65. Лойиҳа ташкилоти келтирилган сабабларни инобатга олиб тегишли тузатишларни киритиб ёки муқобил ечимларни ишлаб чиқиб, келишиш учун қайта киритади. Бунда қайта киритиш муддати ўттиз кундан ошмайди.

66. Узатиш тизими оператори ва Тизим оператори қайта киритилган Тармоққа уланиш тадқиқоти натижаларини ўн кун ичида келишиб беради. Келишилган техник ечимлар Фойдаланувчига кейинги босқичларни амалга ошириш учун тақдим этилади.

67. Подстанциялар, электр узатиш тармоқлари ва (ёки) трансформаторларнинг юкланиш даражаси максимал қийматига етган бўлса Техник шарт бериш тўхтатилади.

Фойдаланувчи ўз ҳисобидан трансформатор ёки электр узатиш тармоқларини ўзгартириш таклифини бериши мумкин.

Бу ҳолатда Тармоққа уланиш изланиши трансформаторни ўзгартиришни ўз ичига олиши керак бўлади.

4-§. Узатиш тизими оператори ва Фойдаланувчи ўртасида уланиш учун техник ечимни келишиш ва техник шарт бериш

68. Фойдаланувчи Тармоққа уланиш тадқиқотида келтирилган техник ечимлардан ўзига энг маъқул бўлганини танлайди ва ушбу ечим бўйича Техник шарт олиш учун Узатиш тизими операторига сўров юборади.

69. Узатиш тизими оператори Фойдаланувчидан мурожаат келиб тушгандан сўнг Тизим оператори билан биргаликда Тармоққа уланиш тадқиқоти натижаларини ва уланишни Узатиш тизимини ривожлантириш режаси билан мутаносиблигини кўриб чиқади.

Кўриб чиқиш натижалари кўра Фойдаланувчининг қурилмаларини тармоққа улаш бўйича Техник шарт лойиҳасини тайёрлайди ва уни Тизим оператори билан келишади.

Техник шарт бериш муддати Фойдаланувчидан ариза келиб тушганидан бошлаб ўн беш иш кунидан ошмаслиги шарт, бунда Тизим оператори томонидан Техник шартни келишиб бериш узоғи билан уч иш кунида амалга оширилади.

Кўриб чиқиш натижаларига кўра аввал қайд этилмаган узатиш тизимининг чегаравий параметрларини ўзгаришига ёки унинг хавфсизлигига таъсир кўрсатадиган сабаблар аниқланган тақдирда Узатиш тизими оператори ушбу сабабларни кўрсатган ҳолда Техник шарт беришни орқага суриши мумкин.

70. Узатиш тизими оператори томонидан уланишга техник шартларни бериш рад этилиши юзасидан Фойдаланувчи мазкур Қоидалар ва амалдаги қонунчилик ҳужжатларига асосан шикоят киритиши мумкин.

71. Истеъмол қуввати 10 MW дан юқори бўлган Истеъмолчилар қурилмаларини узатиш тизимига улаш учун бериладиган Техник шартлар Вазирлик билан келишилади.

72. Техник шарт қуйидагиларни ўз ичига олади:

янги уланадиган ёки аввалдан уланган Фойдаланувчига қўшимча равишда рухсат этилган (ишлаб чиқариш/истеъмол) номинал қувват миқдори ва қувват коэффициентини;

тармоққа уланиш нуқтаси (нуқталари);

қувват узатиш ёки ташқи электр таъминоти схемаси;

қисқа туташув токларининг ҳисобланган қийматлари;

релели ҳимояси ва аварияга қарши автоматика тизимларига талаблар;

мониторинг/назорат ва алоқа воситаларига талаблар;

ўлчашлар ва ўлчаш воситаларига талаблар;

электр энергиясининг сифат кўрсаткичларига қўйилган талаблар;

диспетчерлик бошқаруви иерархияси (диспетчерлик талаблари);

автоматик уланиш/ўчириш/қайта уланиш шартларини, уларни интерфейсларини, Фойдаланувчи Тизим операторининг автоматика бўйича талаблари бажарилишини таъминлаш учун ускуналарни (қурилма) ўрнатиш жойлари ва уларнинг интерфейслари учун талаблар;

стабиллаштирувчи ва электр энергияси сифатини назорат қилиш қурилмаларини ўрнатишга талаблар;

авария вазиятларида электр қурилмаларни ҳимоя автоматикасига ёки уларни ўчиришга бўлган талаблар;

эксплуатация талаблари (актив қувват, частота ва кучланишни ростлаш);

лойиҳалаштириш ва белгиланган ишларни бажаришда техник шартнинг амал қилиш муддати.

5-§. Электр тармоғига уланишни келишиш

73. Узатиш тизими оператори, Тизим оператори ва Фойдаланувчи биргаликда Тармоққа уланиш тадқиқоти натижаларига кўра Техник шартда берилган техник ечимга асосан қуйидагиларни келишади:

тармоққа уланиш учун бажарилиши зарур бўлган ишлар;

уланишни амалга ошириш учун мажбурий шарт сифатида боғланган тармоқлар ва тизимларни кенгайтириш ҳамда мустаҳкамлаш юзасидан бажарилиши зарур бўлган ишлар;

тармоққа уланаётган қувват;

уланишга техник шартда юқорида кўрсатилган техник талаблар;

Фойдаланувчининг объектига бўлган эксплуатация талаблари.

74. Тармоққа уланиш тадқиқотини ўтказиш ва Узатиш тизими оператори ва Фойдаланувчи ўртасида тадқиқот (лойиҳалаш) бўйича техник ечимларни мувофиқлаштириш натижасида Узатиш тизими оператори Техник шарт берилган кундан бошлаб ўн беш иш куни ичида тегишли Фойдаланувчининг ускуналарини (қурилма) тармоққа уланиши келишилганлиги тўғрисидаги қарор қабул қилади.

75. Тармоққа уланишни келишиш тўғрисидаги қарор ўз ичига қуйидагиларни олади:

Тармоққа уланиш тадқиқоти натижаларини ва танланган техник ечим;

уланиш инфратузилмасини қуриш ва боғланган тизимлардаги белгиланган ишларни амалга ошириш ҳамда қурилмаларга қўйиладиган техник талаблар;

тармоқдан фойдаланиш шартлари;

уланиш (белгиланган ишларни амалга ошириш учун сарфланадиган) харажатларини баҳолаш.

76. Узатиш тизими оператори тармоққа уланишни келишиш тўғрисида қарор қабул қилмаса ёки қабул қилинган қарор мазкур Қоидаларга мувофиқ бўлмаса, Фойдаланувчи Вазирликка мурожаат қилишга ҳақли.

77. Тармоққа уланиш инфратузилмасининг қурилиши рухсат берилган санадан бошлаб икки йил давомида ёки техник шартда бошқа муддат белгиланган бўлса ушбу белгиланган муддатда бошланмаган бўлса, техник шарт ва тармоққа улашни келишиш тўғрисидаги қарор ўз кучини йўқотади.

6-§. Уланиш шартномаси

78. Уланиш шартномаси Узатиш тизим оператори ва Фойдаланувчи ўртасида имзоланади ҳамда узатиш тизимига якка тартибда уланишда техник, юридик ва иқтисодий талабларни тартибга солади.

79. Узатиш тизими оператори ва Фойдаланувчи уланиш шартномасини тузишда тақдим этиладиган хизматларининг миқдори ва сифати мазкур Қоидаларда белгиланган талабларга мувофиқлигини таъминлайди.

80. Барча Фойдаланувчилар уланиш бўйича бир хил талабларга амал қиладилар ва уланиш шартномасини тузишда ўзларининг ускуналари (қурилма) мазкур Қоидаларда белгиланган қоидаларга, техник талабларга, тартибларга, техник спецификацияларга риоя этилишини тасдиқлашлари шарт.

81. Уланиш шартномаси ягона электр энергетика тизимига уланиш инфратузилмасини қуриш ва ундан фойдаланишнинг қуйидаги жараёнларини қамраб олади:

техник лойиҳа ҳужжатларини тайёрлаш;

қурилиш жараёни;

тармоқ уланиш инфратузилмани қурилиши;

синашлар, эксплуатацияга киритиш ва назорат (инспекция);

уланиш инфратузилмасидан фойдаланишга рухсатнома;

уланиш ва алоқа инфратузилмасини эксплуатация қилиш тартиби.

82. Уланиш шартномаси қуйидагиларни белгилайди:

Тармоққа уланиш тадқиқоти натижалари ва узатиш тизимига уланиш бўйича келишувга мувофиқ Фойдаланувчини улаш учун тармоқ инфратузилмасини;

Тегишли тизим оператори ва Фойдаланувчи объектлари ўртасида асосий мансублик чегараларини;

Фойдаланувчининг электр тармоқларига уланиш инфратузилмасини қуриш бўйича мажбуриятларини;

лойиҳа ҳужжатларини тасдиқлаш тартиби,

уланиш инфратузилмаси харажатларини тўлаш бўйича шартлар;

Томонларнинг бошқа ўзаро ҳуқуқ ва мажбуриятлари.

83. Узатиш тизими оператори Фойдаланувчига, тармоққа уланишни келишиш ҳақида қарор қабул қилингандан бошлаб ўттиз кундан кечиктирмаган ҳолда уланиш шартномасини таклиф қилиши шарт.

84. Фойдаланувчи учун лойиҳалаштириш, қурилиш-монтаж, синаш-созлаш ва келишилган ўрнатмаларни эксплуатацияга киритишда техник шарт талабларига риоя этиш мажбурийдир.

7-§. Тармоққа уланиш нуқтасида инфратузилманинг қурилиши

85. Фойдаланувчи томонидан уланиш шартномасига мувофиқ берилган сўровга асосан Узатиш тизими оператори томонидан бундай фаолиятни бажаришга ваколат берилган лойиҳалаштириш ташкилоти тасдиқланган техник шартга мувофиқ узатиш тизимига улаш лойиҳасини ишлаб чиқади.

86. Лойиҳалаштириш ташкилоти тармоққа улаш лойиҳасини Фойдаланувчи билан келишганидан сўнг, Узатиш тизими оператори, Тизим оператори ҳамда Назорат қилувчи органга кўриб чиқиш учун киритилади.

Лойиҳа ҳужжатлари юқоридаги барча органлар томонидан келишилгандан сўнг тасдиқлаш учун Узатиш тизими операторига қайта киритилади.

87. Узатиш тизими оператори, Тизим оператори ва Назорат қилувчи орган уланиш лойиҳасини ўттиз кун муддатда кўриб чиқади ва шу муддат ичида келишади ёки асосларни келтирган ҳолда рад этади.

88. Уланиш лойиҳасини рад этилиши учун қуйидагилар асос бўлади:

уланиш лойиҳасини мазкур Қоидалар талабларига жавоб бермаслиги;

Узатиш тизими оператори томонидан берилган техник шартдан четлашишлар аниқланганда;

лойиҳанинг амалдаги техник регламентлар ва қоидаларга ёки Ўзбекистон Республикасининг амалдаги қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ эмаслиги.

89. Бошқа сабаблар бўйича Уланиш лойиҳасини келишишни рад этилишига йўл қўйилмайди.

90. Уланиш лойиҳасини рад этиш учун асос бўлиб хизмат қилган сабаблар лойиҳалаш ташкилоти томонидан бартараф этилганидан сўнг, келишиш учун қайта киритилади.

Такроран кўриб чиқиш уланишнинг қайта кўриб чиқилган лойиҳаси олинган кундан бошлаб ўн беш кундан ошмайди.

91. Уланиш лойиҳаси, барча томонлар билан келишилганидан сўнг уч кун ичида, Узатиш тизими оператори томонидан тасдиқланади.

92. Уланиш нуқтасига боғланган тармоқлар ва тизимларни кенгайтириш ҳамда мустаҳкамлаш учун бажарилиши зарур бўлган ишлар Фойдаланувчи маблағлари ҳисобидан, Узатиш тизими оператори томонидан ваколат берилган пудрат ташкилоти томонидан амалга оширилади.

93. Уланиш нуқтаси инфратузилмасининг қурилиши уланиш шартномасида кўрсатилган муддатларда якунланиши шарт.

94. Ваколатли назорат органи томонидан ишлар тугатилганлиги тўғрисида Далолатнома расмийлаштирилгандан сўнг Уланиш нуқтаси инфратузилмасининг қурилиш ишлари якунланган ҳисобланади.

8-§. Синаш-созлаш ва ишга тушириш

95. Электр тармоқларига уланиш инфратузилмасининг қурилиши якунлангандан сўнг мазкур Қоидаларнинг IX ва X бўлимлари талабларига мувофиқ синаш-созлаш ва ишга тушириш ишлари амалга оширилади.

96. Синаш-созлаш ва ишга тушириш ишлари Фойдаланувчининг ходимлари томонидан Узатиш тизими оператори ва Назорат қилувчи орган вакилларининг иштирокида ихтисослашган компаниялар томонидан бажарилади.

97. Синаш-созлаш ва ишга тушириш ишлари Узатиш тизими оператори ва Назорат қилувчи орган вакиллари томонидан натижалар тасдиқланган ва синашлар ва ишга киритиш созлаш ишлари бўйича баённомалар тасдиқланганидан сўнг якунланади.

9-§. Электр таъминотини бериш

98. Қурилиш-монтаж, синаш-созлаш ишлари якунлангандан сўнг Фойдаланувчи Назорат қилувчи органга ва Тегишли тизим операторига узатиш тизимига уланиш учун тайёрлигини текшириш бўйича мурожаат қилади.

99. Назорат қилувчи орган ва Тегишли тизим операторининг вакиллари мурожаат қилинган кундан бошлаб ўн кун ичида Фойдаланувчи билан биргаликда техник шартнинг бажарилиши, янги қурилган ва реконструкция қилинган объектларини қурилиш-монтаж ва эксплуатацияга киритишда тегишли меъёр ва қоидалар талабларининг бажарилганлиги, қурилмаларни эксплуатация қилиш учун тегишли ходимларнинг ва эксплуатация ҳужжатларнинг мавжудлигини текширади.

100. Текшириш ўтказиш куни Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланган намунавий шаклдаги қурилиш-монтаж ва созлаш-ишга тушириш ишлари ҳамда электр қурилмаларини техник кўрикдан ўтказиш бўйича далолатнома тузилади, бир нусхаси Фойдаланувчига яна бир нусхаси Тизим операторига юборилади.

101. Текшириш далолатномасида эътирозлар ёки камчиликлар мавжуд бўлмаганида беш иш куни ичида Тегишли тизим оператори Фойдаланувчининг қурилмаларига Электр таъминоти бериш тўғрисида оператив билдирги беради.

102. Фойдаланувчи томонидан мазкур Қоидалар ва бошқа техник ҳужжатлар талабларга риоя этилмаслиги, қурилиш-монтаж ва синаш-созлаш ишларини амалга оширишда тегишли меъёрлар ва қоидаларга амал қилинмаганлиги ёки улардан четлашиши, тайёргарликдан ўтган ходимларнинг ва уларга қурилмаларни эксплуатация қилишда зарур бўлган асбоб-ускуналарнинг мавжуд эмаслиги, эксплуатацияга оид зарур ҳужжатларнинг етарли бўлмаганда электр қурилмаларига электр таъминотини бериш рад этилади.

103. Мазкур Қоидаларнинг 102-бандида келтирилмаган сабаблар бўйича Фойдаланувчи қурилмаларини эксплуатацияга киритиш учун Электр таъминоти бериш тўғрисида оператив билдирги беришни рад этиш тақиқланади.

104. Рад этишга асос бўлган сабаблар бартараф этилгандан сўнг, Фойдаланувчининг қурилмаларини эксплуатацияга киритиш учун иккинчи бор мурожаат этилган кундан уч иш куни ичида тегишли Электр таъминоти бериш тўғрисида оператив билдирги берилади.

105. Қайта кўриб чиқиш жараёнида биринчи бор рад этишда кўрсатилмаган сабабларни келтиришга йўл қўйилмайди.

106. Фойдаланувчининг қурилмалари эксплуатацияси учун Электр таъминоти бериш тўғрисида оператив билдирги Фойдаланувчига берилган куни юборилади.

107. Электр таъминоти бериш тўғрисида оператив билдирги олингандан сўнг Фойдаланувчи ўзининг қурилмаларини тармоққа улаш учун Тегишли тизим оператори ва Тизим операторига тасдиқланган ишга тушириш схемаси билан бирга ишга тушириш дастурини келишиш ва тасдиқлаш учун киритади.

3-боб. Тармоқдан узиш (узилиш), ўчириш ва қайта улаш

1-§. Ихтиёрий узилиш

108. Фойдаланувчилар ўз ихтиёрига кўра ускуналарининг узатиш тизимидан чегараланмаган вақтга узилишини талаб қилишга ҳақли.

109. Фойдаланувчилар ўзларининг ихтиёрий узилиш қарорлари тўғрисида ёзма равишда Тегишли тизим оператори ва Тизим операторини узилишдан камида олти ой олдин хабардор қилиши шарт.

110. Ихтиёрий узилишни сўраётган Фойдаланувчи, узилиш ва эксплуатациядан чиқариш билан бевосита боғлиқ бўлган барча харажатларни ўз зиммасига олади.

111. Узатиш тизими оператори ва Тегишли тизим оператори эксплуатациядан чиқариш тадбирларини ўтказади ва узилиш тадбирлари таъсир этиши мумкин бўлган бошқа Фойдаланувчиларни хабардор қилади.

2-§. Мажбурий равишда узиш ёки ажратиш

112. Узатиш тизими оператори қуйидаги ҳолатларда Фойдаланувчи объектларини узатиш тизимидан узиш ёки ўчириш қарорини қабул қилади:

Вазирлик ёки Назорат қилувчи органнинг узатиш тизимидан узиш ёки ўчириш тўғрисидаги буйруғи;

Тизим операторининг кўрсатмаси;

фавқулодда вазият ва ҳолатларда (вақтинча);

уланиш шартномаси талабларига мувофиқ;

узатиш тизими объектининг ўчишига олиб келган ушбу тизим миқёсидаги авария вазиятида (вақтинча).

113. Узатиш тизими оператори узилиш ва ажратишларнинг барча ҳолатларида текширув ўтказиши ва шундан сўнг тегишли Фойдаланувчига юқоридаги ҳаракатларга мажбур қилувчи ҳолатлар тўғрисида ҳисобот тақдим этиши шарт.

114. Фойдаланувчиларга олдиндан хабардор қилмасдан ёки огоҳлантирмасдан, мажбурий равишдаги қуйидаги узилишлар учун компенсация тўланмайди:

инсон саломатлиги ва объектларнинг хавфсизлигига зарар етказилиши муқаррар бўлган вазиятнинг олдини олишда;

электр станциялари ёки тармоққа уланган объектларда рўй берган аварияларда;

Электр станциялари операторлари томонидан Тизим оператори ёки Тегишли тизим операторининг топшириқларини бажармаслик ҳолатларида;

электр энергияси таъминотчисидан кўрсатмалар олинганда;

Тегишли тизим операторига боғлиқ бўлмаган ва Узатиш тизими операторининг бирон бир қасддан қилинмаган ҳаракатларини ёки қоида бузилиши натижаси ҳисобланмайдиган бошқа ҳолатларда.

115. Узатиш тизими оператори Вазирлик ва Регулятор томонидан кейинги ҳаракатлар тўғрисида зарур қарорларни қабул қилиш учун тегишли ҳисоботни шакллантиради ва уларга тақдим этади.

116. Истеъмолчилар электр энергетика тизимининг ҳимоясига тааллуқли бўлган қуйидаги талабларга риоя қилишлари шарт:

юкламани мажбурий ўчириш;

частотанинг пасайишида юкламани ўчириш.

3-§. Электр таъминотини тиклаш бўйича мажбуриятлар

117. Узатиш тизими оператори қуйидаги ҳолатларда Тизим оператори билан келишган ҳолда мақбул нархларда ва имкон қадар қисқа муддатларда Фойдаланувчининг электр таъминотини тиклайди:

Узатиш тизими оператори Фойдаланувчининг манбадан узилишига сабаб бўлган авария вазияти бартараф этилганда ва бу Тизим оператори томонидан тасдиқланса;

Узатиш тизими оператори мазкур Қоидалар, қонунчилик ҳужжатлари ёки уланиш шартномасига мувофиқ манбадан узиш учун сабаблар амалда мавжуд эмаслигига асосланган далилга эга бўлса;

Таъминотчи уланишни тиклаш тўғрисида кўрсатма берса.

4-боб. Барча Фойдаланувчилар учун умумий уланиш шартлари

1-§. Частота бўйича талаблар. Частотанинг оғишидаги турғунлик

118. Ўзбекистон Республикасининг узатиш тизимида частотанинг оғиши нормал ишлаш режимларида ± 0,2 Нz, максимал рухсат этилган оғиши ± 0,4 Нz гача чегараларда қолиши шарт.

119. Барча Фойдаланувчилар частотанинг 47,0 Нz — 52,0 Нz диапазонида тармоққа уланган ҳолда қолиш имкониятига эга бўлиши шарт.

120. Частотанинг оғиш даражасига боғлиқ ҳолда барча Фойдаланувчилар қуйидаги вақт давомида тармоққа уланган ҳолда қолишлари керак:

47,0 Нz ≤ f < 48,0 Нz частоталар оралиғи учун, камида 15 дақиқа;

48,0 Нz ≤ f < 49,0 Нz частоталар оралиғи учун, камида 30 дақиқа;

49,0 Нz ≤ f < 51,0 Нz частоталар оралиғи учун, чекланмаган;

51,0 Нz ≤ f ≤ 52,0 Нz частоталар оралиғи учун, камида 30 дақиқа.

121. Узатиш тизимида частота 47,0 Нz дан пасайганда ёки 52,0 Нz дан кўтарилганда барча Фойдаланувчилар 0,3 сониядан ортиқ бўлмаган вақт давомида тармоқдан узилиши зарур.

2-§. Кучланишга талаблар. Кучланишнинг оғишларидаги барқарорлик.

122. Барча Фойдаланувчилар 220 kV ва ундан паст кучланишли тармоқларга уланиш нуқтасида кучланиш даражасининг ўзгаришида қуйидаги вақт давомида тармоққа уланган ҳолда қолишлари керак:

85% U nom < U ≤ 90% U nom кучланиш оралиғида камида 30 дақиқа;

90% U nom < U ≤ 110% U nom кучланиш оралиғида чекланмаган;

110% U nom < U ≤ 115% U nom кучланиш оралиғида камида 30 дақиқа.

123. Барча Фойдаланувчилар 500 kV ва ундан юқори кучланишли тармоқларга уланиш нуқтасида кучланиш даражасининг ўзгаришида қуйидаги вақт давомида тармоққа уланган ҳолда қолишлари керак:

90% U nom < U ≤ 95% U nom, кучланиш оралиғида камида 30 дақиқа;

95% U nom < U ≤ 105% U nom кучланиш оралиғида чекланмаган;

105% U nom < U ≤ 110% U nom кучланиш оралиғида камида 30 дақиқа.

124. Мазкур Қоидаларнинг 122 ва 123-бандларида кўрсатиб ўтилган талаблар узатиш тизимининг исталган уланиш нуқтасида ҳар қандай Фойдаланувчи томонидан бажарилиши шарт бўлган талаблар ҳисобланади.

Тизим оператори кучланиш тебранишлари юқори ёки давомийлиги узоқ бўлган уланиш нуқтасида бошқа, янада қатъий талабларни ўрнатишга ҳақли.

125. Қисқа туташув натижасида узатиш тизимида юзага келган кучланишнинг пасайиб кетишида Фойдаланувчининг объекти қуйидаги шартларга мувофиқ узатиш тизимига уланган ҳолда қолиши керак:

уланиш нуқтасида кучланиш 0 V гача тушса, қурилма 0,15 сония давомида уланган ҳолда қолиши керак;

уланиш нуқтасида кучланиш номинал қийматдан минимум даражадан пасайса, ускуна 1,5 сония давомида уланган ҳолда қолиши керак;

уланиш нуқтасида кучланиш минимум даража тенг ёки ундан юқори бўлса, қурилма носозлик бартараф қилингунга қадар уланган ҳолда қолиши керак;

кучланишнинг қийматларининг 0 фоиздан 90 фоизгача номинал катталиклари учун вақт Қоидаларга 8-иловага мувофиқ чизиқли интерполяция билан аниқланади.

126. Узатиш тизимидаги кучланиш юқори бўлган ҳолатда Фойдаланувчининг объекти қуйидаги шартларга мувофиқ узатиш тизимига уланган ҳолда қолиши керак:

50 миллисониягача вақт давомида, уланиш нуқтасида кучланиш номинал қиймат 120 фоизга тенг ёки ундан паст бўлса, ускуна иш ҳолатида сақланади;

50 миллисониядан 1000 миллисониягача вақт давомида, мазкур Қоидаларга 9-иловага мувофиқ чизиқли интерполяция асосида аниқланувчи қийматдан паст ёки унга тенг бўлган кучланишда ускуна иш ҳолатида қолади.

3-§. Қисқа туташувларни бартараф этиш

127. Узатиш тизимида, кучланишнинг барча даражалари учун қисқа туташувларни бартараф этиш вақти Узатиш тизими оператори томонидан белгиланади ва Тизим оператори билан келишилади.

Узатиш тизимининг фақат шикастланиш юз берган ўша элементинигина селектив ўчирилишини таъминлаш учун, ҳимоянинг ишга тушиш вақти ускунанинг ишга киритиш вақтида ўрнатилади.

128. Ҳимоянинг биринчи поғонаси ишлаши билан узилиши лозим бўлган электр узатиш тармоқларида узоқ муддатли қисқа туташувларни бартараф этиш вақти (қисқа туташувнинг ўтиш қаршилигига катта юқори таъсири бундан мустасно) қуйидагилардан юқори бўлмаслиги керак:

500 kV кучланишли электр тизимида 100 ms;

220 kV кучланишли электр тизимида 100 ms;

110 kV кучланишли электр тизимида 150 ms.

129. Узатиш тизимида узоқдаги ёки қўшни шинадаги шикастланишлар масофавий ҳимоянинг иккинчи поғонаси билан ўчирилиши керак.

130. Асосий ҳимоя чиқарилган ҳолатда масофавий ҳимояда тезлаштириш киритилганда ўчириш вақти қуйидагилардан юқори бўлмаслиги лозим:

500 kV электр узатиш тизимида 350 миллисония;

220 kV электр узатиш тизимида 500 миллисония;

110 kV электр узатиш тизимида 500 миллисония;

131. Куч трансформаторларидаги шикастланишлар 100 миллисониядан кеч бўлмаган вақтда, ички шикастланишлардан ҳимояни ишга тушириш билан бартараф этилиши лозим (дифференциал ҳимоя, ерга туташувдан ҳимоя ёки трансформаторнинг газ ҳимояси).

132. Электр энергетика тизимининг барқарорлигини ва ускуналарнинг хавфсизлигини таъминлаш учун кучланиш даражаси 110 kV ва ундан юқори бўлган шиналар тизимлари учун носозликларни (шикастланиш) тезда бартараф этиш учун махсус ҳимоя тизимлари ўрнатилади.

Шиналардаги носозликларни бартараф этиш вақти бир хил кучланишли электр тармоқларида носозликларни (шикастланишларни) бартараф этиш вақтидан ошмаслиги шарт.

4-§. Электр энергияси сифатига қўйиладиган талаблар

133. Фойдаланувчининг қурилмаларини лойиҳалаштириш ва жойлаштириш уларни эксплуатация қилиш вақтида учинчи шахсларнинг электр энергияси сифатига салбий таъсир кўрсатмаслиги ҳамда маълумот ва сигналларни узатилишига таъсир қилмаслиги керак.

Фойдаланувчи уланиш нуқтасида кучланиш фликерларини ҳосил бўлишини минимумга олиб келиши шарт.

134. Тизим операторининг асосланган таҳлилига кўра, узатиш тизимининг иши учун хавф туғдирувчи ҳамда барқарор бўлмаган (узлукли) истеъмол ёки генерация қилувчи қурилмаларга эга бўлган Фойдаланувчилар фликерлар эгри чизиғини қуришлари ва келишишлари шарт.

Қисқа муддатли фликерларнинг режалаштирилган таъсир даражаси 0,8 дан ошмаслиги, узоқ муддатли фликерлар режалаштирилган таъсир давомийлиги 0,6 дан ошмаслиги керак.

135. Фойдаланувчи ток ва кучланишнинг юқори гармоникаларини генерациясининг рухсат этилган чегараларини қониқтириши лозим.

136. Электр тармоғига уланиш нуқтасидаги номинал кучланишга ва Фойдаланувчининг номинал қувватига боғлиқ равишда юқори гармоникаларни генерациясининг рухсат этилган чегаралари техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларда белгиланади.

137. Тармоққа улангандан сўнг, Фойдаланувчининг қурилмалари томонидан юқори гармоникалар бўйича ўрнатилган мезонларнинг бажарилиши ток ва кучланишнинг юқори гармоникаларини ўлчаш йўли билан аниқланади.

Фойдаланувчи ускуналари генерациялаётган юқори гармоникаларнинг белгиланган чегараларга мувофиқлиги, ваколатли синаш лабораториясининг синаш баённомаси орқали тасдиқланади. Ускуналар электромагнит мослиги бўйича Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланадиган техник воситаларнинг электромагнит мослиги тўғрисидаги техник регламент талабларига жавоб бериши лозим.

138. Электр станциясининг қурилиши якунланганидан сўнг ток ва кучланиш юқори гармоникаларининг рухсат этилмаган даражалари ҳали ҳам мавжуд бўлса, Узатиш тизими оператори ва Тизим оператори, Фойдаланувчидан юқори гармоникаларни тармоққа генерациясини камайтириш бўйича амалий чоралар кўришни талаб этишга ҳақли.

139. Алоҳида гармоникаларнинг максимал даражаси Тегишли тизим оператори томонидан, кучланишнинг ҳар бир даражаси учун белгиланади.

Фойдаланувчига қўйиладиган талабларга кўра, бир ҳафта давомида нормал эксплуатация шароитларида уланиш нуқтасидаги кучланишнинг ҳар бир алоҳида гармоникасининг 10 дақиқалик самарали қийматларининг 95 фоизи Қоидаларга 10-иловада келтирилган қийматлардан кичик ёки тенг бўлиши керак. Нормал эксплуатация шароитларида юқори кучланишли узатиш тизимидаги умумий гармоник бузилиш 3 фоиздан ошмаслиги шарт.

140. Нормал иш режимида узатиш тизими фазаларининг тескари кетма-кетлик кучланишини максимал ташкил этувчиси 2 фоиздан паст даражада қолиши керак. Режали ўчиришлар шароитида 4 фоиз максимал қиймат билан қисқа муддатли фаза бўйича силжишга йўл қўйилади.

5-§. Ҳимояга бўлган талаблар

141. Узатиш тизими оператори ва Тизим оператори Фойдаланувчи объектларининг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда тармоқни ҳимоялаш учун зарур ҳимоя схемаси ва ўрнатмаларини (созламаларини) кўрсатади.

142. Фойдаланувчи, ишлаб чиқарувчининг талабларига ва тавсияларига мувофиқ ўзининг генерацияловчи модули/ускуналарини ҳимоялаш билан боғлиқ бўлган ҳимоя схемаларини мустақил равишда ишлаб чиқади.

143. Фойдаланувчининг объектларини ҳимоялаш учун зарур бўлган ҳимоя схемалари ва электр тармоғини ҳимоялаш учун зарур бўлган ҳимоя схемалари Тегишли тизим оператори ва Фойдаланувчи ўртасида координация қилиниши ва келишилиши лозим.

144. Ички шикастланишлардан ҳимоялаш схемалари ва ўрнатмалари (созламалари) Фойдаланувчининг фаолиятини таҳдид остига қўймаслиги зарур.

145. Фойдаланувчининг электр ҳимояси узатиш тизими хавфсизлигини, Фойдаланувчи ва Узатиш тизими оператори ходимларининг соғлиғига, жамоатчиликка ҳамда Фойдаланувчи объектларига зарарни камайтиришни эътиборга олган ҳолда эксплуатациявий бошқарувдан устуворликка эга бўлиши лозим.

146. Ҳимоялаш схемалари электр тармоғига уланишга келишишда кўрсатиб ўтилган Тегишли тизим оператори ва Тизим операторининг талабларига мувофиқ ташкиллаштирилади ва қуйидаги жиҳатларни қамраб олиши мумкин:

ташқи ва ички қисқа туташув;

носимметрик юклама (фазаларнинг тескари кетма-кетлиги);

уланиш нуқтасидаги кўтарилган (пасайган) кучланиш;

генераторнинг клеммаларида кўтарилган (пасайган) кучланиш;

тизимлараро тебранишлар;

ишга тушириш токи;

электр узатиш тармоғи ҳимояси;

блок трансформаторнинг ҳимояси;

асосий ҳимоянинг носозлиги ва тақсимловчи қурилманинг уланмаларини носелектив ишлаб кетиши, ўчмай қолиши ҳолатида захира ҳимояси;

частота ўзгаришининг тезлиги.

147. Фойдаланувчи қуйидаги устуворликда (энг юқоридан энг пастгача) ўзининг ҳимоялаш ва бошқариш қурилмаларини ташкиллаштиради:

Фойдаланувчининг объектларини ҳимоялаш;

тармоқни ҳимоялаш;

аварияга қарши автоматика тизими билан келиштирилганлик;

чиқиш актив қувватини ростлаш (фақат генераторлар учун).

148. 110 kV кучланишли тармоқларга Фойдаланувчининг объектларини улашда ҳимояга бўлган намунавий талаблар Узатиш тизими оператори томонидан ишлаб чиқилади ва расмий веб-сайтида эълон қилинади. 220 kV ва 500 kV кучланишли тармоқларга уланишда ҳимояга бўлган талаблар ҳар бир ҳолат учун алоҳида коррекция қилинади.

6-§. Реал вақт режимидаги алоқа ва маълумотлар алмашинувига талаблар

149. Узатиш тизими операторининг талабларига мувофиқ, барча Фойдаланувчилар реал вақт режимидаги ўлчаш воситаларига эга бўлиши керак. Реал вақтдаги ўлчашларга тааллуқли талаблар муайян Фойдаланувчи учун Узатиш тизими оператори томонидан тармоққа уланиш шартномасида белгилаб берилади.

150. Муайян турдаги Фойдаланувчилар аварияларни қайд этиш ва ўз тизимларини динамикада ўзини тутишини мониторинг қилиш қурилмаларига эга бўлиши лозим. Ушбу объект қуйидаги параметрларни қайд этиши керак:

кучланиш;

электр токи;

актив ва реактив қувват;

частота;

ток ва кучланиш вектор катталикларнинг қиймати ва фаза бурчаклари;

энергетика тизими қувват стабилизатори ва кучланишни автоматик ростлагичи ускуналари мониторинги ва ишлаш статистикаси;

куч трансформаторида кучланишни автоматик ростлагичининг ҳолати;

тақсимловчи қурилмаларнинг ва авария сигналларининг ҳолати.

151. Барча Фойдаланувчилар актив ва реактив қувват ҳисоблагичлари билан жиҳозланган бўлиши керак. Ушбу ҳисоблагичларнинг аниқлигига техник талаблар ваколатли ташкилотлар томонидан белгиланади, аммо улар 0,2 дан паст синфда бўлмаслиги керак.

7-§. Масофадан бошқариш маркази ва мониторингга талаблар

152. Узатиш тизими оператори Тизим операторининг талабига кўра Электр тармоғига уланишга келишишда Фойдаланувчидан ўзининг диспетчерлик бошқаруви марказини белгилашга сўров бериши мумкин.

Фойдаланувчининг бошқарув маркази узлуксиз иш режимида бўлиши лозим. Масофадан бошқаришга тааллуқли равишда, Фойдаланувчини объектларининг ҳар бир бошқарув маркази Тизим операторининг тегишли ҳудудий, минтақавий диспетчерлик бошқаруви марказига бўйсуниши керак.

153. Фойдаланувчи, ўзининг бошқарув марказидан қуйидагиларни масофадан бошқаришни таъминлаши лозим:

35 — 500 kV кучланишли автоматик ўчиргичларни, ажраткичларни ҳамда трансформаторларнинг кучланиш ростлагичлари;

трансформаторнинг паст кучланиш томонидаги автоматик ўчиргичлар.

154. Фойдаланувчининг бошқарув маркази қуйидагилар билан етарлича жиҳозланган (уланишни келишишда белгиланади) бўлиши керак:

алоқа воситалари (хусусий ёки ижарага олинган линиялар, оптик толали кабел, радиорелели, юқори частотали алоқа, GSM, электрон почта ва ҳоказо);

маълумотларни масофадан узатиш учун коммуникация қурилмалари;

ҳимоя қурилмаларини ўқиш ва параметрларини ўзгартириш учун коммуникация қурилмалари;

кузатув, назорат ва диспетчерлаш қурилмаларига (тизимларига) функционал талаблар.

155. 110 kV дан қуйи кучланишли, ўрнатилган қуввати 1 MW дан юқори бўлган генерацияловчи модулларга уланган тақсимлаш ёки Берк тақсимлаш тизими операторлари бошқарув марказлари ва (ёки) объектни бошқариш маркази Тизим операторининг бошқарув марказига умумий генерация ҳақида маълумот узатиш учун зарур қурилмаларга эга бўлиши керак.

156. Узатиш тизими оператори Фойдаланувчи ва Тизим оператори белгилаган бошқарув маркази ўртасидаги масофадан бошқариш ва мониторинг тизими бўйича талабларни техник шарт бериш/уланишни келишиш жараёнида белгилаб беради.

157. Барча Фойдаланувчилар энг камида қуйидаги параметрларни масофадан бошқариш ва мониторинг қилишга имконият беришлари керак:

уланиш нуқтасидаги ток кучи, кучланиш ва частотаси;

актив қувват ва унинг йўналиши;

реактив қувват ва унинг йўналиши;

юқори кучланишли ўчиргичлар ва ажратгичларнинг ҳолати.

Реал вақт режимида узатилиши шарт бўлган маълумотларга қўйиладиган талаблар мазкур Қоидаларга 11-иловада батафсил баён этилган. Ушбу талаблар тармоққа уланиш вақтида Узатиш тизими оператори томонидан ўзгартирилиши мумкин.

5-боб. Электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар учун уланиш шартлари

1-§. Барча ишлаб чиқарувчиларга қўйиладиган талаблар

158. Генерацияловчи модуллар частотанинг ўзгариш тезлиги ±2 Нz/s ёки ундан камроқни ташкил этганда тизимига уланган ҳолда қолишга имкониятига эга бўлиши лозим. Частотанинг ўзгариш тезлиги ±2 Нz/s дан ортган ҳолатларда генерацияловчи модуллар 1,25 сониядан кейин тармоқдан узилиши мумкин.

159. Тармоқда кучланиш ва частотанинг турғун режимдаги оғишларида, генерацияловчи модуллар Қоидаларга 12-иловада келтирилган уланиш нуқталарида кучланиш даражалари бўйича ажратилган қийматларга мос келадиган актив қувватни генерация қилиш имкониятига эга бўлиши керак.

160. Генерацияловчи модуллар ҳар қандай иш режимида ва ҳар қандай ишчи нуқтадан Тизим оператори талаб қилган чегаравий қийматгача чиқишдаги актив қувватни чеклаш имкониятига эга бўлиши керак.

Талаб этилган қиймат Тизим оператори томонидан уланиш нуқтаси учун берилиши ва айни вақтда ишда мавжуд бўлган тегишли генерацияловчи модулнинг чиқишидаги актив қувватнинг фоиз қийматига мос келиши лозим.

Чиқишдаги актив қувватни чегаравий қийматгача чеклаш, генерацияловчи модулни тармоқдан узмасдан, генерацияловчи модулнинг бир дақиқадаги ўрнатилган қувватидан энг кичик 10 фоизли қадамлар билан амалга оширилиши керак.

161. Синхрон генерацияловчи модул, шунингдек, электр станциялар паркидаги ишлаб чиқариш модуллари частотанинг ортиши билан чекланган частотавий-сезувчан режимга (LFSM-O), мазкур Қоидаларга 13-иловага мувофиқ частотанинг ҳаддан ташқари кўтарилиши вақтида чиқишдаги актив қувватни камайтириш (пасайтириш)га қодир бўлиши керак. Частотанинг ҳаддан ташқари кўтарилиши қуйидаги формула билан аниқланади:

s — статизм;

∆f — Частотанинг оғиши;

∆f p — юқори даражали тартибга солишни фаоллаштириш частотаси, яъни паст частотада;

∆P — актив қувватни ўзгариши;

P n — синхрон генерацияловчи модулнинг актив қуввати, яъни қувват парки модуллари учун уланиш нуқтасидаги жорий актив қувват.

2-§. Синхрон генераторларга қўлланилувчи уланиш шартлари

162. Юкламани ўзгариш тезлиги, турбогенераторли модуллар учун бир дақиқада 4% P nom дан ва гидрогенераторли модуллар учун бир дақиқада 30% P nom дан камни ташкил этмаслиги керак.

Ушбу ўзгаришлар вақтида актив қувватнинг чиқишдаги барқарор қиймати техник минимум ва номинал қувват ўртасидаги барча ишчи нуқталарда таъминланиши керак.

3-§. Бирламчи ростлашга талаблар

163. Иссиқлик ва электр энергиясини ишлаб чиқарувчи комбинациялашган электр станциялардан ташқари, номинал ўрнатилган қуввати 50 MW га тенг ёки ундан юқори бўлган ҳар бир генерацияловчи модул, бирламчи ростлаш имкониятига эга бўлиши керак.

164. Номинал актив қуввати 50 MW дан кам бўлган ҳар бир генерацияловчи модул Тизим оператори билан келишувга мувофиқ бирламчи ростлаш имкониятига эга бўлиши мумкин.

165. Бирламчи ростлаш қўлланиладиган барча генерацияловчи модулларга қуйидаги талаблар қўлланилади:

бирламчи ростланувчи диапазон номинал актив қувватнинг ±2 фоиздан кам бўлмаслиги керак;

актив қувват характеристикаси — бирламчи бошқариш қурилмасининг частотаси 4 — 6 фоиз диапазонда ростланиши керак;

бирламчи ростлашнинг ишга тушиш вақти — ташқи таъсир содир бўлгандан сўнг, 2 сониягача бирламчи ростлашга буйруқ берувчи, ташқи таъсир содир бўлгандан сўнг максимум 15 сонияда бирламчи ростлашнинг тўла ҳажмидан 50 фоиз ёки камроқ қувватни жалб қилишга буйруқ берувчи, бирламчи ростлашнинг тўла ҳажмидан 50 фоиздан 100 фоизгача қувватни жалб қилишни талаб этувчи ташқи таъсирларда бирламчи ростлашни ишга тушириш вақти 15 дан 30 сониягача диапазонда чизиқли боғлиқликдан аниқланади;

эксплуатациявий созлама — частота даражасини квазитурғун режимдан ± 200 mНz га оғишларида бирламчи захира тўлиқ жалб қилиниши керак;

бирламчи захирани жалб қилиш давомийлиги 15 дақиқадан кам бўлмаслиги лозим;

частота ростлагичнинг сезмаслик зонаси ± 10 mНz дан ошмаслиги керак;

ўлчаш аниқлиги 10 mНz дан паст ёки тенг бўлиши лозим;

бирламчи ростлашнинг сезмаслик (ўлик) зонаси 0 дан ± 20 mНz гача чегараларда бўлиши керак;

бирламчи ростлаш генераторининг айланиш частотасини ўлчаш даври 0,1 сониядан ошмаслиги лозим;

кузатиш даврийлиги 1 сонияни (тавсия этилади), максимал 10 сонияни ташкил этиши керак.

166. Генерацияловчи модул бирламчи ростлаш режимида ишлаш имкониятига эга бўлса, у бирламчи ростлашда (ёқиш/ўчириш) иштирок этиш учун, унинг ҳолати ҳақида Узатиш тизими операторининг диспетчерлик бошқаруви ва маълумотларни йиғиш дастурий-аппарат комплекси (SCADA) тизимида сигнал юбориш учун тегишли қурилмалар билан жиҳозланган бўлиши ва бирламчи ростлашни фаоллаштириш ва фаолсизлантириш учун Узатиш тизими операторидан бошқарувчи сигнал олиши лозим.

4-§. Иккиламчи ростлашга талаблар

167. Номинал қуввати 20 MW га тенг ёки ундан катта (P nom ≥ 20 MW) бўлган ҳар бир гидрогенерацияловчи модул иккиламчи ростлаш имкониятига эга бўлиши ва номинал қувватининг 30 фоиз миқдорида (0,3 P nom ) ростлашнинг минимал диапазонини таъминлаши керак.

168. Иссиқлик ва электр энергиясини ишлаб чиқаришга мўлжалланган генерацияловчи модуллардан ташқари номинал қуввати 150 MW га тенг ёки ундан катта (P nom ≥ 150 MW) бўлган ҳар бир турбогенераторли модул иккиламчи ростлаш имкониятига эга бўлиши керак, ростлашнинг минимал ҳажми кўмирда ишловчи турбогенераторлар учун номинал қувватининг 15 фоиз (0,15 P nom ) ни ва газ ёки бошқа ёқилғида ишловчи турбогенераторлар учун 25 фоиз (0,25 P nom ) ни ташкил этиши керак.

169. Иккиламчи ростлаш имкониятига эга бўлган генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари Узатиш тизими операторининг автоматик бошқарув (SCADA) тизимига қуйидаги маълумотларни тақдим этади:

иккиламчи ростлашни амалга оширишда генерацияловчи модулнинг максимал ва минимал қувват;

иккиламчи ростлаш ишга тушишида актив қувват тебранишининг ўзгариши;

генерацияловчи модулнинг базавий қуввати;

генерацияловчи модул иккиламчи ростлаш қурилмаси ҳолати (ёниқ/ўчиқ);

генератор иштирокининг иккиламчи ростлашдаги улушини ҳисоблаш учун зарур бўлган маълумотлар.

170. Иккиламчи ростлашда иштирок этадиган генерацияловчи модул ва электр энергиясини сақлаш тизими Узатиш тизими операторининг автоматик бошқарув (SCADA) тизимидан оператив режимда қуйидаги маълумотларни олиш имконияти эга бўлиши керак:

иккиламчи ростлаш буйруғининг ҳолати (иккиламчи ростлаш ёниқ/ўчиқ), иккиламчи ростлаш учун жорий талаб этиладиган қувват;

генерацияловчи модул уланган узатиш тизимидаги тақсимлаш қурилмаларининг ҳолати;

генерацияловчи модул уланган узатиш тизими қурилмаларида кучланиш, частота, актив ва реактив қувват оқимларининг жорий қийматлари.

5-§. Учламчи ростлашга талаблар

171. Барча гидрогенераторли модулларнинг узатиш тизими билан синхронланиш вақти 15 дақиқадан кам бўлиши керак.

172. Қайтарилувчи цикллар билан сувни насос режимида кўтариш ва тушириш орқали генератор режимида ишлаш имкониятига эга бўлган гидро электр станциялар, яъни гидроаккумуляцияловчи электр станциялар агрегатларининг узатиш тизими билан синхронланиш вақти (иккала ишлаш режими учун ҳам) 15 дақиқадан кам бўлиши керак.

173. Буғ-газ қурилмаларининг барча генерацияловчи модулларининг узатиш тизими билан синхронланиш вақти 30 дақиқадан кам бўлиши керак.

174. Ҳар бир генерацияловчи модул актив қувватни чегараланган (камайтирилган) ишлаб чиқариш режимида ишлаш имкониятига эга бўлиши керак. Техник минимум деб номланувчи, генераторнинг барқарор ишлаши кафолатланган генерациянинг минимал даражаси қуйидаги қийматларга мос келиши лозим:

гидрогенераторлар учун — P min ≤ 0,45 P nom ;

кўмирда ишлайдиган турбогенераторлар учун — P min ≤ 0,7 P nom ;

газ ёки мазутда ишлайдиган турбогенераторлар учун — P min ≤ 0,4 P nom ;

аралаш циклли генераторлар учун:

газ турбинаси учун — P min ≤ 0,4 P nom ,

буғ турбинаси учун — P min ≤ 0,8 P nom ;

бошқа турдаги генераторлар учун P min ≤ 0,8 P nom .

6-§. Кучланишни ростлашга талаблар

175. Генерацияловчи модул мазкур Қоидаларга 14-иловага мувофиқ диапазонларда кучланишни ростлаш имкониятига эга бўлиши шарт. Генерацияловчи модул бирламчи ёки иккиламчи ростлашда иштирокидан қатъий назар, кучланишининг нормал қийматлари чегарасида узлуксиз, кучланишнинг нормал қийматлари диапазонидан ташқарида бўлганда вақтинчалик кучланишни ростлаш имконига эга бўлиши керак.

176. Кучланиш нормал ишчи кучланиш диапазонидан пасайганда генератор кучланишни нормал ишчи диапазони чегарасидан пасайган ҳар бир фоизи учун қўзғатиш токини камида 2 фоизга кўтариши бунда қўзғатиш токини максимал 200 фоиз катталиккача ошириш имкониятига эга бўлиши керак.

Қўзғатиш токининг оширилиши кучланиш пасайиб кетганидан сўнг 20 миллисониядан кечикмасдан бошланиши ва кучланиш нормал ишчи диапазонига қайтганидан сўнг камида 500 миллисония давом этиши, лекин кучланиш тушиб кетган вақтдан бошлаб 10 сониядан ошмаслиги керак.

7-§. Узатиш тармоқларидаги қисқа туташувларда динамик турғунлик

177. Кучайтирувчи трансформаторнинг юқори кучланиш томонидаги қисқа туташувнинг қуввати генераторнинг номинал қувватидан олти баробар ёки ундан кўпроқ бўлса, турғунликнинг бузилиши натижасида генерацияловчи модулни ўчиб қолишини олдини олиш учун узатиш тизимидаги ҳимоя тизими қисқа туташувлардан 150 миллисониядан кечикмасдан ўчирилишини таъминлаши керак. Ушбу вазиятда генераторнинг ўз эҳтиёжлари бошқа манбага ўтказилмайди деб тахмин қилинади.

8-§. Кичик таъсирлардаги динамик турғунлик

178. Узатиш тизимида кичик таъсирлардаги актив қувват оқимларининг тебранишлари генераторни тармоқдан ўчишига ёки ҳимоя қурилмалари ишлаб актив қувват генерациясини пасайишига олиб келмаслиги керак.

9-§. Генераторни ўз эҳтиёжларни таъминлашга ўтказиш

179. Номинал қуввати 100 MW дан юқори бўлган турбогенераторли модул ҳамда ўрнатилган қувватидан қатъий назар барча гидрогенераторлар частота ёки кучланишни рухсат этилган чегаралардан оғишида қуйидаги имкониятларга эга бўлиши керак:

ўз эҳтиёжларини таъминлаш режимига қайта уланишга;

кучланиш ёки частотанинг оғиши сабабли вужудга келган ўчишдан сўнг 15 дақиқа давомида тармоққа қайта уланишга.

180. Генерацияловчи модулни ўз эҳтиёжларини қоплаш режимига қайта улаш имкони, ҳимояни ишлаб кетиш схемасига мувофиқ узатиш тизимининг ишини бузилиши ҳолатида ҳам таъминланиши керак.

181. Энергоблокни ўз эҳтиёжларини қоплаш режимига ўтказилгандан кейин турбогенераторли модул мазкур режимда камида 60 дақиқа ишлаш қобилиятини сақлаши лозим.

10-§. Нолдан ишга тушириш қобилияти

182. Тўлиқ ўчишдан сўнг ўзгарувчан ток тармоғидан узилган генерацияловчи модулнинг ташқи электр таъминот манбаисиз махсус захира энергия манбаи воситасида қайта ишга тушиши ҳамда кучланиш ва частотани ушлаб туриши, яъни нолдан ишга тушириш қобилияти узатиш тизимига уланиш жараёнида келишилади ва тегишли уланиш шартномасида рўйхатга олинади.

183. Генерацияловчи модулни нолдан ишга туширишни қобилияти электр энергетика тизимининг қисман ёки тўлиқ ўчганидан кейин уни тиклаш учун Тизим операторининг сўровига бўйича таъминланиши лозим.

184. Генерацияловчи модулни ушбу режимда ишлаши камида 15 дақиқа давомида таъминланиши керак.

11-§. Алоҳида ишлаш имконияти

185. Генерацияловчи модулни алоҳида ишлаш имконияти узатиш тизимига уланиш жараёнида келишилиши ва тегишли уланиш шартномасида рўйхатга олиниши керак.

186. Генерацияловчи модулнинг алоҳида ишлаш имконияти, электр энергияси қисман ёки тўлиқ ўчгандан кейин электр энергетика тизимини тиклаш учун Тизим операторининг талаби бўйича таъминланиши лозим.

187. Алоҳида ишлаш имконияти бор генерацияловчи модул, ўз эҳтиёжи қувватидан юқори ва ушбу генерацияловчи модулнинг номинал қувватидан паст қувват ишлаб чиқариш билан иҳоталанган тармоқда синхрон ишлаши лозим. Алоҳида ишлаш режими камида олти соатни ташкил этиши шарт.

188. Генерацияловчи модул алоҳида ишлаш режимида бўлса, у номинал қийматнинг 10 фоиз даражасигача генерацияни тез ўзгартириш имкониятига эга бўлиши керак.

12-§. Генераторларнинг турғунлиги

189. Қуввати 200 MW дан юқори бўлган турбогенераторлар ҳамда номинал қуввати 100 MW дан юқори бўлган гидрогенераторлар энергетика тизими стабилизатори (PSS) билан жиҳозланиши керак.

190. Тизим оператори қуйидагиларни инобатга олиб, электр энергетика тизимининг қувват стабилизатори учун созламаларни белгилайди:

қурилма тебранишларга олиб келмайдиган ўзгаришларга жавоб бермайди;

қувват стабилизатори қурилмасининг чиқиш сигнали кучланишни ростлагичининг кириш сигналини ±10 фоиз диапазонини чегарасидан ошмайди;

бошқа генерацияловчи модулларда айланма тебранишларни олиб келмайди.

6-боб. Қайта тикланувчи энергия манбаларига қўлланиладиган уланиш шартлари

1-§. Қайта тикланувчи энергия манбаларининг турлари

191. Қайта тикланувчи энергия манбалари асосида генерацияловчи модулларни улаш учун техник талаблар қайта тикланувчи энергия манбаларининг умумий номинал қувватига қараб қуйидаги турларга бўлинади:

«A» тури — ўрнатилган қуввати 1 kW дан 50 kW гача бўлган қайта тикланувчи энергия манбалари;

«B» тури — ўрнатилган қуввати 50 kW дан 500 kW гача бўлган қайта тикланувчи энергия манбалари;

«C» тури — ўрнатилган қуввати 500 kW дан 20 MW гача бўлган қайта тикланувчи энергия манбалари;

«D» тури — ўрнатилган қуввати 20 MW дан юқори бўлган қайта тикланувчи энергия манбалари.

2-§. Қайта тикланувчи энергия манбалари актив қувватини ростлашга талаблар

192. Паст кучланишли тармоқларга уланган қайта тикланувчи энергия манбалари асосидаги генерацияловчи модуллар улаш нуқтасида, ўрта ва юқори кучланишли тармоқларга уланган қайта тикланувчи энергия манбалари асосидаги генерацияловчи модуллар ҳар бир блок трансформаторининг паст кучланиш томонида ўчиш имкониятига эга бўлиши керак.

193. Қайта тикланувчи энергия манбаларини тўғридан-тўғри юқори кучланишли электр тармоқларига улашга йўл қўйилмайди. 110 kV ва ундан юқори кучланишли электр тармоқларига Узатиш тизими оператори билан келишилган ҳолда Тармоққа уланиш тадқиқоти ва уланиш шартномасига мувофиқ фақат мавжуд ёки янги подстанция ёхуд тақсимлаш қурилмаларини қуриш орқали уланишга рухсат этилади.

194. «A» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари тармоқдан автоматик тарзда узилади ва қайта уланади.

195. «B», «C» ва «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалар ўзлари уланган тармоқ оператори ёки Тизим оператори томонидан исталган вақтда масофадан ўчирилиши ёки уларнинг чиқишдаги актив қувватини чеклаш имкониятини берувчи воситаларга эга бўлиши шарт.

196. «A» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари тармоқдаги носозлик сабабли ўчирган/ўчирилган бўлса, у нормал эксплуатация шароитлари тиклангандан кейин 5 дақиқадан ортмаган давр давомида тармоққа автоматик тарзда қайта уланиши мумкин. Уланишни кечиктирувчи вақт релеларини ўрнатилиши ва уларнинг созламалари Тегишли тизим оператори билан келишилади.

197. «B», «C» ва «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари тармоқдаги носозлик сабабли ўчирилган бўлса, унда қайта тикланувчи энергия манбалари фақат Тегишли тизим оператори ёки Тизим операторининг рухсати билан тармоққа қайта уланиши мумкин.

198. Ташқи сабаблар таъсирида (табиат ҳодисалари, об-ҳаво) ўчган қайта тикланувчи энергия манбалари ушбу сабаб бартараф этилгандан сўнг Тизим операторига хабар берган ҳолда тармоққа автоматик тарзда қайта уланиши мумкин.

199. Қайта тикланувчи энергия манбалари тармоқдан ташқи сабаб таъсирида ёки тармоқда авария вазияти содир бўлгунга қадар ташқи таъсир бўйича ўчган бўлиб, ягона электр энергетика тизимининг эксплуатация шароитлари нормал ҳолатга қайтган бўлса ҳам ушбу қурилмаларни автоматик тарзда қайта уланиши мумкин эмас. Уларнинг қайта уланишига фақат Тизим оператори кўрсатмаси берилганидан сўнг рухсат этилади.

200. «A» ва «B» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари тармоқдан ички носозлик сабабли узилган (ўчирилган) бўлса, носозликлар бартараф этилгандан кейин Тегишли тизим оператори билан келишилмасдан қайта уланиши мумкин.

201. Синхрон генерацияловчи модул, шунингдек, «B», «C» va «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари Қоидаларга 15-илова ва 161-бандид а кўрсатилган формула билан аниқланган статик маълумотларга мувофиқ паст частотада актив қувватни ошириш имкониятини берадиган даражада жиҳозланади.

202. Электр энергетика тизимини мувозанатлаш учун етарли захирани яратиш мақсадида Тизим оператори Узатиш тизими оператори билан биргаликда ўрнатилган қуввати 10 MW дан катта бўлган «C» ва «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбаларига ўрнатилган қувватнинг 30 фоиз миқдорида электр энергиясини сақлаш тизимларини ўрнатишни талаб қилиш ҳуқуқига эга.

203. Қайта тикланувчи энергия манбалари бир дақиқада номинал актив қувватини умумий ўрнатилган қувватининг 25 фоизга пасайтириш имконига эга бўлиши шарт.

204. Генерацияловчи модуллар актив қувватни оширишни фаоллаштириш учун статик чегара ва частотанинг оғиши тизимлараро ишлаш шартларига мувофиқ 2-12 фоизгача, яъни 49,8 Нz дан 49,5 Нz гача оралиқда ишлаш имкониятини берадиган ускуналар билан жиҳозланган бўлиши лозим. Тизим оператори частота оғишининг ўрнатилган статик чегарасини аниқлайди ва бу қиймат вақт ўтиши билан ўзгартирилиши мумкин.

205. Генерацияловчи модули паст частотали режимларда ўзининг ишлаб чиқаришининг техник максимал даражасига қадар барқарор ростлашни таъминлаши керак. Ушбу ростлашда ишлаш давомида генерацияловчи модул бирламчи ва иккиламчи ростлашга жалб этилмайди ва ушбу функция учун жавоб бермайди.

206. Электр станцияси оператори юқори частотали режимларда ростлашга реакциянинг ҳақиқий тезлиги тўғрисида Тизим операторини хабардор қилиши керак.

Бу реакция вақти 2 сониядан секинроқ бўлса, Электр станцияси оператори Тизим операторига техник жиҳатдан реакция вақти бундан тезроқ бўлиши мумкин эмаслигини исботлаши керак бўлади.

207. Частота 49 Нz дан пасайганда актив қувватнинг камайиши частотанинг ҳар 1 Нz қисқариши учун тўла қувватнинг (частота 50 Нz бўлгандаги тўлиқ қувват) 2 фоиздан ошмайди.

208. Ўрнатилган қуввати 5 MW дан катта бўлган «C» ва «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари, Тизим оператори ва унинг ҳудудий бўлинмаларига чиқишдаги актив қувватни чеклашни масофадан бошқариш имкониятини тақдим этиши лозим.

209. Ўрнатилган қуввати 5 MW дан катта катта бўлган «C» ва «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари частотани ростлаш учун иккиламчи ростлаш ва пастга қараб тез учламчи ростлашда иштирок этиш учун жиҳозланган бўлиши шарт.

Улар Тизим операторининг диспетчерлик бошқаруви марказига барча зарур маълумотларни узатиш ва бошқарув сигналларини алмашишнинг барча зарур воситаларини ўрнатишлари керак.

Қайта тикланувчи энергия манбалари томонидан ушбу ёрдамчи хизматларнинг кўрсатилиши Узатиш тизими оператори билан тузиладиган шартнома асосида амалга оширилади ва ушбу шартнома билан тартибга солинади.

3-§. Қайта тикланувчи энергия манбалари учун кучланишни ростлаш талаблари

210. Тегишли тизим операторининг талаби бўйича «A» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари уланиш нуқтасида индуктив характерда 0,95 ҳамда сиғим характерда 0,95 қувват коэффициентини ростлаш диапазонини таъминлаш имкониятига эга бўлиши талаб этилади.

211. Электр тармоқларига уланган «B» турдаги қайта тикланувчи энергия манбаларининг кучланишини ростлаш, уланиш нуқтасидаги ишчи кучланишни Тегишли тизим оператори томонидан белгиланадиган ўрнатмалардан фойдаланиб таъминланади. Ушбу қайта тикланувчи энергия манбалари учун ишчи кучланиш ўрнатмаси қуйидагилар орқали танланади:

ўрнатма қийматини келишиш;

кучланишнинг тегишли режа-графигини тузиш;

ўрнатма қийматини оператив (онлайн) бериш.

212. Ўрнатма қийматини оператив (онлайн) берилганда, ишчи кучланиш ўрнатмаси учун тегишли янги талаблар уланиш нуқтасида бир дақиқа давомида ўрнатилиши керак.

213. «C» ва «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари кучланишни ушлаб туриш, реактив қувватни ушлаб туриш режимларида ёки қувват коэффициентини сақлаш режимида реактив қувватни автоматик ростлаш имкониятига эга бўлиши керак.

214. Барча қайта тикланувчи энергия манбаларининг кучайтирувчи ёки куч трансформатори генерацияловчи модулнинг хусусиятлари билан мутаносиб равишда (ростлаш диапазони ва қадами) кучланиш ростлагичлари билан жиҳозланган бўлиши шарт. «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбаларининг кучайтирувчи ёки куч трансформаторлари кучланишни юклама остида кучланиш ростлагичи билан жиҳозланган бўлиши керак.

215. Истеъмолчи қурилмаларининг таркибига кирувчи қайта тикланувчи энергия манбалари, истеъмолчилар учун Электр энергиясидан фойдаланиш қоидалари ёки иҳоталанган тармоқлар учун Узатиш тизими оператори томонидан тасдиқланган қоидаларга мувофиқ кучланиш бўйича талабларни қондириши лозим.

216. «A» турдагиларидан ташқари барча қайта тикланувчи энергия манбаларининг кучланишни ростлаш имконияти эксплуатация схемаларининг техник ҳолати билан чегараланади.

217. Кучланишни ушлаб туриш режимида ишлаш учун «C» ва «D» турлардаги қайта тикланувчи энергия манбалари 0,01 н.б.дан ортиқ бўлмаган қадам билан, 0,95 — 1,05 н.б диапазонда, 0,5 фоиздан ортиқ бўлмаган қадамда, 2 — 7 фоиз энг кичик ўзгариш қиялиги билан тармоқ билан реактив қувват алмашиш орқали уланиш нуқтасидаги кучланишни сақлаш имкониятига эга бўлиши керак.

Уланиш нуқтасида кучланиш қиймати унинг берилган қийматига тенг бўлганида, генерацияловчи модулнинг чиқишидаги реактив қуввати нолга тенг бўлиши керак.

218. Ўрнатма 0,5 фоиздан ортиқ бўлмаган қадам билан тармоқнинг ўрнатилган кучланишидан 1 н.б. да нолдан ±5 фоизгача диапазонда танланадиган сезмаслик зонаси билан ёки усиз ишлаши мумкин.

219. «C» ва «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари, кучланишнинг поғонали ўзгаришларидан сўнг, 30 сония давомида чиқишдаги реактив қувватни ўзгартиришни 90 фоизга етказиш ва 60 сония давомида максимал реактив қувватдан 5 фоиздан ортиқ бўлмаган қадам билан ўзгариш қиялигига мувофиқ қийматларгача тикланиш имкониятига эга бўлиши керак.

220. Реактив қувватни ушлаб туриш режимида, «C» ва «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари исталган диапазонда, реактив қувватни, тўла реактив қувватдан ± 5 MVar ёки ± 5 фоиз (қайси кўрсаткичдан фойдаланилишига қараб) қадамларда, уланиш нуқтасидаги реактив қувватни тўла реактив қувватдан 5 MVar ёки 5 фоиз аниқлик чегаралари билан (қайси кўрсаткич кичиклигига қараб) назорат қилган ҳолда, реактив қувватни берилган қийматини чиқариб беришга қодир бўлиши керак.

221. Қувват коэффициентини ростлаш режимида «C» ва «D» турлардаги қайта тикланувчи энергия манбалари, уланиш нуқтасида мазкур Қоидаларга 16-иловада кўрсатилган диапазон чегараларида, 0,01 дан ошмаган қадам билан қувват коэффициентини ушлаб туриш имкониятига эга бўлиши керак.

Чиқишдаги актив қувват тўсатдан ўзгаргандан кейин Тизим оператори, талаб қилинган қувват коэффициентига эришиш учун вақт оралиғини ва қувват коэффициентини йўл қўйилган қийматини кўрсатиши керак. Йўл қўйилган қувват коэффициентининг оғиши, унга мос келувчи реактив қувватнинг йўл қўйилган қиймати билан ифодаланади.

Йўл қўйилган реактив қувват ёки мутлақ қиймат билан ёки «C» ва «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбаларининг максимал реактив қувватига нисбатан фоизда ифодаланиши керак.

222. Тизим оператори реактив қувватни ростлаш режимларининг юқоридаги учта вариантидан ва улар билан боғлиқ ўрнатмалардан қайси бири қайта тикланувчи энергия манбаларининг тегишли генерацияловчи модулига қўлланилиши кераклигини ҳамда тегишли ўрнатмани масофадан туриб бериш учун қандай қўшимча ускуна зарурлигини кўрсатиши керак.

4-§. Қайта тикланувчи энергия манбалари учун реактив қувват бўйича талаблар

223. Ушбу қоидаларнинг 14 , 16 ва 17-иловаларида келтирилган диаграммалар «C» ва «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари кучланишни/реактив қувватни ушлаб туриш учун минимал техник имкониятларини характерлайди.

Генерацияловчи модулнинг реактив қуввати ва уни ростлаш қобилияти тўлиқ фойдаланилиши лозим.

Генерацияловчи модулнинг реактив қуввати электр энергетика тизимининг кучланишини ростлаш эҳтиёжларини қондира олмаса, қайта тикланувчи энергия манбаларида марказлаштирилган реактив қувватни компенсация қилувчи қурилмалар ўрнатилиши керак ва зарур бўлса реактив қувватни динамик компенсацияси қилувчи қурилмалари ўрнатилиши керак.

Ушбу қурилмалар ўрганиш натижалари асосида ва тегишли Фойдаланувчининг тармоққа уланиши учун техник шартларга мувофиқ ўрнатилиши керак.

224. «C» ва «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари, Қоидаларга 16-иловада кўрсатилганидек, реактив қувватнинг максимал қувватга + 0,4 дан — 0,4 гача бўлган диапазонини характерловчи реактив қувват катталигини таъминлаган ҳолда, максимал қийматдан паст чиқувчи актив қувват узатиш билан ишлаш имкониятига эга бўлиши керак.

Максимал қувватдан паст чиқувчи актив қувват узатиш билан ишлашда (P < P max ) «С» ва «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари ўзларининг P-Q/P max характеристикасининг исталган ишчи нуқтасида реактив қувватни таъминлашлари шарт.

Ушбу қайта тикланувчи энергия манбаларининг барча блоклари техник жиҳатдан фойдаланишда бўлса (улар техник хизмат кўрсатиш ёки носозлиги сабабли ишдан чиқарилмаган бўлса), акс ҳолда техник имкониятларни ҳисобга олган ҳолда реактив қувват камроқ бўлиши мумкин.

225. «C» ва «B» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари ўзларининг P-Q/P max тавсифи чегараларида, Тегишли тизим операторидан олинган ва уланиш шартномасида кўрсатилган вақтинчалик талабларга мувофиқ, исталган ишчи нуқтада талаб этилган қийматларгача ўтиш имкониятига эга бўлиши керак.

5-§. Қайта тикланувчи энергия манбалари учун қисқа туташув токлари бўйича талаблар

226. Қайта тикланувчи энергия манбаларининг носинхрон генерацияловчи модуллари кучланиши пасайиб кетган вақтда электр тармоғи кучланишини қўшимча реактив ток билан қўллаб туриши лозим. Бунинг учун электр тармоғи кучланиш қайта тикланувчи энергия манбалари генерацияловчи модулининг кучланишининг амалдаги қийматидан 10 фоиздан кўпроқ пасайиб кетганида, кучланиш ростлагичи мазкур Қоидаларга 17-иловадаги графикда кўрсатилганидек созланиши керак.

Ягона электр энергетика тизимида турли турдаги генерацияловчи технологиялардан фойдаланилишини инобатга олган ҳолда, Тизим оператори носинхрон қайта тикланувчи энергия манбаларига ҳар бир алоҳида уланиш нуқтаси учун реактив ток оқимини ушлаб туриш тўғрисида кўрсатма беради.

227. Қайта тикланувчи энергия манбалари тармоқда ташқи таъсирлар содир бўлгандан сўнг 40 миллисониядан кечикмай (ишга тушириш вақти) зарур реактив қувватни етказиб бериш имкониятига эга бўлиши лозим.

Бу қайта тикланувчи энергия манбалари ичидаги электр энергиясини ишлаб чиқарувчи ускуналарнинг клеммаларидаги кучланишни ўлчаш имконини беради.

Зарурат бўлганида қайта тикланувчи энергия манбалари номинал токнинг 100 фоиздан кам бўлмаган миқдорда реактив қувват чиқариш имкониятига эга бўлиши керак.

228. Кучланиш рухсат этилган диапазон чегараларида тикланганидан сўнг берилган характеристикага мувофиқ яна 500 миллисония давомида кучланишни ушлаб туриши лозим.

Кучланиш тикланганидан сўнг ўтиш тикланиш жараёнлари 300 миллисониядан сўнг якунланиши керак.

Қайта тикланувчи энергия манбалари генерацияловчи модуллари уланиш нуқтасидан нисбатан узоқда жойлашиб, бу кучланишни ушлаб туришда самарасиз бўлса, Тизим оператори уланиш нуқтасидаги кучланиш пасайишини ўлчашни ҳамда уланиш нуқтасидаги кучланишни ўлчанган кўрсаткичга боғлик ҳолатда қўллаб турилишини сўрайди.

6-§. Шамол электр станциялари учун махсус талаблар

229. Шамол генерацияловчи модули Тизим операторига оператив режимда қуйидаги қўшимча маълумотни тақдим этиши керак:

амалда ишлаётган шамол генераторларининг сони;

ишламаётган шамол генераторларининг сони ва сабабини (шамолнинг кучли (кучсиз) тезлиги, бузилиши, таъмирлаш).

230. Шамол генерацияловчи модули, Узатиш тизими оператори ва Тизим операторининг техник бошқарув тизимларига қуйидаги метеорологик маълумотларни оператив режимида узатиш имкониятига эга ҳолда жиҳозланган бўлиши лозим:

ўрнатилган баландликдаги шамолнинг тезлиги ва йўналиши;

ҳаво ҳарорати ва атмосфера босими, 735 — 1060 mbar диапазонда.

7-боб. Истеъмолчилар учун уланиш шартлари

231. Узатиш тизимига уланган узлукли юкламани эксплуатация қилувчи ёки юкламани ростлашда иштирок этувчи Истеъмолчилар ва (ёки) Тақсимлаш тизим операторлари қурилмалардаги ҳақиқий юклама тўғрисидаги маълумотларни Тизим операторига тақдим этиш бўйича техник имкониятга эга бўлишлари керак.

232. Узлукли юкламани эксплуатация қилувчи ёки юкламани ростлашда иштирок этувчи Истеъмолчилар ва (ёки) Тақсимлаш тизими операторлари Узатиш тизими операторининг SCADA тизимидан оператив режимда қуйидаги маълумотларни олиш имкониятига эга бўлишлари керак:

юкламани ўчириш учун буйруқ ҳолати (ёқиш/ўчириш буйруғи);

ўчиришнинг талаб этилган ҳажми (ростлаш схемасида бошқарувчи сигнал);

Истеъмолчи объектига уланган тақсимлаш қурилмасининг уланиш ҳолати;

Истеъмолчи объектига уланган узатиш қурилмаларида кучланиш, частота, актив ва реактив қувват оқимларининг жорий қийматлари.

233. Узатиш тизимига ва (ёки) Тақсимлаш тизими операторлари тармоқларига уланган Истеъмолчилар Тизим операторининг масофавий ҳаракати ёки талабига мувофиқ тармоқдан узилиш имкониятига эга бўлиши керак.

Узатиш тизими оператори тармоққа уланиш шартномасида автоматик ўчириш ускуналари учун талабларни белгилаши мумкин.

234. Узатиш тизимига ва (ёки) Тақсимлаш тизими операторлари тармоқларига уланган Истеъмолчилар паст частотали режимларда юкламани тушириш (пасайтириш) орқали электр энергетика тизимини ҳимоя қилиш мақсадида ўз истеъмолнинг бир қисмини автоматик тарзда «паст частотали» узиб қўйиш имкониятини таъминлаб бериши лозим.

Тизим оператори паст частота ва частотанинг ўзгариш тезлиги комбинациясига асосланган ўчириш импульсини белгилаши мумкин.

235. Узатиш ва (ёки) тақсимлаш тизимига уланган Истеъмолчилар Тизим оператори билан ўзларининг объектлари учун ҳимоя схемалари ва созламаларини келишиб олишлари керак.

Ҳимояга қўйиладиган минимал талаблар қуйидагиларни ўз ичига олади:

ташқи ва ички қисқа туташув токларидан ҳимоя қилиш;

узатиш тизимига уланиш нуқтасида ўта кучланиш ва кучланишнинг тушишидан ҳимоя қилиш;

ўта юкланиш ва частота тушишдан ҳимоя қилиш;

коммутация ускуналаридаги носозликлардан ҳимоя қилиш;

захира ҳимояси.

236. Истеъмолчилар узатиш тизимига уланиш нуқтасида индуктив характерда 0,95 ҳамда сиғим характерда 0,95 чегараларида қувват коэффициенти ушлаб турилишини таъминлаши лозим.

8-боб. Электр энергиясини сақлаш тизимлари учун уланиш шартлари

1-§. Электр энергиясини сақлаш тизимларининг уланиши учун умумий шартлар

237. Ушбу бобда келтирилган талаблар ягона электр энергетика тизимига уланган, ўрнатилган қуввати 500 kW ва ундан юқори бўлган электр энергиясини сақлаш тизимлари учун қўлланилади.

238. Қоидаларнинг III бўлим 4-бобида келтирилган умумий талаблар электр энергиясини сақлаш тизими учун ҳам қўлланилади.

239. Синхрон генератор тармоқлари орқали ягона электр энергетика тизимига уланган электр энергиясини сақлаш тизимлари учун синхрон генерацияловчи модулларга қўйиладиган талаблар татбиқ этилади.

240. Носинхрон генерацияловчи модул (қайта тикланувчи энергия манбалари) ёки электротехника қурилмалари (инверторлар) орқали ягона электр энергетика тизимига уланган электр энергиясини сақлаш тизимларига қайта тикланувчи энергия манбаларига қўйиладиган талаблар татбиқ этилади.

Ҳар бир электр энергиясини сақлаш тизими истеъмол режими (қувват истеъмол қилиш)да ишлаётган вақтида ва паст частотали истеъмолдан автоматик тарзда ўчириш схемасининг ишга тушишидан аввал инжекция (қувват ишлаб чиқариш) режимига автоматик ўтиш имкониятига эга бўлиши керак. Тизим оператори ушбу имкониятнинг тавсифларидан келиб чиқиб, электр энергиясини сақлаш тизимининг автоматик тарзда истеъмол режимидан ишлаб чиқариш режимига ўтиши учун зарур бўлган вақтни белгилайди.

241. Электр энергиясини сақлаш тизими учун оптимал иш майдони мазкур Қоидаларга 18-иловага мувофиқ бўлиши шарт.

242. Электр энергиясини сақлаш тизими мазкур Қоидаларга 19-иловага мувофиқ уланиш нуқтасида узилишсиз кучланиш пасайишига бардош бериши керак.

243. Частота ўта ортишида содир бўлганда, истеъмол режимида ишлаётган (актив қувватни ютувчи) электр энергиясини сақлаш тизимлари мазкур Қоидаларга 20-иловага мувофиқ частотанинг ортишидаги чекланган частотавий-сезувчан режим (LFSM-O) характеристикасига асосан истеъмол қувватини ошириши керак.

Ҳар бир электр энергиясини сақлаш тизими қўшимча равишда Тизим оператори кўрсатмасига асосан қабул қилинаётган (истеъмол) актив қувватни тез тўхтатиш имконини берувчи кириш портига эга бўлиши керак.

244. Частота пасайганида электр энергиясини сақлаш тизимининг реакцияси мазкур Қоидаларга 21-иловага мувофиқ ҳолда частотанинг пасайишидаги чекланган частотавий-сезувчан режими (LFSM-U) характеристикасига мос келиши керак.

Тизим оператори электр энергиясини сақлаш тизимининг айрим технологиялари учун истеъмол режимидан ишлаб чиқариш режимига ёки аксинча ўтиш учун зарур бўлган вақтни, истеъмол ва ишлаб чиқариш режимидаги қувватни пасайтириш имкониятини ҳисобга олади.

245. Актив қувватни максимал даражада ишлаб чиқариш ва истеъмол қилишда электр энергиясини сақлаш тизими мазкур Қоидаларга 22-иловага мувофиқ тўлиқ иш диапазонида уланиш нуқтасида реактив қувват ишлаб чиқариш ва уни истеъмол қилиш имкониятига эга бўлиши шарт.

246. Электр энергиясини сақлаш тизимлари максимал актив қувват ишлаб чиқаришда мазкур Қоидаларга 23-иловага мувофиқ тўлиқ иш диапазонида уланиш нуқтасида реактив қувват ишлаб чиқариш ва истеъмол қилиш имкониятига эга бўлиши шарт.

2-§. Электр энергиясини сақлаш тизимларида реактив қувват бошқаруви

247. Электр энергиясини сақлаш тизимлари уланиш нуқтасида мазкур Қоидаларда белгиланган даражадаги реактив қувват билан таъминлаш ва қабул қилиш имкониятига эга бўлиши керак. Реактив қувватни ростлаш қуйидагича амалга оширилади:

белгиланган ўрнатмани ўзгартириш бўйича кўрсатма олинганидан сўнг 2 сония қўлланилади;

белгиланган ўрнатмани янги қийматга ўзгартириш бўйича кўрсатмалар олгандан сўнг 2 сония ичида бошланади;

янги ўрнатмани ўрнатиш 30 сония ичида якунланади.

248. Реактив қувват бошқаруви қуйидагилар ёрдамида созланади:

максимал хатолик номинал реактив қувватнинг 5 фоиздан ошмаслиги керак, бунда аниқлик 1 дақиқа давомида ўлчанади;

аниқлик номинал реактив қувватнинг 5 фоизга тенг ёки ундан юқори бўлади.

3-§. Электр энергиясини сақлаш тизимларида қувват коэффициенти назоратига талаблар

249. Электр энергиясини сақлаш тизимлари уланиш нуқтасида актив ва реактив қувватни қувват коэффициенти бўйича таъминлаши ва қабул қилиш (қувват коэффициентини бошқариш) имкониятига эга бўлиши керак. Қувват коэффициентини ростлаш қуйидагиларга жавоб бериши керак:

белгиланган қийматни ўзгартириш бўйича кўрсатмалар олинганидан сўнг 2 сония ичида ўзгартириш буйруғини бажариш;

янги ўрнатмага созлашда белгиланган қийматни ўзгартириш бўйича кўрсатмалар олгандан сўнг 2 сония ичида созлашни бошлаш;

янги ўрнатмага созлаш бўйича белгиланган қийматни ўзгартириш юзасидан буйруқ олгандан сўнг 30 сония ичида якунлаш.

250. Қувват коэффициентини бошқариш қуйидагилар билан ростланади:

максимал хатолик электр энергиясини сақлаш тизимларининг номинал реактив қувват қийматининг ± 2 фоизни ташкил қилиши керак, бунда аниқлик 1 дақиқа давомида ўлчанади;

аниқлик 0,01 тенг ёки ундан юқори бўлиши керак.

4-§. Электр энергиясини сақлаш тизимларида кучланиш назорати

251. Электр энергиясини сақлаш тизимлари реактив қувват таъминлаш ва қабул қилиш имкониятига эга бўлиши ва шу билан уланиш нуқтасида барқарор ва доимий кучланишни сақлаб туриши керак.

Кучланишни ростлаш белгиланган қийматнинг 90 фоизни 1 сония ичида ва қолган 10 фоизни белгиланган қийматни ўзгартириш бўйича кўрсатма олгандан кейин 5 сония ичида бажаришга қодир бўлиши керак.

Кучланишни ростлаш қуйидагилар ёрдамида созланади:

максимал хатолик номинал реактив қувватнинг ±5 фоизини ташкил этиши керак, бунда аниқлик 1 дақиқа давомида ўлчанади.

0,5 фоиз ёки ундан юқори пасайиш учун рухсат этилади. Бунда пасайишни 2 — 7 фоиз оралиғида созлаш имконияти бўлиши керак.

сезмаслик зонаси учун қадам ўлчами, 220/400 kV кучланиш учун 0,25 фоиз ва 132/150 kV кучланиш учун 0,5 фоиздан ошмаслиги керак бўлган U ref нинг ±5 фоиз оралиғида ўрнатилиши ва белгиланган кучланишни ростлаш нуқтасига нисбатан носимметрик бўлиши керак.

нормал иш кучланиш диапазонида Тегишли тизими оператори томонидан белгиланган созлама.

5-§. Электр энергиясини сақлаш тизимларининг бошқарув қобилияти

252. Электр энергиясини сақлаш тизимлари актив қувватини Тегишли тизим оператори томонидан эксплуатацияга киритишда олдиндан белгиланган қийматларга ростлашга имкон берувчи бошқариш ва ҳимоя тизимлари билан жиҳозланган бўлиши керак.

253. Ҳимоя тизими Тегишли тизим операторидан олинган кўрсатмага жавобан ишлаб чиқариш ва истеъмол режимларида электр энергиясини сақлаш тизимларининг актив қувватини бир ёки бир нечта олдиндан белгиланган нуқталарга ростлаши керак.

Электр энергиясини сақлаш тизимлари ишлаб чиқариш ва истеъмол режимида камида бешта созланишли бошқарув даражасига эга бўлиши керак, улар қуйидаги даражаларга ўрнатилади, Тегишли тизим оператори томонидан бошқаси назарда тутилмаган бўлса:

номинал қувватнинг 70 фоиз;

номинал қувватнинг 50 фоиз;

номинал қувватнинг 40 фоиз;

номинал қувватнинг 10 фоиз;

узилмаган ҳолда, номинал қувватнинг 0 фоиз.

254. Мазкур Қоидаларнинг 253-бандга мувофиқ бошқариш имконияти 1 сония ичида бошланиши ва 10 сония ичида тўлиқ амалга оширилиши керак.

255. Тугалланган ёки узлуксиз созлашнинг аниқлиги 1 дақиқа давомида ўлчанган белгиланган қийматдан 1 фоиздан кўп четга чиқмаслиги керак.

256. Электр энергиясини сақлаш тизимлари ёки ушбу тизимлар бошқа объектнинг бир қисми бўлгандаги ҳимояга қўйиладиган талаблар ва тегишли созламалар тармоққа уланиш нуқтасида бутун объект учун белгиланади.

Узатиш тизими оператори ва (ёки) Тақсимлаш тизими оператори Электр энергиясини сақлаш тизимлари оператори билан келишилган ҳолда турли хил ҳимоя созламаларига рухсат бериши мумкин.

257. Электр энергиясини сақлаш тизимларида ҳимоя ва бошқариш функцияларига қуйидаги тартибда устунлик берилиши керак:

тармоқ ва электр энергиясини сақлаш тизимларини ҳимоя қилиш;

тегишли ҳолларда синтетик инерция;

частотали бошқариш (актив қувватни ростлаш);

қувватни чеклаш;

қувват градиентининг чекланиши.

258. Электр энергиясини сақлаш тизимларининг қурилмалари қувват тебранишини демпфирлашни амалга оширишга имкониятига эга бўлиши керак. Қувват тебранишини демпфирлаш қуйидаги талабларга жавоб бериши керак:

а) электр энергиясини сақлаш тизимлари томонидан генерацияланувчи актив қувватнинг тебраниши 0,1 Нz дан 50Нz гача бўлган частоталарда жорий электр энергияси ишлаб чиқаришнинг ± 0,5 фоиздан ёки истеъмолнинг ± 0,25 фоиздан ошмаслиги лозим;

б) мазкур банднинг «а» кичик бандида кўрсатилган чегарадан ошиб кетадиган қувват тебранишлари чегарадан ошиб кетгандан кейин 180 сония ичида чегара қийматларигача демпфирланиши керак;

в) қувват тебранишларини демпфирлаш хусусияти кучланиш ва частоталар учун нормал ишчи диапазондаги ҳамда вақт билан чекланган ишчи кучланиш диапазонидаги барча кучланишларга тааллуқлидир;

г) талаблар уланиш нуқтасида ва электр энергиясини сақлаш тизимларидан ташқарида содир бўлган айрим ҳодисалардан кейин нормал, барқарор шароитлар учун қўлланилади ва текширилади.

Электр энергетика тизимида такрорий ҳодисалар содир бўлганда, электр энергетика тизимидаги охирги ҳодисадан кейин 180 сония ичида қувват тебранишларини чегара қийматларигача демпфирланиши керак.

259. Қуввати 1 MW дан юқори бўлган барча электр энергиясини сақлаш тизимлари қурилмалари бирламчи ростлаш, иккиламчи ростлаш, тез учинчи даражали ростлаш ва нолдан ишга тушириш хизматларини тақдим этиши шарт.

260. Қўшимча хизматларни тақдим этишда иштирок этадиган барча электр энергиясини сақлаш тизимлари қурилмалари мантиқий интерфейс (кириш порти) билан жиҳозланган бўлиши керак, шунда у кириш порти орқали олинган кўрсатмаларга жавоб бера олади.

Тегишли тизим оператори ушбу функцияни масофадан бошқариш учун ускуна/қурилмаларга талабларни белгилашга ҳақли.

261. Электр энергиясини сақлаш тизимлари қурилмалари Узатиш тизими оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори ва Тизим операторининг бошқарув марказига қуйидаги маълумотларни тақдим этиши керак:

тармоққа уланишнинг автоматик ўчиргичи — ҳолати;

электр энергиясини сақлаш тизимлари автоматик ўчиргичи — ҳолати;

актив қувватни ўлчаш ва бошқариш — ҳолати (ёқилган/ўчирилган) ва бошқарув сигналлари;

реактив қувватни ўлчаш ва бошқариш — ҳолати (ёқилган /ўчирилган) ва бошқарув сигналлари;

қувват коэффициентини ўлчаш ва бошқариш — ҳолати (ёқилган /ўчирилган) ва бошқарув сигналлари;

ишлаб чиқариш ва истеъмол режимида режалаштирилган актив қувват;

уланиш нуқтасида ўлчанган кучланиш;

кучланишни бошқариш (ёқилган/ўчирилган), бошқаришни пасайиши;

ҳимоя тизимлари маълумотлари;

тўхтатиш/ушлаб туриш сигнали.

IV бўлим. Оператив режалаштириш

1-боб. Оператив режалаштиришнинг мақсади ва қўллаш доираси

262. Узатиш тизимида оператив режалаштириш — Тизим оператори томонидан барча операторлар ва Фойдаланувчилар билан ўзаро ҳамкорликда амалга ошириладиган, бир кундан бир йилгача бўлган даврни ўз ичига олган, реал вақт режимидаги оператив тадбирларга тайёргарлик жараёнидир. Ушбу жараённинг вақт оралиғи йил, мавсум, ой, ҳафта ва кундан иборат.

263. Оператив режалаштириш турли вақт оралиғида ягона электр энергетика тизимининг оператив хавфсизлиги, ходимлар ва жиҳозларнинг хавфсизлигига таъсир қилиши мумкин бўлган барча ҳолатларни олдиндан баҳолаш орқали реал вақт режимида узатиш тизимининг хавфсиз, барқарор ва самарали ишлашини таъминлаш.

264. Оператив режалаштиришнинг асосий мақсадлари қуйидагилар:

якуний истеъмолчилар электр таъминотининг юқори ишончлилигини таъминлаш;

мавжуд ресурсларни оптималлаштириш ҳамда ягона электр энергетика тизими ва Фойдаланувчиларга тегишли объектларни самарали ишлашини ташкил этиш.

265. Оператив режалаштириш қуйидаги тадбирларни ўз ичига олади:

ўчиришлар (танаффуслар)ни режалаштириш;

хавфсизликни баҳолаш (истеъмол ва ишлаб чиқариш прогнози, қувват захирасини баҳолаш ва узатиш тизимининг мувофиқлигини баҳолаш);

режалаштириш (кундалик иш режалари, графиклар ишлаб чиқиш).

2-боб. Узатиш тизимидаги ўчиришларни бошқариш

1-§. Ўчиришларни бошқаришдаги умумий шартлар

266. Узатиш тизимидаги ўчиришларни бошқаришни режалаштириш, Тизим оператори томонидан узатиш тизимининг барча объектларида режали ўчиришларни мувофиқлаштириш, режалаштирилмаган ўчиришларни амалга ошириш ва мажбурий ўчиришлар билан боғлиқ вазиятларни ҳал этишни ўз ичига олади.

267. Ўчириш ва таъмирлаш ишларини ташкил этиш ускуналарни ишлаб чиқарувчиларининг тавсиялари, шунингдек алоҳида турдаги ускуналар учун ички қоидаларга мувофиқ амалга оширилиб, қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

ўчириш ва техник хизмат кўрсатиш ҳужжатларини ишлаб чиқиш;

ўчириш тадбирларини режалаштириш ва унга тайёрлаш;

режалаштирилган ишларни бажариш ва эксплуатацияга киритиш;

ускуналарни таъмирлаш ва техник хизмат кўрсатиш ишларининг сифатини баҳолаш;

қабул қилиш тадбирлари.

268. Барча турдаги техник хизмат кўрсатиш ва (ёки) таъмирлаш ишларининг муддати ва давомийлиги ишлаб чиқарувчиларнинг тавсиялари, ускунанинг фойдаланганлик муддати ва ҳақиқий техник ҳолатини ва ўзгариб турувчи иш шароитларини ҳисобга олган ҳолда техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга мувофиқ уларни соз ва ишга яроқли ҳолатда сақлаш зарурати билан белгиланади.

Муайян турдаги ускуналар учун Таъмирлаш қоидаларида қўшимча талаблар белгиланади.

2-§. Режали ўчиришлар

269. Режали ўчиришлар узатиш тизимидаги объектларнинг (электр узатиш тармоқлари, кабел линиялари, подстанциялар, куч трансформаторлари) таъмирлаш ва (ёки) техник хизмат кўрсатиш ишларини олиб бориш учун ташкил этилади.

270. Узатиш тизимидаги барча режали ўчиришлар ишлаб чиқариш қувватлари ва тақсимлаш тармоқларидаги ўчиришлар билан максимал тарзда мувофиқлаштирилиши керак.

Ўчиришларни мувофиқлаштиришдан асосий мақсад якуний истеъмолчиларни электр таъминотида узилишлар муддатини қисқартириш, етказиб берилаётган электр энергияси сифат кўрсаткичларини сақлаб қолган ҳолда бажариладиган тадбирларнинг самарадорлигини таъминлаш.

271. Узатиш тизимидаги ҳар қандай ишларни бажаришда, жумладан узатиш объектларини ўчиришда норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар, техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига мувофиқ барча хавфсизлик чоралари кўрилиши шарт.

272. Техник хизмат кўрсатиш/таъмирлаш ишларини бажариш ва эксплуатацияга киритиш учун ускуна ва объектларни ўчириш тегишли ўчириш режасида белгиланган муддатларда ва узатиш тармоқларининг мансублик даражаси бўйича масъул диспетчерлик хизмати билан келишилган ҳолда амалга оширилади.

273. Ўчиришларни режалаштириш, амалга ошириш, таъмирлаш, техник хизмат кўрсатиш Тизим операторининг «Узатиш тизимида ўчиришларни бошқариш тартиби» ҳужжатига биноан амалга оширилади.

274. Ўчиришларни режалаштиришни мувофиқлаштириш йиллик, ойлик ва кунлик оралиқларда амалга оширилади.

275. Электр энергетика тизими объектларининг йиллик ўчириш режаси (кейинчалик матнда — Йиллик ўчириш режаси) жорий йилда кейинги календар йилининг 1 январдан 31 декабргача бўлган муддатларда, чораклик, ойлик ва ҳафталик даврлар кесимида зарур бўлган ўчиришлар учун тузилади.

276. Йиллик ўчириш режаси узатиш тизимидаги қуйидаги ўчириш режалари асосида ишлаб чиқилади:

тизимлараро электр узатиш тармоқларининг ўчириш режаси — ушбу режа қўшни электр энергетика тизимлари операторлари билан келишилган бўлиши лозим;

узатиш тизимига уланган генерация объектлари қурилмаларининг ўчириш режаси — генерация объектлари операторлари ўзларининг ўчириш режаларини Тизим операторига тақдим этадилар;

узатиш тизимига уланган электр энергиясини сақлаш тизимларининг ўчириш режалари;

тўғридан-тўғри узатиш тизимига уланган Истеъмолчилар қурилмаларининг ўчириш режаси — Истеъмолчилар объектлари операторлари ўчириш режаларини Тизим операторига тақдим этадилар;

тақсимлаш электр тармоқларидаги ўчириш режаси — Тақсимлаш тизими операторлари узатиш тизими билан чегаралардаги ўз ускуналарининг ўчириш режаларини Тизим операторига тақдим этишлари талаб этилади.

Барча Фойдаланувчилар Йиллик ўчириш режасини Тизим операторига йилнинг 15 сентябрь санасигача тақдим этишлари шарт.

277. Тизим оператори Йиллик ўчириш режасини ишлаб чиқади. Йиллик ўчиришларнинг таклиф этилаётган режасини ишлаб чиқишда Тизими оператори Фойдаланувчиларнинг тегишли таклифларини инобатга олади ҳамда узатиш тизими объектларида ўчиришларни самарали ташкил этиш учун барча имкониятларни ишга солади.

Йиллик ўчириш режасининг дастлабки лойиҳасини жорий йилнинг 1 октябрь санасига қадар Фойдаланувчиларга юборади.

278. Фойдаланувчилар жорий йилнинг 1 ноябрь санасигача киритилган Йиллик ўчириш режаси лойиҳаси юзасидан Тизим операторига ўз таклиф ва мулоҳазаларини тақдим этадилар.

279. Тизим оператори Йиллик ўчириш режаси бўйича Фойдаланувчилар томонидан тақдим этилган таклиф ва мулоҳазаларни ўрганиб чиқади ва имкон қадар инобатга олади. Заруратга кўра қулай ечим топиш мақсадида Фойдаланувчилар билан музокаралар ўтказади.

Музокаралар жараёнида умумий келишувга эришилмаган масалалар бўйича якуний қарорни Тизими оператори қабул қилади. Томонлар билан келишилган Йиллик ўчириш режаси Тизим оператори томонидан жорий йилнинг 1 декабрь санасигача қабул қилинади.

280. Тизим оператори Йиллик ўчиришлар режасини барча операторлар ва Фойдаланувчиларга ишда қўллаш учун, Вазирлик ва Назорат қилувчи органга маълумот учун тақдим этади.

281. Йиллик ўчириш режаси қабул қилинганидан кейин унга ўзгартириш ва қўшимчалар ушбу режани қабул қилишда қўлланилган тартиб асосида киритилади.

282. Фойдаланувчилар Йиллик ўчириш режасига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш юзасидан таклифларини Тизим операторига ўзгартириш киритиш муддатидан ўттиз кун аввал тақдим этишлари лозим.

283. Йилнинг биринчи ойи учун ойлик ўчириш режаси Йиллик ўчириш режаси билан баравар ишлаб чиқилади ва тасдиқланади.

284. Келгуси ойлик ўчиришлар режалари Йиллик ўчириш режасига асосан ва Тизим оператори томонидан қабул қилинган режага ўзгартириш киритиш зарурати ҳамда Фойдаланувчилар томонидан тақдим этилган сўровлар асосида ишлаб чиқилади.

285. Ойлик ўчириш режалари кунлик ўчириш режалари кесимида тузилади.

286. Фойдаланувчиларнинг ойлик ўчириш режаси бўйича таклифлари Тизим операторига тегишли ой бошланишидан камида қирқ беш кун олдин юборилиши керак, таклифлар Йиллик ўчириш режаси билан бирга тақдим этиладиган йилнинг биринчи ойи учун ўчириш режаси бундан мустасно.

287. Ойлик ўчириш режаси тегишли ой бошланишидан камида ўттиз кун олдин тузилади.

Тизим оператори ойлик ўчириш режасини ушбу тадбирларни амалга ошириш бошланишидан камида йигирма беш кун олдин Фойдаланувчиларга тақдим этади.

288. Ойлик ўчириш режалари, Тизим оператори томонидан асосли сабаблар мавжудлигида ва ушбу жараёнларда иштирок этувчи барча Томонлар ва Фойдаланувчиларнинг талабига биноан ёки уларнинг розилиги билан ўзгартирилиши мумкин.

Ўзгартиришлар, ўзгартириш киритиш учун сабаб бўлган ҳолат юзага келган вақтдан бошлаб, ўчириш режаси қабул қилинган ойнинг охиригача бўлган даврга тааллуқли ҳисобланади.

289. Фойдаланувчилар келгуси ой бошланишидан камида 2 ҳафта олдин Тизим операторига ойлик ўчириш режасига ўзгартиришлар киритиш тўғрисида мурожаат юборишлари мумкин.

290. Кунлик ўчириш режалари ойлик ўчириш режалари асосида тузилади ва соатлик ўчиришлар режалари кесимида тақдим этилади.

291. Ойлик ўчириш режаларига мувофиқ белгиланган ўчиришлар режалари бошланган ўчиришлар муддатини узайтириш бўйича ёки ўчиришларни кечиктириш бўйича тасдиқланган талабномалар, Тизим оператори диспетчерлик хизматининг ўзгартиришлар юзасидан талабномалари, шунингдек авария тиклаш ишларини олиб бориш юзасидан талабномалари асосида қайта кўриб чиқилиши мумкин.

292. Асосли сабабларга кўра электр узатиш тизимининг маълум объектида режалаштирилган ишлар кунлик ўчириш режасида белгиланган муддатда бажарилмаган ёки якунланмаган бўлса, Фойдаланувчи Тизим операторига янги ўчириш муддатини маълум қилиши керак.

Янги ўчириш муддати қабул қилинган ўчириш режаларига зид келмаслиги керак.

Ўчиришларнинг кечиктирилган ёки узайтирилганлари бўйича янги муддатларини белгилаш масъулияти Тизим оператори ва Фойдаланувчининг зиммасига юклатилади.

293. Узатиш тизими объектининг режалаштирилган ўчириш тадбирларини бажариш учун Тизим оператори мувофиқлаштириш ва тасдиқлаш бўйича ички тартибларга амал қилади.

Тизим оператори ўчиришдан камида уч кун олдин режалаштирилган тадбирлар натижасида тизимида ўзгариш кутилаётган Фойдаланувчиларни ўчириш бошланиши ва давомийлиги тўғрисида хабардор қилади.

294. Режалаштирилган ўчириш тадбирларини бажариш мақсадида Фойдаланувчилар Тизим операторига белгиланган шаклдаги ўчириш талабномасини юборишлари лозим.

295. Фойдаланувчилар келгуси ҳафтага режалаштирилган ўчиришлар тўғрисидаги хабарномани жорий ҳафтанинг чоршанба куни соат 10:00 гача Тизим операторига юборишлари керак.

Фавқулодда вазият содир бўлган ҳолда, режадан ташқари ўчириш бўйича шошилинч тадбирларни бажариш учун Фойдаланувчи зудлик билан Тизим операторига хабар бериши лозим.

296. Келгуси ҳафтага режалаштирилган ўчиришларни бажариш учун рухсат Тизим оператори томонидан Фойдаланувчиларга, жорий ҳафтанинг пайшанба куни соат 15:00 гача, режадан ташқари (авария) ишлар учун зудлик билан, хабар олинганидан кейин 60 дақиқадан кечиктирмасдан берилиши керак.

297. Режалаштирилган ўчириш тадбирлари якунланганидан сўнг, объектни эксплуатацияга киритишдан олдин, Тизим оператори ўчириш натижасида электр таъминоти режимига таъсир қиладиган барча Фойдаланувчиларни хабардор қилади.

298. Ўчиришлар учун режалаштирилган ишлар якунланганидан сўнг Фойдаланувчининг объектини эксплуатацияга киритиш Тизим операторининг диспетчери билан келишилган ҳолда амалга оширилади.

3-§. Режадан ташқари ўчириш

299. Режадан ташқари ўчириш — бу режали ўчиришлар режаларида кўрсатилмаган, фавқулодда вужудга келган вазият сабабли бажарилиши лозим бўлган ва навбатдаги ўчириш режасида белгиланган муддатда бажаришга кечиктирилиши мумкин бўлмаган ўчиришлар.

300. Узатиш тизимидаги Томонлардан бири режадан ташқари ўчиришга рухсат сўраётган бўлса ва бу ўчириш бошқа режали ўчиришларга ёки Фойдаланувчиларга таъсир этмаса, Тизим оператори сўралаётган ўчиришни Ўчиришлар режасига киритади.

301. Сўралаётган режадан ташқари ўчириш бошқа режали ўчиришлар ёки Фойдаланувчиларнинг электр таъминоти режимига таъсир этса, Тизим оператори, ушбу ўчиришни амалга оширишини осонлаштириш мақсадида ушбу Фойдаланувчилар билан музокаралар ўтказади.

302. Фойдаланувчининг объекти режадан ташқари ўчиришни талаб қилган тақдирда, тегишли Фойдаланувчи зудлик билан Тизим операторига ўчириш сабабини, режалаштирилган санаси ва бошланиш вақтини, шунингдек ўчириш давомийлигини кўрсатиб, режадан ташқари ўчиришга талабнома юбориши керак.

303. Тизим оператори режадан ташқари ўчириш тўғрисидаги талабномани олганидан сўнг зудлик билан уни кўриб чиқади, мазкур ҳолатнинг узатиш тизимига ва бошқа Фойдаланувчиларга бўлган таъсирини таҳлил қилади ҳамда талабнома юборган Томонга мазкур режадан ташқари ўчиришни бажариш учун энг мақбул ечим тўғрисида хабар беради.

4-§. Мажбурий ўчириш

304. Мажбурий ўчириш — бир зумда ёки жуда қисқа вақт ичида содир бўладиган, Тизим оператори назоратидан ташқарида содир бўладиган ўчиш.

305. Мажбурий ўчириш Фойдаланувчи объектига таъсир кўрсатган ҳолда Тизим оператори, ҳодиса ҳамда зарур тафсилотлар билан бирга, ўчиришнинг кутилаётган давомийлиги ҳақида зудлик билан хабардор қилиши шарт.

306. Мажбурий ўчириш узатиш тизими объектларига таъсир кўрсатса, Тизим оператори, ҳодиса тўғрисида зарур тафсилотлар билан бирга, ўчиришнинг кутилаётган давомийлиги ҳақида тегишли Фойдаланувчиларни зудлик билан хабардор қилиши керак.

307. Узатиш тизими объектларининг мажбурий ўчирилиши тақсимлаш тизими ёки бевосита уланган Фойдаланувчининг электр таъминотидаги чекланишига ёки генерацияловчи объектдан ишлаб чиқарилган электр энергиясини узата олмасликка олиб келса, Тизим оператори тегишли Фойдаланувчи (Фойдаланувчилар)ни мажбуран ўчириш сабаблари тўғрисида ва ўчириш давомийлиги тўғрисида зудлик билан хабардор қилиши лозим.

308. Мажбурий ўчиришга олиб келган вазиятлар бартараф этилгандан сўнг ва ажратиш таъсир қилган қурилмаларнинг ишлаш қобилияти тиклангандан кейин Фойдаланувчи ускунасини эксплуатацияга киритиш жараёни фақат Тизим операторининг ваколатли диспетчерлик маркази билан келишилган ҳолда амалга оширилади.

309. Фойдаланувчи ускунасини мажбурий ўчиришга олиб келган сабаблар бартараф этилгандан сўнг ва ўчиришлар таъсир қилган қурилмаларнинг ишлаш қобилияти тиклангандан кейин Тизим оператори ўчиришлар электр таъминоти режимига таъсир этган Фойдаланувчиларни узатиш тизимлари тегишли қурилма ва ускуналарининг уланиши юзасидан хабардор қилади.

3-боб. Электр энергетика тизими ишончлилигини баҳолаш

1-§. Электр энергетика тизими ишончлилигини баҳолашнинг умумий шартлари

310. Электр энергетика тизимининг мувофиқлигини баҳолаш Тизим оператори томонидан амалга ошириладиган фаолият бўлиб, у электр энергетика тизимининг муҳим параметрларини баҳолашни таъминлайди ва баҳолаш амалга ошириладиган вақт оралиғида электр энергетика тизими фаолиятининг мувофиқлиги таҳлилини тақдим этади.

311. Оператив режалаштириш доирасида электр энергетика тизимининг мувофиқлигини баҳолаш, кунлик янгилаб бориш билан, мавсумий асосда мунтазам равишда ўтказилади. Истисно тариқасида (қаттиқ қурғоқчилик, ёқилғи таъминотида узилишлар, экстремал об-ҳаво шароитлари ва б.) электр энергетика тизимининг мувофиқлигини баҳолаш қисқароқ вақт давомида амалга оширилиши мумкин.

312. Электр энергетика тизимининг мувофиқлигини баҳолаш натижалари (йил, мавсум, ой, маълум вақт оралиқлари учун) Тизим оператори томонидан эълон қилинувчи, узатиш тизими мувофиқлигининг прогнози ҳисобланади.

2-§. Истеъмол прогнози

313. Оператив режалаштириш нуқтаи назаридан истеъмол прогнози электр энергетика тизимининг йиллик, ойлик ва кунлик электр энергиясига бўлган талаби прогнозини ўз ичига олади.

Истеъмол прогнози шунингдек, актив қувватни максимал ва минимал истеъмолининг, реактив қувватни максимал ва минимал истеъмолининг прогнозини ҳамда намунавий юклама графикларини, жумладан: мавсумий, ойлик, ҳафталик, ишчи, дам олиш ва байрам кунлари ҳамда истеъмол даражаси юқори ёки паст бўлган кунларни ўз ичига олади.

314. Истеъмол прогнози Фойдаланувчилар маълумотлари ва истеъмол билан боғлиқ ўтган давр маълумоти асосида ишлаб чиқилади.

315. Фойдаланувчиларнинг қуйидаги тоифалари истеъмол прогнози маълумотлари (кунлик/соатлик истеъмол, актив ва реактив қувват, энг юқори қувват, юклама графиклари)ни Тизим операторига тақдим этишлари шарт:

электр узатиш тизимига тўғридан-тўғри уланган истеъмолчилар;

тақсимлаш тармоғининг узатиш тизимига уланишининг барча нуқталаридаги умумий истеъмоли учун ҳар бир Тақсимлаш тизими оператори;

берк тақсимлаш тармоғининг узатиш тизимига уланишида энергия (қувват) баланси учун ҳар бир Берк тақсимлаш тизими оператори;

узатиш тизимидан ўз истеъмолини қисман қоплаш учун Фойдаланувчи Электр станциялари операторлари;

электр энергиясини сақлаш тизимлари операторлари.

316. Барча Фойдаланувчилар Тизим операторига ўз электр энергияси истеъмолининг прогнозларини қуйидаги муддатларда тақдим этишлари лозим:

ойлик истеъмол прогнози — келгуси ой учун ҳар ойнинг 20-санасигача;

ҳар ҳафталик истеъмол прогнози — келгуси ҳафта учун ҳар ҳафтанинг тўртинчи куни соат 12:00 гача;

кундалик истеъмол прогнози — кейинги кун учун ҳар бир иш кунида соат 09:00 гача;

дам олиш (байрам) кунларида — барча дам олиш (байрам) кунлари ва кейинги биринчи иш кунигача;

электр энергиясининг назарда тутилмаган танқислиги, форс-мажор ҳолатлар, экстремал иқлим шароитлари, ёқилғи етказиб беришдаги муаммолар бўлган тақдирда, Тизим операторининг сўрови бўйича, белгиланган муддатда.

317. Барча Фойдаланувчилар йиллик истеъмол прогнозларини тегишли ҳужжатлар билан ваколат берилган органга йиллик ва кўп йиллик прогнозларни келгуси йил учун ҳар йили 1 октябргача тақдим этади.

318. Фойдаланувчиларнинг йиллик электр энергияси истеъмол прогнозлари камида қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши керак:

умумий йиллик истеъмолининг ойлар кесимидаги тақсимоти (kW·h);

кутилаётган ҳар ойлик актив қувватнинг минимал ва максимал истеъмоли миқдори (kW);

истеъмолчи томонидан юкламани ростлаш бўйича тадбирларни ишлаб чиқилганлиги (қиймати ва муддатлари);

реактив қувват истеъмоли миқдори (kVar).

319. Фойдаланувчиларнинг ойлик электр энергияси истеъмол прогнозлари камида қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши керак:

умумий ҳар ойлик истеъмолининг кунлик тақсимоти (kW·h);

ҳафталик ва кунлик актив қувватнинг минимал ва максимал истеъмоли миқдори (kW);

истеъмолчи томонидан юкламани ростлаш бўйича тадбирларни ишлаб чиқилганлиги (қиймати ва муддатлари);

реактив қувватни соатлик истеъмоли миқдори (kVar).

320. Фойдаланувчиларнинг ҳафталик электр энергияси истеъмол прогнозлари камида қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши керак:

умумий ҳафталик истеъмолини ҳар соатлик тақсимоти (kW·h);

актив қувватнинг прогноз қилинган минимал ва максимал истеъмоли миқдори (kW);

истеъмолчи томонидан юкламани ростлаш бўйича тадбирларни ишлаб чиқилганлиги (қиймати ва муддатлари);

реактив қувватни соатлик истеъмоли миқдори (kVar).

321. Фойдаланувчиларнинг кунлик электр энергияси истеъмолининг прогнозлари ҳафталик прогнозлар маълумотларини ўз ичига олади, бунда маълумотлар фақат маълум бир кун учун янгиланади.

322. Мазкур бўлимда кўрсатилган электр энергияси истеъмолининг прогнозлари ҳар бир Фойдаланувчи учун электр энергиясининг умумий истеъмоли, шунингдек тегишли Фойдаланувчининг узатиш тизимига уланган ҳар бир нуқтаси бўйича умумий истеъмоли сифатида келтирилиши лозим.

323. Ҳар бир Фойдаланувчи ўзининг электр энергияси истеъмоли прогнозида прогноз қилинадиган даврда амалга ошириладиган янги (жорий ёки режалаштирилаётган) ривожланиш лойиҳалари билан боғлиқ электр энергияси истеъмоли миқдорининг ўзгаришини ҳисобга олиши керак.

324. Тизими оператори электр энергияси истеъмоли прогнозларини олишда, тақдим этилган прогнозни асоссиз деб ҳисобласа, ушбу Фойдаланувчини хабардор қилган ҳолда, у томондан тақдим этилган прогнозни рад этиши мумкин.

325. Фойдаланувчилар Тизими операторининг эътирозларини қабул қилишлари, электр энергияси истеъмолининг қайта кўриб чиқилган прогнозини тақдим этишлари ёки асослантирилган ҳолда эътирозни рад этишлари, шунингдек ўзларининг дастлабки электр энергияси истеъмоли прогнозини тасдиқлашлари мумкин.

326. Фойдаланувчилар электр энергияси истеъмоли прогнозларини ўзгартиришлари ва ушбу прогнознинг ўзгартирилган вариантини белгиланган муддатлардан аввал тақдим этишлари мумкин.

3-§. Генерация (ишлаб чиқариш) прогнози

327. Генерация (ишлаб чиқариш) прогнози оператив режалаштириш нуқтаи назаридан йиллик, ойлик ва кунлик электр энергияси ишлаб чиқариш прогнозини ўз ичига олади, мавжуд максимал ва минимал актив қувват ишлаб чиқариш прогнозини, реактив қувватни максимал ва минимал истеъмоли, узатилиши ҳамда актив қувват ишлаб чиқарилишининг: мавсумий, ойлик, ҳафталик ва кунлик намунавий графикларини яратишни кўзда тутади.

328. Генерация прогнози Узатиш тизими оператори томонидан, Фойдаланувчилар маълумотлари, ишлаб чиқаришнинг ўтган давр маълумотлари ва режалаштирилган ўчиришларга мувофиқ генерацияловчи модулларнинг мавжудлиги ва мажбурий ўчиришларнинг ўтган давр маълумотлари асосида ишлаб чиқилади.

329. Электр энергияси ишлаб чиқарувчилари ва электр энергиясини сақлаш тизимлари қуйидаги муддатларда барча генерацияловчи модуллар бўйича генерация ва мавжуд қувват прогнозларини тақдим этишлари керак:

генерациянинг йиллик прогнози — келгуси йил учун ҳар йили 1 октябргача;

генерациянинг ойлик прогнози — келгуси ой учун ҳар ойнинг 20-санасигача;

генерациянинг ҳафталик прогнози — келгуси ҳафта учун ҳар ҳафта пайшанба куни соат 12:00 гача;

генерациянинг кунлик прогнози — кейинги кун учун ҳар бир иш кунида соат 09:00 гача;

дам олиш (байрам) кунларида — барча дам олиш (байрам) кунлари ва кейинги биринчи иш куни учун.

330. Генерация ва мавжуд қувватнинг йиллик прогнози қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши керак:

ҳар бир генерацияловчи модули ва электр энергиясини сақлаш тизимининг, ўчириш графиклари ва мажбурий ўчиришларининг ўтган давр кўрсаткичларини ҳисобга олган ҳолда режалаштирилган максимал ва минимал қуввати (kW);

электр станциялари ва ҳар бир генерацияловчи модул бўйича ҳамда электр энергиясини сақлаш тизимларининг ойлик режалаштирилган электр энергиясининг ишлаб чиқариши (kW·h);

ҳар бир генерацияловчи модул ва электр энергиясини сақлаш тизимининг реактив қувват (kVar) ишлаб чиқариш имконияти.

331. Генерация ва мавжуд оператив қувватнинг ойлик прогнозлари қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши керак:

ҳар бир генерацияловчи модул ва электр энергиясини сақлаш тизимининг ишдан тўхтатиш графиклари ва мажбурий ўчиришларининг ўтган давр кўрсаткичларини ҳисобга олган ҳолда режалаштириладиган ҳафталик ва кунлик максимал ҳамда минимал қуввати (kW);

электр станциялари ва ҳар бир генерацияловчи модул бўйича кунлик режалаштирилган электр энергиясини ишлаб чиқарилиши (kW·h);

иш кунлари ва дам олиш кунлари учун генерацияловчи модул ва электр энергиясини сақлаш тизимларининг намунавий кундалик ишлаб чиқариш жадвали (kW).

332. Генерация ва мавжуд қувватининг ҳафталик прогнозлари ойлик прогноз каби бир хил фақат кун кесимидаги маълумотларни ўз ичига олади.

333. Генерация ва мавжуд қувватининг ҳар кунлик прогнозлари ҳафталик прогноз каби фақат муайян кун учун янгиланган маълумотларни ўз ичига олиши керак.

334. Тақсимлаш тизими операторлари, Берк тақсимлаш тизими операторлари ва узатиш тизимига бевосита уланган Истеъмолчилар Узатиш тизими операторига ўзларининг тизимларига уланган ёки уларнинг ҳудудида жойлашган тақсимланган генерация ва (ёки) электр энергиясини сақлашнинг режалаштирилаётган жами ва қуввати тўғрисидаги маълумотларни тақдим этишлари лозим.

335. Ишлаб чиқариш ва мавжуд оператив қувватнинг прогнозлари ҳар бир Фойдаланувчи бўйича электр энергиясини умумий ишлаб чиқариш ва мавжуд қуввати, шунингдек тегишли Фойдаланувчининг узатиш тизимига уланган ҳар бир нуқтаси бўйича жами электр энергиясини ишлаб чиқариш ва мавжуд қуввати сифатида кўрсатилиши керак.

336. Ҳар бир Фойдаланувчи ўзининг ишлаб чиқариш ва мавжуд қуввати прогнозида янги (жорий ёки режалаштирилаётган) ишлаб чиқариш ва электр энергиясини сақлаш тизимларини ривожлантириш лойиҳалари ёки прогноз даврида амалга ошириладиган эксплуатациядан чиқариш режалари билан боғлиқ электр энергиясини ишлаб чиқариш ва амалдаги мавжуд қувватидаги ўзгаришларни ҳисобга олади.

337. Электр энергияси ишлаб чиқариш ва мавжуд қувват прогнозларини олишда Тизим оператори электр энергияси ишлаб чиқариш ва амалдаги қувват прогнозларини олишда, тақдим этилган прогноз асоссиз деб ҳисобласа, мазкур прогнозни тақдим этган Фойдаланувчини хабардор қилган ҳолда, ушбу прогнозни рад этишга ҳақли.

338. Фойдаланувчилар Узатиш тизими операторининг эътирозларини қабул қилишлари ҳамда электр энергияси ишлаб чиқариш ва амалдаги қувватнинг қайта кўриб чиқилган прогнозини тақдим этишлари ёки эътирозни асосланган ҳолда рад этишлари, ўзларининг дастлабки электр энергияси истеъмоли прогнозини тасдиқлашлари мумкин.

339. Фойдаланувчиларга электр энергияси ишлаб чиқариш ва амалдаги қувват прогнозларини ўзгартиришга ва ушбу прогнознинг ўзгартирилган вариантини белгиланган муддатлардан аввал тақдим этишга рухсат берилади.

4-§. Тизимлараро боғланишларнинг ўтказиш қобилиятини аниқлаш

340. Тизим оператори қўшни электр энергетика тизимлар билан трансчегаравий электр узатиш имкониятини аниқлашга ҳақли ва масъул ҳисобланади. Бу имконият ягона электр энергетика тизимида электр энергиясининг экспорти ва импортини ҳамда Ўзбекистон Республикасининг узатиш тизимлари орқали қўшни электр энергетика тизимларига етказиб берилган электр энергиясини ҳисобини юритишга хизмат қилади.

341. Электр узатиш тармоқларининг ўтказувчанлик имкониятини аниқлаш Тизим оператори қўшни электр энергетика тизимлари операторлари билан ўзаро ҳамкорликда ҳар бир тизимлараро электр узатиш тармоқлари ва қўшни энергетика тизимларини боғловчи тизимлараро барча боғловчи нуқталари учун қуйидаги қийматларни аниқлайди:

узатиладиган қувват чегараси (УҚЧ) — ҳисоблаш йўли билан аниқланадиган тизимлараро тармоқларнинг (тармоқлар кесимида) ўтказиш қобилиятини максимал қиймати бўлиб, ушбу қийматдан ортиб кетишиш натижасида турғунликнинг бузилишига олиб келади, одатда ушбу қиймат термик чегаралардан кам бўлади;

узатишнинг ишончлилик захираси (УИЗ) — бу Тизим оператори ва бошқа қўшни тизимлар операторлари томонидан зарур фавқулодда ёрдам кўрсатиш учун фойдаланишга мўлжалланган узатиладиган қувват чегарасининг бир қисми;

максимал рухсат этилган ўтказиш қобилияти (МРЭЎҚ) қуйидагича ҳисобланади: МРЭЎҚ = УҚЧ — УИЗ:

мавжуд ўтказиш қобилияти (МЎҚ) — қўшни электр энергетика тизимларнинг тизим операторлари ўртасидаги келишувларга биноан ҳамда турли техник ва маъмурий шартлар асосида фойдаланилиши мумкин бўлган трансчегаравий ўтказиш қобилияти.

342. Давлатлараро қувват ўтказиш қобилияти — тизимлараро тармоқлар ёки тизимлараро тармоқлар тўплами орқали реал вақт режимдаги актив қувват оқимларини чегаравий ўтказиш қобилиятидир, у вақт ўтиши билан ўзгариб туриши мумкин.

343. Трансчегаравий қувват ўтказиш қобилияти қуйидаги даврлар: мавсум, ой, ҳафта ва кун учун соатлар бўйича қийматлар орқали белгиланади.

344. Электр узатиш тармоқларининг трансчегаравий ўтказиш қобилиятига қуйидаги омиллар асосий таъсир кўрсатади:

ички узатиш тармоқларининг ўтказиш қобилияти;

узатиш тизими қурилмаларининг ишчи ҳолати;

қўшни электр энергетика тизимлари ўртасидаги электр энергияси транзит оқимларининг ҳажмлари;

узатиш тизими ишининг хавфсизлик (n-1) мезони;

узатиш қувватларининг носозликлари, ишдан тўхтаб қолиши, об-ҳаво шароитлари ва ҳоказолар билан боғлиқ ўтказиш қобилиятининг чекловлари.

345. Тизим оператори трансчегаравий узатиш қувватини аниқлаш учун ягона электр энергетика тизимида оператив режалаштиришнинг прогноз ва ҳақиқий маълумотларига асосланади.

Заруратга кўра тегишли йўналишда ва маълум вақт даврида трансчегаравий ўтказиш қобилиятини аниқлаш учун зарур бўлган қўшимча маълумотларни тақдим этиш юзасидан Фойдаланувчиларга ва бошқаларга мурожаат қилиши мумкин.

346. Узатиш тизими оператори ўзининг веб-сайтида қўшни электр энергетика тизимлари билан алоҳида чегаралар орқали тизимлараро ўтказиш имконияти тўғрисидаги ҳақиқий маълумотларни ҳамда электр энергияси экспорт-импорт операцияларини амалга ошириш учун тизимлараро боғланишларнинг ўтказиш имкониятидан фойдаланиш қоидаларини эълон қилади.

5-§. Хавфсизликни баҳолаш

347. Тизим оператори электр энергетика соҳасидаги назорат органи билан биргаликда мунтазам равишда эксплуатациявий хавфсизлик таҳлилини ўтказиши ва электр энергетика тизимининг эксплуатацияси ишончлилигини талаб этилган даражада ушлаб туриш учун зарур саъй-ҳаракатларни амалга ошириши шарт.

348. Эксплуатация хавфсизлиги таҳлилини ўтказиш учун Тизим оператори Узатиш тизими оператори билан биргаликда узатиш тизимининг намунавий моделларини ишлаб чиқади.

Мазкур намунавий моделлар ягона электр энергетика тизими объектлари бўйича тузилмавий ахборот ва маълумотларни, жумладан бошқа тармоқлар билан боғланишларни ва уланган Фойдаланувчиларни ўз ичига олиши керак.

Моделлаштириш учун маълумотлар мунтазам равишда янгилаб борилиши лозим.

Тизим оператори маълумотларни Фойдаланувчилардан сўраб олишга ҳақли ва тармоқнинг ўзаро боғланиш нуқталарини кўриб чиқишда узатиш тизимидаги бошқа операторлар билан ҳамкорлик қилади.

349. Узатиш тизимининг моделлари SCADA тизимидан олинган маълумотлардан фойдаланиб, хавфсизликни баҳолаш мезонлари аниқланадиган белгиланган вақт оралиқлари учун созланади.

350. Маълумотлар Фойдаланувчилар ва Тизим оператори томонидан узатиш тизими объектлари учун энг камида умумий истеъмолнинг қуйидаги режимлари учун (кун/вақт) тақдим этилиши керак:

қишки максимум ва минимум;

баҳорги максимум ва минимум;

ёзги максимум ва минимум;

кузги максимум ва минимум.

351. Ушбу Қоидаларнинг 349-бандида келтирилган келгуси йил учун таҳлил ўтказиш режимлари қуйидаги асосий маълумотларга асосланган бўлиши керак:

электр энергиясига бўлган талаб, анъанавий генерациянинг мавжудлиги;

қайта тикланувчи энергия манбаларидан кутилаётган ишлаб чиқариш (жумладан, тақсимланган ишлаб чиқариш бўйича жами қийматлари);

электр энергиясини сақлаш тизимларининг мавжудлиги ва уларнинг режалаштириш маълумотлари;

импорт-экспортнинг режалаштирилаётган ҳажмлари (иккала йўналишда ҳам чегаралараро ўтказиш қобилияти билан тақдим этилган);

узатиш тармоқларига техник хизмат кўрсатиш бўйича режалаштирилган ишлар ва тегишли режадаги йилда янги объектларнинг эксплуатацияга киритилиши.

352. Хавфсизлик таҳлилини ўтказишда узатиш тизимининг аниқ моделлари шунингдек, тармоқ тузилмалари ёки оператив режимлардаги ўзгаришлар, ҳимоя тизимлари ўрнатмалари, аварияга қарши автоматика схемаси, трансформаторларнинг юклама остида кучланишни ростлагичлари, подстанциялар схемалари ва иш режимларидаги ўзгаришлар тўғрисида аниқ маълумотларга асосланилади.

353. Эксплуатация хавфсизлиги таҳлили Тизим оператори томонидан қуйидаги муддатларда ўтказилади:

йиллик таҳлил — келгуси йил учун ҳар йили октябрь ойи охиригача;

мавсумий таҳлил — ҳар бир мавсум бошланишидан бир ой олдин «баҳор-ёз» мавсуми учун 1 мартгача ва «куз-қиш» мавсуми учун 1 сентябргача;

ойлик таҳлил — келгуси ой учун ҳар бир ойнинг 25 санасигача;

ҳафталик таҳлил — келгуси ҳафтанинг пайшанба куни;

кундалик таҳлил — келгуси кун учун, ҳар бир иш куни соат 18:00 гача, байрам ва дам олиш кунлари учун — барча келгуси байрам кунлари ва кейинги биринчи иш куни.

354. Эксплуатация хавфсизлиги таҳлилини ўтказиш учун Тизим оператори тўлиқ схема учун Қоидаларнинг 1090-бандига биноан белгиланган эксплуатация шароитларини (критик ва турғун бўлмаган) моделлаштиради ва мазкур Қоидаларнинг XI бўлим 2-бобига мувофиқ белгиланган эксплуатациявий хавфсизлик чегаралари (n-1) учун мувофиқлигини текширади.

355. Узатиш тизимининг асосий элементларини режалаштирилган ўчиришларидан олдин Тизим оператори тармоқнинг умумий моделидан фойдаланиб эксплуатациявий хавфсизлик таҳлилини ўтказади.

356. Эксплуатация хавфсизлиги таҳлили натижаларига биноан қўшни электр энергетика тизимлар операторларининг тармоқлари таъсирга учраши кузатилган ҳолда Тизим оператори улар билан эксплуатациявий хавфсизлик таҳлили натижаларини муҳокама қилади.

357. Юзага келиши мумкин бўлган вазиятларни аниқлаш мақсадида Тизим оператори томонидан йиллик, ойлик ва ҳафталик эксплуатация хавфсизлиги таҳлили ўтказилиши керак. Бунда қуйидаги ҳолатлар бўйича таҳлиллар ўтказилади:

ягона электр энергетика тизимининг номутаносиблиги ва электр энергетика тизими мувозанатини таъминлаш учун захиранинг мавжуд эмаслиги;

эксплуатациявий хавфсизлик чегаралардан ортиб кетадиган қувват, ўта юкланишлар бўйича;

электр узатиш тизимининг тугунларидаги юқори/паст кучланиш;

электр узатиш тизимида барқарорлик бўйича чегараларнинг бузилиши;

қисқа туташув токларининг чегаравий қийматлари ўзгариши.

358. Потенциал чекловлар аниқланганда, Тизим оператори ушбу Қоидаларнинг V бўлим 3-боби 4-параграфига мувофиқ коррекцияловчи тадбирларни ишлаб чиқади.

359. Тизим оператори потенциал чекловларни аниқлаш ҳамда қўшни электр энергетика тизимлари операторлари ва Фойдаланувчилар билан биргаликда коррекцияловчи тадбирларни амалга ошириш учун бир кун олдин ва жорий кун давомида эксплуатация хавфсизлиги таҳлилини ўтказади.

Тизим оператори электр энергиясининг ҳақиқий истеъмоли ва ишлаб чиқарилиши мониторингини ўтказиши ва сезиларли фарқлар (оғиш) бўлса, эксплуатациявий хавфсизлик таҳлилини янгилаши лозим. Эксплуатациянинг реал вақт режимига яқинланилганда электр энергетика тизими ҳолатини баҳолаш қўлланилиши лозим.

360. Тизим оператори эксплуатациянинг барча босқичларида баҳолаш ва эксплуатациявий хавфсизликни тиклаш учун ҳисобланади.

Эксплуатация хавфсизлиги таҳлили узатиш тармоқларининг конфигурацияси ва электр энергетика тизимининг барқарорлиги ҳамда динамик турғунлигини ҳисобга олиши керак.

361. Эксплуатация хавфсизлигини таҳлил қилишда Тизим оператори оператив режалаштириш жараёнининг қуйидаги маълумотларидан фойдаланиши лозим:

электр энергияси истеъмоли ва ишлаб чиқарилиши прогнози маълумотлари;

ўчиришларни режалаштириш маълумотлари;

узатиш тизимини бошқариш учун актив қувват захирасининг прогнози;

электр энергетика тизимининг иши тўғрисида ўтган давр маълумотлари;

электр энергиясини давлатлараро оқимининг ҳисобланган ҳажмлари;

электр энергетика тизимининг хавфсизлигига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган авария вазиятлари ҳақида хабарлар;

электр энергиясини истеъмоли ва ишлаб чиқарилиши прогнозига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган электр энергетика тизимидаги чекловлар;

ёқилғи таъминоти шартлари;

метеорологик ҳолат прогнозлари;

электр энергетика тизимининг барқарорлиги ва хавфсизлигига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳолатлар юзасидан оммавий ахборот воситалари материаллари.

362. Тизим оператори, заруратга кўра, Фойдаланувчидан тегишли муддат учун эксплуатация хавфсизлиги таҳлилини ўтказиш учун янгиланган ахборот тақдим этиши ёки аввал тақдим этилган ахборотни тасдиқлашини талаб этиши мумкин.

363. Эксплуатация хавфсизлиги таҳлили Тизим оператори томонидан орттирилган тажриба ва ўтган даврдаги маълумотларга асосан танлаб олинган, лекин қуйидагилардан кам бўлмаган ҳолда, маълум иш соатлари учун ўтказилиши керак:

йиллик эксплуатация хавфсизлиги таҳлили учун — ҳар бир ойнинг бир ҳафтасидаги бир кунининг бир соати;

мавсуми эксплуатация хавфсизлиги таҳлили учун — мавсум давомида ҳар ҳафтанинг бир кунининг бир соати;

ойлик эксплуатация хавфсизлиги таҳлили учун — ойнинг бир кунининг бир соати;

ҳафталик эксплуатация хавфсизлиги таҳлили учун — ҳар бир куннинг танлаб олинган олти соати;

кундалик эксплуатация хавфсизлиги таҳлили учун — келгуси куннинг ҳар бир соати.

364. Эксплуатация хавфсизлиги таҳлилининг натижалари бўйича Тизим оператори томонидан тайёрланадиган маълумотлар ҳар бир тегишли давр (йил/ой/ҳафта/кун/соатлар) кесимида қуйидагиларни ўз ичига олади:

электр энергиясини тармоқдаги ва электр энергияси ишлаб чиқарувчи объектлардаги ўз эҳтиёжлари учун йўқотишларини ҳисобга олган ҳолда истеъмол қилиш прогнозлари;

мавжуд актив қувват ишлаб чиқариш прогнозлари;

электр энергетика тизимининг эксплуатация хавфсизлиги чегаралари бузилиши мумкин бўлган эҳтимолий вазиятларнинг таҳлили;

актив қувват захираларининг етарлича таъминланмаётган эҳтимолий вазиятларнинг таҳлили;

ягона электр энергетика тизимининг бирламчи ва иккиламчи захирасининг етарлича таъминланаётган эҳтимолий вазиятларнинг таҳлили;

авария вазиятлари рўйхатидаги авария вазиятлари содир бўлиши эҳтимоли;

авария вазиятлари рўйхатидаги авариялар оқибатларини бартараф этиш бўйича тадбирлар;

Тизим операторининг хулосасига кўра электр энергетика тизими ва электр таъминоти хавфсизлигига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган бошқа зарур маълумотлар.

365. Эксплуатация хавфсизлиги таҳлилининг натижаларига кўра, Тизим оператори барча прогноз қилинган режимлар учун тегишли даврдаги энергоблокларнинг актив қуввати захиралари ҳажмларини, частотани ростлаш (частотани ушлаб туриш, тиклаш ва қўллаб туриш учун захиралар) бўйича ёрдамчи хизматлар ҳажмларини, шунингдек, ўзаро уланиш шартномаларига мувофиқ давлатлараро оқимлар бўйича келишилган оғишларни сақлаб қолиш бўйича бошқа ёрдамчи хизматларнинг ҳажмларини ҳам белгилайди.

6-§. Тизимининг операцион барқарорлиги прогнози (O-SAF)

366. Тизим оператори республикадаги умумий истеъмолни қондириш ва экспорт-импорт мажбуриятларини бажариш учун турли оператив режимларда актив қувватнинг зарур захирасини таъминлайди ва республика ягона электр энергетика тизимида умумий электр энергиясини ишлаб чиқариш имкониятини баҳолаш орқали электр энергетика тизими барқарорлиги таҳлилини ўтказади.

367. Электр энергетика тизими барқарорлигини таҳлил қилиш ва узатиш тизимининг мувофиқлиги прогнози Тизим оператори томонидан турли прогнозларнинг натижалари, хусусан йиллик ўчириш режаси, истеъмол прогнози, ишлаб чиқариш прогнози, тизимлараро узатиш қувватини аниқлаш ва электр энергетика тизими барқарорлигини баҳолаш натижалари (O-SAF) асосида ишлаб чиқилади.

368. Ушбу Қоидаларнинг 367-бандида келтирилган маълумотларни ҳисобга олган ҳолда, Тизим оператори мосликнинг эҳтимоли, унинг бўлмаслиги муддати ҳамда оқибатда етказиб берилмайдиган электр энергиясининг кутилаётган ҳажмини баҳолайди.

369. Тизим оператори йилига икки марта электр энергетика тизими хавфсизлигининг мавсумий таҳлилига мос келадиган режимларни ҳисобга олган ҳолда, келгуси ёз ва қиш мавсуми учун барқарорлик прогнози (O-SAF)ни амалга ошириши лозим. Олинган натижалар ягона электр энергетика тизимининг қишки ва ёзги барқарорлик прогнози (O-SAF)да тақдим этилади.

Ҳисоботлар Узатиш тизими оператори ва Тизим операторининг расмий веб-сайтларида эълон қилинади ва Фойдаланувчилар ўз ишларини режалаштиришларида қўлланма сифатида фойдаланилади.

370. Тизим оператори генерацияловчи модулларнинг фаолиятида, юкламаларда, қайта тикланувчи энергия манбаларининг кўрсаткичларида ёки тизимлараро узатиш қувватларида кутилаётган барқарорликка сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ўзгаришларни аниқлаганда ўзининг барқарорлик прогнози (O-SAF) ҳисоботларини янгилашга ҳақли.

371. Тизим оператори қуйидагиларга асосланган ҳолда, кунлик вақт оралиғида электр энергетика тизими барқарорлиги таҳлилини ўтказади:

юклама прогнози;

анъанавий ва қайта тикланувчи энергия манбаларидан генерация прогнози;

режалаштирилган ўчиришлар рўйхати;

мавжуд актив қувват захиралари;

тизимлараро чегаралардаги қувватга мос электр энергияси импорти ва экспорти;

генерацияловчи модуллар имкониятлари ва уларнинг тайёрлик ҳолати;

Фойдаланувчи объектларининг истеъмолини, уларнинг ҳолати ва мавжудлигини ҳисобга олган ҳолда бошқариш имкониятлари.

372. Ушбу Қоидаларнинг 371-бандига мувофиқ ўтказилган таҳлиллар натижасида Тизим оператори барқарорлик бузилганлиги ва ушбу ҳолатнинг давомийлиги натижасида етказиб берилмаган электр энергияси ҳажмини аниқлайди.

Барқарорлик бузилган ва тикланмаган бўлса, Тизим оператори Вазирликни хабардор қилади, барқарорлик бузилиши сабабларининг таҳлили, ушбу ҳолатни бартараф этиш бўйича чоралар юзасидан ўз таклифларини юборади.

4-боб. Кундалик иш жадваллари

1-§. Фойдаланувчиларнинг кунлик иш жадваллари

373. Тизим оператори республика бўйича узатиш тизимидаги ишларни режалаштириш учун жавобгардир. Барча Фойдаланувчилар Тизим операторининг мазкур бўлимда белгиланган талабларига риоя қилишлари шарт.

374. Тизим оператори узатиш тизимидаги ишларни режалаштиришни тегишлилиги бўйича «Энергия» координацион диспетчерлик марказининг (кейинги ўринларда — «Энергия» КДМ) минтақавий бошқарув маркази билан бевосита ҳамкорликда амалга оширади.

375. Узатиш тизимидаги кунлик иш жадваллари қуйидагилар:

Фойдаланувчиларнинг кунлик иш жадвал (график)лари;

Фойдаланувчиларнинг соатлик иш жадвал (график)лари;

узатиш тизимининг кунлик иш жадвал (график)лари.

376. Барча Фойдаланувчилар ўзларининг кунлик иш жадвал (график)ларини Тизим операторига тақдим этишлари шарт.

377. Фойдаланувчиларнинг кунлик иш жадваллари — алоҳида Фойдаланувчига тегишли бўлган ёки унинг тасарруфидаги объектлар учун электр энергиясини ишлаб чиқариш, истеъмол қилиш, электр энергиясини сақлаш тизимларини зарядлаш ва разрядлаш, ички ва ташқи савдонинг (экспорт ва импорт) соатлик режасини ўз ичига олади.

378. Кунлик иш жадваллари узатиш тизимига уланиш нуқтасидан қатъий назар бутун узатиш тизими учун умумлаштирилади. Трансчегаравий оқимлар қўшни энерготизимлар операторлари («Энергия» КДМ билан бевосита ҳамкорликда) билан келишилади.

379. Тизим оператори кунлик иш жадвалларини тақдим этиш шаклини белгилайди ва уларни тақдим этиш тартибини (формати) ўрнатади. Кунлик иш жадвалларини тақдим этиш шакли ва услуби, шунингдек бошқа зарур кўрсатма ва йўриқномалар Тизим операторининг веб-сайтида эълон қилинади.

380. Тизим оператори кунлик иш жадвалларини тақдим этиш учун ихтисослаштирилган IT-платформа ва Тизим оператори ва Фойдаланувчи ўртасида ажратилган алоқа каналларидан фойдаланиши керак.

Кунлик иш жадвалларини тақдим этиш учун захира манбаи сифатида интернетдан фойдаланган ҳолда электрон почта орқали юборилиши мумкин бўлади.

381. Тизим оператори одатий шароитларда, шунингдек ахборот тизими мавжуд бўлмаган ҳолатларда кунлик иш жадвалларини тақдим этиш, текшириш ва тасдиқлаш тартибини ишлаб чиқади ва уни ўзининг расмий веб-сайтида эълон қилади.

382. Кунлик иш жадвалларида асосий вақт оралиғи бир соатни ташкил этади.

383. Фойдаланувчилар кейинги кун учун кунлик иш жадвалларини бир кун олдин соат 10:00 дан кечиктирмай Тизим операторига тақдим этади.

384. Тизим оператори соат 10:30 га қадар барча кунлик иш жадваллари олади ва уларни ўрнатилган шаклга ва талабга мувофиқ тақдим этилганлиги юзасидан текширади.

Фойдаланувчи кунлик иш жадвалларини ўз вақтида тақдим этмаган ёки нотўғри тақдим этган ҳолда Тизим оператори тегишли Фойдаланувчи учун намунавий кунлик иш жадвалларини белгилайди ва унга огоҳлантириш беради.

Фойдаланувчи кейинчалик ҳам кунлик иш жадвалларини ўз вақтида тақдим этмаса ёки нотўғри тақдим этса, Тизим оператори Регуляторга шикоят киритиши ва тегишли чора-тадбирларни қўллаши мумкин.

385. Ягона электр энергетика тизими бўйича барча кунлик иш жадваллари ўзаро мутаносиб бўлиши, яъни барча кунлик иш жадвалларининг йиғиндиси (ишлаб чиқариш, истеъмол қилиш, экспорт ва импорт) нолга тенг бўлиши керак. Соат 13:30 га қадар Тизим оператори ёндош энерготизимлар операторлари билан электр энергияси оқимлари сальдосини ва барча кунлик иш жадваллари мутаносиблигини текширади.

386. Узатиш тизимидаги барча кунлик иш жадваллари мутаносиб бўлган ҳолда, режалаштириш графикларни тузиш жараёни якунланади. Тизим оператори кунлик иш жадвалларида маълум номутаносибликларни аниқласа, тегишли Фойдаланувчиларга ўз жадвалларига соат 14-00 гача мос равишда тузатишлар киритиш юзасидан тавсия беради. Қайта кўриб чиқилган кунлик иш жадваллари Тизим операторига белгиланган шакл ва тартибда юборилади.

387. Қайта кўриб чиқилган кунлик иш жадвалларининг мутаносиблиги Тизим оператори томонидан қайта текширилади ва натижа қониқарли бўлса, режалаштирилаётган кун учун кунлик иш жадваллари тузиш жараёни якунланади. Кунлик иш жадвалларида камчиликлар бўлса, улар рад этилади.

388. Ўрнатилган қуввати 5 MW га тенг ва ундан катта бўлган ҳар бир генерацияловчи модул учун электр энергиясини ишлаб чиқаришнинг кунлик иш жадваллари бир соатлик режалаштириш оралиғига бўлинган қуйидаги маълумотларни ўз ичига олади:

ҳар бир электр станциянинг жами ва унинг ҳар бир генерацияловчи модули учун алоҳида актив қувват;

ҳар бир генерацияловчи модул учун максимал ва минимал актив қувват;

ҳар бир генерацияловчи ва гидроаккумуляцияловчи (ростловчи) электр станциялар/қурилмаларнинг мавжудлиги;

узатиш тизимидаги якуний истеъмол;

электр энергиясини ички ва (ёки) ташқи оқимлари.

389. Фойдаланувчилар ва Тақсимлаш тизими операторларининг (жумладан Берк тақсимлаш тизим операторлари) кунлик истеъмол жадваллари бир соатлик режалаштириш оралиғига бўлинган қуйидаги маълумотларни ўз ичига олади:

жами актив қувват истеъмоли;

анъанавий генерацияловчи модулларнинг жами актив қувват ишлаб чиқариши;

қайта тикланувчан энергия манбалари қурилмаларининг жами актив қувват ишлаб чиқариши;

бошқариладиган юкламаларнинг жами актив қувват истеъмоли;

бошқариладиган юкламаларнинг мавжудлиги;

электр энергиясини ички ва (ёки) ташқи савдоси.

390. Электр энергиясини сақлаш тизимларининг кундалик иш жадваллари бир соатлик режалаштириш оралиғига бўлинган қуйидаги маълумотларни ўз ичига олади:

жами актив қувват истеъмоли;

жами актив қувват ишлаб чиқариш;

бошқариладиган юкламаларнинг актив қувват истеъмоли;

электр энергиясини сақлаш тизимларининг мавжудлиги;

электр энергиясини ички ва (ёки) ташқи савдоси.

391. Электр энергияси трейдерлари ўзларининг кундалик иш жадвалларида электр энергиясининг барча ички ва ташқи савдолари тўғрисида батафсил маълумотларни тақдим этади.

2-§. Фойдаланувчиларнинг кун ичидаги иш жадваллари

392. Фойдаланувчиларининг кун ичидаги иш жадваллари — электр энергияси бозоридаги операциялар ёки уларнинг қурилмалари мавжудлигидаги ўзгаришлар натижасида кундалик иш жадвалларига киритиладиган ўзгаришлардир.

Кун ичидаги иш жадваллари — электр энергиясини ишлаб чиқариш, истеъмол, сақлаш ҳамда ички ва ташқи савдоси бўйича кунда тақдим этилган ва тасдиқланган иш жадвалларидаги ўзгаришлардир.

393. Кун ичидаги жадваллар Тизим операторига режалаштириш куни, операциялардан камида икки соат олдин тақдим этилиши керак. Фойдаланувчилар кун ичидаги иш жадвалларини махсус электрон платформа орқали ҳам юборишлари мумкин.

394. Кун ичидаги иш жадваллари Тизим оператори томонидан кунлик иш жадваллари каби ёндашув асосида, таъсир доирасидаги барча операциялар ҳамда ички ва ташқи иш жадвалларини мувозанатга келтирган ҳолда тасдиқлайди.

3-§. Узатиш тизимининг кундалик иш жадваллари

395. Тизим оператори Узатиш тизими оператори билан биргаликда, узатиш тизимининг Фойдаланувчилари ва трансчегаравий оқимларнинг тасдиқланган кунлик ва кун ичидаги иш жадваллари асосида, тегишли қўшни энерготизимлар операторлари билан келишилган ҳолда, Узатиш тизимининг кундалик иш жадвалларини ишлаб чиқади.

396. Тасдиқланган кундалик иш жадваллардан фойдаланиб Тизим оператори ягона электр энергетика тизимида частотани ростлаш бўйича захираларнинг мавжудлигини ва қўшни электр энергетика тизимларининг ҳар бири билан трансчегаравий оқимлар ҳажмини ҳисоблайди.

397. Узатиш тизимининг кундалик иш жадваллари қуйидагиларни ўз ичига олади:

қуввати 5 MW га тенг ёки ундан юқори бўлган барча генерацияловчи модуллари ва қуввати 0,5 MW га тенг ёки ундан катта бўлган электр энергиясини сақлаш тизимларининг актив қувват ишлаб чиқариш жадвали ва уларнинг мавжудлиги, бунда анъанавий ва қайта тикланувчи энергия манбаларининг генерацияси бўйича алоҳида жадвал шакллантирилади;

қуввати 5 MW гача бўлган генерацияловчи модуллар бўйича актив қувват ишлаб чиқарилишининг умумлаштирилган жадвали;

жами актив қувват истеъмоли жадвали;

бошқариладиган истеъмол талаби ва унинг мавжудлиги;

электр станциялар ва генерацияловчи модуллар кесимида электр энергетика тизимидаги захираларнинг мавжудлиги;

қўшни электр энергетика тизимлар билан трансчегаравий оқимлар;

ҳар бир чегаралар аро боғланишларда ишончлилик захираси даражаси;

узатиш тизимидаги исрофларни баҳолаш.

398. Тизим оператори кундалик хавфсизликни баҳолаш учун узатиш тизимининг кунлик режасидан фойдаланади. Хавфсизлик таҳлили тақдим этилган кундалик иш жадваллари барқарор ишлаш шароитларни таъминламаслигини кўрсатса, Тизим оператори тегишли чораларни кўради.

5-боб. Ўта юкланишлар прогнози

399. Электр энергетика тизимидаги режалаштириш тадбирлари тугатилганидан сўнг, лекин электр энергияси оқимлари жадваллари тасдиқланишидан олдин, Тизим оператори узатиш тизимида электр энергиясини ишлаб чиқариш, истеъмоли ва транзитининг режали ҳажмларини таъминлай олишга қодирлигини текшириш учун ўта юкланишлар прогнози бўйича ҳисоб-китобларни ўтказади.

Ҳисоб-китоблар ўтказишдан мақсад — режалаштирилган кундаги эксплуатация қилиш давомида узатиш тизимининг айрим элементлари ўта юкланиши хавфини текширишдир.

Баҳолаш, барқарор иш режими ва «n-1» режимлар учун узатиш тизимининг айрим муҳим элементлари йўқотилиши эҳтимолидан келиб чиқиб ўтказилади.

400. Ўта юкланиш прогнози ҳисоб-китоблари натижаси бўйича узатиш тизимида барқарор иш режимларида ўта юкланишлар кузатилган ҳолда Тизим оператори узатиш тизимида юз бериши мумкин бўлган ўта юкланишларни бартараф этиш мақсадида тақдим этилган ва тасдиқланган графикларга ўзгартиришлар киритишни талаб қилиши мумкин. Фойдаланувчилар Тизим операторининг талаби бўйича ўз жадвалларига тегишли ўзгартиришлар киритишлари шарт.

401. Тасдиқланган жадвалларга ўзгартиришлар киритиш имкони бўлмаган ҳолда Тизим оператори диспетчерларга барқарор иш режимларида ўта юкланишлар прогноз қилинган вақт оралиғида электр энергетика тизимининг захираларини ишга туширишга кўрсатма беради.

402. Ўта юкланиш прогнози бўйича ҳисоблашлар натижасига кўра узатиш тизимида «n-1» режимларида ўта юкланишлар аниқланса, Тизим оператори диспетчерларга, «n-1» оператив режими содир бўлиш ҳолатига нисбатан зарур тадбирларни режалаштириш кўрсатмасини беради.

Стандарт чоралар қуйидагилардан иборат: генерацияни ва электр энергиясини сақлаш тизимларини такроран диспетчерлаш, экспорт ёки импорт узатмаларни қисқартириш, ҳамда ягона электр энергетика тизими захираларини ишга солиш.

V бўлим. Электр режимларини бошқариш

1-боб. Электр режимларини бошқаришнинг мақсади ва қўллаш доираси

403. Электр режимларини бошқариш жараёни узатиш тизимида асосий фаолият турларидан бири бўлиб, фаолиятнинг қолган турлари унинг самарали ишлашига хизмат қилади ва унга узвий боғлиқдир. Бу фаолият оператив режимда ёки ушбу режимга жуда яқин вақт оралиғида, ҳар қандай ҳолатда оператив кун давомида бажарилади.

Электр режимларини бошқариш, иерархик тартибда ташкил этилган Тизим оператори ва унинг минтақавий ҳамда ҳудудий бўлинмалари раҳбарлиги остида, ягона электр энергетика тизимидаги электр станциялар ва подстанцияларнинг тезкор ходимлари томонидан, кунлик ва кундалик иш шароитида амалга оширилади.

404. Электр режимларини бошқаришнинг асосий мақсади электр энергетика тизимининг хавфсиз, барқарор ва самарали ишлашини ҳамда жалб қилинган ходимлар ва ускуналарнинг максимал хавфсизлигини таъминлаш билан бир вақтда якуний истеъмолчилар электр таъминотининг узлуксизлигини таъминлашдир.

405. Электр режимларини бошқаришнинг вазифалари ягона электр энергетика тизими иш самарадорлигини таъминлаш, электр энергияси бозори фаолиятини енгиллаштириш, қўшни мамлакатлар электр энергетика тизимлари билан барқарор интеграцияни таъминлаш ва параллель иш режимларини бошқаришдан иборат.

406. Қоидаларнинг мазкур бўлими Тизим оператори, Узатиш тизими оператори, барча ишлаб чиқарувчилар, Истеъмолчилар, электр энергиясини сақлаш тизимлари ҳамда тақсимлаш ва Берк тақсимлаш тизими операторлари ва узатиш тизимига уланган бошқа Фойдаланувчиларга тааллуқли.

407. Мазкур бўлим тааллуқли бўлган барча Томонлар унинг муваффақиятли ва самарали қўлланилиши учун фаол ёрдам беришлари шарт.

2-боб. Тезкор-диспетчерлик бошқаруви

1-§. Тезкор-диспетчерлик бошқарувининг мақсади ва қўллаш доираси

408. Тезкор-диспетчерлик бошқаруви Ўзбекистон Республикасининг ягона электр энергетика тизимини иерархик ва марказлаштирилган тартибда оператив бошқариш фаолияти бўлиб, асосий мақсади ягона электр энергетика тизимидаги якуний истеъмолчилар электр таъминотининг узлуксизлиги, ишончлилиги ва сифатини таъминлашдан иборат.

409. Тезкор-диспетчерлик бошқаруви жараёни оператив (реал вақт режимида) ёки реал вақтга яқин режимда электр энергетика тизимининг хавфсиз ишлашини таъминлаш мақсадида Тизим оператори томонидан амалга оширилади. Тизим оператори тезкор-диспетчерлик бошқаруви жараёнида мувофиқлаштирувчи диспетчерлик маркази «Энергия» КДМ ва бошқа қўшни тизим операторлари билан биргаликда қуйидаги фаолиятни амалга оширади:

электр энергиясининг режалаштирилган ўзаро алмашинувларини оператив режимда мониторинг қилиш;

электр энергиясининг давлатлараро ва ички минтақалараро оқимларини назорат қилиш;

Тегишли тизим оператори ва Электр станциялари оператори билан биргаликда ягона электр энергетика тизими объектларига техник хизмат кўрсатиш дастурини амалга ошириш;

Фойдаланувчиларга актив/реактив қувватни ростлаш ва (ёки) бошқа тизим хизматлари учун кўрсатмалар бериш;

Истеъмолчиларга истеъмолни ростлашга оид кўрсатмалар бериш;

Тегишли тизим операторлари билан биргаликда тармоқлардаги ўта юкланишлар муаммосини ҳал этиш;

оператив ишончлиликнинг тегишли даражасини сақлаб туриш;

кутилмаган, фавқулодда ёки режалаштирилмаган вазиятларнинг содир бўлиши билан боғлиқ масалалар ечимини топиш.

410. Диспетчерлик жараёни тўлиқ Тизим оператори томонидан амалга оширилади. Тизим оператори электр энергетика тизимини функционал иерархияси доирасида алоҳида Томонларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини белгилаб берувчи, диспетчерлик бошқаруви жараёни учун оператив регламентлар мажмуасини ишлаб чиқади ва тасдиқлайди ҳамда унга риоя қилади.

411. Ўзбекистон Республикаси ягона электр энергетика тизимида диспетчерлик бошқаруви марказлаштирилган тартибда Тизим оператори томонидан амалга оширилади.

Минтақавий диспетчерлик бошқармалари минтақавий узатиш тармоқларининг ва ўзининг масъуллик зоналарида уланган, Тизим операторининг бошқаруви остида бўлган ва тўлиқ бўйсунувидаги Фойдаланувчиларининг ишини мувофиқлаштиради.

2-§. Диспетчер кўрсатмалари

412. Диспетчер кўрсатмалари бу Тизим операторининг оператив ходимлари томонидан турли Фойдаланувчиларга бериладиган оператив кўрсатмаларидир.

413. Бериш усулига кўра диспетчер кўрсатмалари қуйидагича бўлиши мумкин:

автоматик — SCADA/EMS ва (ёки) частотани ва қувватни автоматик бошқариш тизими орқали берилади;

қўлда — оператив, диспетчерлар томонидан алоқа воситалари орқали берилади.

414. Бошқарув таъсири турига кўра диспетчер кўрсатмалари қуйидагича бўлиши мумкин:

бевосита (тўғридан-тўғри) — масофадан бошқариладиган воситалардан фойдаланган ҳолда ёки автоматик ёки қўлда;

билвосита — бошқарувнинг масофадаги участкасида навбатчи операторлар орқали.

415. Узатиш тармоқларидаги ускуналарга боғлиқ ҳолда кўрсатмалар қуйидаги тарзда берилиши мумкин:

электрон — маълумотлар алмашиш ва алоқа учун IТ-воситалардан фойдаланган ҳолда;

ёзма — факс ёки электрон почта орқали;

оғзаки — телефон, радио ва бошқа алоқа воситалари ёрдамида.

3-§. Диспетчерлик кўрсатмаларини бериш ва қабул қилиш тартиби

416. Кўрсатмалар мазкур Қоидаларга мувофиқ берилади.

417. Қарор қабул қилиш ва кўрсатма беришда Тизим оператори қуйидаги омилларни ҳисобга олиши керак:

электр энергиясининг режадаги ва ҳақиқий истеъмоли ўртасидаги фарқ;

актив қувватларнинг трансчегаравий оқимларининг режа графиклари ва ҳақиқий кўрсаткичлари ўртасидаги фарқ;

балансловчи хизмат кўрсатувчиларидан олинган балансловчи қувват ва электр энергияси мавжудлиги тўғрисидаги расмий хабарномалар;

генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларининг декларация қилинган қувватидаги ўзгаришлар;

узатиш тизими конфигурациясидаги ўзгаришлар;

узатиш тизимига уланиш нуқталарига таъсир кўрсатувчи тақсимлаш тармоқлари топологияси (мавжуд ускуна/қурилмаларнинг жойлашуви)даги ўзгаришлар;

параллель ишлаш, истеъмолчиларга электр энергияси етказиб бериш ишончлилиги ва сифатини таъминловчи генерацияловчи қувватлар захираларининг тегишли тоифалари мавжудлиги;

электр станциялари ёки узатиш тармоқлари подстанцияларининг шиналаридаги кучланиш графикларига риоя этилиши;

актив қувватнинг зарур захирасини таъминлаш мақсадида узатиш тизимига уланган электр станциялари шиналари ёки узатиш тизими подстанциялари шиналаридаги кучланиш графикларини ўзгартириш зарурати;

иссиқлик ва электр энергиясини ишлаб чиқариш учун аралаш циклдан ишловчи генераторларнинг иш графикларидаги ўзгаришлар;

электр энергиясини ишлаб чиқариш учун қайта тикланувчан энергия манбаларидан фойдаланадиган генерацияловчи модулларнинг иш графикларидаги ўзгаришлар;

электр энергиясини тизимлар ўртасидаги алмашувларнинг режа графикларидаги ўзгаришлар;

узатиш тизимига уланган электр энергиясини сақлаш тизимларининг зарядлаш/разрядлаш жадвалларининг ўзгариши;

электр энергетика тизимида авария ҳолатларининг содир бўлиши;

эксплуатацияга тааллуқли регламент ва ҳужжатлар жумладан, хавфсизлик техникаси бўйича йўриқномалар асосида бериладиган кўрсатмалар;

истеъмолчиларга етказиб бериладиган электр энергияси таъминотидаги узилиш хавфининг эҳтимоли;

электр энергетика тизими ишининг сифатига ва ишончлилигига таъсир этувчи бошқа омиллар.

418. Эксплуатациянинг нормал шароитларида бериладиган кўрсатмалар генерацияловчи модулларнинг баён қилинган техник характеристикаларига мувофиқ бўлиши керак.

419. Электр энергетика тизимининг ишончлилиги ва параллель ишлаш сифатининг пасайишига олиб келадиган ҳолатлар (авариялар) содир бўлганда ёки авария содир бўлиш эҳтимоли юзага келганда, Тизим оператори қуйидаги ваколатга эга:

электр энергияси бозори ишини тўхтатиш ва (ёки) тўхтатиб туриш учун кўрсатма бериш (электр энергияси сотиш ёки сотиб олиш бўйича савдо);

ягона электр энергетика тизимининг барқарорлиги, ишончлилиги хавф остида эканлигини, шунингдек етказиб берилаётган электр энергиясининг сифат кўрсаткичлари пасайиши мумкинлиги кутилаётганлигини аниқласа, электр энергиясини ишлаб чиқариш, истеъмол қилиш, сақлаш тизимларини зарядлаш (разрядлаш) ва электр энергиясини алмашишнинг режадаги ҳажмларини ўзгартириш ёки чекловлар киритиш.

420. Тизим оператори мазкур Қоидаларнинг 419-бандида кўрсатилган ҳаракатларни амалга оширса, у ҳолда Тизим оператори аудит ўтказилиши учун ўз ҳаракатлари тафсилотлари ва сабабларини қайд этиб боради.

421. Тизим оператори исталган Фойдаланувчи ёки Регуляторнинг асосланган сўровига кўра ёзма равишда ҳисобот тақдим этиши шарт.

422. Кўрсатмалар қуйидагиларни ўз ичига олади:

синхронлаш/қайта синхронлаш бўйича кўрсатмалар;

тизим хизматларини фаоллаштириш;

таъмирга/таъмирдан чиқариш учун ўчириб-улаш амалларини бажариш;

захира режими ёки иш режимига ўтказиш;

актив/реактив қувват бўйича кўрсатмалар бериш;

электр энергетикаси объектлари (станциялар) ва узатиш тармоқлари подстанциялари учун кучланишлар графиклари;

узатиш тизимига уланиш нуқталари билан боғлиқ таъмирлаш ишларини ўтказиш ва эксплуатация давомида хавфсизликни таъминлаш қоидалари;

аварияни бартараф этиш бўйича тезкор тадбирлар;

электр энергетика тизимини оператив бошқариш билан боғлиқ бошқа тадбирлар.

423. Кўрсатмалар, тушунмовчиликлар ва хатоликлар эҳтимолини камайтириш мақсадида, аниқ ва лўнда берилиши шарт.

424. Тизим оператори кўрсатмаларнинг автоматик ёзиб олиниши ва фойдаланиш учун қулай бўлган электрон шаклда сақланишини таъминлайди.

Кўрсатмалар камида икки йил сақланиши шарт.

Исталган Фойдаланувчи ва (ёки) электр энергияси улгуржи бозорининг иштирокчиси ушбу маълумотнинг керакли қисмидан фойдаланиш мақсадида сўраб олишга ҳақли.

Маълумотдан фойдаланишга рухсат, Тизим операторининг розилиги билан, Регулятор ёки Вазирлик кўрсатмасига биноан тақдим этилади.

425. Кўрсатмаларнинг муваффақиятли қабул қилинганлиги дарҳол тасдиқланиши шарт.

426. Кўрсатма берган шахс унинг тўғри қабул қилганлигини тасдиқлаши лозим. Кўрсатмаларни бажариш фақат тасдиқлаш қониқарли баҳолангандан сўнггина бошланади.

427. Алоқа бўлмаган ҳолларда ҳаракатлар Тизим оператори томонидан ишлаб чиқилган махсус йўриқномага асосан амалга оширилади. Бунда:

манфаатдор томонлар алоқани тиклаш бўйича зарур чораларни кўради;

генерацияловчи модуллар актив қувват, кучланиш ва частотанинг қийматларини амалдаги сўнгги графикларга мувофиқ ушлаб туришлари лозим;

заруратга кўра янги алоқа каналлари ташкил этилади, бу ҳақда манфаатдор Томонлар ўзаро хабардор қилинади.

4-§. Диспетчер кўрсатмаларига риоя этиш

428. Диспетчер кўрсатмалари қуйидаги ҳолларда асосланган ҳисобланади:

кўрсатмалар берилган Томоннинг техник жиҳатдан чегараланганлигига мувофиқ бўлса;

мазкур Қоидаларда белгиланган талабларга зид бўлмаса;

ўрнатилган тартиб, шунингдек бериш ва қабул қилиш тартиб-қоидалари асосида ишлаб чиқилган бўлса;

тегишли вақт даврига мувофиқ бўлса.

429. Барча Фойдаланувчилар Диспетчер кўрсатмаларига белгиланган муддатда, аниқ жавоб беришлари ҳамда ўз мажбуриятларини мазкур Қоидаларнинг V бўлими 3-боб 2-параграфига мувофиқ бажаришлари шарт.

430. Электр станциялари операторлари Тизим операторининг кўрсатмаларига амал қилишлари шарт.

Кўрсатмаларнинг бажарилиши инсонларнинг (ходимларнинг) соғлиғи ва ҳаёти ёки ускуналарнинг хавфсизлигига жиддий таъсир кўрсатиши мумкин бўлса, генерацияловчи модулларга хизмат кўрсатувчи ходимлар зудлик билан Тизим операторига бундай шароитлар мавжудлиги тўғрисида хабар беришлари керак.

Бундай ҳолатда Тизим оператори кўрсатмани бекор қилиши ёки унга ўзгартириш киритиши лозим.

431. Исталган вақтда ва қандайдир сабабга кўра Фойдаланувчининг Тизим оператори томонидан берилган жорий кўрсатмани бажариш имконияти бўлмаса, Фойдаланувчи бу ҳақда Тизим операторини дарҳол хабардор қилиши шарт.

432. Фойдаланувчи кўрсатмаларга риоя этиш имкониятига эга эмаслиги тўғрисида Тизим операторини хабардор қилмаган ҳолатда ва шу вақтда Тизим оператори Фойдаланувчи томонидан кўрсатмаларнинг бажарилмаётганлигини қайд этса, Тизим оператори электр энергетика тизими иши ва хавфсизлигига салбий таъсирларни олдини олиш ва (ёки) камайтириш юзасидан барча зарур чораларни қўллашга ҳақли.

433. Тизим оператори томонидан Фойдаланувчининг кўрсатмаларга риоя этмаётганлиги аниқланган тақдирда ушбу Фойдаланувчи дарҳол хабардор қилинади ва унга кўрсатмаларни зудлик билан бажариш юзасидан фармойиш юборилади.

434. Фойдаланувчи томонидан бир оператив кун давомида 1 та кўрсатма тўлиқ бажарилмаган тақдирда, кўрсатмалар бажарилмаган деб ҳисобланади ва Тизим оператори томонидан расмий огоҳлантириш берилади ҳамда кўрсатмани бажармаслик сабаблари тўғрисида батафсил маълумот тақдим этиш бўйича сўров юборилади.

435. Расмий огоҳлантириш олган Фойдаланувчи Тизим оператори диспетчерининг барча келгуси кўрсатмаларини бажариш мажбуриятини олади.

436. Фойдаланувчи техник сабабларга кўра Тизим оператори диспетчерининг кўрсатмаларини бажариш имкониятига эга бўлмаса, у ёзма равишда мурожаат этиши ҳамда кўрсатма кўрсаткичларини ўзгартириш ва мос равишда кўрсатмага тузатишлар киритишни талаб қилиши керак.

437. Фойдаланувчи бир календарь йили ичида икки марта кўрсатмаларга риоя этмаганлиги тўғрисидаги расмий огоҳлантириш олса, Тизим оператори бу ҳақда Вазирлик ва Регуляторни хабардор қилиши ҳамда тегишли чоралар кўришни талаб қилиши керак.

5-§. Тизим операторининг вазифа ва мажбуриятлари

438. Тизим оператори ягона электр энергетика тизимининг ишончли, барқарор ва хавфсиз ишлашини таъминлаш ҳамда унинг рухсат этилган чегаралар доирасида ишлаш самарадорлиги учун жавобгардир.

439. Тизим оператори ушбу Қоидаларнинг 438-бандида кўрсатилган талабларнинг ва ягона электр энергетика тизимининг ишончлилиги, хавфсизлиги ҳамда сифати бўйича техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига риоя этиш мажбурияти ўртасидаги мувозанатни таъминлаши лозим.

440. Тизим оператори барча ҳолатларда, ушбу Қоидаларнинг 438 ва 439-бандлари талабларини бажариш мақсадида, зарур ҳаракатларни амалга оширишга ҳақли, бироқ, асосли сўров берилганда ушбу ҳаракатлари борасида тушунтириш беришга мажбур. Тизим оператори ҳар қандай ҳолатни олдиндан баҳолаган ҳолда оқилона ва эҳтиёткорлик билан ҳаракат қилиши шарт.

441. Электр энергетика тизимида электр таъминотининг ишончлилиги, барқарорлиги, хавфсизлиги ва сифати техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларини фақат истисно ҳолатларидагина хавф остига қўйилиши мумкин.

Тизим оператори талабларга риоя этилмаганлиги ёки четга чиқишларга олиб келган ҳолатларни батафсил тушунтириши шарт.

Бундай истисноларга, бошқа вазиятлар билан бир қаторда, қуйидагилар киради ва бу билан чекланмайди:

фавқулодда вазиятдан сўнг — электр энергияси таъминоти тўлиқ узилгандан кейинги тиклаш жараёни;

йирик авариядан сўнг — ягона электр энергетика тизимини йирик авариядан сўнг тиклаш жараёнининг дастлабки 30 дақиқаси давомида.

3-боб. Барқарор режимларда тезкор-диспетчерлик бошқарувини ташкиллаштириш

1-§. Тезкор-диспетчерлик бошқарувини ташкиллаштиришнинг умумий шартлари

442. Реал вақт (оператив) режимларида ягона электр энергетика тизимида мувозанатни таъминлаш кунлик графиклар асосида амалга оширилади. Генерацияловчи модуллар операторлари нормал иш режимларида генерация ва айланувчи захиранинг белгиланган кунлик графикларига риоя қилишлари керак.

443. Электр энергияси ва қуввати истеъмолчиларига актив қувват истеъмолининг белгиланган соатлик графигидан ортишига рухсат этилмайди.

444. Электр энергиясини сақлаш тизимлари актив қувватни истеъмол қилиш ва ишлаб чиқаришда белгиланган (соатлик) графиклардан ташқарига чиқмаслиги (ортиши еки камайиши) керак.

445. Параллел ишлаш режимларини бошқариш кунлик график билан белгиланадиган электр энергияси ва қувватнинг давлатлараро оқимлари балансини таъминлаш асносида амалга оширилади.

2-§. Мустақил назорат

446. Генерацияловчи модуллар ва (ёки) электр энергиясини сақлаш тизимлари операторлари электр энергияси етказиб бериш шартномаларига асосан актив ва реактив қувват ишлаб чиқариш ҳамда қўшимча хизматлар кўрсатиш бўйича кунлик графикка мувофиқ ўз миқдорий мажбуриятлари бажарилишини мустақил назорат қиладилар.

447. Генерацияловчи модуллар ва (ёки) электр энергиясини сақлаш тизимлари электр энергетика тизимига меъёрий ҳужжатлар ва электр энергияси етказиб бериш бўйича тузилган шартномалар талабларига жавоб берувчи сифатдаги электр энергияси ва қувват етказиб берилишини мустақил назорат қилишлари шарт.

448. Электр энергияси истеъмолчилари ва электр энергиясини сақлаш тизимлари тасдиқланган кунлик графикларга мувофиқ ўз мажбуриятларини бажарилишини, шунингдек, қувват ва электр энергияси истеъмоли бўйича ўз мажбуриятларини бажарилишини мустақил равишда назорат этиб боришлари керак.

449. Қўшимча хизмат кўрсатувчилар, қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномалар шартларига риоя этилишини мустақил назорат қилишлари лозим.

450. Мувозанатлаш бозори иштирокчилари ўзларига тегишли объектларнинг ишини қайд этилган техник параметрларга мувофиқ ишлашини мустақил назорат қиладилар.

3-§. Мувозанатлаш механизмлари

451. Тизим оператори ягона электр энергетика тизимида генерация ва истеъмол ўртасидаги балансни таъминлаш учун доимо мавжуд генерация қувватларидан фойдаланиши керак.

Тизим оператори қўшни тизимлараро қувват оқимларининг келишилган графикларга риоя қилган ҳолда сақлаб турилишини таъминлаши лозим.

452. Қўшни тизимлар билан трансчегаравий қувват оқимларининг келишилган графикларидан четга чиқиш миқдорларидан келиб чиқиб, Ўзбекистон Республикаси ягона электр энергетика тизимида қувват оғишининг рухсат этилган диапазони ± 50 MW ни ташкил этади.

Бу диапазон халқаро шартномаларга мувофиқ ўзгартирилиши мумкин. Актив қувват балансини таъминлаш бўйича кўрилаётган чораларга қарамай электр энергетика тизимида қувватнинг жами оғиши белгиланган қийматдан ортиқ бўлса, Тизим оператори трансчегаравий қувват оқимларини график бўйича келишилган қийматларгача тиклаш бўйича зарур чораларни кўради.

453. Тизим оператори мазкур Қоидаларнинг 452-бандида белгиланган рухсат этилган чегара доирасида, қўшни тизимлар билан қувват алмашинувини режадаги қийматлардан ошмаслигини таъминлаш билан бир қаторда, қўшни мамлакатлар энергетика тизимлари операторлари билан икки томонлама имзоланган шартномаларга мувофиқ экспорт-импорт қийматларини белгиланган чегаралардан оширмаслик мажбуриятини олади.

Ушбу чегаралардан бири бузилган ҳолатларда Тизим оператори қувват оқимларини график бўйича келишилган кўрсаткичларгача қайтариш учун зарур чораларни кўриши, жумладан юкламани ёки генерацияловчи модулларни автоматик ўчиришдан фойдаланиши керак.

454. Тизим оператори ўз вазифаларини диспетчерлик кўрсатмаларини бериш орқали бажаради, бунда унинг автоматик бошқарув тизимидан чиқувчи бошқариш сигналларидан таркиб топган қуйида келтирилган мақсаддаги кўрсатмалар бериш орқали бажаради:

мазкур Қоидаларнинг 452-бандида белгиланган қувват оғишлари ва 453-бандида белгиланган қўшни тизимлар ўртасидаги қувват оқимларига рухсат этилган чегаралари доирасида актив қувват балансини таъминлаш;

генерацияни автоматик бошқариш тизимига уланган генерацияловчи модуллар учун актив қувват бўйича ўрнатмаларни тасдиқлаш;

актив қувватни ростлаш захираларини фаоллаштириш;

олдиндан белгиланган Фойдаланувчиларни ўчириш.

4-§. Ўта юкланишларни бошқариш. Узатиш тизимининг ўтказиш қобилияти бўйича чекловлари

455. Ўта юкланишларни бошқаришдан мақсад Фойдаланувчиларга электр энергиясини узатишда белгиланган ўтказувчанлик қобилияти бўйича шартларга максимал даражада риоя қилган ҳолда электр энергетика тизимининг ишончли ишлашини таъминлаш ҳисобланади.

456. Электр энергетика тизими иш режимларини реал вақтда оператив бошқариш жараёнида Тизим оператори тизимлараро ва ички электр узатиш тармоқларининг максимал ўтказиш қобилиятига нисбатан ҳақиқий юкланишларини кузатиши керак.

Бунда Тегишли тизим операторлари томонидан электр узатиш тармоқларининг максимал ўтказиш қобилияти тўғрисида маълумотлар Тизим операторига тақдим этилади.

457. Узатиш тизимининг ўтказиш қобилиятини пасайишига олиб келувчи ўта юкланиш факти аниқланиши ёки содир бўлиш хавфи қайд этилиши билан Тизим оператори Тегишли тизим операторлари билан биргаликда ушбу ҳолатни бартараф этиш ва узатиш тизимининг ўтказувчанлик қобилиятини тўлиқ қайта тиклаш учун барча зарур чораларни кўради.

458. Узатиш тизимида ўта юкланишлар қуйида келтирилган бир ёки бир нечта сабабларга кўра содир бўлиши мумкин:

Фойдаланувчилар ўртасида режали қувват алмашинувларини келишиш жараёнида узатиш тизимининг максимал қувват узатиш чегаравий параметрларига риоя этмаслик натижасида;

узатиш тизими элементининг авариявий ўчишида;

узатиш тизимидаги генерацияловчи модулнинг авариявий ўчишида;

узатиш тизимида юкламанинг авариявий ўчишида;

қўшни давлат электр энергетика тизимида ёки тизимлар ўртасидаги боғланишларда носозликлар содир бўлганда.

459. Куннинг ҳар қандай вақтида узатиш тизимида ўта юкланишлар юзага келиши эҳтимоли аниқланган ҳолда Тизим оператори томонидан ушбу ҳолатни бартараф этиш бўйича барча зарур чоралар кўрилади.

460. Ўта юкланишларни бартараф этиш бўйича кўриладиган тадбирлар Тизим оператори томонидан уларнинг самарадорлик даражасига кўра белгиланиши ва узатиш тизимида авариялар содир бўлиши хавфини камайтириш мақсадида зудлик билан бажарилиши шарт. Бу тадбирларга қуйидагилар кириши мумкин:

узатиш тизимида элементларни қайта улаш;

узатиш тизимининг конфигурациясини ўзгартириш;

қайта диспетчерлашни амалга ошириш;

келишувларини ўтказиш;

насос режимда ишлаётган гидроаккумуляцияловчи электр станцияларни ўчириш;

қўшимча хизматлар тўғрисидаги келишувга асосан истеъмолчилар юкламасини пасайтириш;

захирадаги генерация қувватларини ёки электр энергиясини сақлаш тизимларини киритиш;

Фойдаланувчилар ўртасида режалаштирилган электр энергияси алмашувларини қисқартириш ёки тўлиқ бекор қилиш.

461. Фойдаланувчилар ўртасида режалаштирилган электр энергияси алмашувларини қисқартириш ёки тўлиқ бекор қилиш бошқа самарали қайта тиклаш тадбирларини бажариш мумкин бўлмаган ҳолларда қўлланиши мумкин.

462. Тизим оператори барча Фойдаланувчиларга максимал имкон даражасида тенг муносабатда бўлиши ва тўла шаффофликни таъминлаган ҳолда ўта юкланишлар бартараф этилгунча электр энергиясининг режали алмашувларини қуйидаги тартибда қисқартириши ёки тўлиқ бекор қилиши керак:

биринчи навбатда ўта юкланишларни бартараф этишга сезиларли таъсир этувчи электр энергиясининг режали алмашувлари;

ўта юкланишларни бартараф этиш бўйича ўзаро тенг таъсирга эга Фойдаланувчилар ўртасидаги мутаносиб равишда электр энергиясининг режали алмашувларини қисқартиш.

463. Трансчегаравий қувват оқимларини қисқартириш ёрдамида ўта юкланишларни бартараф этиш тадбири ўта юкланишларни бартараф этиш бўйича қолган барча тадбирлар самара бермаган ҳолларда ягона электр энергетика тизимининг хавфсизлигини таъминлаш мақсадида қўлланилади.

464. Ўта юкланишларни бошқариш бўйича тадбирлар электр энергетика тизимидаги қўшимча хизматлар ҳисобланади. Тизим оператори ўта юкланишларни бартараф этишда ўзига ёки Узатиш тизими операторига тегишли бўлмаган ресурсларни жалб этса, бу тадбирларни қўшимча хизматлар кўрсатиш бўйича шартнома асосида ва бозор қоидаларида кўзда тутилган харидлар тартибига мувофиқ амалга ошириши керак.

5-§. Электр энергиясини ишлаб чиқариш (генерация)даги аварияларни бартараф этиш

465. Генерацияда авария содир бўлган ҳолда ёки содир бўлиш эҳтимоли аниқланган вазиятда, Узатиш тизими оператори ва мувозанатлаш бозорида иштирок этувчи хизмат кўрсатувчи ташкилотлар ўртасидаги қўшимча хизматлар кўрсатиш бўйича имзоланган шартномалар асосида, бирламчи ва иккиламчи захиралар автоматик тарзда ёки Тизим оператори кўрсатмасига биноан ишга туширилади.

466. Генерацияда юзага келган аварияни бирламчи ва иккиламчи захиралардан фойдаланиш орқали бартараф этиш имкони бўлмаса (этилмаса), Тизим оператори мувозанатлаш бўйича хизматлар бозорида захира қувватларини етказиб бериш бўйича таклифлари қабул қилган генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларига актив қувват ишлаб чиқаришни ошириш бўйича кўрсатма беради.

467. Генерацияда авария содир бўлган ҳолда ўта юкланишларни бошқариш бўйича ўтказиладиган тадбирларнинг асосий мақсади электр энергетика тизимини имкон қадар қисқа вақт, яъни 30 дақиқадан ошмаган муддатларда хавфсизлик меъёрларига мувофиқ нормал эксплуатация режимларига қайтаришдан иборат. Акс ҳолда Тизим оператори авария режимини эълон қилиш, авария режимларини бошқариш шартларига мувофиқ тизимли кўрсатмалар бериш ва электр энергетика тизимини ҳимоялаш бўйича тадбирларни амалга ошириш мажбуриятини олади.

4-боб. Авария режимларида оператив-диспетчерлик бошқарувини ташкиллаштириш тартиби

1-§. Авария режимларини оператив бошқариш

468. Ягона электр энергетика тизимида аварияларни аниқлаш, олдини олиш ва уларни бартараф этиш бўйича чора-тадбирларни амалга оширишда Тизим оператори мазкур Қоидаларнинг XI бўлими талабларига ва бошқа намунавий кўрсатмаларга риоя қилиши керак.

469. Электр энергетика тизимида авария хавфи аниқланганда Тизим оператори мазкур Қоидаларнинг XI бўлим 3-бобига мувофиқ ягона электр энергетика тизими бўйича хабарнома чиқаради.

470. Авария вазиятлари юзага келишида Тизим оператори мазкур Қоидаларнинг XI бўлим 4-бобига мувофиқ электр энергетика тизими хавфсизлигини таъминлаш бўйича чора-тадбирларни амалга оширади.

Ушбу тадбирлар Тизим оператори томонидан берилган ва мазкур Қоидаларнинг 419-бандида кўрсатиб ўтилган кўрсатмалар асосида амалга оширилади.

471. Электр энергетика тизими ёки унинг бир қисми тўлиқ ёки қисман ўчганда, Тизим оператори мазкур Қоидаларнинг XI бўлим 6-бобига мувофиқ электр энергетика тизимини тиклаш чора-тадбирларини қўллайди.

472. Электр энергетика тизимини нормал иш режими тиклангандан сўнг, Тизим оператори барча Фойдаланувчиларни мазкур Қоидаларнинг 468-бандига мувофиқ берилган авария режими бекор қилинганлиги тўғрисида хабардор қилади.

2-§. Оператив бошқаришда форс-мажор ҳолатлар

473. Электр энергетика тизимини бошқаришдаги форс-мажор ҳолатларга қуйидагилар киради:

республика ёки маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органлари томонидан эълон қилинган форс-мажор ҳолатлари;

электр энергетика тизимида Регулятор ёки Вазирлик томонидан эълон қилинган форс-мажор ҳолатларнинг алоҳида вазиятлари;

Ўзбекистон Республикаси ягона электр энергетика тизими ишига сезиларли таъсир кўрсатадиган ва тегишли равишда юқорида таърифланган форс-мажор ҳолатларга олиб келадиган қўшни мамлакатлар электр энергетика тизимидаги ҳодисалар.

474. Форс-мажор ҳолатлар тўғрисида расмий эълонга қўшимча равишда, Тизим оператори электр энергетика тизимидаги форс-мажор ҳолатлар вужудга келганлигини эълон қилиши шарт ва ушбу эълонда камида қуйидагиларни кўрсатиши лозим:

форс-мажор ҳолатининг бошланган вақти;

форс-мажор ҳолатининг кутилаётган таъсири давомийлигини;

форс-мажор ҳолатда электр энергетика тизимининг ишлаш режими;

форс-мажор ҳолатда айрим Фойдаланувчиларга нисбатан алоҳида талаблар, агар бундай талаблар мавжуд бўлса.

475. Форс-мажор ҳолатда Тизим оператори мазкур Қоидалар ва бозорни қоидалари ҳамда шу каби барча амалдаги қонунчилик ҳужжатларига амал қилишни тўхтатиб туриш зарур деб ҳисобласа, уларни тўхтатиб туриб, электр энергетика тизимини форс-мажор ҳолатлар учун белгиланган услубларга мувофиқ бошқаришга ҳақли.

476. Форс-мажор ҳолатларда Тизим операторининг барча кўрсатмалари сўзсиз бажарилиши шарт, Бунда инсон ҳаёти, атроф муҳит шароитларини ёмонлашувига олиб келиши, қурилмалар ёки ускуналарга зарар келтириши мумкин бўлган ҳолатлар истисно қилинади. Бундай ҳолатларда Томонлар юзага келиши мумкин бўлган оқибатлар тўғрисида Тизим операторини дарҳол хабардор қилиши керак.

477. Форс-мажор вазиятлар бартараф этилганидан ёки якунланганидан сўнг Тизим оператори электр энергетика тизимининг нормал ишчи ҳолатини тиклаш бўйича барча чораларни кўради. Форс-мажор ҳолат ёки унинг оқибатлари ва бошқа бир сабабларга кўра тез тикланиш имкони бўлмаса, Тизим оператори барча Фойдаланувчиларга нормал иш режимини тиклаш муддатлари тўғрисида хабар беради.

5-боб. Электр энергетика тизимини мувозанатлаш

1-§. Электр энергетика тизимини мувозанатлашнинг умумий шартлари

478. Электр энергетика тизимини мувозанатлаш бу уланиш шартларида белгиланган электр энергетика тизими параметрларининг сифат талабларига мувофиқ актив қувватни узлуксиз ростлаш йўли билан актив қувват оқимларини ва (ёки) частотани белгиланган диапазонлар чегараларида сақлаб туриш жараёни ҳисобланади.

479. Тизим оператори электр энергиясига бўлган ялпи истеъмол талаби ва чиқувчи қувват оқимлари жадвалларидан (экспорт) иборат бўлган умумий талаб этиладиган қувват ҳамда амалдаги генерация қувватлари ва қўшни тизимлардан кирувчи (импорт) оқимларни инобатга олинган умумий мавжуд қувват ўртасидаги доимий мувозанатлаш учун жавобгардир.

480. Узатиш тизимида мувозанатлаш қуйидагилар ҳисобига амалга оширилади:

автоматик ростлаш тизими бошқарувида ишлайдиган генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларини автоматик бошқариш;

Тизим операторига қўшимча хизматларни кўрсатувчи генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларини диспетчерлаш;

Тизим операторига қўшимча хизматлар кўрсатмайдиган, лекин ягона электр энергетика тизимини мувозанатлашда иштирок этиш имкониятига эга бўлган генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларини диспетчерлаш;

истеъмолни ростлаш бўйича тадбирларни қўллаш;

тизимлар ўртасидаги электр энергияси алмашинувини (қўшни давлатлар тизим операторлари билан) оператив иш режимларда бошқариш.

481. Ягона электр энергетика тизимида талаб этиладиган ростлаш қуввати бошқариш майдонинг хатолиги (БМХ) билан белгиланади ва қуйидаги формула асосида аниқланади, у қуйидагига тенг:

БМХ = ∆P + K ∆f,

Ушбу формулада:

∆P — электр энергетика тизимидаги қувват оғиши (оператив режимдаги барча қувват алмашувлари йиғиндиси ва қўшни электр энергетика тизимлари билан режадаги барча қувват алмашувлари йиғиндиси ўртасидаги фарқ), [MW];

Коэффициент K — тизимлараро бирлашма томонидан ҳар бир электр энергетика тизими учун белгиланадиган ва ушбу электр энергетика тизимидаги частотани оғишини белгиловчи катталик, [MW/Нz];

∆f — частотанинг оғиши (частотанинг режадаги ва ҳақиқий қиймати ўртасидаги фарқ), [Нz].

482. Тизим операторининг электр энергетика тизимини бошқариш инфратузилмаси қуйидаги иш режимларида электр энергетика тизимини мувозанатлашни таъминлаш имконига эга бўлиши керак:

частотани ростлашни бошқариш режими — бунда Тизим оператори мавжуд чиқиш актив қувватини ўзгартириш йўли билан электр энергетика тизимининг фақат частотасини бошқаради (БМХ = K * ∆f);

актив қувват балансини бошқариш режими — бунда Тизим оператори қўшни электр энергетика тизимлари билан қувват алмашиш графигидан қувват оғишини максимал даражада нолга яқин сақлаб турган ҳолда актив қувват балансини назорат қилади (БМХ = ∆P);

частота ва актив қувват оқимларини ростлаш — Тизим оператори қувват оғиши ва частота оғишини максимал нолга яқин сақлаб турган ҳолда ҳам частотани, ҳам актив қувват балансини бир вақтда ростлайди (БМХ = ∆P + K*∆f).

483. Тизим оператори ягона электр энергетика тизимининг эксплуатация қилиш шароитларидан келиб чиқиб, Фойдаланувчиларга турли бошқариш услубларини қўллаш бўйича кўрсатмалар беришга ҳақли. Ушбу кўрсатмалар Фойдаланувчиларга, зарур ҳолларда ўзларининг ростлаш ускуналарини ҳамда тегишли телекоммуникация ва ўлчаш воситалари созламаларини ўзгартиришга имкон берилишини ҳисобга олган ҳолда, олдиндан юборилиши керак.

2-§. Частотани ростлаш режими

484. Частотани ростлаш режими бутун электр энергетика тизимида, хусусан электр энергетика тизимининг тизимлараро боғланишдан мустақил тарзда ишлаганда ёки электр энергетика тизими қисмининг бирлашган энергетика тизимидан ажралган ҳолдаги иш режимларида қўлланилади.

Ушбу иш режимида электр энергетика тизимини бошқаришнинг барча воситалари электр энергетика тизимида фақат частота оғишидан кейингина ишлаши лозим.

485. Частотани ростлаш режимида Фойдаланувчиларнинг частотани бошқариш бўйича хизматлар тақдим этишда иштирок этиши шарт. Частотани ростлаш қўшимча хизмат ҳисобланади ва қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартнома асосида тақдим этилади.

486. Тизим оператори электр энергетика тизимини эксплуатациясига бўлган техник талаблар асосида частотани ростлашга жалб этилиши лозим бўлган Фойдаланувчиларни белгилаш ҳуқуқига эга.

487. Частотани ростлаш — частотани автоматик ростлаш ва частотани қўлда ростлашдан иборат. Электр энергетика тизимида частотани ростлаш қуйидагилар орқали таъминланади:

частотани автоматик ростлаш қурилмалари билан жиҳозланган генерацияловчи модуллар ишлаб чиқаришини автоматик бошқариш;

электр энергиясини сақлаш тизимларини (зарядлаш/разрядлашни) автоматик бошқариш;

истеъмол юкламасини автоматик ростлаш;

генерацияловчи модулларни диспетчер кўрсатмалари асосида қўлда бошқариш;

электр энергиясини сақлаш тизимларини (зарядлаш/разрядлашни) диспетчер кўрсатмалари асосида қўлда бошқариш

истеъмол юкламасини қўлда бошқариш.

488. Частотани ростлаш мазкур Қоидаларнинг III бўлими ва уланиш шартномасига мувофиқ частотани ростлаш имкониятига эга бўлиши керак бўлган барча генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари томонидан таъминланиши шарт.

Ушбу генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари частотани ростлаш бўйича хизматлар тақдим этиш учун Тизим оператори кўрсатмаларига мувофиқ частотавий-сезувчан режимда ишлашлари шарт.

489. Частотани автоматик бошқаришни таъминлайдиган барча генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари доимий автоматик частотавий-сезувчан режимда ишлаши керак.

Тизим оператори генерацияловчи модулларга техник носозликлар юз берганида ёки тегишли ускунани беқарор ишлаган ҳолатида частотавий-сезувчан бўлмаган режимда вақтинчалик ишлашига рухсат бериши мумкин.

490. Частотани қўлда ростлашни таъминлайдиган генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари частотавий-сезувчан режимда ишлашлари шарт эмас, аммо улар Тизим операторининг кўрсатмасида белгиланган чиқувчи актив қувват ўрнатмасига амал қилишлари шарт.

491. Генерацияловчи модуллар операторлари ва электр энергиясини сақлаш тизимлари операторлари частотани ўзгартириш бўйича автоматик ростлагичининг ҳаракатини ёки чиқишдаги актив қувватини қўлда ростлаш бўйича Диспетчер кўрсатмасини фақатгина ходимлар, станция ёки жамоат хавфсизлигига таҳдид мавжуд бўлгандагина бекор қилишга ёки ўзгартиришга ҳақлидир.

492. Частотани ростлаш диапазони — бу генерацияловчи модулнинг иккала йўналишда, юқорига ва пастга частотани ростлаш учун мавжуд бўлган актив қуввати.

Ушбу диапазон частота ростлашда иштирок этувчи генерацияловчи модуллар номинал актив қувватининг камида ±5 фоизни ташкил этиши керак.

493. Частотани бошқариш учун Ўзбекистон Республикаси ягона электр энергетика тизимида ўз таркибига айланувчи захирани ва тез ишга тушувчи генерацияловчи модуллар захирасини олувчи минимал захиранинг умумий қуввати энг камида электр энергетика тизимидаги энг катта генерацияловчи модул қувватига мос келиши керак ва имкон қадар бутун электр энергетика тизими бўйича бир текис тақсимланиши лозим.

494. Частотани автоматик ростлаш мазкур Қоидаларнинг 487-бандида белгиланган генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари томонидан доимий равишда 49,80 — 50,20 Нz диапазонда таъминланиши керак.

Ягона электр энергетика тизимининг ҳафта давомида 8 соат 24 дақиқагача 49,60-50,40 Нz диапазонда ишлашига рухсат этилади.

495. Частотани автоматик ростлаш мазкур Қоидаларнинг 487-бандид а белгиланган Тизим операторининг сўрови бўйича генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари томонидан 47,20 — 49,60 Нz диапазонларда ва истисно ҳолатларда алоҳида генерацияловчи модулларнинг хавфсизлик бўйича чекловларига зид бўлмаса 50,50 — 52,00 Нz диапазонларда (қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномага мувофиқ) таъминланиши керак.

496. Генерацияловчи модулларнинг частотасини қўлда ростлаш Тизим операторининг частотанинг оғишига жавобан чиқишдаги актив қувватини ўзгартиришга нисбатан талабларини бажариш билан таъминланади.

Бундай хизмат мазкур Қоидаларнинг 492 ва 493-бандларида белгиланган частотани автоматик бошқариш билан бир хил шартларда ва диапазонларда тақдим этилади.

497. Частота ўзгариши билан боғлиқ частотани бошқаришни амалга оширувчи ҳар бир қўшимча хизмат кўрсатувчи операторлар чиқишдаги актив қувватининг таъсир жавоб тезлигини ўзгартириш даражаси ишончлилиги қўшимча хизматлар тақдим этиш тўғрисидаги шартноманинг шартларига мувофиқ бўлиши керак.

3-§. Актив қувват балансини ростлаш режими

498. Актив қувват балансини ростлаш режими оператив режимда қувват оғишларини ростлаш тамойилига асосланади.

Тизим оператори актив қувват балансини ростлашни барча ҳақиқий трансчегаравий қувват оқимларини жами режадаги қувват оқимларига нисбатини назорат қилган ҳолда амалга оширади.

499. Актив қувват бўйича балансни бошқариш актив қувват балансини автоматик ростлаш ва актив қувват балансини қўлда ростлашдан ташкил топади.

Электр энергетика тизимида актив қувват балансини қуйидагилар орқали таъминланади:

генерацияловчи модуллар актив қувватини автоматик ростлаш орқали;

электр энергиясини сақлаш тизимларини автоматик зарядлаш/разрядлаш;

истеъмол юкламасини автоматик ростлаш воситалари орқали;

генерацияловчи модулларни Диспетчер кўрсатмалари асосида қўлда бошқариш орқали;

истеъмол юкламасини қўлда ростлаш орқали;

истеъмолчилар томонида юкламани бошқариш бўйича тадбирлар орқали;

Марказий Осиё бирлашган энергетика тизими таркибига кирувчи ва параллел ишлаш шартномасининг томонлари ҳисобланувчи ташқи электр энергетика тизимлар орқали;

бошқа ташқи боғлиқ бўлган Томонлар билан ҳамкорликда.

500. Актив қувватни ростлаш бу қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномага асосан Тизим операторига ихтиёрий тақдим этиладиган хизмат.

501. Тизим оператори ягона электр энергетика тизими ишига бўлган техник талабларга асосланган ҳолда актив қувватни ростлаш бўйича хизматларни тақдим этиш бўйича Фойдаланувчиларни танлашга ҳақли.

502. Актив қувват балансини автоматик ростлаш юклама частотасини иккиламчи автоматик бошқариш имкониятига эга бўлган барча қўшимча хизмат кўрсатувчилар томонидан таъминланади.

Юклама ва частотани автоматик иккиламчи ростлаш учун фойдаланилувчи мавжуд бўлган инфратузилма кирувчи сигналлар, ишлаб чиқариш, актив қувват балансини бошқариш сигналларини узатиш ва қабул қилиш ҳамда қайта ишлаш учун қўлланилади (Диспетчерлик марказларидаги ва генерацияловчи қурилмаларидаги барча ростлагичлар «қувватни ростлаш режими»га созланади, яъни ACE=ΔP).

503. Актив қувват балансини ростлаш бўйича хизматлар қўшни энергетика тизимлари томонидан тезкор ёрдам уларнинг тизим операторлари ва Тизим оператори ўртасида қарама-қарши савдолар (counter trading) ўтказиш, тизимлар ўртасидаги боғланишлар бўйича қувват алмашиш графикларини қайта режалаштириш ва бошқа шаклларда тақдим этилиши мумкин.

504. Актив қувват балансини автоматик ростлаш хизматларини тақдим этувчи барча қўшимча хизмат кўрсатувчилар актив қувват оғишлари бўйича узлуксиз автоматик ростлаш режимида ишлашлари лозим.

505. Актив қувват балансини қўлда ростлаш хизматларини тақдим этувчи барча қўшимча хизмат кўрсатувчилар Тизим оператори диспетчерлик хизматининг тегишли йўриқномаларига мувофиқ, чиқишдаги актив қувватини ўзгартириш тўғрисидаги сўровига ўз вақтида жавоб бериши шарт.

506. Актив қувват балансини бошқариш диапазони — бу қўшимча хизмат кўрсатувчиларни актив қувват балансини бошқариш учун иккала йўналишда, яъни юкламани ошириш ва юкламани пасайтириш учун мавжуд бўлган актив қувват диапазони ҳисобланади.

Ушбу диапазон актив қувват балансини ростлашда иштирок этувчи қўшимча хизмат кўрсатувчиларнинг номинал актив қувватидан камида ±10 фоизни ташкил қилиши керак.

507. Электр энергетика тизимида актив қувват балансини ростлаш учун жами умумий захира вақт ўтиши билан ўзгариши ва Тизим оператори томонидан турли иш оралиқлари учун белгиланиши керак.

Актив қувват балансини назорат қилиш учун умумий захира йиғиндиси камида ростлашнинг юқори диапазони учун электр энергетика тизимидаги энг катта генерацияловчи модулнинг қувватига ва ростлашнинг қуйи диапазони учун электр энергетика тизимидаги энг катта юкламага тенг бўлиши керак.

508. Қўшимча хизмат кўрсатувчиларнинг актив қувват балансини қўлда ростлаши, қувват оғишида Тизим операторининг генерацияловчи модулнинг актив қувватини ўзгартириш бўйича кўрсатмасини бажариш орқали таъминланади.

509. Қувват оғишида актив қувват балансини бошқаришни амалга ошираётган ҳар бир қўшимча хизмат кўрсатувчи томонидан актив қувват етказиб бериш ҳажми, актив қувват ишлаб чиқаришни ўзгартириш тезлиги ва актив қувват ишлаб чиқариш барқарорлиги қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномада кўзда тутилган тартибда амалга оширилиши керак.

510. Истеъмолни автоматик ва қўлда ростлашда, шунингдек актив қувват балансини бошқариш режимида қўлланиладиган истеъмолчи юкламасини ростлаш чоралари Қоидаларнинг XI бўлими 4-бобида белгиланган электр энергетика тизимини ҳимоялаш чоралари билан бир хил тузилмага асосланади.

6-боб. Кучланишни (реактив қувватни) ростлаш

1-§. Кучланишни (реактив қувватни) ростлашнинг мақсади, мезонлари ва талаблари

511. Узатиш тизимида кучланиш графикларини ростлашни амалга ошириш билан кучланишни ростлаш ва реактив қувват оқимларини ростлаш билан реактив қувватни ростлаш бир-бирига боғланган ва ўзаро боғлиқ жараён бўлиб, уларни кучланишни (реактив қувватни) ростлаш деб номланувчи ягона жараён сифатида кўриш мумкин.

512. Электр энергетика тизимида кучланишни (реактив қувватни) ростлашнинг асосий мақсадлари қуйидагилардан иборат:

Тизим оператори томонидан ишлаб чиқилган электр энергетика тизимидаги кучланиш графикларига қатъий риоя қилиш;

узатиш тизимидаги кучланиш даражасини тегишли ускуналарнинг техник параметрлари билан белгиланувчи чегараларида таъминлаш;

актив қувватнинг йўқолишларини қисқартиришга эришиш мақсадида реактив қувват оқимларини чеклаш;

узатиш тизимида кучланиш даражасини ушлаб туриш ва шу орқали бутун электр энергетика тизимининг барқарорлигини ва хавфсизлигини таъминлаш учун етарлича реактив қувват етказиб бериш.

513. Узатиш тизимида кучланишни (реактив қувватни) ростлаш Тизим оператори томонидан қуйидагилардан фойдаланган ҳолда амалга оширилади:

генерацияловчи модуллар, жумладан анъанавий ва қайта тикланувчи;

электр энергиясини сақлаш тизимлари;

узатиш тизимида кучланишни ростлаш воситалари ва қурилмаларидан;

узатиш тизимига уланган Фойдаланувчилар томонидан бошқарилувчи кучланишни ростлаш қурилмаларидан.

514. Ўзбекистон Республикасининг электр узатиш тизимида кучланишни (реактив қувватни) ростлаш бўйича оператив тадбирлар мазкур Қоидалар ва бошқа техник ҳужжатлар, шу жумладан Ягона электр энергетикаси тизимида кучланиш ва реактив қувватни ростлаш йўриқномаси асосида бажарилиши керак.

515. Электр энергетика тизимининг узатиш тармоқларига уланиш нуқталаридаги кучланиш даражасини ушлаб туришга асосий талаб техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлари билан белгиланади ҳамда қуйидаги диапазонларда таъминланади:

кучланишнинг нормал оғиши берилган қийматдан ±5 фоиздан ошмаслиги;

кучланишнинг максимал оғиши берилган қийматдан ±10 фоиздан ошмаслиги;

авария вазиятларидаги частота пасайиши давомида минимал кучланиш частотанинг ҳар 1 Нz га пасайишига тўғри пропорционал равишда 1 фоизга пасайиши.

516. Кучланиш даражасига нисбатан алоҳида талаб бу қуйидагилардан иборат бўлган узатиш тизимида максимал йўл қўйилган кучланишдир:

500 kV кучланиш поғонаси учун — 525 kV;

220 kV кучланиш поғонаси учун — 252 kV;

110 kV кучланиш поғонаси учун — 126 kV.

517. Узатиш тизимининг кўпчилик тугунлари учун базавий кучланиш — бу номинал кучланишдир, бироқ Тизим оператори электр энергетика тизимининг хусусиятлари, узатиш тизимининг тегишли қисмидаги реактив қувват баланси ва эксплуатациянинг умумий шартларига боғлиқ равишда бошқа қийматларни бериши ҳам мумкин.

518. Кучланишнинг нормал тебранишлари давомийлиги чегараси йўқ.

519. Мазкур Қоидаларнинг 516-бандида белгиланган кучланишнинг максимал оғишига техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларида белгилангандек кунлик вақтнинг 5 фоиздан ошмаган муддат давомида йўл қўйилади.

520. Чегараолди подстанцияларда кучланишнинг талаб этилган даражалари қўшни давлатлар энерготизимлари операторлари билан келишилиши лозим бўлган қийматлар ҳисобланади ва қоида бўйича тизимлараро бирлашма тўғрисидаги шартномада кўрсатилади.

Чегараолди подстанциялардаги ишчи кучланиш имкон борича берилган қийматларга яқин ушлаб турилиши лозим. Ушбу қийматлар электр энергетика тизимининг қолган қисмига таъсир қилмаса, оператив режимда белгиланган кучланиш чегараларидан фарқли бўлишига йўл қўйилади.

521. Тизим оператори Қоидаларнинг мазкур бўлими талаблари ва санаб ўтилган техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар асосида электр энергетика тизимида кучланишни ростлаш бўйича йўриқнома ишлаб чиқиши лозим. Ушбу йўриқнома реактив қувватни ростлашга тааллуқли низомларни ҳам ўз ичига олиши керак.

522. Узатиш тизимининг асосий тармоқларининг ўта юкланишлар натижасида юзага келадиган узатиш тармоқларининг ўтказувчанлик имконияти пасайиши, улардаги йўқотишларнинг ортишини минималлаштириш мақсадида реактив қувват манбасига (истеъмолчига) яқин жойда реактив қувват компенсация қилиниши ва мувозанатланиши керак. Бунга боғлиқ равишда узатиш тизимининг тугунларида генерацияланувчи ва истеъмол қилинувчи реактив қувват ўртасидаги мувозанат доимо ушлаб турилиши зарур.

523. Электр тармоқларида реактив қувват оқимлари эксплуатация шароитларидан келиб чиқиб минимал даражада ушлаб турилиши шарт.

524. Тизим оператори узатиш тизими объектларидаги кучланиш ва реактив қувватнинг мувофиқлигини таъминлаш учун қуйидагиларни амалга оширади:

узатиш тизимига бевосита уланган шунтловчи реакторлар ва конденсатор батареяларни ёқиш/ўчириш;

электр узатиш тармоқларини ёқиш/ўчириш;

трансформатор ва автотрансформаторларнинг юклама остида кучланишни ростлагичларини ўзгартириш;

синхрон ва статик компенсаторларнинг иш режими ва берилган кучланишини ўзгартириш.

525. Бирлашган энергетика тизимининг иш режимига таъсир қилиши мумкин бўлган эксплуатация шароитларига боғлиқ равишда ёки кучланишни (реактив қувватни) ростлаш бўйича қўшимча хизматлар тўғрисида тизимлар ўртасидаги шартнома асосида қўшни давлатлар электр энергетика тизимлари операторлари нормал иш режимларида ва (ёки) авария вазиятларида алмашув учун реактив қувватнинг ҳажми ҳақида келишиб оладилар.

2-§. Кучланишни (реактив қувватни) ростлаш жараёнини режалаштириш

526. Тизим оператори кучланишни (реактив қувватни) ростлашни қуйидаги мезонлар асосида режалаштиради:

узатиш тизими тугунларидаги кучланишнинг йўл қўйилган чегаралари;

узатиш тизими бўйича ва қўшни электр энергетика тизимилар билан чегара орқали реактив қувват оқимининг йўл қўйилган катталиклари;

электр энергетика тизими турғунлиги бўйича захира;

узатиш тизимида актив қувватнинг минимал исрофи.

527. Кучланишни (реактив қувватни) ростлашни режалаштириш натижаси — бу кучланишни/реактив қувватни бирламчи ва иккиламчи ростлаш мақсадлари учун реактив қувватни зарурий захираларини таъминлашни оптималлаштириш ҳисобланади.

528. Кучланишни (реактив қувватни) ростлашни режалаштириш учун Тизим оператори тўлиқ ва мутлақ жавобгардир.

3-§. Кучланиш (реактив қувват) графиклари

529. Кучланишни (реактив қувватни) бирламчи ростлаш узатиш тизимининг тугунлари учун кучланиш ёки реактив қувватнинг олдиндан берилган графиклари асосида амалга оширилади.

Кучланиш (реактив қувват) графиклари — кучланиш (реактив қувват)ни ростлаш режимидан фойдаланилишига боғлиқ равишда реактив қувватни генерациялаш (истеъмол қилиш)нинг берилган қийматларининг рўйхати.

530. Тизим оператори, ҳар ойнинг 20-санасидан кечиктирмаган ҳолда, келгуси уч ой учун узатиш тизимига муайян назорат (уланиш) нуқталарида кучланишнинг (реактив қувватнинг) берилган қийматларини ўз ичига олувчи кучланиш графикларини тузиши ва уларни барча тегишли субъектларга тақдим этиши керак.

531. Кучланиш (реактив қувват) графиги ҳар ҳафта янгиланиши мумкин ва Тизим оператори янгиланган графикни барча тегишли томонларга тақдим этади.

532. Электр энергетика тизими ёки унинг бирор қисми ишидаги кутилмаган, олдиндан айтилмаган ва тўсатдан бўлган ўзгаришлар ҳолатида ёки фавқулодда вазиятда Тизим оператори кучланиш (реактив қувват) графигини ҳар куни янгилаб бориши ёки ўзгартирилган графикка мувофиқ диспетчерлик кўрсатмасини бериши мумкин.

533. Тизим оператори Фойдаланувчилар томонидан кучланиш графикларига ва ўзи томонидан берилган кучланишни/реактив қувватни ростлашга тааллуқли кўрсатмаларига риоя этилишини назорат қилади.

534. Кўрсатмага риоя этмаслик ҳолатида, Тизим оператори ўз мажбуриятларини бажармаган Фойдаланувчи ҳисобидан кучланиш (реактив қувват)ни ростлашнинг бошқа воситаларини (қўшимча хизматлар тўғрисида шартнома асосида) жалб қилиш ҳуқуқига эга.

535. Электр станциялари операторлари ўз генерацияловчи модулларининг узатиш тизимига уланиш нуқтасидаги кучланиш даражасини кучланиш графигига мувофиқ ушлаб туриш учун жавобгардирлар. Ушбу талаб уларнинг ускуналарига ишлаб чиқариш заводлари томонидан белгиланган техник чегаралар доирасида бажарилиши керак.

536. Тақсимлаш тизими операторлари ва узатиш тизимига бевосита уланган Истеъмолчилар уланиш нуқтасида қувват коэффициентини (cos φ) мазкур Қоидаларнинг III бўлимига ва (ёки) уланиш шартномасига мувофиқ олдиндан белгиланган чегараларда сақлаб туриш орқали уланиш нуқтасида реактив қувват оқимларининг минимал қийматларини сақлаб туришлари лозим.

4-§. Кучланиш (реактив қувват)ни бирламчи (автоматик) ростлаш

537. Кучланиш (реактив қувват)ни бирламчи ростлаш бу кучланишни (реактив қувватни) узатиш тизимида автоматик (оператив иш режимида) ростлаш ҳисобланади ва қуйидагилар орқали таъминланади:

генерацияловчи модулларнинг кучланишни ростлаш қурилмалари;

трансформаторларнинг юклама остида кучланишни ростлагичлари;

реактив қувватнинг статик компенсаторлари.

538. Кучланишни (реактив қувватни) бирламчи ростлаш, ростлаш қурилмаларини кучланиш (реактив қувват)нинг берилган қийматларига кўра автоматик ишлашига асосланади ва фақат кучланишни ўлчаш қурилмаси ва бошқаришнинг қайта алоқасидан таркиб топган, кучланишни (реактив қувватни) бирламчи ростлаш бўйича ростловчи ускуна томонидан таъминланади.

539. Кучланишни (реактив қувватни) бирламчи ростлашни таъминловчи барча Томонлар, кучланишни (реактив қувватни) бирламчи ростлаш учун ростловчи ускуналар мажмуасини ўрнатишлари ва уларга хизмат кўрсатишлари шарт.

Ушбу талаб бошқарув сигналларини ва (ёки) кучланиш (реактив қувват)нинг ўрнатмаларини узатиш учун фойдаланиладиган алоқа каналларига ҳам татбиқ қилинади.

5-§. Кучланиш (реактив қувват)ни иккиламчи (қўлда) ростлаш

540. Кучланишни (реактив қувватни) иккиламчи ростлаш — бу узатиш тизимида кучланишни (реактив қувватни) қўлда (автоматик бўлмаган) ростлаш ҳисобланади ва қуйидагилар ёрдамида таъминланади:

генерацияловчи модулларнинг чиқишидаги реактив қувватини ростлаш;

трансформаторларнинг юклама остида кучланишни ростлагичлари;

синхрон компенсаторлар;

статик компенсаторлар;

шунтловчи реакторлар;

конденсатор батареялар;

электр узатиш тармоқларини коммутациялаш.

541. Кучланиш (реактив қувват)ни иккиламчи ростлаш фақат Тизим операторининг тўғридан-тўғри кўрсатмаси бўйича амалга оширилади ва эксплуатация давомида ишга солинади. Мазкур Қоидаларнинг 540-бандига қўшимча равишда, ростлаш қуйидаги йўллар орқали ҳам амалга оширилади:

кучланишни пасайтириш — Тизим операторининг номинал кучланишни берилган фоизга пасайтириш бўйича кўрсатмасига асосан;

юкламани фавқулодда ўчириш — Тизим операторининг кўрсатмаси бўйича юкламани қўлда ўчириш.

542. Тизим оператори ва кучланиш (реактив қувват)ни иккиламчи ростлашда иштирок этувчи станцияларни эксплуатация қилувчи барча Фойдаланувчилар, ўз ускуналарининг ҳамма вақт оператив режим ва уланиш шартларига мувофиқ кучланиш (реактив қувват)ни иккиламчи ростлаш талабларига мувофиқ бўлишини таъминлашлари лозим.

6-§. Кучланиш (реактив қувват)ни офлайн режимда бошқариш

543. Кучланиш (реактив қувват)ни офлайн режимда бошқариш бу кучланишни (реактив қувватни) автоматик ва қўлда ростлаш орқали узатиш тизимида реактив қувват оқимлари ва кучланиш графикларининг мувофиқлигини таъминлаш учун қўлланилувчи чоралар ва ҳаракатлар мажмуи.

544. Кучланиш (реактив қувват)ни офлайн ростлаш иш графикдан ташқари амалга оширилади ва қуйидагилар билан боғлиқ бўлади:

трансформаторнинг қўзғатишсиз қайта улаш қурилмаси ҳолатини ўзгартириш;

кучланишсиз турган конденсатор батареяларини қайта улаш;

кучланишсиз турган шунтловчи реакторларни қайта улаш.

7-боб. Қўшимча хизматлар

1-§. Қўшимча хизматларнинг тавсифи ва турлари

545. Қўшимча хизматлар бу ягона электр энергетика тизимини турғун ва хавфсиз ишлашини таъминлаш учун Тизим оператори томонидан фойдаланиладиган Фойдаланувчиларнинг ҳаракатлари.

546. Ягона электр энергетика тизимида қуйидаги қўшимча хизматлар кўрсатилади:

электр энергетика тизимини мувозанатлаш — бу актив қувват (юклама) ва частотани ростлаш;

кучланиш (реактив қувват)ни ростлаш;

нолдан ишга тушириш.

2-§. Актив қувват (юклама) ва частотани мустақил тарзда автоматик ростлаш

547. Частотани мустақил равишда автоматик ростлаш (жумладан, бирламчи ростлаш) — бу частота оғишига жавобан генерацияловчи модул ва электр энергиясини сақлаш тизимларининг чиқишдаги актив қувватини автоматик ростлаши ҳисобланади.

548. Бирламчи ростлаш — бу қўшимча хизмат ҳисобланади ва қўшимча хизматлар тўғрисидаги тегишли шартнома асосида тақдим этилади.

549. Бирламчи ростлаш частотанинг квази-турғун қиймати ± 100 mНz дан ортиқ оғиши ҳолатидан сўнг дарҳол ишга тушиши ва 30 сониядан кечикмай тўлақонли ишлаши лозим.

550. Бирламчи захира — бу автоматик тарзда Ўзбекистон ягона электр энергетика тизими томонидан частотани тиклаш учун зарур бўлган ҳаракатларни бажариш учун етарли бўлган ишчи захира қиймати.

551. Барча генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари эксплуатация давомида доимий равишда бирламчи ростлашни таъминлашга қодир бўлишлари шарт.

Тизим оператори томонидан берилган енгиллик шартларига биноан ушбу мажбуриятдан озод қилинган ҳолатлар бундан мустасно.

552. Частота ва актив қувват оқимини бирламчи автоматик ростлашни таъминловчи барча генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари доимий частотавий-сезувчан режимда ишлашлари шарт.

Генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари тегишли ускуналарининг техник носозлиги ёки барқарор ишламаслиги ҳолатида Тизим оператори уларга частотавий-сезгир режимда ишламасликларига вақтинчалик рухсат бериши мумкин.

553. Генерацияловчи модул операторига ва (ёки) электр энергиясини сақлаш тизими операторига фақатгина ходимлар, станция ва жамият хавфсизлигига таҳдид мавжуд бўлган ҳолларда бирламчи автоматик ростлашни бекор қилиш рухсат берилади.

554. Тизим оператори бирламчи автоматик ростлашда иштирок этувчи барча генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари учун бир кун олдин частота ўрнатмаларини тақдим этади.

555. Махсус аттестациядан ўтган генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларининг бирламчи автоматик ростлашда иштирок этиши мажбурий ҳисобланади.

556. Тизим оператори электр энергетика тизими эксплуатациясига қўйиладиган техник талаблардан келиб чиқиб, бирламчи ростлаш бўйича хизмат кўрсатувчи Фойдаланувчини танлашга ҳақли.

557. Тизим оператори бирламчи ростлаш бўйича хизмат кўрсатувчилар фаолияти мониторингини қуйидаги эксплуатациявий параметрлар бўйича амалга оширади:

ростлаш диапазонининг мавжудлиги — қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномада келишилган ростлаш диапазони исталган вақтда мавжуд бўлиши керак;

ишга киритиш вақти — частота оғишига жавоб қайтариш вақти мазкур Қоидаларнинг 549-банди талабларига ва (ёки) қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномада белгиланган йўл қўйилган чегараларга мувофиқ келиши керак;

фойдаланилган ростлаш қуввати — жалб этилган бирламчи ростлаш захираси қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномага мувофиқ бўлиши керак;

хизмат кўрсатишнинг ишончлилиги — бирламчи ростлаш, иккиламчи ростлашнинг тегишли ҳажми билан алмаштирилмагунча фаол ҳолда қолиши керак.

3-§. Актив қувват (юклама) ва частотани марказлаштирилган ҳолда автоматик ростлаш

558. Актив қувват (юклама) ва частотани марказлаштирилган ҳолда автоматик ростлаш (иккиламчи ростлаш) бу электр энергетика тизимида ёки унинг бирор қисмида икки томонлама мақсадни ўзида намоён этувчи генерациянинг марказлашган автоматик бошқариш функциясидир. Бунга қуйидагилар киради:

электр энергетика тизимида актив қувват балансини имкон қадар режалаштирилган қийматларга яқин таъминлаш;

электр энергетика тизимидаги бузилишлар (носозликлар) натижасида частотанинг сезиларли оғиши ҳолатларида частотани тиклаш ва бунинг натижасида бирламчи ростлаш қобилиятини тиклаш.

559. Иккиламчи ва учламчи даражали ростлаш учун умумий мажбурий захира қуйидаги икки хил усулда ҳисобланади:

эҳтимоллик асосида;

мумкин бўлган энг катта номутаносиблик (дисбаланс) асосида.

560. Эҳтимоллик усулига кўра олдинги ўн икки ойдан кам бўлмаган давр учун 15 дақиқалик ўртача одатий(доимий) бузилишлар (носозликлар) учун захиранинг қиймати (ACEo1) қуйидаги тенгламага кўра ҳисобланади:

ACEo1=ACE + aFRRact + FRRact + RRact + IGCC + aFRRxb + mFRRxb + RRxb

бу ерда:

ACEo1 — 15 дақиқалик вақт оралиғида узатиш тизимининг маълум қисмидаги бузилишларнинг (оғишларининг) ўртача қиймати;

ACE — 15 дақиқалик вақт оралиғида узатиш тизимининг маълум қисмидаги бузилишларнинг (оғишларининг) ўртача статистик қиймати;

aFRRact — 15 дақиқалик вақт оралиғида иккиламчи ростлашга киритилган актив қувватнинг ўртача қиймати;

mFRRact — 15 дақиқалик вақт оралиғида учламчи ростлашга киритилган актив қувватнинг ўртача қиймати;

Rract — 15 дақиқалик вақт оралиғида ростлаш қисмидаги алмаштириш захирасининг фаоллаштирилган ўртача қиймати;

IGCC — 15 дақиқалик вақт оралиғида ростлаш учун платформа орқали фаоллаштирилган ўртача қувват;

aFRRxb — 15 дақиқалик вақт оралиғида иккиламчи ростлаш учун тизимлараро фаоллаштирилган (қабул қилинган ёки узатилган) ўртача қувват;

mFRRxb — 15 дақиқалик вақт оралиғида бузилиш (носозлик) чегарасида учламчи ростлашда фаоллаштирилган ўртача қувват;

RRxb — 15 дақиқалик вақт оралиғида бошқа ростловчи қувват билан захирадан алмаштирилган ўртача қувват.

561. Зарур иккиламчи ва учламчи захира (ACEo1) қийматлари оралиғидан энг юқори қийматнинг 1 фоиз қийматини олиб ташлаш ва қолган энг юқори қийматни қабул қилиш орқали аниқланади.

562. Иккиламчи ва учламчи ростлашларнинг умумий захира қийматлари йил давомида ростлаш оғишларининг 99 фоизини қоплаши керак. Шунга кўра биринчи навбатда қувватни фаоллаштириш учун зарур захира ҳисоблаб чиқилади, сўнгра худди шундай методология асосида қувватни пасайтириш учун захира ҳисобланади.

563. Мумкин бўлган энг катта номутаносиблик усули бу назорат зонасида юзага келиши мумкин бўлган энг катта оқим номутаносиблигини аниқлашдир. Улар юзага келиши мумкин бўлган энг катта салбий ва ижобий номутаносибликлар учун алоҳида аниқланади.

564. Зарур бўлган умумий иккиламчи ва учламчи ростлашнинг захира қиймати юқоридаги икки усулда ҳисобланганда, аниқланган энг юқори қийматлар қабул қилинади. Ҳисоблар қувватни ошириш ва пасайтириш учун алоҳида амалга оширилади.

565. Энергияни бошқариш тизимининг (EMS) автоматик диспетчерлик бошқарув тизимида ёки частота ва қувватни автоматик бошқарув тизимида тегишли шартнома асосидаги модул(блок)лар ишлаётган бўлса умумий иккиламчи ва учламчи ростлаш захирасининг қиймати камайиши мумкин.

566. Мумкин бўлган энг катта номутаносиблик қийматлари эҳтимоллик усули билан ҳисобланган қийматлардан катта бўлса, бу икки қиймат орасидаги фарққа мос келадиган захира қуввати қўшни бошқарув модуллари билан шартномалар асосида таъминланади.

567. Электр энергетика тизими учун частота ва актив қувват оқимларини иккиламчи ростлаш захирасининг минимал қиймати мазкур Қоидаларга 24-иловага мувофиқ аниқланади.

568. Тизим оператори ягона электр энергетика тизимининг эксплуатация қилиш шартларига боғлиқ равишда, кунлик ёки соатлик даврлар учун иккиламчи захиранинг турли қийматларини аниқлаши керак.

569. Иккиламчи ростлаш барча техник талабларга мувофиқ бўлган ва Тизим операторидан бундай хизматларни кўрсатиш учун дастлабки аттестациядан ўтган генерацияловчи модуллар томонидан амалга оширилади.

570. Иккиламчи автоматик ростлашни таъминлаб берувчи барча генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари ушбу хизматларни шартномаларда белгиланган муддатларда тўлиқ кўрсатишлари шарт. Тизим оператори томонидан берилган енгиллик шартларига кўра ушбу мажбуриятдан озод қилинган ҳолатлар бундан мустасно.

571. Тизим оператори иккиламчи ростлашни бошқариш бўйича сигналларни шакллантириш ва иккиламчи автоматик ростлашда иштирок этувчи генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларига узатиш мажбуриятини олади.

Иккиламчи автоматик ростлашда иштирок этувчи генерацияловчи модулларнинг мажбуриятлари доимий амал қилиш режимида иккиламчи ростлаш сигналларига самарали, аниқ ва ишончли жавоб қайтаришдан иборат.

572. Тизим оператори иккиламчи ростлашда иштирок этаётган генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларининг ишини назорат қилишга ва тақдим этилаётган хизмат сифати қўшимча хизматлар кўрсатиш шартномасида кўрсатилган кўрсаткичлардан паст бўлса, исталган вақтда ушбу хизматни тўхтатишга ҳақли.

573. Тизим оператори иккиламчи ростлаш бўйича хизмат кўрсатувчиларнинг қуйидаги эксплуатация параметрларини назорат қилади:

ростлаш диапазонининг мавжудлиги — қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномада келишилган ростлаш диапазони исталган вақтда мавжуд бўлиши керак;

хизматни ишга тушириш вақт — турткилар содир бўлган ҳолатда ва (ёки) қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномага мувофиқ иккиламчи ростлаш захираси белгиланган вақт оралиғида ишга туширилиши керак;

хизмат кўрсатиш барқарорлиги — қачон иккиламчи ростлаш генерацияловчи модул ёки юкламанинг ишдан чиқишини компенсация қилиш учун фойдаланилганда, иккиламчи ростлаш тегишли миқдорда учламчи ростлаш билан алмаштирилмагунига қадар ишда қолиши лозим.

жавоб қайтариш вақти — бошқариш сигналларининг кечикиш вақти қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномада белгиланган йўл қўйилган чегараларга мувофиқ бўлиши, лекин 2 дақиқадан ошмаслиги керак.

хизмат кўрсатиш сифати — узатиладиган бошқарув қуввати эгри чизиғи бошқариш сигнали эгри чизиғига имкон қадар яқин бўлиши керак. Бошқариш сигналининг қуввати амплитудасидан 5 фоизгача оғишига йўл қўйилади.

574. Мазкур Қоидаларнинг 572-бандида келтирилган ҳолат юзага келган тақдирда Тизим оператори иккиламчи ростлаш бўйича бошқа хизмат кўрсатувчидан иккиламчи ростлаш хизматлари кўрсатишга қўшимча сўров беришга ҳақли.

4-§. Актив қувват ва частотани қўлда ростлаш

575. Актив қувват ва частотани қўлда ростлаш (учламчи ростлаш) ягона электр энергетика тизимида актив қувват балансини ёки Марказий Осиё бирлашган энергетика тизимида ишчи частотани тиклаш мақсадида амалга ошириладиган, генерацияловчи модул ўрнатмасини ёки Фойдаланувчилар ускуналарининг юкланишини қўлда ўзгартириш ҳисобланади.

576. Учламчи ростлаш қуйидагилардан фойдаланган ҳолда амалга оширилади:

электр энергетика тизимидаги генерацияловчи модуллар;

электр энергетика тизимида Диспетчер томонидан бошқариладиган (Истеъмолчилар) юкламалар;

электр энергетика тизимидаги электр энергиясини сақлаш тизимлари;

бошқа (қўшни) электр энергетика тизимлар.

577. Тизим оператори турли иш режимлари учун ўзи томондан белгиланадиган, лекин мавжуд иккиламчи ростлаш билан бирга электр энергетика тизимидаги қуйидагиларни ташкил топган йўқотилиши мумкин бўлган энг катта генерацияловчи модуллар қувватидан кам бўлмаган электр энергетика тизимида учламчи ростлаш бўйича хизматларнинг етарли ҳажмини таъминлаш учун жавобгар:

электр энергетика тизимидаги энг катта генерацияловчи модул қуввати;

подстанция шиналарининг ўчиши натижасида генерацияловчи қувватларнинг йўқотилиши мумкин бўлган энг катта қуввати.

578. Эксплуатацияга киритиш вақти ва давомийлигига қараб учламчи ростлаш қуйидагича фарқланади:

тез учламчи ростлаш;

секин учламчи ростлаш.

579. Тез учламчи ростлаш захираси уни ишга туширган вақтдан бошлаб 15 дақиқадан кечиктирмай тўлиқ мавжуд бўлиши ва иккиламчи ростлаш захирасини бўшатиш имконини бериши керак.

Тез учламчи ростлаш қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартнома доирасида тақдим этилиши лозим. Тез учламчи ростлаш захираси исталган вақтда мавжуд бўлиши шарт.

Қўшимча хизматлар тўғрисидаги тегишли шартномада бошқа вақт давомийлиги қайд этилмаган бўлса тез учламчи ростлаш саккиз соат давомида барқарор бўлиши керак.

580. Электр энергетика тизимида «юксизлантириш» учун частота ва актив қувватга тегишли тез учламчи ростлаш захирасининг ҳажми электр энергетика тизимининг умумий шинасига уланган энг катта юкламанинг йўқотилишини қоплашга етарли бўлиши керак.

5-§. Электр энергетика тизимида уланмаган қувват захираси

581. Электр энергетика тизимининг уланмаган қувват захираси (секин учламчи ростлаш) тез учламчи ростлашни бўшатиш ва узоқ муддатда қувват ва частота балансини барқарорлаштириш учун мўлжалланган.

У ишга тушиш вақтидан бошлаб саккиз соатдан кейин тўлиқ ишга тушган бўлиши керак.

Қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномада бошқа муддат белгиланмаган бўлса, қирқ саккиз соатдан кам бўлмаган вақт мобайнида барқарор (иш ҳолатида) бўлиши керак.

582. Электр энергетика тизимида қувватни ишга тушириш, «юклаш» режимидаги секин учламчи ростлаш захирасининг ҳажми электр энергетика тизимидаги энг катта қувватли генерацияловчи модулнинг йўқотилишини қоплаш учун етарли бўлиши керак.

583. Электр энергетика тизимида пастга қараб, «юксизлантириш» режимидаги секин учламчи ростлаш захирасининг ҳажми электр энергетика тизимининг умумий шинасига уланган энг катта юклама йўқотилишини қоплаш учун етарли бўлиши керак.

584. Тизим оператори учламчи ростлаш хизматларини кўрсатувчи Фойдаланувчиларнинг қуйидаги эксплуатация параметрларини мониторинг қилади:

ростлаш захирасининг мавжудлиги — қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномада келишилган бошқариладиган ростлаш захирасининг доимий мавжудлигини;

хизматни фаоллаштириш вақти — ишга тушиш вақти мазкур Қоидаларнинг 579-бандига ва (ёки) қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномада қайд этилган вақтга мувофиқлигини;

хизмат барқарорлиги — дисбаланс ҳолати бошқа усуллар билан қайта ростланмагунча учламчи ростлаш амалда қолишини таъминлаш;

тақдим этилаётган хизматлар сифати;

талаб этиладиган бошқариш қувватига нисбатан максимал хатолик 10 фоиздан, рухсат этиладиган кечикиш оралиғи — 15 сониядан кўп бўлмаслиги.

6-§. Вақтни бошқариш (кузатиб бориш)

585. Тизим оператори электр энергетика тизимида вақтни бошқариш (кузатиб бориш) жараёнини мувофиқлаштириш учун масъул. Бунда Тизим оператори частотани координация қилувчи тизим операторидан частота бўйича топшириқ олади ва синхрон вақтга керакли тузатиш киритиш учун частотавий-сезувчан режимда ишлаётган барча Фойдаланувчилар ўртасида синхрон вақтни тарқатади.

586. Тизим оператори умумий частота созламаларининг берилган қийматини фақатгина бирлашган энергетика тизимидан ажралганда ёки электр энергетика тизими қисман ёки тўлиқ ўчган ҳолатлардагина ўзгартиришга ҳақли.

587. Фойдаланувчилар Тизим оператори кўрсатмаларига мувофиқ частота бўйича ўрнатмаларга доимий риоя қилишга масъулдирлар.

7-§. Кучланиш ва реактив қувватни ростлаш

588. Тизим оператори, бошқа Томонларни жалб этиш орқали кучланиш ва реактив қувватни ростлаш имкониятини яратиш мақсадида ростлашнинг ушбу турларини тақдим этувчи Фойдаланувчиларга қуйидаги Диспетчерлик кўрсатмаларини беради:

генерацияловчи модулларга ва (ёки) кучланишни бирламчи ростлашни таъминловчи ҳар қандай бошқа Томонга кучланиш бўйича ўрнатмани;

генерацияловчи модулларга ва (ёки) реактив қувватни бирламчи ростлашни таъминловчи ҳар қандай бошқа Томонга реактив қувват бўйича ўрнатмани;

генерацияловчи модулларга ва (ёки) кучланишнинг иккиламчи ростлашни таъминловчи ҳар қандай бошқа Томонга берилган кучланишни тиклаш ва ушлаб туриш бўйича кўрсатмаларни;

генерацияловчи модулларга ва (ёки) реактив қувватнинг иккиламчи ростлашни таъминловчи ҳар қандай бошқа Томонга берилган реактив қувватни ишлаб чиқариш/истеъмол қилиш бўйича кўрсатмаларни.

589. Генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари Уланиш шартларига мувофиқ кучланиш ва реактив қувватни ростлаш имкониятига эга бўлишлари шарт.

590. Генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари қуйидагиларни бажаришлари шарт:

кучланишнинг режа графикларига мувофиқ, келишилган чегараларда электр узатиш тизимига назорат (уланиш) нуқталарида кучланиш графикларига риоя қилиш;

кучланишнинг режали графигини ўзгартириш бўйича диспетчерлик кўрсатмаларини ўз вақтида бажариш;

авария вазиятлари вужудга келганда, кучланиш (реактив қувват)нинг берилган графигига риоя қилиш мақсадида реактив қувватни ошириш бўйича диспетчерлик кўрсатмаларини бажариш. Бу синхрон генераторларнинг техник характеристикаларини бузмасдан генерацияловчи модулнинг актив қувватини пасайтирилишини талаб қилиши мумкин;

диспетчернинг берилган кучланишни ушлаб туриш режимидан реактив қувватни ушлаб туриш режимига ўтиш бўйича кўрсатмаларини оператив бажариш;

генерацияловчи модуллар ишчи ҳолатда доимий ўрнатилган синхрон генераторлар ва электр энергетика тизими стабилизаторларининг қўзғатишини автоматик ростлаш;

берилган кучланиш графикларига риоя қилиниши устидан автоматик назоратни амалга ошириш.

591. Генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари ўз техник параметрларига, актив ва реактив қувват тавсифига ҳамда Узатиш тизими оператори билан Уланиш шартномасига мувофиқ, кучланиш ва реактив қувватни бирламчи ва иккиламчи ростлашни таъминлашлари шарт.

592. Генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари томонидан кучланиш ва реактив қувватни бирламчи ва иккиламчи ростлаш бўйича хизматларни кўрсатишдаги тадбирлар генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларининг чиқишидаги актив қувватни қисқаришига олиб келмаса, пуллик хизмат кўрсатмаслиги ва уларга товон пули тўланмаслиги керак.

593. Тизим оператори Диспетчерининг кучланиш ва реактив қувватни ростлашни тақдим этиш борасидаги кўрсатмалари генерацияловчи модул ва электр энергиясини сақлаш тизимларининг актив қуввати ишлаб чиқаришини қисқаришига олиб келса компенсация қилиниши керак.

Генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари томонидан кўрсатилган хизматлар учун тегишли тўлов амалга оширилиши лозим.

Мазкур тўлов қўшимча хизматлар тўғрисидаги тегишли шартномага ва бозор қоидаларига мувофиқ амалга оширилади.

594. Барча генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларига кучланиш ва реактив қувватни таъминлаш учун қўйиладиган мажбурий талаблардан ташқари, қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартномага мувофиқ шундай хизматлар ҳар қандай бошқа Фойдаланувчилар томонидан ҳам Тизим операторига тақдим этилиши мумкин.

8-§. Нолдан ишга тушириш

595. Нолдан ишга тушириш бу электр энергетика тизимини қисман ёки тўлиқ ўчишига олиб келган йирик авариялар юз бергандан сўнг ягона электр энергетика тизимида тиклаш тадбирлари.

Ушбу тадбирларнинг дастлабки босқичи — ташқи электр таъминотисиз эксплуатацияга киритиш имкониятига эга бўлган генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларини ишга тушириш.

596. Нолдан ишга тушириш имкониятига эга бўлган барча генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари мазкур қўшимча хизматни тақдим этиш учун ўз ресурсларини (объектлари бошқарувини) Тизим операторига тақдим этишлари лозим.

597. Электр энергетика тизимини тиклаш режасида иштирок этиш учун танлаб олинган генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларининг «нолдан ишга тушириш» қобилияти юзасидан ҳар йили камида бир марта синаш ўтказилиши керак.

8-боб. Оператив диспетчерлик алоқаси тизимларига талаблар

598. Электр энергетика тизимини оператив бошқаришда самарали ва ишончли алоқани таъминлаш Узатиш тизими оператори, Тизим оператори ва барча Фойдаланувчилар учун мажбурийдир.

599. Мазкур Қоидаларнинг 598-банди талабларини бажариш учун Тизим оператори, Узатиш тизими оператори ва бошқа барча Фойдаланувчилар алоқа каналлари, технологик ва диспетчерлик алоқалари учун фойдаланиладиган каналларнинг захирасини ҳам нормал, ҳам авария режимлари учун тўлиқ таъминлашлари лозим.

600. Оператив режимда ишлаш учун фойдаланиладиган алоқа каналлари умумий фойдаланиш учун мўлжалланмаган ва умумий фойдаланишдаги алоқа каналларидан жисмонан ажратилган бўлиши шарт.

Ажратилган алоқа воситаларидан фойдаланиш имкони бўлмаган тақдирда умумий фойдаланишдаги алоқа воситаларидан оператив режимда ишлаш учун фойдаланиш мумкин.

601. Реал вақт (оператив) режимида маълумот алмашувга қўйиладиган умумий талаблар — маълумотлар алмашуви энг юқори устуворлик билан,барча ахборот алмашинуви нуқталари ўртасидаги юқори ишончлиликка эга бўлган, ажратилган (ижарага олинган) тармоқдан (оптик толали, юқори частотали, радио-релели алоқа қурилмалари ёки умумий фойдаланишдаги алоқа тармоғи) фойдаланган ҳолда амалга оширилиши керак.

602. Электр энергетика тизимининг оператив иш режимида тармоқнинг ҳар қандай нуқтаси ўртасидаги маълумот узатилишининг кечикиши 1 сониядан ошмаслиги керак.

603. Алоқа канали орқали узатиш тезлиги 64 kbit/s дан кам бўлмаслиги шарт.

604. Маълумот узатишнинг ҳар бир йўналиши учун тайёрлик коэффициенти 99,5 фоиздан паст бўлмаслиги керак.

605. Оператив режимда овозли алоқага қўйиладиган умумий талаблар Қоидаларнинг 670-бандида кўрсатилган талабларга мувофиқ бўлиши керак.

606. Диспетчерлик марказлари оператив режимда овозли маълумотларни алмашиш учун махсус диспетчерлик алоқаси коммутаторлари билан жиҳозланган бўлиши керак.

607. Тизим оператори, унинг ҳудудий бўлинмалари, Узатиш тизими оператори, Тақсимлаш тизими оператори, Берк тақсимлаш тизими оператори, Электр станциялари операторлари ва бошқа навбатчи ходимлар ўртасидаги барча овозли алоқа иккала томонда ҳам узлуксиз ёзилиб борилиши керак.

608. Ёзувлар архивланиши ва камида беш йил сақланиши керак.

609. Барча Томонлар оператив режимда эксплуатация мақсадида фойдаланадиган алоқа воситаларига техник талаблар Узатиш тизими оператори ва Тизим операторлари томонидан белгиланади.

610. Реал вақт режимида операцияларни (тадбирларни) амалга оширишда иштирок этувчи Томонлар кўрсатилган мақсадларда фойдаланиладиган алоқа воситаларининг оператори бўлиб, улар тегишли объектлардан фойдаланиш, техник хизмат кўрсатиш ва модернизация қилиш учун жавобгардирлар.

611. Оператив режимда фойдаланиладиган алоқа воситаларига техник хизмат кўрсатиш ва (ёки) уларни янгилаш умумий захираланганлик ва ишончлиликни пасайтирмаслиги керак.

VI бўлим. Кўзда тутилмаган ҳолатларни кўриб чиқиш, енгилликлар бериш ва маълумот алмашинуви бўйича умумий талаблар

1-боб. Кўзда тутилмаган ҳолатларни кўриб чиқиш тартиби ва қоидалар талабларини бажариш имкониятига таъсирлар

612. Асосланган сабабларга кўра мазкур Қоидалар доирасида ҳисобга олиш мумкин бўлмаган ҳолатлар юзага келса, Тегишли тизим оператори зудлик билан қабул қилиниши лозим бўлган ҳаракатлар юзасидан барча таъсир кўрган Томонлар, Вазирлик ва Регулятор билан муҳокама ўтказади.

Тегишли тизим оператори ва Томонлар ўртасидаги мавжуд вақт давомида келишувга эришилмаса, Тегишли тизим оператори холис оператор сифатида ҳаракат қилиб, тегишли чораларни белгилайди ҳамда ўз қарори ва уни қабул қилиш сабаблари ҳақида қисқа муддатда тегишли Томонлар, Вазирлик ва Регуляторни хабардор қилади.

613. Тегишли тизим оператори қарорлар қабул қилишда бошқа Томонлар фикрини ва ҳар қандай ҳолатда холис Томоннинг фикрини инобатга олади.

614. Кўзда тутилмаган ҳодисадан сўнг Тегишли тизим оператори барча кўзда тутилмаган ҳолатлар ва ҳар қандай қабул қилинган қарорлар тўғрисидаги маълумотларни зудлик билан кўриб чиқилиши учун Тизим оператори, Вазирлик ва Регуляторга тақдим этади.

Вазирлик Регулятор билан келишган ҳолда ушбу ҳолат юзасидан қарор қабул қилади.

615. Томон форс-мажор ҳолатлар сабабли мазкур Қоидаларда белгиланган мажбуриятларини бажара олмаса, у бунинг сабабларини, ушбу сабабларнинг форс-мажор ҳолатлари деб ҳисобланиши учун асосни, давом этиш муддатини батафсил баён этиб, ушбу ҳолат таъсирига учраётган Томонлар, Вазирлик ва Регуляторга хабарнома юборади.

616. Ҳар қайси Томон учун форс-мажор ҳолати бу ушбу Томоннинг назорат доирасидан ташқарида бўлган ҳамда ушбу Қоидалар шартларининг бажарилмаслигига олиб келувчи ҳар қандай ҳолат ҳисобланади.

Томонлар ходимлари ёки етказиб берувчиларининг ходимлари иштирокидаги иш ташлашлар, локаутлар ёки бошқа иш ташлашлардан ташқари, муқобил етказиб берувчилар мавжуд бўлганида, Томонларнинг харид қилиш бўйича битимларидаги камчиликлар туфайли электр энергияси, ёқилғи, транспорт, ускуналар ёки бошқа товарлар ёки хизматлардаги етказиб беришда келиб чиққан узилишлар ёки ҳар қандай етказиб берувчи томонидан тўловлар билан боғлиқ муаммолар сабабли етказиб бериш амалиётини рад этиш форс-мажор ҳолатлари бўлиб ҳисобланмайди.

617. Форс-мажор ҳолатларида Томонларнинг мажбуриятлар тўхтатилади.

618. Форс-мажор ҳолатлари етти кундан ортиқ давом этаётган барча вазиятларда, даъво қилувчи Томон барча таъсирга учраётган Томонларга ва Вазирликка ҳар еттинчи кун якунида ўз мажбуриятларини бажара олмаслиги сабабларини ҳамда ушбу ҳолатни бартараф этиш юзасидан ҳаракатларининг натижалари, ҳолатни форс-мажор деб ҳисобланишига асосларни, шунингдек, давом этиш муддати ҳақида маълумот берувчи билдирги (хабарнома) юборади.

619. Томонлардан бири форс-мажор ҳолати ҳақидаги даъвони асоссиз деб ҳисобласа, у ишни Вазирликка кўриб чиқиш учун киритиши мумкин. Вазирлик Регулятор билан келишган ҳолда ушбу ҳолат юзасидан қарор қабул қилади. Вазирлик мажбуриятларга риоя этмаслик сабаблари форс-мажор ҳолатлари ёки форс-мажор ҳолатларига боғлиқ эмас деб ҳисобласа, даъво қилган Томон ўз мажбуриятларидан озод деб ҳисобланмайди.

2-боб. Белгиланган талаблар бўйича истиснолар

620. Вазирлик Тегишли тизим оператори ёки Фойдаланувчининг мурожаати бўйича янги ва мавжуд бўлган генерацияловчи модуллар ёки Истеъмолчи тармоқлари учун мазкур Қоидаларнинг бир ёки бир нечта бандлари талабларини енгилроқ ёки татбиқ этмаслик бўйича истисноларни (кейинги ўринларда енгиллик) тақдим этишни кўриб чиқади ва бериш мумкин деб топса, ўз хулосаси билан Вазирлар Маҳкамасига таклиф киритади.

Бу ҳолатда, ушбу Қоидаларнинг XII бўлимида кўзда тутилган оралиқ даврдаги вазиятлар бундан мустасно.

Енгиллик бериш мезонлари Вазирлик томонидан асослантирилади.

621. Енгилликлар электр энергетика тизимини ривожлантириш консепцияси, узатиш тизимини ривожлантириш режалари ижросини самарали ташкил этиш ва (ёки) ягона электр энергетика тизими барқарорлиги ва ишончли ишлашини таъминлаш ҳамда истеъмолчилар электр таъминоти ишончлилигини ошириш мақсадида ушбу тизимнинг чекланган қисмларини (заиф нуқталари) ривожлантириш мақсадида тақдим этилади.

622. Фойдаланувчилар объектларида жойлашган ускуналар ва қурилмаларга нисбатан Қоидаларнинг бир ёки бир нечта бандлари талабларига доир енгиллик берилишини сўрашлари мумкин. Бунда қуйидагиларни ўз ичига сўровнома Тегишли тизим операторига тақдим этилади:

Фойдаланувчи ёки потенциал Фойдаланувчининг идентификация маълумотлари ва қайта алоқа учун масъул шахс;

енгиллик берилиши сўралаётган тизимнинг батафсил тавсифи;

енгиллик сўралаётган мазкур Қоидаларнинг талабларига ҳаволалар ва сўралаётган енгилликнинг батафсил тавсифи;

тегишли тасдиқловчи ҳужжатлар билан асослаб бериш ва мазкур Қоидаларнинг XII бўлим, 2-бобида кўзда тутилган тартибдаги харажат ва фойданинг таҳлили;

сўралаётган енгилликнинг бошқа Фойдаланувчиларга салбий таъсир кўрсатмаслигининг исботи.

623. Талаблар бўйича енгиллик беришга сўров юборилгандан кейин икки ҳафта давомида Тегишли тизим оператори Фойдаланувчига сўров қабул қилинганлиги ёки қабул қилинмаганлигини тасдиқлайди.

Тегишли тизим оператори сўровни тўлақонли эмас деб ҳисобласа, Фойдаланувчи, сўров қайтариб олинган вақтдан бошлаб бир ой давомида қўшимча талаб қилинган маълумотларни тақдим этади.

Фойдаланувчи ушбу муддат давомида сўралган маълумотларни тақдим этмаса, у ҳолда енгиллик тўғрисидаги сўров чақириб олинган деб ҳисобланади ва Вазирликка қуйидагиларни ўз ичига олувчи ҳисобот тақдим этилади:

дастлабки сўралган енгиллик, жумладан Фойдаланувчи тақдим этган барча ахборотни ўз ичига олувчи маълумотлар;

қўшимча сўралган маълумот таснифи;

сўровнинг чақириб олинган деб тан олиниши учун асос.

624. Тегишли тизим оператори бошқа операторлар билан биргаликда енгиллик бериш бўйича харажат ва фойданинг таҳлилини баҳолайди.

Енгиллик бериш учун сўров «C» ва «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбаларига, электр энергиясини сақлаш тизимларига ёхуд қуввати 100 MW га тенг ёки ундан юқори бўлган Истеъмолчини тақсимлаш тизимига, жумладан берк тақсимлаш тизимига уланишида сўралаётган бўлса, Тегишли тизим оператори баҳолашни Узатиш тизими оператори билан бирга олиб боради.

625. Тегишли тизим оператори енгиллик бериш учун сўров олинган вақтдан бошлаб бир ой давомида Вазирликка енгиллик бериш сўрови ва ўтказилган баҳолаш ҳисоботини тақдим этади.

626. Вазирлик енгиллик бериш учун сўров олган вақтдан бошлаб бир ой давомида ушбу сўровни ўрганиб чиқади. Вазирлик Фойдаланувчидан ёки бошқа жалб этилган Томонлардан қўшимча маълумотларни талаб этса, ушбу муддат яна бир ойга узайтирилиши мумкин. Янги муддат тўлиқ маълумотлар олинган кундан бошлаб ҳисобланади.

627. Фойдаланувчи ва потенциал оператор Вазирлик томонидан сўралган маълумотларни сўров берилган кундан бошлаб кўпи билан икки ой давомида тақдим этади. Фойдаланувчи ушбу муддат давомида сўралган маълумотларни тақдим этмаса сўров рад этилади.

628. Вазирлик ўрганиш натижаларига кўра енгиллик бериш учун асосланган таклифни тайёрлайди ва Вазирлар Маҳкамасига киритади. Вазирлик Маҳкамаси томонидан енгиллик берилганда, унинг давомийлиги ҳам белгиланади.

629. Вазирлик Вазирлар Маҳкамасининг енгиллик бериш қарори ҳақида Фойдаланувчини ва барча тегишли томонларни хабардор қилади.

630. Енгиллик бериш учун шарт-шароитлар ва асосий сабаблар долзарблигини йўқотганда, Вазирлик енгиллик бериш тўғрисидаги ҳужжатни муддатидан олдин бекор қилиш бўйича Вазирлар Маҳкамасига таклиф киритиши мумкин.

631. Вазирлик тақдим этилган ёки рад этилган барча енгилликларнинг реестрини юритади. Реестр қуйидагиларни ўз ичига олади:

енгиллик тақдим этилаётган ёки рад этилаётган талаблар;

енгилликнинг мазмуни;

енгилликни тақдим этиш ёки рад этиш сабаблари;

енгиллик тақдим этилиш натижадорлиги.

3-боб. Маълумот (ахборот) алмашинуви бўйича умумий шартлар

632. Маълумот (ахборот) алмашинуви электр энергетика тизимининг иши, шунингдек, мазкур Қоидалар талабларини амалга ошириш учун муҳим ҳисобланади.

Барча Томонлар ушбу Қоидалар ва унга асосан қабул қилинган техник регламентлар ҳамда уланиш шартномасида кўрсатилган маълумотларни белгиланган вақт ва сифатда тақдим этишлари шарт.

Тизим оператори ёки Узатиш тизими оператори томонидан қўшимча маълумотлар талаб қилинган тақдирда, мазкур боб ва Қоидаларнинг VII бўлими талабларига қатъий амал қилинади.

633. Маълумот алмашинуви тегишлилиги бўйича Узатиш тизими оператори ва Тизим операторлари томонидан ташкил этилади ва мувофиқлаштирилади.

634. Мазкур Қоидалар талабларига биноан қабул қилинган, алмашилган ёки узатилган ҳар қандай махфий (ўз ичига давлат сирини олмаган ва қонунчилик билан ҳимояланган маълумотлар, кейинги ўринларда — конфиденциал) маълумот, мазкур Қоидаларнинг 635 — 637-бандларида келтирилган профессионал этика (касбий сир) объекти ҳисобланади.

635. Профессионал этикага риоя этиш мажбурияти мазкур Қоидаларнинг таъсири доирасидаги барча шахс, орган ва ташкилотларга тааллуқли.

636. Ўз мажбуриятларини бажариш давомида шахслар, органлар ёки ташкилотлар томонидан қабул қилинган конфиденциал маълумотнинг, миллий қонунчилик ёки мазкур Қоидаларнинг бошқа низомлари доирасида, зарар олдини олишга қаратилган вазиятлардан ташқари, учинчи шахс ёки органга ошкор этилиши ман этилади.

637. Мазкур Қоидаларга мувофиқ конфиденциал маълумотларни олувчи ва тартибга солувчи органлар, ташкилотлар ва уларнинг ходимлари ёки шахслар, улардан миллий қонунчиликда ҳамда мазкур Қоидаларда белгиланган тартибга мувофиқ фақат ўз лавозим мажбуриятларини бажариш мақсадидагина фойдаланишлари мумкин.

638. Маълумотларнинг конфиденциаллиги маълумотни (ахборотни) идентификациялаш билан таъминланади ва қуйидаги турларга бўлинади:

«Умумий фойдаланиш учун» — конфиденциаллик белгиси мавжуд бўлмаган маълумот, ушбу маълумотлар ҳар қайси Томон учун фойдаланишга, жумладан жамоавий фойдаланиш учун рухсат этилган;

«Хизмат доирасида фойдаланиш учун» — тегишли маълумот Фойдаланувчиларнинг (Томонларнинг) олдиндан белгиланган гуруҳлари учун фойдаланишга рухсат этилган;

«Конфиденциал» — ўзаро маълумот алмашинувчи томонлар ўртасида, ташкилотнинг ваколатли вакиллари томонидан фойдаланишга рухсат берилган маълумотлар.

639. Барча манфаатдор томонлар конфиденциал маълумотларни қайта ишлаш ва улардан фойдаланишда ушбу маълумотлардан нотўғри фойдаланиш, рухсат этилмаган ҳолатлар ҳамда ошкор бўлиш хавфини олдини олиши шарт.

640. Конфиденциаллик қуйидаги маълумотларга тааллуқли бўлмайди:

ушбу банднинг бузилишидан ташқари, жамоатчилик учун очиқ ёки очиқ бўлиши шарт бўлган маълумотлар;

маълумот берувчи Томондан тақдим этилгунига қадар Олувчининг қонуний эгалигида бўлган маълумотлар;

амалдаги қонунчилик ҳужжатлари ёки суд қарори билан белгиланган Қабул қилувчи томонидан ошкор этилиши шарт бўлган маълумотлар. Бундай маълумотлар ошкор қилинганда Қоидаларнинг 635-банди талаблари Қабул қилувчига нисбатан ҳам қўлланилади.

641. Конфиденциаллик қоидалари, ҳар қайси Томонга суд, давлат органлари ва ташкилотларига ҳамда Вазирлик ва Регуляторга қонунчиликда белгиланган тартибда маълумот тақдим этилишига таъсир қилиши ёки мажбуриятларни чеклашига йўл қўйилмайди.

642. Маълумотлар алмашинишни самарали ташкил этиш учун Узатиш тизими оператори ва Тизим операторлари ҳамда Фойдаланувчилар ўртасида маълумотларни бошқариш ва уларнинг конфиденциаллиги бўйича ушбу Қоидаларда аниқлик киритилмаган ёки батафсил баён этилмаган масалалар бўйича ошкор қилмаслик тўғрисидаги битимлар тузишлари мумкин.

VII бўлим. Маълумотларни бошқариш

1-боб. Маълумотларни тақдим этиш

643. Барча Фойдаланувчилар мазкур Қоидалар талабларига мувофиқ, маълумотларни Тизим оператори ва Узатиш тизими оператори томонидан белгиланган сифат, миқдор ва муддатларда тақдим этишлари шарт.

644. Тизим оператори ва Узатиш тизими оператори ҳам мазкур Қоидалар талабларига мувофиқ маълумотларни белгиланган сифат, миқдор ва муддатларда тақдим этишга мажбур.

645. Фойдаланувчилар тақдим этиши лозим бўлган маълумотлар қуйидаги тоифалар бўйича гуруҳланади:

лойиҳа маълумотлари — объектнинг ягона электр энергетика тизимига уланиши учун зарур бўлган маълумотлар (тадқиқот маълумотлари, лойиҳа, уланиш нуқтаси тафсилотлари, техник параметрлар ва ҳоказо);

рўйхатга олиш маълумотлари (ҳар бир уланиш шартномасида кўрсатилган) — Тизим оператори ва Узатиш тизими операторига узатиш тизимига уланишда тақдим этиладиган ва эксплуатация давомида тўлдириб (янгилаб) борилувчи маълумотлар;

режалаштириш маълумотлари — Тизим оператори ва Узатиш тизими операторига узоқ муддатли ва оператив режалаштириш мақсадлари (ривожланиш режалари, фойдаланишдан чиқариш режалари, графиклар ва ҳоказо) учун тақдим этилувчи маълумотлар;

оператив маълумотлар — эксплуатация давомида, реал вақт ва унга яқин режимда Тизим операторига, шунингдек Тегишли тизим операторларига тақдим этилувчи маълумотлар (реал вақт режимидаги ўлчашлар, статуслар, хавф-хатар сигналлари ва ҳоказолар);

сарҳисоб маълумотлар — турли хил ҳисобга олиш ва таҳлил мақсадлари учун (ҳисоблагичлар кўрсаткичлари, ҳодисаларнинг ёзувлари, ҳисоботлар ва ҳоказолар) эксплуатациядан кейин тақдим этиладиган маълумотлар.

646. Асосий маълумотлар рўйхати Қоидаларга 3 ва 11-иловаларга мувофиқ тақдим этилади.

2-боб. Маълумот алмашиш

1-§. Маълумотлар алмашувчи Томонлар

647. Ягона электр энергетика тизими доирасида маълумотлар алмашиш жараёнида иштирок этувчи Томонлар рўйхати қуйидагиларни ўз ичига олади:

Узатиш тизими оператори;

Тизим оператори;

Тақсимлаш тизими оператори / Берк тақсимлаш тизими оператори;

Фойдаланувчилар;

бошқа Томонлар (давлат муассасалари, илмий муассасалар, профессионал ассоциациялар, кенг жамоатчилик ва ҳоказолар);

ташқи Томонлар (ўзаро боғлиқ ҳамкорлар, ассоциациялар ва ҳоказо).

648. Маълумотлар алмашиш жараёнини маълумотларга эга бўлган томон Маълумотлар оператори, маълумотларни тақдим этаётган томон маълумотларни Етказиб берувчи, маълумотларни олувчи томон маълумотларни Олувчи, маълумотларни тақдим этувчи томон Маълумотлардан Фойдаланувчилар ҳисобланади.

649. Маълумотлар алмашиш жараёнини мувофиқлаштириш ва мониторинг қилиш мақсадида, шунингдек ахборот технологиялари, телекоммуникациялар ва офис жиҳозлари моддий-техник таъминотини уйғунлаштириш учун маълумот алмашиш координатори (кейинги ўринларда — Координатор) тайинланади.

650. Координаторнинг мажбурияти ва жавобгарлиги:

маълумотлар алмашиш мониторинги, мувофиқлаштириш ва носозликларни бартараф қилиш;

маълумотлар алмашинуви учун ахборот технологияларини қўллаб-қувватлаш инфратузилмасини яратиш, унинг дастурий таъминоти, унга хизмат кўрсатиш (умумий даражада мавжуд бўлса, расмий веб-портал, глобал тармоқ ёки унга айнан бўлган умумий платформа);

маълумотлар алмашишнинг телекоммуникация таъминоти инфратузилмасини яратиш ва унга хизмат кўрсатиш;

маълумотлар алмашиш форматларини, Фойдаланувчилар учун йўриқномалар ишлаб чиқиш ва тарқатиш.

651. Координатор вазифасини Узатиш тизими оператори ёки у томонидан тайинланган бўлинма ёки ушбу вазифани бажариш учун махсус тайинлаган Томон бажаради.

2-§. Маълумотлар алмашиш рўйхати

652. Маълумотлар алмашиш жараёнида маълумотлар қуйидаги турларга бўлинади:

индивидуал маълумот — фақат бир Томонга тегишли бўлган маълумот;

умумий маълумот — умумий индивидуал (шахсий) маълумотларни ва барча бошқа маълумотларнинг бирлаштирилиши натижасида олинган маълумотлар тўплами;

прогноз маълумоти — келгуси даврга тааллуқли барча маълумотлар;

реал вақт режимидаги маълумот — жорий даврга тааллуқли барча оператив маълумотлар;

ретроспектив (тарихий) маълумотлар — ўтган давр га тааллуқли барча маълумотлар.

653. Алмашиш учун маълумотлар рўйхати Қоидаларга биноан, шунингдек Томонлар ўртасида икки томонлама (кўп Томонлама) келишилган тартибда белгиланади.

654. Алмашиш лозим бўлган маълумотлар қуйидаги функционал гуруҳлар/маълумотлар турлари бўйича ажралади:

а) реал вақтдаги қувват оқимлари, қуйидагилар каби:

генерация қувватини узатиш;

қувват истеъмоли;

узатиш тизими ва унинг узелларидаги қувват оқимлари;

трансчегаравий қувват оқимлари.

б) электр энергетика тизими тугунларидаги кучланиш профиллари;

в) реал вақт режимидаги оператив вазиятлар, кўрсаткич сигналлари ва хавф-хатар сигналлари;

г) оператив режалаштириш маълумотлари, қуйидагилар каби:

техник хизмат кўрсатишнинг режалаштирилган маълумотлари;

хавфсизликни баҳолаш маълумотлари;

прогноз маълумотлари;

ягона электр энергетика тизими захираларини баҳолаш маълумотлари;

ўта юкланишлари (қувват ўтказа олмаслик, чекловлар) прогноз маълумотлари ва ҳ.к.

д) электр энергиясини ҳисобга олиш маълумотлари, қуйидагилар каби:

якуний графиклар;

тизим хизматларини тақдим этиш ҳақида ҳақиқий маълумотлар;

диспетчерлик журнали маълумотлари;

ҳисоблагич кўрсаткичлари ва ҳоказолар.

е) умумий маълумотлар, қуйидагилар каби:

оператив тадбирлардан кейинги таҳлилий маълумотлар;

тадқиқотлар натижаси бўйича маълумотлар;

оператив бўлмаган бошқа маълумотлар алмашинуви;

бошқа маълумотлар.

655. Маълумотларни ҳар бир алоҳида гуруҳлари (турлари) билан алмашувчи Томонлар тақдим этадиган маълумотларни алмашиш матрицаси Координатор томонидан Тизим оператори ва Узатиш тизими оператори билан бирга ишлаб чиқилади ва ҳар йили қайта кўриб чиқилади.

656. Маълумотлар алмашиш матрицасидаги барча ўзгаришлар манфаатдор Томонлар билан келишилади, уйғунлаштириш жараёни Координатор томонидан мувофиқлаштирилади ва назорат қилинади.

3-§. Маълумотлар алмашиш шакллари

657. Маълумотлар алмашиш шакллари мазкур Қоидалар ва бошқа тартиблар билан белгиланади.

658. Маълумотлар алмашиш шакллари белгиланмаган бўлса, улар Координатор томонидан белгиланади.

659. Барча маълумотлар алмашиш форматлари давлат тилида ишлаб чиқилади, трансчегаравий маълумот алмашиш учун фойдаланилувчи ва ҳар бир тегишли чегара олди (хорижий) Томонлар учун икки тилда тайёрланади.

660. Маълумотлар алмашиш форматлари маълумотларни автоматик қайта ишлаш имкониятини максимал даражада таъминлаб берадиган шаклда ишлаб чиқилади.

661. Овозли алоқа учун одатда ишлаб чиқиладиган ва тегишлича қўлланиладиган форматнинг алоҳида тури бу ягона электр энергетика тизимини бошқаришга тааллуқли алоқа учун фойдаланиладиган маҳаллий тилда олдиндан белгиланган ёки икки тилдаги асосий атамалар луғатидир.

4-§. Маълумотлар алмашиш частотаси

662. Маълумотлар алмашиш частотаси маълумотларни тўплаш, тайёрлаш ва алмашиш даврийлигидан иборат. Маълумотлар алмашиш частотасидан барча жалб этилган Томонлар (маълумотлар алмашиш бўйича ҳамкорлар) фойдаланади.

663. Томонлар ўртасида маълумотлар алмашиш, аввалдан белгиланган ёки келишилган шакл ва вақт графикларига мувофиқ амалга оширилади.

664. Юқори устуворликка эга маълумотлар билан ўз вақтида алмашишни таъминлаш учун, Координатор томонидан белгиланган ва барча манфаатдор Томонлар билан келишилган маълумотларнинг ҳар бир тўпламига маълумотлар билан алмашиш частотаси (МАЧ) белгиси қўйилади. Бунда мазкур Қоидаларнинг 654-банднинг :

«а» , «б» ва «в» кичик бандларидаги реал вақтдаги оператив маълумотлар — юқори устуворлик ва тўлиқ захиралаш билан алмашилади;

«г» кичик бандидаги оператив режалаштириш маълумотлари — ўрта даражадаги устуворлик ва тўлиқ захиралаш билан алмашилади;

«д» кичик бандидаги электр энергиясини ҳисобга олиш маълумотлари — паст даражадаги устуворлик ва қисман захиралаш билан алмашилади;

«е» кичик бандидаги умумий маълумотлар — паст даражадаги устуворлик ва захиралашсиз алмашилади.

5-§. Коммуникацияларга талаблар

665. Реал вақтдаги оператив бошқарув маълумотлари алмашинувни энг юқори устуворликка эга маълумотлар алмашишнинг барча нуқталари орасидаги, ажратилган ва юқори ишончлиликка эга захира тармоғига эга бўлган тармоқдан (хизмат кўрсатиш линияси бўлиши мумкин, масалан, ипак толали оптик алоқа кабели) фойдаланиб амалга оширилади.

666. Режалаштириш ва прогноз маълумотлари алмашинуви қайта юклаш ўтказиш қобилиятини режалаштириш ва трансчегаравий тақсимлаш учун пастроқ устуворликдаги ажратилган линиядан фойдаланиш орқали амалга оширилади.

Захира опцияси сифатида электрон почта ва (ёки) махсус дастурий таъминотдан фойдаланилади.

667. Бошқа оператив режалаштириш маълумотлари алмашинуви электрон почта ва (ёки) махсус дастурий таъминотдан ҳамда электрон почта мавжуд бўлмаса ва маълумот алмашишга юқорида кўрсатилган талаблар ушбу мақсадлар учун фойдаланишга йўл қўйиш мумкин бўлган ҳолатлардагина паст устуворликдаги ажратилган тармоқлардан фойдаланиб амалга оширилади.

668. Электр энергиясини ҳисоби бўйича маълумотлар алмашинувида факсни захира имконияти каби қўллаш билан, фақат электрон почта ва (ёки) махсус дастурий таъминотдан фойдаланилади.

669. Умумий маълумотлар алмашинуви келишилган ҳолда электрон почта, факс, почта ва бошқа алоқа воситалари орқали амалга оширилади.

670. Тизим операциялари ва бошқариш жараёнлари доирасида овозли алоқа учун қуйидаги телекоммуникация воситаларидан фойдаланилади:

мунтазам (одатий) овозли алоқа (электр энергетика тизимининг нормал ишлаш шароитларида) — реал вақт режимида режимда маълумотлар алмашиш учун ва (ёки) ижарага олинган, умумий фойдаланишдаги алоқа линиялари ва (ёки) мобил телефон алоқасидан ташқари, алоҳида ажратилган линия;

авариявий овозли алоқа (электр энергетика тизимини шовқинлар ва (ёки) электр энергиясини қисман ёки тўлиқ ўчган шароитларида) — диспетчерлик ва (ёки) захира диспетчерлик хонасида жойлашган фақат ушбу мақсадлар учун ажратилган линия, ижарага олинган умумий фойдаланишдаги линия ва шунингдек фақатгина ушбу мақсадлар учун мўлжалланган мобил алоқа воситалари.

3-боб. Маълумотларни қайта ишлаш

1-§. Маълумотларни текшириш ва валидация

671. Маълумотлар оператори ва (ёки) маълумотлар Етказиб берувчиси, Олувчига ва (ёки) маълумотлар Фойдаланувчисига маълумотларни юборишдан аввал уларни текшириши ва валидация тадбирларини ўтказиши шарт. Текширилган ёки валидацияланган маълумотлар тегишли шартларга мувофиқ тарзда белгиланади.

672. Верификация ёки валидация тадбири муваффақиятсиз бўлган ҳолатда, верификация ёки валидация шартлари қондирилмагунча, маълумотлар қайта ишланади. Маълумотларни текшириш ёки валидация такрорий рад этилган ҳолатда масъул субъект ушбу маълумотларни қайта ишлашни тўхтатади.

673. Координатор текшириш ёки валидация жараёнларининг мониторинги ва мувофиқлаштиришда ёрдам кўрсатишга масъулдир. Бунда Координатор, ушбу жараённинг амалга оширилишини таъминлаш мақсадида, натижаларни қайта ишлаш учун маълумот алмашишини кузатиб боришга ҳақли.

2-§. Маълумотларни ёзиш, сақлаш ва архивга киритиш

674. Ҳар бир маълумот Олувчи, Етказиб берувчи ва маълумотлардан Фойдаланувчи, конфиденциаллик қоидалари бузилмагунига ёки хавф остида қолмагунига қадар, ўз тадбирлари доирасида олган маълумотларини ёзиш, сақлаш ва архивлаштириши мумкин.

Ушбу банд маълумотлар алмашиш жараёнининг бошқа иштирокчилари билан келишилмаган бўлса, Координаторга нисбатан қўлланилмайди.

VIII бўлим. Хавфсизлик техникасини таъминлаш бўйича тадбирлар

1-боб. Хавфсизлик техникасини таъминлашнинг мақсади ва қўллаш соҳаси

675. Узатиш тизими оператори ва ҳар бир Фойдаланувчи ўзлари учун зарур (талаб этиладиган) хавфсизлик қоидаларини жорий этишлари керак, бироқ ушбу қоидалар мазкур Қоидаларда берилган умумий талабларга мувофиқ бўлиши ва қонунчиликка зид бўлмаслиги талаб этилади.

676. Мазкур бўлимнинг мақсади — ускуналар ёки қурилмаларда иш олиб бориш ва (ёки) синашлар ўтказиш давомида ходимларни тизим таъсиридан ҳимоя қилишнинг асосий тамойилларига эришиш ва умумий тармоқ Фойдаланувчиларининг уланиш нуқтасига қадар юқори кучланишли тармоқларида хавфсизлик чораларини кўришни талаб қилади.

677. Хавфсизлик тадбирлари Узатиш тизими оператори ёки Фойдаланувчининг ускунаси ва (ёки) қурилмаларида иш олиб бориш ва (ёки) синашда ҳамда ёндош тизимларни ажратиш (изоляция) ва (ёки) ерга улаш зарурати туғилганда талаб этилади.

678. Хавфсизлик техникасини таъминлаш бўйича тадбирлар қуйидагилар томонидан бажарилиши мажбурий ҳисобланади:

Узатиш тизими оператори;

Тақсимлаш тизими операторлари;

тизимлари узатиш тизимига тўғридан-тўғри уланган Берк тақсимлаш тизими операторлари;

Электр станциялари операторларига, жумладан, тақсимлаш тармоғига уланган генерацияловчи модуллар операторлари;

электр энергиясини сақлаш тизимлари;

узатиш тизимига бевосита уланган Истеъмолчилар.

2-боб. Хавфсизлик тадбирларини мувофиқлаштириш

1-§. Хавфсизлик менежменти бўйича жавобгарлик

679. Узатиш тизими оператори ва узатиш тизимида юқори кучланишли ускуна ёки қурилмаларда ишларни ва (ёки) синашларни амалга оширувчи Фойдаланувчиларда ходимлар хавфсизлигини таъминловчи ва бахтсиз ҳодисаларнинг олдини олиш мақсадида хавфсизлик қоидалари ишлаб чиқилган ва хавфсизлик менежменти тизими жорий этилган бўлиши шарт. Бунда барча белгиланган талаблар ва кўриладиган чоралар амалдаги қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ бўлиши керак.

680. Узатиш тизими оператори, Тақсимлаш тизими оператор ва барча Электр станциялар операторлари, Электр энергиясини сақлаш тизимлари операторлари, Истеъмолчилар операторлари, жумладан, тармоқларига генерацияловчи модуллар уланган Берк тақсимлаш тизими операторлари барча тадбирларда хавфсизлик бўйича амалдаги қонунчиликда белгиланган талабларга ва мазкур Қоидаларга амал қилишлари шарт.

2-§. Хавфсизлик менежменти тизими

681. Хавфсизлик менежменти тизими электр тармоқларида ёки уларга уланган қурилмаларда иш бажараётган ёки синашлар ўтказаётган барча ходимлар саломатлиги ва хавфсизлигини таъминлаш учун амалдаги хавфсизлик техникаси қоидалари ва бошқа қўлланилиши лозим бўлган талаблар, тартиблар ҳамда риоя қилиниши шарт бўлган ҳужжатлар, шунингдек ушбу ҳужжатларни расмийлаштириш тартибларини белгилайди.

Хавфсизлик менежменти тизими Узатиш тизими оператори ва бошқа Фойдаланувчилар томонидан Қоидалар талабларига мувофиқ татбиқ этилади.

682. Хавфсизлик менежменти тизими бажариладиган ишлар ёки синашлар ҳажми бўйича сўровларни ва уларни қайд этишга доир низомларни, ҳамда уланиш нуқтасидаги хавфсизликнинг тегишли чоралари ва хабардор қилишнинг талаб этилган муддатларини ўз ичига олиши керак.

3-§. Хавфсизлик техникаси қоидаларини қабул қилиш тартиби

683. Умумий уланиш нуқтасига эга бўлган ҳар бир Фойдаланувчи ва Узатиш тизими оператори уланиш шартномаси имзоланган вақтдан бошлаб олти ой ичида, янги уланишни эксплуатацияга киритишдан камида уч ой олдин электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидалари жорий этилганлиги тўғрисидаги батафсил маълумотларни алмашадилар ва уни Назорат қилувчи органга тақдим этадилар.

Уланишдан олдин Узатиш тизими оператори уланиш нуқтасида ишларни ёки синашларни амалга оширишга рухсат бериш учун Фойдаланувчининг изоляциялаш ва ерга улашларни бажаришда хавфсизлик қоидаларини қўллаш тартиби билан танишиб чиқиши ва келишиши керак.

684. Уланиш нуқталарида эксплуатация чегараси мавжуд бўлган ҳолда иштирокчи Томонлар хавфсизлик менежменти тизимини қўллаш тартибини биргаликда ҳал этадилар.

Барча ҳолатларда қабул қилинган хавфсизлик менежменти тизими хавфсизлик чораларини белгилаш ва уларни қўллаб туриш имконини бериши керак, агар:

ишлар ва (ёки) синашлар юқори кучланишли ускуналар ва аппаратларда эксплуатация чегаралари орқали олиб борилганда;

бошқа Томоннинг тизими изоляция қилинган ва (ёки) ерга уланганда.

685. Томонлардан бирининг хавфсизлик менежменти тизимини жорий этишида ёки хавфсизлик талабларида ўзгариш бўлганда, ушбу Томон бу тўғрисида барча тегишли Томонларни қисқа муддатларда хабардор қилиши зарур.

4-§. Хавфсизлик координаторлари

686. Узатиш тизими оператори, шунингдек ҳар бир Фойдаланувчи тармоқ чегарасида олиб борилаётган ишларга оид хавфсизлик чораларига риоя этилиши устидан назоратни амалга ошириш мақсадида хавфсизлик масалалари бўйича координаторларни тайинлашлари лозим.

Хавфсизлик бўйича координаторлар хавфсизлик менежменти тизимини жорий этишни мувофиқлаштириш ва ишларни хавфсиз бажариш учун жавобгардир. Улар зарур хавфсизлик чораларига риоя этилишини таъминлайди.

Хавфсизлик чоралари уланиш шартномасида келишилган ва бошқа Фойдаланувчиларга таъсир кўрсатадиган таъмирлаш ишларини муддатида якунлаш учун Ўзбекистон Республикасида амалда бўлган хавфсизлик техникаси қоидалари талабларига мувофиқ қайта улаш, изоляциялаш, ерга улаш, ишга рухсат бериш жараёнлари киради.

Фойдаланувчилар координатор этиб тайинланган шахслар жойига етиб боргунга қадар ўчириш, қайта улаш, хавфсизлик занжирларини ҳосил қилиш ишларини тезкорлик билан бажариш учун махсус тайёргарлик ва билимга эга бўлган операторлар хизматидан фойдаланишлари мумкин. Хавфсизлик координатори хавфсизлик техникасини мувофиқлаштириш ишларининг Ўзбекистон Республикасида амалда бўлган хавфсизлик техникаси қоидалари ва мазкур Қоидаларда белгиланган талабларга мувофиқ олиб борилиши учун жавобгар бўлади.

687. Узатиш тизими оператори тармоғида фақат махсус билимга эга бўлган ва электр энергетика объектларида ходимлар билан ишлашни ташкил этиш қоидаларини талаблари асосида тайёргарликдан ўтган шахсларгагина юқорида кўрсатилган функцияларни бажаришига рухсат этилади.

Хавфсизлик техникаси бўйича ўқитиш ва йўриқномалар ўтказиш узлуксиз ва кўп босқичли бўлиши лозим. Узатиш тизими оператори ва Фойдаланувчилар жараёнларда иштирок этувчи (тегишли) барча ходимларнинг хавфсизлик техникаси қоидалари ва хавфсизлик менежменти тизими талабларига риоя қилишга доир доимий таълим олиши ва аттестациядан ўтказилиб бориши учун жавобгардир.

3-боб. Хавфсизлик техникасини таъминлаш тартиби

1-§. Хавфсизлик техникасини таъминлашнинг умумий шартлари

688. Узатиш тизимида юқори кучланишли ускуналарни эксплуатация қилиш, таъмирлаш ва (ёки) синашдан ўтказишни ташкил этиш жараёнларидаги хавфсизликни таъминлаш амалдаги қонунчилик ва меъёрий ҳужжатларга мувофиқ амалга оширилиши керак.

Узатиш тизимида фаолият юритадиган Узатиш тизими оператори, Тизим оператори ва барча Фойдаланувчилар томонидан ушбу Қоидаларга қатъий риоя этилиши шарт.

Мазкур талаблар Узатиш тизими оператори ёки ҳар қандай Фойдаланувчи тармоқлари ичидаги ишлар ва (ёки) синашларга, шунингдек, бир неча Томонлар иштирок этган уланиш нуқтасидаги ишларга ва (ёки) синашларга тегишлидир.

689. Ишларни хавфсиз бажариш тартиб-қоидаларида алмашлаб улаш, изоляциялаш, ерга улаш, шунингдек, ишларни бажариш ва (ёки) синашларга тайёргарлик кўриш ҳамда рухсат бериш тартиблари кўрсатилиши керак.

Шунингдек, улар ишлар ва (ёки) синашлар тугатилганидан сўнг ускуна ишга туширишга тайёр бўлгандаги риоя қилиниши зарур бўлган тартибларни ҳам белгилаши лозим.

2-§. Хабардор қилиш

690. Уланиш нуқтасида ишларни ва (ёки) синашларни олиб бориш билан боғлиқ ўчиришни келишиш учун ўчириш талаб этилишидан камида икки ҳафта олдин бошқа Томонларга ёзма ариза (хабарнома) тақдим этилиши керак.

Ўчириш учун ариза (хабарнома) бошқа Томоннинг техник бошқарувчиси томонидан тасдиқланиши керак. Аризани (хабарномани) олган Томон сўров олинган вақтдан бошлаб бир ҳафта муддатда ўчиришни бажаришга розилик бериши ёки бошқа иш графигини таклиф этиши керак.

691. Юқорида кўрсатилган хавфсизлик чораларини кўришни талаб этувчи режалаштирилмаган ишлар ва (ёки) синашлар амалга оширилган тақдирда, хавфсизлик чоралари координацияси телефон орқали ташкил қилиниши ва барча манфаатдор Томонларнинг розилиги билан тегишли ҳужжат билан тасдиқланиши мумкин.

3-§. Хавфсизлик координациясини амалга ошириш

692. Ҳар бир уланган Томонлар учун хавфсизлик координатори томонидан хавфсизлик техникаси бўйича тегишли ҳужжатлар расмийлаштирилган бўлиши керак.

Ушбу ҳужжатларда барча тадбирларни жумладан коммутация, изоляциялаш, ерга улаш ва ишлар ва (ёки) синашлар якунлангандан кейин ускунанинг ишлаш қобилиятини тиклаш учун бажариладиган тадбирлар кетма-кетлиги белгилаб берилади.

693. Хавфсизлик техникаси юзасидан барча тегишли ҳужжатлар бу бўйича сўров қилаётган координатор ва хавфсизлик техникаси тадбирларини бажарувчи координатор томонидан келишилади.

694. Барча ишларнинг хавфсиз бажарилишини таъминловчи ташкилий ва техникавий чора-тадбирлар, жумладан коммутациялаш, изоляциялаш ва ерга улаш тадбирларини ўз ичига олган шаклларда кўрсатилган кетма-кетликка мувофиқ амалга оширилиши лозим.

Режадаги ишлар ва (ёки) синашлар якунлангач, ускунанинг дастлабки конфигурациясига қайтариш ва ишга тушириш учун юқорида кўрсатилган кетма-кетликка тескари равишда техникавий тадбирлар амалга оширилади.

4-§. Уланиш нуқтасининг ҳар икки томонида ишлаш

695. Хавфсизлик чораларини кўришда уланиш нуқтасининг ҳар икки томонида ҳам ишлар ва (ёки) синашларни олиб бориш назарда тутилган бўлса, унда Томонлар ушбу чораларни келишишлари ҳамда уларнинг ҳар бири бўйича тегишли ҳужжатларни тайёрлаб, расмийлаштиришлари лозим.

Ҳар бир томон тайёрлаган ҳужжат таркибида бошқа томон тақдим этган ҳужжатга ҳавола берилиши керак.

Ишлашга рухсат уланиш нуқтасининг ҳар икки тарафидан ҳам берилган бўлса, хавфсизлик техникаси бўйича координаторлар уларни бир вақтда бекор қиладилар.

5-§. Иҳоталаш (изоляциялаш) тўғрисидаги келишув

696. Занжир ёки қурилма ўчирилгандан сўнг иккала Томоннинг хавфсизлик координаторлари иҳоталаш (изоляциялаш) тадбирлари бажарилиши керак бўлган жойни келишадилар. Мазкур келишув Томонлар тарафидан ёзма шаклда расмийлаштирилади.

697. Иҳоталаш (изоляциялаш) жойи тўғрисидаги келишувга эришилмаган ҳолда ишлар тўхтатилади ва ишларни давом эттириш қатъий тақиқланади

6-§. Иҳоталаш (изоляциялаш)ни амалга ошириш

698. Хавфсизлик чоралари келишилгандан сўнг мазкур Қоидаларнинг VIII бўлими 4-боб 4-параграфига мувофиқ, Томонлар иҳоталаш бўйича тадбирларни бажаришлари мумкин.

699. Томонлар келишилган иҳоталаш тадбирлари амалга оширилганлиги ҳақида бир-бирини хабардор қилиши, иҳоталаш назарда тутилган қурилма(лар)ни уланиш нуқтасигача бир хиллигига амин бўлиши ва идентификаторини тасдиқлаши керак. Тасдиқлашда қуйидагилар кўрсатилади:

қурилманинг идентификацияси, номланиши, номенклатураси, рақамланиши ва (ёки) ҳар бир иҳоталаш нуқтасининг ҳолати;

иҳоталаш қандай ҳолатда бажарилганлиги, изоляциялаш қурилмаси орқали ёки жисмоний ажратиш орқали;

иҳоталаланганлик ҳолатидан қатъий назар изоляциялаш қурилмаси қаерда ишлатилганлиги:

иҳоталаш (изоляциялаш)-коммутация аппаратлари калитлари орқали амалга оширилган бўлса, калитларнинг махсус сейфда сақланиши, қулфланганлиги;

иҳоталаш мосламалари манфаатдор Томоннинг хавфсизлик техникаси қоидаларига мос келувчи нуқтасида ўрнатилганлиги ёки маҳкамланганлиги;

иҳоталашда жисмоний ажратишдан фойдаланиладиган бўлса, бундай ҳолатда Узатиш тизими оператори ёки Фойдаланувчи томонидан хавфсизлик техника қоидаларига мувофиқ жисмоний ажратиш амалга оширилганлиги.

700. Иҳоталашни тасдиқлаш икки томонлама ёзма равишда қайд этилиши лозим.

7-§. Ерга улашни келишиш

701. Томонлар тарафидан изоляциялаш тасдиқлангандан сўнг сўров берувчи хавфсизлик техникаси тадбирларини бажарувчи координатор иккинчи Томон хавфсизлик координатори томонидан ерга улашни бажаришга рухсат сўрайди.

Бунда ерга улашни бажариш олдиндан келишилган жойда амалга оширилиши тўғрисида икки Томонлама ёзма шаклда ҳужжатлар расмийлаштирилади.

702. Ерга улаш нуқтаси бўйича Келишувга эришмагунга қадар ушбу тадбирларни амалга ошириш тақиқланади.

8-§. Ерга улашни амалга ошириш

703. Иккала Томон хавфсизлик координатори келишилган нуқтада ерга улашни бажаради ва ерга улаш муваффақиятли ўрнатилганлигини тасдиқлайди. Томонлар сўров бераётган хавфсизлик координаторининг юқори кучланишли ускунасини ерга улаш кўзда тутилган уланиш нуқтасигача идентификациясини ҳам тасдиқлайди.

Тасдиқлашда қуйидагилар кўрсатилиши керак:

юқори кучланишли ускунанинг идентификациясига тегишли маълумотлар, номланиши, номенклатураси, рақамланиши;

ерга улашнинг ҳар бир нуқтасининг жойи ва тури.

Ерга улаш ускуналари қуйидаги ҳолатларда қўлланилади:

қўзғалмас ва ерга уланган ҳолатда зулфинланган, ерга уловчи қурилма сақлагич калит билан беркитилган ва ушбу калит калитлар учун махсус сейфда, ишончли жойда сақланса;

манфаатдор Томоннинг хавфсизлик техникаси қоидаларига мувофиқ бошқа воситалар орқали бажарилса ва (ёки) маҳкамланса.

704. Ерга улашни тасдиқлаш икки томонлама қайд этилиши лозим.

9-§. Хавфсизлик техникаси юзасидан ҳисоботлар

705. Хавфсизлик координаторлари томонидан бажариладиган барча тадбирлар ўзаро келишилган бўлиши ва Томонларнинг бир-бирини хабардор этилиши, такроран сўзма-сўз қайтарилиши ва ёзма шаклда қайд этилиши лозим.

706. Ҳар икки Томон хавфсизлик техникаси бўйича зарур чоралар кўрилган ускунанинг идентификациясини келишиб оладилар.

Сўров берувчи хавфсизлик координатори томонидан расмийлаштириладиган ишларни олиб бориш учун қуйидаги асосий талабларга жавоб берадиган ҳужжат тақдим этади:

ҳужжат тушунарли ва аниқ бўлиши керак, унда ҳеч қандай қўшимча ёзувлар ёки тўғрилашларга йўл қўйилмайди;

рақамлаш Узатиш тизими оператори ёки Фойдаланувчининг ихтиёри бўйича амалга оширилади;

саналар стандарт форматга «кк-оо-йййй» эга бўлиб, вақт 24 соатлик форматда ва Ўзбекистон Республикасидаги вақт стандартига мос бўлиши;

фамилияси, исми, отасининг исми бош ҳарфларда ва лавозимини ўз ичига олиши;

ҳужжатда қурилма ёки ускунанинг идентификация маълумоти бўлиши.

Ишларни олиб бориш жойини кенгайтириш талаб этилса, қўшимча ҳужжат расмийлаштириш мумкин.

10-§. Авторизациялаш тартиби

707. Иш олиб бориш учун тегишли рухсатнома имзоланиб, иш жойини тайёрлашга рухсатнома олинган ва хавфсизликни таъминлаш бўйича ташкилий-техник тадбирлар бажарилгандан кейин ишга киришиш мумкин.

Сўнгра сўров берувчи хавфсизлик координатори ишни авторизация қилиши, лекин синаш ўтказмаслиги мумкин. Синашларни олиб бориш мазкур Қоидаларнинг VII бўлим 4-боби 11-параграфида белгиланган тартибда олиб борилади.

Авторизациялаш тартиби тўлалигича сўров берувчи хавфсизлик координаторига тегишли Томоннинг ички иши ҳисобланади.

11-§. Синашларни ўтказиш тартиби

708. Сўров юборган хавфсизлик координатори қуйидаги тадбирларнинг бажарилиши ҳамда якунланганилиги тўғрисида ёзма тасдиқ олмагунича, ушбу бўлим қўлланиладиган синашларни ўтказишга рухсат беришга ҳақли эмас. Бунда:

хавфсизлик координаторидан изоляциялаш тадбирлари ўтказиладиган жойдан бошқа нуқталарда ҳеч бир ходим ишламаётгани, синаш ўтказмаётгани, иш олиб боришга рухсатномада кўрсатиб ўтилган қурилма ва ускуналарда ишлаш ва синашларни ўтказишга ваколат берилмаганлиги тўғрисида ишонч ҳосил қилмагунича, шунингдек режалаштирилган синаш ишлари якунланмагунча ёки бекор қилинмагунча ҳамда сўров берувчи хавфсизлик координатори ижрочи хавфсизлик координаторини барча ишлар якунланганлиги ёки бекор қилинганлиги, шу билан талабларнинг бекор қилиниши мумкинлиги тўғрисида хабардор қилмагунча бундай рухсатномага эга бўлмайди;

сўров берувчи хавфсизлик координатори синаш якунланиши ёки бекор қилиниши биланоқ ижрочи хавфсизлик координаторига бошқарувни қайтаради. Синашдан олдин синаш мақсадлари учун ерга улагич олиш зарур бўлса ва ушбу ерга улагич кейинчалик қайта ўрнатилмаса, унда ушбу ҳолат иккала Томон тарафидан қайд этилади.

12-§. Тиклаш тартиби

709. Ишлар ва (ёки) синашлар якунлангандан кейин, сўров берувчи хавфсизлик координатори ижрочи хавфсизлик координаторига эндиликда хавфсизлик чоралари талаб этилмаслиги ҳақида хабар беради.

710. Шундан сўнг ҳар бир хавфсизлик координатори хавфсизликни таъминлаш бўйича келишилган техник тадбирларнинг бекор қилинишини ёзма шаклда тасдиқлайди ва уларни бекор қилади.

711. Хавфсизлик чораларини бекор қилиш ва алмаштириш кетма-кетлиги тасдиқланган режада кўрсатилганидек амалга оширилади ва ҳар бир босқичнинг ҳисоботи ва баённомаси уларни қўллаш учун фойдаланиладиган тафсилотлар билан бир хил бўлади.

712. Хавфсизлик координаторларидан ҳеч бири барча ерга улагичлар олиб ташланганлигини ўзаро тасдиқламагунча, хавфсизлик чораларининг бир қисми ҳисобланган изоляциялашни олиш тўғрисида кўрсатма беришга ҳақли эмас.

713. Барча ерга улагичлар олиб ташланганлиги тасдиқлангач, хавфсизлик координатори изоляцияни олиб ташлашни мустақил ташкиллаштириши мумкин бўлади, бунда ушбу тадбирларни амалга ошириш тўлалигича хавфсизлик координаторининг ички иши ҳисобланади.

4-боб. Ўзаро боғлиқ талаблар

1-§. Хавфсизлик тадбирлари ишончлилигининг йўқотилиши

714. Ҳар қандай хавфсизлик тадбирлари бирор бир сабабга кўра самарасиз бўлса, ижрочи хавфсизлик координатори сўров берувчи хавфсизлик координаторини вужудга келган ёки келиш эҳтимоли бўлган вазият ҳақида батафсил, сабабларини кўрсатган ҳолда, дарҳол хабардор қилиши керак.

2-§. Экологик хавфсизликни таъминлаш

715. Томонлар объект хавфсизлиги ва экологик хавфсизликка оид меъёрий ҳужжатлар талабларига риоя қилиш ҳамда атроф-муҳит муҳофазасини таъминлаш бўйича зарур чоралар кўрилиши лозим.

716. Томонлар объектнинг ҳар қандай ҳудудига ходимлар киришидан аввал уларни мазкур объектга хос бўлган хавф-хатар ҳақида махсус воситалар ёрдамида огоҳлантириши керак.

Бунда вақтинчалик ёки доимий бўлиши мумкин бўлган хавфларни инобатга олиш лозим.

Ушбу хавфлар ифлосланиш ёки шу кабиларни ўз ичига олса, ходимлар махсус зарарсизлантириш ва ҳимоя воситалари билан таъминланиши керак.

717. Объектлардаги барча ишлар атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида амалдаги норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талаблари ҳамда электр станциялари ва тармоқларини техник эксплуатация қилиш ҳамда электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидалари талабларига мувофиқ бажарилиши лозим.

3-§. Текширувлар ўтказиш

718. Уланиш жойларидаги Томонларнинг раҳбарияти ва хавфсизлик масалалари бўйича вакиллари томонидан текширувларни осонлаштириш чоралари кўрилиши керак.

4-§. Бошқариш тизимлари тартиби

719. Тизим оператори ва Фойдаланувчилар ускуналарнинг тизимли назорати бўйича мажбуриятларни белгиловчи графикларни ўзаро келишадилар ва ёзма шаклда тасдиқлайдилар.

Улар фақат битта Томон бир вақтнинг ўзида ускуна ёки қурилманинг ҳар қандай элементи учун жавобгарликни зиммасига олинишини кафолатлаши лозим.

5-§. Ҳужжатларни тайёрлаш тартиби

720. Узатиш тизими оператори ва Фойдаланувчилар Узатиш тизими оператори узатиш тизимида ёки унга боғлиқ ҳар қандай бошқа тизимда юз берган барча эксплуатация жараёнларини қайд этувчи тегишли ҳужжатлар тизимига эга бўлишлари ҳамда иш ва (ёки) синашлар вақтида зарур хавфсизлик чораларини мувофиқлаштиришлари лозим.

721. Узатиш тизими оператори ва Фойдаланувчилар мазкур Қоидаларга мувофиқ, хавфсизликни мувофиқлаштириш билан боғлиқ барча ҳужжатларни, шу жумладан тегишли хабарларнинг хронологик ёзувини ва иш ва (ёки) синашлар учун хавфсизликни таъминлаш бўйича кўрилган чоралар тўғрисидаги батафсил ахборотни ўз ичига олган барча ҳужжатларни беш йилдан кам бўлмаган муддат давомида сақлашлари керак.

6-§. Узатиш тизими миқёсидаги хавфсизлик схемалари

722. Узатиш тизими оператори ва тегишли Фойдаланувчи ходимлар томонидан ўз вазифаларини бажариши учун етарли маълумот билан таъминловчи схемалар билан алмашиши лозим.

7-§. Алоқалар

723. Узатиш тизими оператори алоқа воситаларининг заруратини асосли равишда белгилаб қўйган бўлса, бошқариш функцияларининг хавфсиз ва ишончли амалга оширилишини таъминлаш учун Узатиш тизими оператори ва Фойдаланувчилар ўртасида тегишли алоқа тизимлари ўрнатилиши лозим.

724. Узатиш тизими оператори ўз тизимининг хавфсиз ва ишончли ишлашини таъминлаш учун захира ёки муқобил алоқани ўрнатиш зарур деб қарор қабул қилса, унда бу воситалар тегишли Фойдаланувчилар билан келишилиши керак.

725. Узатиш тизими оператори ва Фойдаланувчилар назорат тадбирларини самарали мувофиқлаштирилишини таъминлаш учун телефон рақамлари рўйхати билан алмашишади.

726. Узатиш тизими оператори ва тегишли Фойдаланувчилар, қўшма операцион талаблар қўйган ҳолларда, тегишли рухсатномага эга бўлган ходимларнинг 24 соатлик иштирокини таъминлайдилар.

5-боб. Оператив алоқа ва ўзаро ҳамкорлик

1-§. Умумий қоидалар

727. Оператив алоқа Тизим оператори, Тегишли тизим оператори ва Фойдаланувчилар ўртасидаги ишончли алоқа тизимини яратиш ва ундан фойдаланиш тамойилларини қамраб олади.

728. Оператив алоқа тамойиллари қуйидаги субъектларга қўлланилади:

Тизим оператори;

Узатиш тизими оператори;

Тақсимлаш тизими оператори;

Берк тақсимлаш тизими оператори;

Электр станциялари операторлари;

узатиш тизимига уланган Истеъмолчилар операторлари;

Тақсимлаш тизими оператори томонидан бу ҳақда хабардор қилинадиган, тақсимлаш тизимига уланган истеъмолчилар операторлари.

2-§. Оператив фаолият ва ҳодисалар тўғрисида хабар бериш

729. Тегишли тизим операторлари ва Фойдаланувчилар бир-бирларини, оператив фаолият ва ҳодисалар тўғрисида, мазкур параграфда кўрсатилган тартиб ва услублар билан хабардор қилишлари лозим.

730. Тегишли тизим оператори томонидан Фойдаланувчи тизимининг ишида ўзгаришларга олиб келувчи операция режалаштирган ҳолда, Тегишли тизим оператори Фойдаланувчини қисқа муддатларда хабардор қилиши керак.

731. Фойдаланувчининг электр тармоқларида ёки генерацияловчи модулида режалаштирилган тадбирлари Тегишли тизим оператори тизими ишининг ўзгаришига олиб келиши эҳтимоли бўлса, у бу ҳақда Тегишли тизим операторини қисқа муддатларда хабардор қилиши керак.

Тегишли тизим оператори, шунингдек ушбу жараёнда иштирок этадиган ёки унга жалб этиладиган бошқа Фойдаланувчиларни ёки электр тармоқ операторларини ҳам хабардор қилади.

732. Мазкур Қоидаларнинг 729 — 731-бандларига мувофиқ бериладиган хабарномада ушбу ҳолат билан боғлиқ юз бериши мумкин бўлган хавфли ҳолат ва унинг оқибатлари тўғрисида батафсил маълумот берилган бўлиши керак. Олувчиларга хавфни баҳолашга ва юз бериши мумкин бўлган ҳолатларни бартараф этишга вақт бериш мақсадида ушбу хабарномалар режалаштирилган тадбирлар бажарилишидан имкон қадар олдин тақдим этилиши керак.

733. Ягона электр энергетика тизимида носозлик, ходимларнинг хатти-ҳаракати билан ёки ускуна ва (ёки) бошқарув аппаратурасининг носозлиги туфайли юз бериши, иш ёки нормал эксплуатация шароитларидан оғишга олиб келган режалаштирилмаган ҳодисалар тўғрисида ёзма хабарномани тайёрлаш учун вақт етарли бўлмаса, унда ҳодиса юз бергандан сўнг 30 дақиқа давомида оғзаки хабарнома берилиши мумкин. Шундан сўнг оғзаки хабарномани тасдиқлаш учун факс, электрон почта, хат ва (ёки) бошқа ахборот тизими орқали ёзма баённома юборилиши талаб этилади.

3-§. Узатиш тизими миқёсидаги синашлар

734. Тегишли тизим операторида етарли асос бўлса, у исталган вақтда Фойдаланувчидан синаш ўтказишни талаб қилиши ва Фойдаланувчида ҳам асос бўлса, у исталган вақтда синаш ўтказишга рухсат олиши мумкин.

735. Ўтказиладиган ҳар қандай синаш фақатгина кўриб чиқилаётган шартлар бажарилиши мумкинлигини тасдиқлаш ёки рад этиш мақсадида ўтказилади.

736. Оддий ҳолларда синаш ўтказилиши юзасидан Тегишли тизим операторига сўров бераётган Томон, бошқа жалб этилаётган Томонни, нохуш ёки авария вазиятларининг йўқлигида, синашнинг мўлжалланаётган санаси ва вақти ҳақида камида икки ҳафта олдин хабардор қилиши керак. Режадан ташқари ҳолатларда ушбу хабарнома муддати 48 соатгача қисқартирилиши мумкин.

737. Тегишли Томон таклиф этилаётган синаш ўтказиш вақти ва санасини асосланмаган деб ҳисобласа, унда у синашни кўчириш ҳақида сўров юбориши ва сўров бераётган Томон бу сўровни қондириш учун лозим бўлган саъй-ҳаракатларни амалга ошириш керак.

738. Фойдаланувчи Тегишли тизим оператори ёки Узатиш тизими операторининг синашлар ўтказишни асосланмаган муддатларда талаб қилмоқда деб ҳисобласа, ушбу масала юзасидан Вазирликка мурожаат этиши мумкин.

4-§. Синашларни ўтказиш

739. Синаш Тегишли тизим оператори ёки унинг номидан буни амалга оширувчи вакиллар назорати остида ўтказилиши керак. Бироқ, ускунаси синашдан ўтказилаётган Томон барча босқичларга тўла жалб этилган бўлиши ва синашлар давомида иштирок этиш имкониятига эга бўлиши лозим.

5-§. Тадбирлар (операциялар) ва ҳодисалар тўғрисида ҳисоботлар

740. Тегишли тизим операторлари ва Фойдаланувчилар ўз тизимларида бошқа Томон тизимига таъсир кўрсатган ёки таъсир кўрсатиши мумкин бўлган операция ва ҳодисалар тўғрисида хабарномалар чиқаришлари керак.

Хабарномалар, уларга қўйиладиган талаблар чекланмаган ҳолда, қуйидаги ҳолатларда берилади:

чиқарилиши лозим бўлган оператив кўрсатма, бошқа Фойдаланувчиларнинг тизимига ёки ускунасига таъсир кўрсатиши эҳтимоли бўлганда;

ускунанинг ўз номинал қувватидан ошиб кетиши кутилаётган ва ходимлар (одамлар) учун хавф туғдириши мумкин бўлганда;

эксплуатациянинг белгиланган меъёрлардан ортиши хавфи мавжуд бўлган;

ҳимоянинг тасодифий ишлаб кетишининг юқори хавфи бўлганда;

асосий синаш, ишга тушириш ва техник хизмат кўрсатиш билан боғлиқ бўлганда.

741. Мазкур бобнинг талабларига мувофиқ қуйидаги турдаги хабарномаларнинг нусхалари Тизим оператори ва Вазирликка тақдим этилиши лозим:

қурилма ва (ёки) ускунанинг қўлда ёки автоматик тарзда ўчирилиши;

кучланиш билан белгиланган меъёр чегаралардаги кенг тарқалган муаммолар;

частотани белгиланган меъёрлардан ташқари сезиларли ҳолати ҳақида;

тегишли тизимнинг беқарорлиги;

тегишли тизимнинг ўта юкланиши;

узатиш тизимининг ишига таъсир қилувчи алоқа тизимидаги жиддий носозликлар;

одамлар ўлими ёки жиддий жароҳатлар билан боғлиқ бахтсиз ҳодисалар.

742. Тегишли Томон ҳар қандай юз берган воқеа ёки операция тўғрисида хабарнома юборади (берилган ҳар қандай саволларга жавоб беради). Хабарнома қуйидаги шаклларда юборилади:

операцияни тавсифлаш (лекин унинг сабабини кўрсатиш шарт эмас);

хабарномани олувчига вужудга келадиган оқибатларни ва хавфларни оқилона кўриб чиқиш ва баҳолаш имконини берадиган батафсил ахборот;

операция ҳақида хабар берган шахснинг исми ва фамилиясини кўрсатилиши лозим.

743. Хабарнома имкон қадар олдиндан юборилиши керак. Режалаштирилган операциялар тўғрисидаги хабардор қилиш қабул қилувчига операция ўтказилиши натижасида вужудга келиши мумкин бўлган оқибатлар ва хавфларни оқилона кўриб чиқиш ва баҳолаши учун етарли бўлган вақт ичида юборилиши керак.

744. Тегишли тизим оператори ва Фойдаланувчилар ўзларининг тегишли тизимларида бошқа Томон тизимига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳодисалар хабарнома юборишлари лозим.

Ҳодисалар ҳақидаги хабарномалар, талабларга чекловларисиз, қуйидагилар учун берилади:

ускуна ўзининг номинал қувватидан ошиб кетган бўлса ва одамлар учун хавф туғдирган бўлса;

эксплуатациянинг ҳар қандай беқарор шароитлари учун ҳар қандай огоҳлик сигнализацияси ёки индикациясини ишга тушишида;

ноқулай об-ҳаво шароитларида;

ускуна имкониятларидаги вақтинчалик ўзгаришлар, шикастланиш ёки носозликда;

назорат-ўлчаш ускуналари, алоқа ва ҳисобга олиш воситаларининг шикастланиши ёки носозлигида;

ҳимояни ўз-ўзидан ишлаб кетишининг юқори хавфида;

юкламани 100 MW ёки ундан ортиқ қийматга, режалаштирилмаган қисқаришида.

Ҳодисалар тўғрисида дарҳол хабарномалар берилиши керак. Хабарномалар ва хабарномаларга жавоблар телефон орқали юборилиши мумкин, лекин 30 дақиқа ичида ёзма равишда тасдиқланиши керак.

Тегишли Томон ҳар қандай бошқа ҳодиса ёки операциядан қатъий назар юз берган ҳар қандай бошқа воқеа ҳақида хабарнома (берилган ҳар қандай саволларга жавоб) юборади. Хабарномада:

ҳодисани тавсифлаш (сабабини кўрсатиш шарт эмас);

хабарномани олувчига вужудга келадиган оқибатларни ва хавфларни оқилона кўриб чиқиш ва баҳолаш имконини берадиган батафсил ахборот бериш;

ҳодиса ҳақида хабар берган шахснинг исмини кўрсатиши керак.

6-§. Огоҳлантириш

745. Узатиш тизими оператори ёки Тегишли тизим оператори авария ҳолати ёки беқарор эксплуатация шароитларига олиб келиши мумкин бўлган ҳар қандай сабаблар тўғрисида хабардор бўлса, уларда бундай бузилишлар ёки беқарор эксплуатация шароитлари салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган барча Фойдаланувчиларга огоҳлантириш юборишлари лозим.

746. Огоҳлантиришда бузилишнинг эҳтимолий сабаблари, жиддийлик даражаси ва давомийлиги ҳамда огоҳлантириш даврининг давомийлиги кўрсатилади. Огоҳлантириш қуйидаги шаклда бўлиши керак:

баёнот «Ушбу огоҳлантириш вақти (хх:хх)»;

(.........) сабабли (уу:уу) соатда бузилиш содир бўлган;

бузилишнинг эҳтимолий таъсири (.........) ;

бузилиш тахминан (zz:zz) бир неча соат давом этади;

Ушбу огоҳлантириш, 2 (икки) соат ичида янгиланмаса ва узайтирилмаса, автоматик тарзда бекор қилинган ҳисобланади.

747. Қуйидаги шартлар камида Огоҳлантириш учун сабаб сифатида кўриб чиқилиши керак:

Ягона электр энергетика тизими хавфсизлигининг сезиларли пасайишига олиб келувчи ёхуд таъминот нуқтасигача (n-1) мезонини бузувчи ҳар қандай узатиш тизимининг ёки унинг бирор компонентнинг, генерацияловчи модулларнинг ишдан чиқиши;

юқори кучланишли ёки ўрта кучланишли ускуналар билан боғлиқ, ягона электр энергетика тизимининг умумий юкламасига ёки унинг ишига таъсир кўрсатиши мумкин узилишлар ёки хавфлар. Бундай вазиятларда Тегишли тизим оператори ёки Электр станциялари операторлари ҳам Узатиш тизими операторига огоҳлантириш юборишлари лозим;

генерацияловчи модуллар билан боғлиқ, унинг ишлаб чиқаришига ёки ягона электр энергетика тизимининг ишлашига сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин бўлган узилишлар ёки хавфлар;

ишлаш чегараси белгиланган талабдан паст бўлган шароитлар;

кучланиш ёки частотанинг рухсат этилган чегарадан чиқиши;

муҳим воқеа ва саналар (миллий байрамларни ўтказиш);

асосий синашлар;

бахтсиз ҳодисалар.

Огоҳлантириш телефон орқали берилиши мумкин, лекин имкон қадар тезроқ ёзма шаклда тасдиқланиши керак.

Огоҳлантирилган барча Томонлар уни олганликларини ёзма шаклда тасдиқлашлари ва ҳар қандай ҳодисалар (кўрсаткичлар) ҳақида хабар беришлари лозим.

6-боб. Ягона электр энергетика тизимидаги носозликлар ва ҳодисалар тўғрисида хабар бериш, ҳисоботларни юритиш ва текширувлар ўтказиш

1-§. Ягона электр энергетика тизимидаги носозликлар ва ҳодисалар тўғрисида хабар бериш

748. Узатиш тизимининг ишида ёки ҳар қайси Фойдаланувчининг тармоғида содир бўлган ҳар қандай воқеа ёки ҳодисалар Вазирлар Маҳкамасининг «Ишлаб чиқаришдаги бахтсиз ҳодисаларни ва ходимлар саломатлигининг меҳнат вазифаларини бажариш билан боғлиқ бошқа хил зарарланишини текшириш ва ҳисобга олиш тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида» 1997 йил 6 июндаги 286-сон қарорига ҳамда Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланган Электр энергетикаси тизимида технологик бузилишларни текшириш ва ҳисобга олиш тартиби тўғрисидаги низомга мувофиқ бахтсиз ҳодиса ёки технологик бузилиш тавсифига мос келса, ўрнатилган тартибда текширилади ва якуний ҳисоботнинг нусхаси Вазирлик ва Назорат қилувчи органга тақдим этилади.

749. Узатиш тизимидаги ҳар қандай ҳодиса Фойдаланувчининг тизимига сезиларли таъсир кўрсатган ёки кўрсатиши мумкин бўлса ёки аксинча Фойдаланувчининг тизимидаги ҳодиса узатиш тизимига ёки бошқа Фойдаланувчининг электр тармоқларига сезиларли таъсир кўрсатган ёки кўрсатиши мумкин бўлса, ушбу ҳодиса Узатиш тизими оператори томонидан Фойдаланувчи билан келишилган ҳолда муҳим ҳодиса деб баҳоланади.

750. Вазирлик ўзига маълум бўлган ҳар қандай ҳодисани, жумладан, ҳар қандай қоидаларга мувофиқ текширилган ҳодисани муҳим ҳодиса эканлигини аниқлаш ва мазкур Қоидаларнинг талабларига биноан текширув ўтказиш учун кўрсатма бериши мумкин. Текширувлар Назорат қилувчи орган томонидан ўтказилади.

751. Мазкур Қоидаларнинг VIII бўлим 6-боби 6-параграфи талабларига мувофиқ дастлаб хабар берилган, муҳим ҳодиса деб баҳоланувчи ҳолатлар, улар муҳим ҳодисалар сифатида белгилангандан сўнг мазкур Қоидаларнинг VIII бўлим 7-боби талабларига мувофиқ хабар берилиши ва текширилиши лозим.

Бунга ягона электр энергетика тизими миқёсидаги сезиларли носозликлар ҳисобланувчи, ҳамда мазкур Қоидаларнинг X бўлими 8-боби талабларига мувофиқ авария вазиятлари каби қаралувчи қисман ёки тўлиқ ўчишлар киради. Тегишли ҳолларда барча ҳисоботларда Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланган Электр энергетикаси тизимида технологик бузилишларни текшириш ва ҳисобга олиш тартиби тўғрисидаги низомда кўрсатилган туркумланишга риоя этилиши керак.

752. Мазкур Қоидаларнинг 749-банди талаблари йирик авариялар тўғрисида хабар беришни истисно қилмаган ҳолда, қуйидаги оқибатларга олиб келадиган ва олиб келиши мумкин бўлган йирик аварияларни ҳам ўз ичига олади:

қурилма ва (ёки) ускунани қўлда ёки автоматик тарзда ишлаши;

белгиланган меъёрлардан ташқари кучланиш;

белгиланган меъёрлардан ташқари частота;

ягона электр энергетика тизимининг беқарорлиги;

ягона электр энергетика тизимининг ишлашига таъсир қилган ёки таъсир қилиши мумкин бўлган алоқадаги жиддий узилиш.

753. Узатиш тизими оператори ва Фойдаланувчи мазкур Қоидаларнинг VIII бўлим 7-бобининг талабларини таъминлаш учун шахсларни ва (ёки) алоқа нуқталари ва алоқа каналларини белгилаши керак. Бундай шахслар ёки алоқа нуқталари ва алоқа каналлари мазкур Қоидаларнинг бошқа бўлимларида белгилангани каби бўлиши мумкин.

Тайинланган шахслар, алоқа нуқталари ва алоқа каналларига тааллуқли ҳар қандай ўзгаришлар тўғрисида Узатиш тизими оператори ва Фойдаланувчи бир-бирларини дарҳол ёзма равишда хабардор қилиши керак.

754. Фойдаланувчига Узатиш тизими оператори мазкур Қоидаларнинг VIII бўлим 7-боби 5-параграфи талабларига биноан хабар берган ва кейинчалик Узатиш тизими оператори томонидан муҳим ҳодиса деб белгиланган бўлса, жалб этилган Фойдаланувчига мазкур Қоидаларнинг VIII бўлим 7-боби 2-параграфи талабларига мувофиқ ёзма ҳисобот тақдим этилади.

755. Фойдаланувчига мазкур Қоидаларнинг VIII бўлим 6-боби 5-параграфи талабларига асосан хабар берилган ва кейинчалик Узатиш тизими оператори томонидан муҳим ҳодиса деб баҳоланган бўлса, жалб этилган Фойдаланувчига мазкур Қоидаларнинг VIII бўлим 7-боби 2-параграфи талабларига мувофиқ ёзма ҳисобот тақдим этилади.

756. Барча ҳолатларда якуний ҳисоботни ишлаб чиқиш, уни тегишли Томонларга, жумладан Вазирликка тақдим этиш учун жавобгарлик Узатиш тизими операторининг зиммасида бўлади.

2-§. Муҳим ҳодиса тўғрисида ҳисобот шакли

757. Ҳисобот ёзма шаклда бўлиши, қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

мазкур Қоидаларнинг VIII бўлим 6-боби 5-параграфига мувофиқ тақдим этилган хабарноманинг тасдиғи;

мазкур Қоидаларнинг VIII бўлим 6-боби 5-параграфига мувофиқ Муҳим ҳодиса бўйича батафсил тушунтириш ёки баёнот;

хабарнома юборилган вақтдан бошлаб Муҳим ҳодисага тегишли бўлган ҳар қандай қўшимча ахборот.

758. Ҳисобот камида қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши лозим:

муҳим ҳодиса рўй берган сана, вақти ва унинг давомийлиги;

муҳим ҳодиса содир бўлган жой;

бевосита иштирок этган ускуна ва (ёки) қурилма;

текширилаётган муҳим ҳодисанинг қисқача таърифи;

йўл қўйилган тақдирда, тўғриловчи амаллар бўйича хулосалар ва тавсиялар.

759. Талаб этилиши мумкин бўлган бошқа тафсилотлар:

истеъмол юкламаси ва (ёки) генерациянинг MW лардаги узилишлари ва узилишларнинг давомийлиги;

генерацияловчи модулнинг частота характеристикаси (муҳим ҳодиса содир берганидан сўнг амалга оширилган тузатиш, MW ларда);

генерацияловчи модулнинг MVar даги самарадорлиги (муҳим ҳодиса юз бергандан сўнг чиқиш қувватини ўзгариши);

ишга қайта туширишнинг тахминий ёки ҳақиқий вақти ва санаси;

ҳодисадан кейинги ҳолатнинг фото суратлари;

рўйхатга олиш журналида қайд этилган, воқеа ва ҳолатлардан кейинги ҳамда авария вазиятларидаги қайта улагичларнинг ҳолатлари тўғрисидаги батафсил маълумотлар;

илгари исталган шаклда қайд этилган ҳар қандай тегишли хабарнинг нусхалари (транскриптлари).

3-§. Ҳисоботни тақдим этиш муддатлари

760. Мазкур Қоидаларнинг VIII бўлим 6-боби 5-параграфида кўзда тутилган бирламчи хабарнома тақдим этилганидан сўнг ёзма ҳисобот бир ой ичида тақдим этилиши лозим.

761. Қоидага кўра Узатиш тизими оператори тегишли Фойдаланувчидан юзага келган бу каби ҳар қандай муҳим ҳодиса тўғрисидаги ахборот олинган вақтдан бошлаб тўрт соат давомида дастлабки ёзма ҳисоботни сўраб олади. Бундан кейин Фойдаланувчи ҳодисанинг сабабини текшириши ва барча зарурий чораларни кўриши керак. Расмий ёзма ҳисобот мазкур Қоидаларнинг VIII бўлим 7-боби 2-параграфи мувофиқ уч иш куни давомида тақдим этилиши лозим.

762. Узатиш тизимида муҳим ҳодиса содир бўлган бўлса, унда Узатиш тизими оператори мазкур Қоидаларнинг VIII бўлим 7-боби 2-параграфига мувофиқ Фойдаланувчининг расмий ёзма ҳисоботини олган вақтдан бошлаб уч иш куни давомида бундан зарар кўрган Фойдаланувчиларга тегишли ҳисоботни тақдим этиши лозим.

Фойдаланувчига муҳим ҳодиса юзага келганлиги тўғрисида хабар бериш учун уч иш кунидан кўпроқ вақт талаб этилса, у тегишли текширувларни олиб бориш учун Узатиш тизими операторидан қўшимча муддат сўраши мумкин.

4-§. Биргаликда текширув ўтказиш тартиби

763. Муҳим ҳодиса эълон қилинган ва ҳисобот тақдим этилган бўлса, зарар кўрган Томон ёки Томонлар биргаликда текширув ўтказиш ҳақида ёзма равишда мурожаат қилишлари мумкин.

764. Текшириш гуруҳининг таркиби текширилиши лозим бўлган муҳим ҳодисага тегишли барча манфаатдор Томонлар билан келишилиши лозим.

Келишувга эришилмаган тақдирда қарор Вазирлик томонидан қабул қилинади.

765. Биргаликдаги текширув ўтказиш билан боғлиқ бўлган шартлар ва тартиблар ҳамда барча бошқа масалалар Томонлар тарафидан биргаликдаги текширув вақтида кечиктирилмасдан келишилиши лозим.

Биргаликдаги текширув, муҳим ҳодиса юзага келгандан сўнг, имкон қадар тезроқ бошланиши ва ўн иш куни давомида якунланиши керак.

Ҳисобот Узатиш тизими оператори томонидан текширув гуруҳи номидан зарар кўрган тегишли Томонларга ва Вазирликка кейинги уч иш куни давомида тақдим этилади.

766. Мазкур ҳисобот якуний ҳисобот деб ҳисобланмаса, ҳолатлар ва шароитлар ҳақида Узатиш тизими оператори зарар кўрган тегишли Томонлар ва Вазирликка хабар бериши лозим.

Тегишли Томон, якуний ҳисоботни тайёрлашнинг кечикишига эътироз билдирса, Вазирлик тўлиқ ва якуний ҳисобот тақдим этилиш муддатини белгилайди.

767. Текшириш гуруҳи аъзолари бирон бир масала бўйича келиша олмасалар, бу ҳисоботда қайд этилиши лозим, шунингдек, кўпчиликнинг ҳисоботи ва келишилмаган фикрлар алоҳида қайд этилиши керак.

Ҳисоботнинг ўрнатилган муддатларда ва тўлиқ тайёрланиши учун текширув гуруҳи Раиси, алоҳида фикрга эга шахслар — ҳисоботнинг ушбу қисмларини тайёрлаш учун масъул ҳисобланади.

7-боб. Қурилма ва ускуналарнинг идентификацияси

1-§. Идентификациялашнинг мақсади

768. Идентификациялашнинг мақсади қуйидагилардан иборат:

барча подстанциялар, электр энергияси ишлаб чиқарувчи (станциялар) қурилмалар ва уланиш нуқталарини нотўғри талқин қилинишини истисно қилувчи хос (идентификацияланган) номлари ва уникал қисқартмалари (аббревиатуралар) билан белгилаш зарурати;

Уланиш шартномаси имзолангандан сўнг операторлик чегараларидаги подстанциялардаги барча ускуналар эксплуатация қилиш чегараларида Тизим оператори томонидан тасдиқланган қурилмалар ва ускуналарни идентификациялаш тизимига эга бўлади. Узатиш тизимининг хавфсиз ва самарали ишлашини, ундаги инсон омилини камайтириш учун Узатиш тизими оператори ҳамда Фойдаланувчи ускуналарини ва қурилмаларини идентификациялашнинг умумий тизимидан фойдаланиш;

ускуна ва қурилмаларни идентификациялаш, ускуна ва қурилмаларни мавжуд идентификация қилинишидаги ўзгаришлар ва янги ускуна ва (ёки) қурилмани идентификациялаш тўғрисидаги хабарнома бериш учун оператор чегараларида қабул қилиниши керак бўлган мажбуриятлар ва тартиблар;

уланиш нуқтасидаги ускуна ва қурилманинг идентификацияси мазкур Қоидаларда кўзда тутилган уланиш тартибига мувофиқ, эксплуатация қилиш чегарасига эга бўлган, ҳар бир майдонча учун тайёрланган эксплуатация схемасига киритилиши.

2-§. Томонларнинг хос номлари ва қисқартма (аббревиатура)лари

769. Хавфсизлик ва эксплуатациянинг самарадорлиги таъминлаш мақсадида барча Томонлар — подстанциялар, электр станциялари ва узатиш электр тармоқларига уланган уланиш нуқталари ёки уларнинг қисмларини ташкил этувчи барча объектларнинг номлари нотўғри талқин қилиниши мумкин эмаслиги ва барча қисқартма (аббревиатура)лар Томонлар учун уникал бўлиши муҳим.

770. Барча юқори кучланишли Томонлар тўғрисидаги асосий ахборотлар Узатиш тизими оператори томонидан юритилиши ва янгиланиб бориши лозим бўлган маълумотлар базасининг реестрида мавжуд бўлиши керак.

771. Фойдаланувчи янги Томонни узатиш электр тармоғига улашни режалаштирган бўлса, чалкашликнинг олдини олиш учун янги Томоннинг номи қисқа фурсатда Узатиш тизими оператори билан келишилиши керак.

Томоннинг номи келишилиши биланоқ, Узатиш тизими оператори ушбу Томон учун уникал қисқартма (аббревиатура)ни тақдим этиши лозим.

3-§. Ускуна ва қурилманинг идентификацияси

772. Барча Томонлар учун ускуна ва қурилманинг идентификацияси мазкур Қоидалар талабларига мувофиқ бўлиши керак.

4-§. Янги ускуна (қурилма)

773. Фойдаланувчи қурилмасини тармоқнинг эксплуатация чегарасига эга бўлган қисмига ўрнатмоқчи бўлса, унда қабул қилиниши лозим бўлган ускуна ва қурилманинг идентификация маълумотлари тўғрисида ушбу қисмдаги бошқа Томонларни хабардор қилиши керак.

774. Хабарнома тегишли Томонларга ёзма равишда юборилади ва таклиф этилаётган янги ўрнатилаётган қурилма ва унинг идентификациясини ўз ичига олувчи эксплуатация схемасидан ташкил топган бўлади.

775. Хабарнома тегишли Томонларга, қурилмани ўрнатиш режалаштирилган санадан камида 8 (саккиз) ой олдин юборилиши керак.

776. Хабарномани олувчилар ускуна ва қурилманинг таклиф этилаётган идентификацияси қабул қилинганлиги ёки қилинмаганлиги, идентификация белгиларининг бошқа ускуна ва қурилмаларнинг идентификацияси билан адаштирилмаслигини тасдиқлаб, хабарнома олган вақтдан бошлаб 1 (бир) ой муддатда ёзма равишда жавоб беришлари лозим. Ушбу таклиф қабул қилиниши мумкин бўлмаса, унда ёзма жавоб орқали мақбул вариант баён қилинади.

777. Тизим оператори ва бошқа объектлар ўртасида келишувга эришилмаса, Тизим оператори оқилона ҳаракат қилиб, ушбу объектда қўлланиладиган ускуна ва қурилманинг идентификациясини белгилаш ҳуқуқига эга.

778. Фойдаланувчилар сўровига кўра, мазкур Қоидаларнинг VIII бўлимининг 8-бобига мувофиқ ускуна ва қурилмаларнинг идентификацияси тафсилотлари билан таъминланади, бунда уларга эксплуатация чегарасида ўз ускуна ва қурилмаларини идентификациясини режалаштиришда ёрдам беради.

779. Ускуна ва қурилманинг идентификация тафсилотлари келишилгандан сўнг маълумотлар базаси реестрига киритиш учун Тизим оператори ва Узатиш тизими операторига тақдим этилади.

780. Тизим оператори, Узатиш тизими оператори ва ҳар бир Фойдаланувчи ускуна ва қурилмаларининг идентификацияси акс этган аниқ ва бир маъноли маркировкасини ишлаб чиқиш ва ўрнатиш учун жавобгар ҳисобланади.

5-§. Мавжуд ускуна(қурилма)

781. Узатиш тизимининг бир қисмидаги ҳар қайси Томон, шу жумладан Узатиш тизими оператори, ҳар қайси бошқа Томоннинг сўрови бўйича эксплуатация чегарасига эга бўлган объектлардаги ускуна ва қурилмаларнинг идентификацияси тўғрисида батафсил маълумотларни тақдим этиши лозим.

782. Узатиш тизими оператори ва Фойдаланувчилар эксплуатация чегарасига эга бўлган қисмлардаги унинг ускуна ва қурилмаларини идентификацияси акс этган аниқ ва бир маъноли маркировка ишлаб чиқиш ва ўрнатиш учун жавобгардир.

6-§. Мавжуд ускуна(қурилма)лардаги ўзгаришлар

783. Узатиш тизими оператори ёки Фойдаланувчи, эксплуатация чегарасига эга бўлган ҳар қандай қисмдаги ўзининг ускуна ва қурилмасидан биридаги мавжуд идентификацияни ўзгартиришни талаб қилса ёки шунга хоҳиш билдирса, юқорида кўрсатилган қоидалар фақат ўзгариш киритилаётганлигини акс эттириш учун зарур бўлган ҳар қандай тузатишлар асносида қўлланилади.

784. Фойдаланувчи ускуна ва қурилманинг идентификациясини ўзгартирган тақдирда ушбу Фойдаланувчи аниқ ва бир маъноли маркировкани таъминлаш ва ўрнатиш учун жавобгарликни ўз зиммасига олади.

785. Узатиш тизими оператори ўз ускунаси ва қурилмасининг идентификациясини ўзгартирган ҳолларда, аниқ ва бир маъноли маркировкани ишлаб чиқиш ва ўрнатиш учун жавобгарликни ўз зиммасига олади.

7-§. Хизмат кўрсатиш бўйича мажбурият

786. Томонлар нотўғри талқин қилиниши мумкин бўлган ном ёки қисқартма (аббревиатура), рақамлаш ва (ёки) номенклатура акс эттирилган маркировкали аппаратура ва (ёки) қурилмани ўз объектида ўрнатмасликлари ёки ўрнатишга рухсат бермасликлари керак.

787. Ҳеч қайси Томон эксплуатация чегараолди қисмларида, бошқа Томоннинг идентификацияси билан адаштириш мумкин бўлган, ўша қисмдаги идентификацияга эга бўлган аппаратура ва (ёки) қурилмани ўрнатмаслиги ёки ўрнатишга рухсат бермаслиги, бошқа Томоннинг ёзма розилигисиз ҳеч қайси идентификацияни ўзгартирмаслиги лозим.

788. Узатиш тизими оператори, Тизим оператори ёки электр энергетика тизимидаги назорат органи маркировканинг тўғрилигини текшириш мақсадида ташриф буюриши ва бундай текширишларни маълум бир даврийликда ўтказиб бориши мумкин.

Маркировканинг тўғрилиги ва белгиланган талабларга жавоб беришини таъминлаш Фойдаланувчининг мажбуриятидир.

IX бўлим. Тегишли тизим операторлари ва Фойдаланувчилар объектлари мувофиқлигини баҳолаш

1-боб. Мувофиқлигини баҳолашнинг умумий шартлари

789. Фойдаланувчилар узатиш тизимига уланиш вақтида, шунингдек тақсимлаш тизими, истеъмолчи ускуналари ёки электр станцияларининг келгуси эксплуатацияси давомида ўз тизимларида мавжуд ускуна ва қурилмаларнинг Ўзбекистон Республикасида белгиланган тартибда мувофиқлиги тасдиқланган бўлиши ва мазкур Қоидалар талабларига жавоб бериши учун жавобгардирлар.

790. Фойдаланувчилар уланиш вақтида, мунтазам равишда ва Фойдаланувчининг тизими мазкур Қоидалар талабларига номувофиқ бўлишига сабаб бўлувчи ҳар қандай ҳодиса содир бўлганда Тегишли тизим операторига ва (ёки) Назорат қилувчи органга ўз тизимларининг мазкур Қоидалар талабларига мувофиқлигини намойиш қилишлари лозим. Зарур бўлганда, ўз қурилмаларига мувофиқликни баҳолаш органи томонидан расмийлаштирилган ёки рўйхатга олинган мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим этишлари мумкин.

791. Уланишда ускуналар ва қурилмаларнинг талабларга мувофиқлиги мазкур Қоидалар ва бошқа қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ Назорат қилувчи орган томонидан тақдим этилган қурилиш-монтаж ва созлаш-ишга тушириш ишлари ҳамда электр қурилмаларини техник кўрикдан ўтказиш бўйича далолатномага биноан тасдиқланади.

792. Тизим операторига ёрдамчи хизматларни кўрсатувчи тақсимлаш тизимига уланган генерацияловчи модуллар ва Истеъмолчиларнинг талабларга мувофиқлиги юзасидан ўтказиладиган мониторингга Тегишли тизим операторлари Узатиш тизими операторини жалб қилади.

793. Такрорий режага ёки умумий схемага мувофиқ Тегишли тизим оператори Фойдаланувчидан объектнинг талабларга мувофиқлиги даражасига таъсир этувчи ҳар қандай ҳолат — қурилманинг ишдан чиқиши, модификацияси ўзгариши ёки алмаштирилишидан сўнг Қоидалар талабларига мувофиқлигини баҳолаш ва моделлаштириш синашларини амалга оширишни талаб қилишга ҳақли. Ушбу синашлар Назорат қилувчи орган томонидан ҳам ўтказилиши мумкин.

794. Тегишли тизим оператори электр тармоқлари Фойдаланувчиларини ўтказилган барча синаш натижалари тўғрисида хабардор қилиши шарт.

795. Тегишли тизим операторига боғлиқ сабабларга кўра унинг тармоқларида Тизим оператори ва Фойдаланувчи ўртасидаги келишувга асосан синашларини амалга ошириш имкони бўлмаган тақдирда Тегишли тизим оператори Қоидаларнинг X бўлим 2-бобда кўрсатилган оператив билдиргини асоссиз рад этмаслиги керак.

796. Тегишли тизим оператори тақдим этилиши лозим бўлган маълумотлар ва ҳужжатлар рўйхатини, шунингдек электр тармоқлари Фойдаланувчилари томонидан мувофиқликни баҳолаш қоидаларининг шаффоф бўлишини таъминлаши лозим.

797. Мувофиқликни баҳолаш талабларини бажариш билан боғлиқ барча харажатлар Фойдаланувчи томонидан қопланади.

Фойдаланувчи Тизим оператори ёки Тегишли тизими оператори томонидан мувофиқликни баҳолаш ва моделлаштириш бўйича синашларни амалга ошириш асосланмаган ҳолатларда талаб қилинмоқда деб ҳисобласа, ушбу масала юзасидан қарор қабул қилиш учун Вазирликка мурожаат этиши мумкин.

2-боб. Фойдаланувчилар ускуналарининг мувофиқлиги

1-§. Ҳужжатлар

798. Тегишли тизим оператори Фойдаланувчилардан тақдим этишни талаб қиладиган маълумотлар қуйидаги тасдиқловчи далилларни ўз ичига олиши шарт:

ускуна электр энергетика соҳасидаги қонунчилик ҳужжатлари, техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига ва хавфсизлик, атроф муҳитни ҳимоя қилиш ва қурилиш меъёрлари талабларига мувофиқлиги;

ускуна уланиш шартномаси, уланишга техник шарт ва электр тармоқларига уланиш бўйича келишувнинг барча талабларига мувофиқлиги;

электр қурилмасини қуришда фойдаланилган барча ускуна ва қурилмалар мувофиқликни баҳолаш органи томонидан мувофиқлиги тасдиқланганлиги тўғрисида тегишли ҳужжатлар.

799. Мувофиқликни баҳолаш ва моделлаштирилган синашлар амалга оширишдан озод қилинган айрим Фойдаланувчилар амалдаги қонунчилик ва мазкур Қоидалар талабларига биноан, истисно тариқасида енгиллик берилганлигини тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим этишлари лозим.

2-§. Частота диапазони

800. Ускуналар Қоидаларнинг 118 — 121-бандлар и талабларига мувофиқлиги кўрсатилиши лозим. Фойдаланувчилар учун мувофиқликни баҳолаш органи томонидан берилган мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим этишнинг ўзи етарли бўлади.

3-§. Кучланишлар диапазони

801. Ускуналарнинг мазкур Қоидалар 122 — 126-бандлари талабларига мувофиқлиги кўрсатилиши лозим. Мувофиқликни баҳолаш органи томонидан берилган мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим этишнинг ўзи етарли бўлади.

4-§. Электр энергиясининг сифати

802. Ускуналарнинг мазкур Қоидалар 133 — 141-бандлари талабларига мувофиқлиги кўрсатилиши лозим.

Электр энергиясининг сифатини тасдиқлаш учун мувофиқликни баҳолаш органи томонидан берилган мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатлар, шунингдек, бир вақтнинг ўзида уланиши мумкин бўлган барча қурилмаларнинг биргаликда ишлашдаги умумий кўрсаткичлари ушбу талабларга мувофиқлигини тасдиқловчи далил сифатида истеъмолчиларга тақдим этилиши етарли бўлади.

803. Тегишли тизим операторида қурилмаларнинг биргаликда ишлашдаги кўрсаткичлари Қоидалар талабларига мувофиқлигининг исботи юзасидан шубҳа ҳосил бўлса, у ҳолда Тегишли тизим оператори ўз хоҳишига кўра мувофиқликни баҳолаш ва моделлаштирилган синашлар амалга ошириш йўли билан олинган қўшимча далилларни талаб қилишга ҳақли.

5-§. Фазаларнинг номутаносиблиги

804. Қоидаларнинг 140-банди талабларига мувофиқлиги Электр таъминоти бериш тўғрисида оператив билдирги берилгунга қадар, қурилманинг уланишига ҳавола қилиш асносида кўрсатилиши ва X бўлим 2-бобга мувофиқ Якуний оператив билдирги берилгунга қадар ўлчаш билан тасдиқланиши керак.

6-§. Ҳимояга қўйиладиган талаблар

805. Қоидаларнинг 141 — 148-бандларида белгиланган талабларга мувофиқ Электр таъминоти бериш тўғрисида оператив билдирги берилгунга қадар Тегишли тизим оператори томонидан тегишли ишга тушириш синашларини амалга ошириш ва қўлланиладиган созламаларнинг тасдиғи орқали кўрсатилиши лозим.

7-§. Алоқа ва оператив режимда ахборот алмашиш

806. Қоидаларнинг 149 — 151-бандлари талабларига мувофиқ, Электр таъминоти бериш тўғрисида оператив билдирги берилгунга қадар мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатлар ёки кўрик асосида тасдиқланиши ва Оралиқ оператив билдирги берилгунга қадар ахборот алмашиш ва оператив назорат орқали тасдиқланиши керак.

3-боб. Генерацияловчи модулларнинг мувофиқлиги

1-§. Барча генерацияловчи модуллар учун умумий қоидалар

807. Электр станциялари операторлари тақдим этиши лозим бўлган маълумот ва ҳужжатлар рўйхати қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:

Электр станциялари оператори томонидан мувофиқликни баҳолаш учун тақдим этилиши зарур бўлган барча маълумотлар, ҳужжатлар ва мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатлар;

генерацияловчи модулнинг тармоққа уланишига тааллуқли техник кўрсаткичлари (характеристикалар) тўғрисида маълумотлар;

барқарорлик бўйича моделлаштиришга қўйиладиган талаблар — ягона электр энергетика тизимининг статик ва динамик турғунлик тадқиқотлари;

тадқиқотларни ўтказиш учун зарур бўлган маълумотларини тақдим этиш муддатлари;

Қоидаларнинг IX бўлим 3-боби 4-5-параграфларида баён этилган талабларга мувофиқ кутилаётган статик ва динамик кўрсаткичлари (характеристикалар) намойиш этилиши учун Электр станциялари оператори томонидан ўтказилган тадқиқотлар;

қурилмалар ёки асбоб-ускуналар мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатларини олиш ва уларни расмийлаштириш шартлари ва тартиблари;

Электр станциялари операторларига мувофиқликни баҳолаш органи томонидан берилган тегишли ускуналарнинг мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатлардан фойдаланиш тартиби ва шартлари, шу жумладан қўлланилиш соҳаси.

808. Тегишли тизим оператори синашлар, моделлаштириш ҳамда мониторинг бўйича Электр станциялари оператори ва Тизим оператори ўртасидаги мажбуриятларнинг тақсимланиши тўғрисидаги маълумотларни жамоатчиликка эълон қилиб боради.

809. Ўрнатилган қуввати 50 kW гача бўлган синхрон генерацияловчи модуллар операторлари томонидан маълумотларга қўшимча равишда, ишлаб чиқарувчи томонидан техник маълумотлар, синаш натижалари, шунингдек Ўзбекистон Республикаси электр энергетика соҳасидаги қонунчилик ҳужжатлари, техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига мувофиқлиги юзасидан ҳужжатларини тақдим этилади.

Бундай модуллар учун моделлаштириш ёки тест синашлари амалга ошириш талаб этилмайди.

2-§. Ўрнатилган қуввати 50 kW дан юқори бўлган синхрон генерацияловчи модулларни мувофиқлигини моделлаштириш кўлами

810. Электр станцияларининг алоҳида генерацияловчи модулларини иммитацион моделлаштириш мазкур Қоидалар талабларига мувофиқлигини намойиш этишга қаратилган бўлиши лозим.

811. Мувофиқликни моделлаштиришга ушбу бўлимда кўрсатиб ўтилганлар минимал талаблар белгиланган бўлсада, Тегишли тизим оператори қуйидагиларга ҳақли:

Электр станциялари операторига мазкур Қоидалар ва миллий қонунчиликда белгиланган талабларига зид бўлмаган ҳамда ушбу синашлар самарали эканлиги асослаб берилган мувофиқликни баҳолаш ва моделлаштирилган синашлар амалга оширишнинг муқобил имитация шаклидан фойдаланишга рухсат бериш;

Электр станциялари оператори томонидан мувофиқликни баҳолаш ва моделлаштирилган синашлар юзасидан тақдим этилган маълумотлар етарли деб ҳисобламаган тақдирда, мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 3-боби 4-5-параграфларида талабларига биноан Электр станциялари операторидан синашлар, моделлаштирилган синашларнинг имитацияси ва қўшимча шаклларидан фойдаланишни талаб этиш.

812. Электр станциялар оператори Қоидалар талабларига мувофиқлигини тасдиқлаш учун электр станцияларининг ҳар бир алоҳида генерацияловчи модул бўйича моделлаштириш натижалари билан ҳисобот тақдим этиши керак.

Электр станциялар оператори ушбу генерацияловчи модул учун имитацияланган модель ишлаб чиқиши ва тақдим этиши лозим. Имитация моделларининг қисқача мазмуни мазкур Қоидаларнинг IX бўлимнинг 3-боби 3-параграфида келтирилган.

813. Тегишли тизим оператори генерацияловчи модулнинг мазкур Қоидалар талабларига мувофиқлигини баҳолаш мақсадида моделлаштириш, имитация моделлари ва амалга оширилган ўлчашлар юзасидан тақдим этилган ҳисоботлар асосида ўзининг шахсий имитация синашларини амалга ошириш йўли билан текшириш ҳуқуқига эга.

3-§. Ўрнатилган қуввати 50 kW дан юқори бўлган синхрон генерацияловчи модуллар учун мувофиқликни моделлаштириш кўлами чегараси

814. Тегишли тизим оператори ёки Тизим операторининг талаби бўйича Электр станциялари оператори статик ва динамик режимлар ёки электр магнит ўтиш жараёнларини моделлаштириш орқали генерацияловчи модулнинг ҳаракатини тўғри акс эттирувчи имитация моделларини тақдим этиши лозим.

815. Тегишли тизим оператори мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 3-боби 4 ва 5-параграфларининг талабларига мувофиқ, Электр станциялари операторига сўралган имитацияланган моделлаштиришни амалга ошириши учун тегишли тармоқнинг барча техник маълумотлари ва имитация моделини тақдим этади.

816. Электр станциялари оператори томонидан тақдим этилган моделлар мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 3-боби 6 — 8-параграфларида кўрсатилган синаш натижаларига кўра синаш мезонлари бўйича текширилган бўлиши шарт.

Бундай текширувлар Назорат қилувчи орган томонидан ўтказилган бўлса, текширув натижалари ҳақида Тегишли тизим оператори ёки Тизими операторини хабардор қилиши керак.

817. Электр станциялари оператори томонидан тақдим этилган моделлар таркибидаги алоҳида компонентларга кўра қуйидаги кичик моделлардан ташкил топиши керак:

ўзгарувчан ток генератори ва бирламчи двигатель;

тезлик ва қувватни бошқариш;

кучланишни ростлаш, агар мавжуд бўлса энергетика тизими стабилизатори (PSS) функцияси ва қўзғатишни ростлаш тизими;

Тегишли тизим оператори ва Электр станция оператори ўртасида келишилган генерацияловчи модулларни ҳимоялаш моделлари;

Синхрон бўлмаган (носинхрон) генерацияловчи модуллар учун ўзгартиргичларнинг моделлари.

818. Тегишли тизим операторининг мазкур Қоидаларнинг 814-бандида келтирилган сўрови Тизими оператори билан келишилиши керак. Мазкур сўров қуйидагиларни ўз ичига олади:

моделлар тақдим этилиши лозим бўлган формат,

моделнинг тузилмаси ва тузилиш схемалари бўйича ҳужжатларни тақдим этилиши,

уланиш нуқтасидаги электр тармоқнинг эквиваленти сифатида қисқа туташувнинг минимал ва максимал қувватининг баҳоланиши (MVA да ифодаланади).

819. Электр станциялари оператори зарур бўлса, Тегишли тизим оператори ёки Тизими операторига генерацияловчи модуллар ишининг ёзувларини тақдим этиши лозим.

Тегишли тизим оператори ёки Тизим оператори моделларнинг характеристикаларини ушбу ёзувлар билан таққослаш учун сўров юбориши мумкин.

4-§. Ўрнатилган қуввати 50 kW дан юқори бўлган синхрон генерацияловчи модуллар учун мувофиқликни моделлаштириш

820. Актив қувват ишлаб чиқаришни моделлаштиришга нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

генерацияловчи модулнинг мазкур Қоидаларнинг 159 ва 160-бандлари талабларига мувофиқ тўлиқ кучланиш ва частота диапазонида актив қувват ишлаб чиқариш имконияти моделлари (симуляцияси) кўрсатиши керак;

моделлаштириш, частотанинг пасайиши ва ўлик зонанинг созламаларини ҳисобга олган ҳолда актив қувват частотавий характеристикасининг барча диапазонини ишга тушириш учун етарли бўлган частотавий поғоналарни тузиш орқали амалга оширилиши керак.

821. Алоҳида ишлашни моделлаштиришга нисбатан қуйидаги талаблар белгиланади:

генерацияловчи модулни алоҳида ишлаш режимида мазкур Қоидаларнинг 185 — 188-бандларид а кўрсатилган талаблардаги ишчи характеристикалар намойиш этилиши керак;

генерацияловчи модул актив қувватини, ўзининг аввалги ишчи нуқтасидан ҳар қандай янги ишчи нуқтасигача мазкур Қоидаларга 188-банди ва мос равишда мазкур Қоидаларга 12-иловада кўрсатилган чегараларда частотанинг кўтарилиши ёки пасайиши давомида алоҳида зонадан ўчирмасдан камайтирса ёки кўпайтирса, имитация модели муваффақиятли деб ҳисобланади.

822. Реактив қувват ишлаб чиқаришни моделлаштиришга нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

а) мазкур Қоидаларнинг 175 ва 176-бандлар и талабларига мувофиқ, генерацияловчи модулнинг илгариловчи ва кечикувчи реактив қувват билан таъминлаш қобилияти намойиш этилиши лозим;

б) қуйидаги шартлар бажарилган тақдирда моделлаштириш муваффақиятли деб ҳисобланади:

генерацияловчи модулнинг имитация модели мазкур Қоидаларнинг 830-бандид а келтирилган реактив қувват синашлар натижасида мувофиқлиги тасдиқланганда;

мазкур Қоидаларнинг 175 ва 176-бандлари талабларига мувофиқлиги намойиш этилганида.

823. Қуввати 200 MW дан юқори иссиқлик ва қуввати 100 MW дан юқори гидрогенерацияловчи модулларнинг қувват тебранишларини демпфирлаш (юмшатиш)ни бошқариш тизимини моделлаштиришга нисбатан қуйидагилар талаб этилади:

а) генерацияловчи модулнинг иш самарадорлиги унинг бошқарув тизими нуқтаи назаридан (энергетика тизими стабилизатори (PSS) мазкур Қоидаларнинг 190-бандида кўрсатиб ўтилган шартларга мувофиқ актив қувват тебранишларини сўндиришга (сусайтиришга) қодир эканлиги намойиш этилиши (кўрсатилиши) керак;

б) созлама фақат кучланишни автоматик ростлагичининг ҳаракатларига мос равишда энергетика тизими стабилизатори (PSS) ростлагичлари ҳаракатлари чиқишдаги актив қувватни демпфирлашни яхшиланишига олиб келиши керак;

в) қуйидаги шартлар тўлиқ бажарилган тақдирда моделлаштириш муваффақиятли деб ҳисобланади:

энергетика тизими стабилизаторининг (PSS) генерацияловчи модулларнинг актив қувватининг тебранишларини Тизим оператори томонидан белгиланган частоталар диапазонида сўндириши. Ушбу частота диапазони, генерацияловчи модулнинг иш режимидан ва тармоқ тебранишидан юзага келаётган тебранишларни ўз ичига олиши керак;

генерацияловчи модул юкламасини максимал қувватдан 1,0 н.б. дан 0,6 н.б.гача кескин пасайиши генерацияловчи модулнинг актив ёки реактив қувватларининг сўнмайдиган тебранишларига олиб келмаслиги керак.

5-§. «B», «C» ва «D» турдаги носинхрон генерацияловчи модуллар учун мувофиқликни моделлаштириш

824. Барча «B», «C» ва «D» турдаги синхрон бўлмаган (носинхрон) генерацияловчи модуллар мазкур параграфда келтирилган талабларга мувофиқ моделлаштириш синашларидан ўтказишлари лозим.

Электр станцияси оператори ушбу моделлаштириш синашларининг барчасини ёки бир қисмини амалга ошириш ўрнига Тегишли тизим операторига мувофиқликни баҳолаш органи томонидан мазкур ускуналарга расмийлаштирилган мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим этиши мумкин.

825. Қисқа туташув токини моделлаштиришга нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

мазкур Қоидаларнинг 226 — 228-бандларига мувофиқ, носинхрон генерацияловчи модулнинг қисқа туташув токини ҳосил қилишни (инъекциясини) таъминлаш имконияти кўрсатиб берилиши лозим;

мазкур Қоидаларнинг 226 — 228-бандларига талабларига мувофиқлиги намойиш этилса, моделлаштириш муваффақиятли деб ҳисобланади.

826. Частотанинг тебранишига реакцияни моделлаштиришга нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

а) мазкур Қоидаларнинг 201 — 209-бандларида кўрсатиб ўтилганидек носинхрон генерацияловчи модулни частотанинг барча диапазонларида актив қувват ишлаб чиқариш имконияти кўрсатиб берилиши керак;

б) моделлаштириш кескин ўзгариш ва ўлик зона ўрнатмаларини ҳисобга олган ҳолда, актив қувватнинг частотавий характеристикасининг бутун диапазонини қамраб олиш учун етарли частотавий поғоналарни моделлаштириш орқали амалга оширилиши лозим;

в) қуйидаги ҳолатларда моделлаштириш муваффақиятли деб ҳисобланади:

носинхрон генерацияловчи модулнинг имитация модели мазкур Қоидаларнинг 835-бандида кўрсатиб ўтилган частотавий характеристикага мувофиқлиги бўйича синашлар орқали мувофиқлиги баҳоланганда;

мазкур Қоидаларнинг 192 — 209-бандлари талабларига мувофиқлиги кўрсатилганда.

827. Реактив қувватни ишлаб чиқаришни (сақлаб туриш имкониятини) моделлаштиришга нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

а) мазкур Қоидаларнинг 210 — 225-бандлари талабларига мувофиқ, носинхрон генерацияловчи модуллар илгариловчи ва кечикувчи реактив қувватни таъминлашга қодирлигини намойиш этиши лозим;

б) қуйидаги барча шартлар бажарилса моделлаштириш, муваффақиятли деб ҳисобланади:

носинхрон генерацияловчи модулнинг имитация модели, мазкур Қоидаларнинг 837-бандида кўрсатиб ўтилган реактив қувват ишлаб чиқаришини синашлар талабларига мувофиқлиги тасдиқланганда;

мазкур Қоидаларнинг 210 — 225-бандлари талабларга мувофиқлиги кўрсатилганда.

6-§. Ўрнатилган қуввати 50 kW дан юқори бўлган синхрон генерацияловчи модулларни мувофиқликка текшириш

828. Актив қувват ишлаб чиқариш ва частотани ростлашни бошқаришга нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

а) генерацияловчи модул частотани ростлашни таъминлаши учун максимал қувват ва ростлашнинг минимал даражаси ўртасида тўлиқ ишчи диапазонда ишлаб чиқарилаётган актив қувватни узлуксиз ўзгартиришга техник жиҳатдан қодир эканлиги (имконияти мавжудлиги)ни намойиш этиши керак. Белгиланган ростлаш параметрларини, шу жумладан статизм, ўлик зона ва частота поғоналарни ўзгартиришга жавоби ҳамда частотанинг катта ва тез оғишларини ўз ичига олган динамик параметрлар текширилиши лозим;

б) синашлар статизм ва ўлик зонани созламаларини эътиборга олган ҳолда, частота ўзгаришига мос равишда актив қувват ўзгариши барча диапазонларда ишлаши учун етарлича катта бўлган миқдорда ортишини ҳамда тегишли ишчи нуқтасидан чиқишдаги актив қувватнинг ҳақиқий ошириш ёки камайтириш имкониятини моделлаштириш орқали ўтказилиши шарт. Зарурат бўлганда частота оғишининг имитация қилинган сигналлари бир вақтнинг ўзида қурилманинг тезлик ва юклама ростлагичи ёки бошқариш тизимининг ҳисоб бошлашига бир вақтда узатилиши керак;

в) қуйидагилар бажарилса моделлаштириш, муваффақиятли деб ҳисобланади:

актив қувватни частотавий характеристикасини тўлиқ диапазонини фаоллаштириш вақти мазкур Қоидаларнинг 161-банди талабларидан ошмаса;

частота ўзгаришига жавобдан сўнг сўнмайдиган тебранишлар пайдо бўлмаса;

кечикишнинг бошланғич вақти мазкур Қоидаларнинг 165-бандига мувофиқ бўлса;

тушиб кетиш ва ўлик зонаси ўрнатмалари мазкур Қоидаларнинг 165-бандида кўрсатилган диапазондаги қийматлардан ортмаса;

актив қувватнинг частотавий характеристикаси сезувчан эмаслиги ҳар қандай тегишли ишчи нуқтада мазкур Қоидаларнинг 165-бандида кўрсатиб ўтилган қийматлардан ошмаган тақдирда муваффақиятли ҳисобланади.

829. Ўз эҳтиёжларини қоплаш режимига ўтиш бўйича ўтказиладиган синашлар қуйидаги талабларга жавоб бериши керак:

генерацияловчи модулнинг ягона электр энергетика тизимидан узилиб, ўз эҳтиёжларини қоплаш учун автоном ва барқарор ишлашнинг техник имкониятлари кўрсатиб берилиши;

синаш генерацияловчи модулнинг юкламани йўқотишидан (тушишидан) олдин максимал актив қувватида ва номинал реактив қувватда ўтказилиши;

Тегишли тизим оператори мазкур Қоидаларнинг 179 — 181-бандлари талабларини ҳисобга олган ҳолда қўшимча шартларни белгилаш ҳуқуқига эга;

тармоқдан узилиш ва ўз эҳтиёжларини қоплаш муваффақиятли ўтган бўлса ҳамда мазкур Қоидаларнинг 181-бандида кўрсатилган вақт давомида ўз эҳтиёжларини қоплаш режимида барқарор ишлаши намойиш этилса ва тармоққа қайта синхронлаш муваффақиятли амалга оширилса, синаш муваффақиятли амалга оширилган ҳисобланади.

830. Реактив қувват синашига нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

генерацияловчи модулнинг мазкур Қоидаларнинг 175 ва 176-бандлари талабларига мувофиқ илгариловчи ва кечикувчи реактив қувватни таъминлаш бўйича техник имкониятлари кўрсатилиши лозим;

генерацияловчи модул максимал реактив қувват билан ҳам илгарилаш ҳам кечикиш режимида минимал барқарор ишлаш режимида максимал қувват чиқаришда ва максимал ва минимал қийматлар оралиғида актив қувват ишлаб чиқариш иш режимида бир соатдан кам бўлмаган вақт мобайнида ишласа, синаш муваффақиятли ҳисобланади. Бунда генерацияловчи модулнинг реактив қувватнинг ўрнатилган ёки келишилган қийматини ҳар қандай диапазонга ўтиш имкониятлари намойиш этилиши керак.

831. Нолдан ишга тушириш имконияти синашларига нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

нолдан ишга тушиш имкониятига эга генерацияловчи модуллар учун ўчишдан сўнг ташқи электр таъминоти манбаларисиз ишга тушириш бўйича техник имконияти кўрсатиб берилиши лозим.

Тегишли тизим оператори томонидан, Тизим оператори билан келишилган чекловлар чегарасида ишга тушириш вақти сақлаб берилса, синаш муваффақиятли ўтказилган ҳисобланади.

832. Электр станциялари оператори тегишли синашни амалга ошириш ўрнига, тегишли қурилмаларга мувофиқликни баҳолаш органи томонидан берилган мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжатларидан фойдаланиши мумкин. Бунда қурилмага берилган мувофиқлик тўғрисидаги декларация ва синаш баённомалари Тегишли тизим операторига тақдим этилиши керак.

7-§. «B», «C» ва «D» турдаги носинхрон генерацияловчи модулларнинг мувофиқлигини баҳолаш

833. «В», «С» ва «D» турдаги носинхрон генерацияловчи модулларга нисбатан частота характеристикаларига мувофиқлиги юзасидан синашлар амалга оширилади.

Электр станциялари оператори тегишли синашни амалга ошириш ўрнига, мувофиқликни тасдиқлаш мақсадида ускуна (қурилмалар)нинг мувофиқликни баҳолаш органи томонидан берилган мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатлардан фойдаланиши мумкин.

Бундай ҳолатда ускуна (қурилма)ларга берилган мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатлари Тегишли тизим операторига тақдим этилади.

834. Частота характеристикаларининг синашлари Тегишли тизим оператори томонидан танланган бошқарув схемаси танловини акс эттириши шарт.

835. Частота характеристикаларининг синашларига нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

носинхрон генерацияловчи модулнинг ягона электр энергетика тизимида частота ўзгариши содир бўлганида частотани ростлашни таъминлаш учун узлуксиз актив қувват ишлаб чиқара олишининг техник имконияти намойиш этилиши керак. Бунда статизм ва ўлик зонаси ҳамда динамик параметрлари текширилади;

синаш статизм ва сезмаслик зонасини ҳисобга олган ҳолда, максимал актив қувватдан камида 10 фоизга ўзгаришини келтириб чиқариши учун частота поғоналарини имитация қилиш йўли билан ўтказилиши лозим. Ушбу синашни амалга ошириш учун частота оғишининг имитация қилинган сигналлари бошқарув тизимига бир вақтда узатилади;

синаш динамик ва статик параметрлар бўйича мазкур Қоидаларнинг 192 — 209-бандларида баён этилган талабларга мос бўлган ҳолатда муваффақиятли ўтказилган ҳисобланади.

8-§. «C» ва «D» турдаги носинхрон генерацияловчи модулларнинг қўшимча синашлари

836. Мазкур Қоидаларнинг IX бўлими 3-боби 7-параграфида белгиланган талабларга асосан амалга ошириладиган синашларга қўшимча равишда Электр станцияси операторлари «C» ва «D» турдаги носинхрон генерацияловчи модулларга нисбатан мазкур параграфда кўрсатиб ўтилган талаблар бўйича ҳам синашлар амалга ошириши лозим.

Электр станцияси оператори тегишли синашни амалга ошириш ўрнига мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатларидан фойдаланиши мумкин. Бундай ҳолатда қурилмага берилган мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатлари Тегишли тизим операторига тақдим этилади.

837. Реактив қувват синашларига нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

а) носинхрон генерацияловчи модулнинг мазкур Қоидаларнинг 213 — 222-бандлари талабларига мувофиқ илгариловчи ва кечикувчи реактив қувватни таъминлаш бўйича техник имкониятлари кўрсатилиши;

б) синаш бир вақтнинг ўзида илгариловчи ва кечикувчи максимал реактив қувватда ўтказилиши лозим ва қуйидаги параметрлар текширилиши:

30 дақиқа давомида максимал қувватдан 60 фоиз юқори қувватда ишлаш;

30 дақиқа давомида максимал иш самарадорлигидан 30 — 50 фоизга юқори диапазонда ишлаш;

60 дақиқа давомида максимал иш самарадорлигидан 10 — 20 фоизга юқори диапазонда ишлаш;

в) қуйидаги мезонлар бажарилганида, синаш муваффақиятли ҳисобланади:

синхрон бўлмаган (носинхрон) генерацияловчи модул ҳам илгариловчи ҳам кечикувчи максимал реактив қувватда мазкур банднинг б-кичик бандида кўрсатилган ҳар бир параметр бўйича талаб этилган давомийликдан кам бўлмаган узоқ вақт давомида ишлаши;

носинхрон генерацияловчи модулни реактив қувватнинг келишилган ёки қабул қилинган диапазони чегараларида реактив қувватнинг ҳар қандай берилган қийматига ўта олиш имкониятини намойиш этиши;

реактив қувват диаграммасида белгиланган иш чегараларда ҳеч қандай ҳимоявий ҳаракат бажарилмаганида.

838. Кучланишни ростлаш режими синашига нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

а) носинхрон генерацияловчи модулнинг мазкур Қоидаларнинг 217 — 222-бандлари талабларига мувофиқ, кучланишни ростлаш режимида ишлаш имконияти намойиш этилиши керак;

б) кучланишни ростлаш режимининг синаши давомида қуйидаги параметрлар текширилади:

мазкур Қоидаларнинг 217-бандига мувофиқ ўзгариш қиялиги ва сезмаслик зонаси;

ростлаш аниқлиги;

ташқи аралашувнинг йўқлиги;

реактив қувватни фаоллаштириш вақти;

в) синаш қуйидаги шартлар бажарилганида муваффақиятли амалга оширилган ҳисобланади:

ростлаш ҳамда ростланувчи статизм ва сезмаслик (ўлик) зонаси диапазони мазкур Қоидаларнинг 218-бандида кўрсатиб ўтилган ёки танланган параметрларга мос келиши;

мазкур Қоидаларнинг 217-бандига мувофиқ, кучланишни ростлашнинг сезмаслик даражаси 0,01 н.б. дан ошмаслик;

кучланишнинг поғонали ўзгаришидан сўнг чиқиш реактив қувватининг 90 фоиз ўзгаришига мазкур Қоидаларнинг 219-бандида кўрсатиб ўтилган белгиланган вақт ва қийматга эришиш.

839. Реактив қувватни ростлаш режими синашига нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

а) носинхрон генерацияловчи модулнинг мазкур Қоидалар 220-банди талабларига мувофиқ реактив қувватни ростлаш режимида ишлаш имконияти кўрсатилиши;

б) реактив қувватни ростлаш режимининг синаши реактив қувватни сақлаб туриш имконияти синашини қўшимча равишда тўлдириши;

в) реактив қувватни ростлаш режимининг синаши давомида қуйидаги параметрлар текширилиши керак:

реактив қувват ўрнатмаси ва унинг орттирмаси диапазони;

ростлаш аниқлиги;

реактив қувватни фаоллаштириш вақти;

г) синаш қуйидаги шартлар бажарилган тақдирда муваффақиятли деб ҳисобланади:

реактив қувват ўрнатмаси ва унинг орттирмаси диапазони мазкур Қоидаларнинг 220-банди талабларига мувофиқлиги таъминланса;

ростлаш аниқлиги белгиланган шартларга мувофиқ бўлса.

840. Қувват коэффициентини ростлаш режимининг синашига нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

а) носинхрон генерацияловчи модулнинг мазкур Қоидаларнинг 221-бандига мувофиқ қувват коэффициентини ростлаш режимида ишлаш имконияти кўрсатилиши керак;

б) қувват коэффициентини ростлаш режимининг синаши қуйидаги параметрларни ўз ичига олиши керак:

қувват коэффициенти ўрнатмаларининг диапазони;

ростлаш аниқлигини;

актив қувватнинг поғонали ўзгариши ҳисобига реактив қувватнинг ўзгариши.

в) қуйидаги барча шартлар бажарилган бўлса, синаш муваффақиятли деб ҳисобланади:

қувват коэффициенти ўрнатмаси ва унинг орттирмаси диапазони мазкур Қоидаларнинг 221-банди талабларига мувофиқлиги таъминланса;

актив қувватнинг поғонали ўзгартириш натижасида реактив қувватни фаоллаштириш вақти, мазкур Қоидаларнинг 223-банди талабларига мувофиқ ўрнатилган қийматлардан ошмаса;

ростлаш аниқлиги кўрсатилган қийматларга мувофиқ бўлса.

841. Тегишли тизим оператори синаш ўтказиш учун мазкур Қоидаларнинг 838 — 840-бандларида кўрсатилган 3 та синашлар шартларидан фақат биттасини танлаши мумкин.

4-боб. Узатиш тизимига уланган тақсимлаш тизимлари объектларининг мувофиқлиги

1-§. Тақсимлаш тизимлари объектлари мувофиқлигини моделлаштиришнинг умумий шартлари

842. Тақсимлаш тизими операторлари ўзларининг узатиш тизимига уланган тақсимлаш тизимларининг мазкур Қоидаларда назарда тутилган талабларга мувофиқлигини таъминлашлари шарт.

Талаблар Узатиш тизими оператори томонидан белгиланган ёки Узатиш тизими оператори тизимини эксплуатация қилиш учун мўлжалланган бўлса, ушбу талабларга мувофиқ муқобил синашларни амалга ошириш ёки синаш натижаларини қабул қилиш талаблари Узатиш тизими оператори билан келишилиши лозим.

843. Мазкур Қоидаларнинг IX бўлими 1 ва 4-бобларида кўзда тутилган талабларга таъсир қилувчи ҳар қандай эксплуатацион ҳодисалар ёки носозликлар, тақсимлаш қурилмаси ёки тизимидаги тўхталишлар тўғрисида Узатиш тизими оператори ва Тизим оператори тўғридан тўғри ёки билвосита учинчи Томон орқали юқорида келтирилган ҳолатлар содир бўлишидан сўнг дарҳол хабардор этилиши керак.

844. Узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмаларининг ёки тақсимлаш тизимининг мазкур Қоидалар талабларига мувофиқлигини баҳолаш бўйича режалаштирилган ҳар қандай синаш жадваллари ва уларни ўтказиш тартиби Узатиш тизими оператори томонидан белгиланган муддатларда, ушбу тадбирлар бошланишидан аввал, Узатиш тизими операторига тақдим этилиши керак.

845. Узатиш тизими оператори бундай синашларда иштирок этиши ва узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмаси ёки тизимининг ишини қайд этиши мумкин.

846. Узатиш тизими оператори Назорат қилувчи орган билан ҳамкорликда узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмасини ёки тизимининг мазкур Қоидалар талабларига мувофиқлигини узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмаси ёки тақсимлаш тизимининг бутун ишлаш муддати давомида баҳолаши мумкин.

Узатиш тизими оператори баҳолаш натижалари ҳақида Берк тақсимлаш тизими оператори ёки Тақсимлаш тизими операторини хабардор қилади.

847. Узатиш тизими оператори, Тақсимлаш тизими оператори ёки Берк тақсимлаш тизими операторидан такрорий режага ёки умумий схемага мувофиқ, мазкур Қоидалар талабларига таъсир этувчи ҳар қандай узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмасининг ишдан тўхташи, модификацияси ёки алмаштирилишидан сўнг синашлар ёки моделлаштиришни ўтказишни талаб этиш ҳуқуқига эга.

Синашлар Электр энергетика соҳасида Назорат қилувчи орган томонидан ўтказилиши мумкин. Узатиш тизими оператори, Берк тақсимлаш тизими оператори ёки Тақсимлаш тизими операторини ушбу синашларнинг натижалари тўғрисида хабардор қилиши керак.

848. Узатиш тизими оператори тақдим этилиши лозим бўлган маълумотлар ва ҳужжатлар рўйхатини ҳамда Тақсимлаш тизими оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори томонидан мувофиқликни тасдиқлаш жараёнида бажарилиши керак бўлган талабларни барча учун шаффофлигини таъминлаши лозим.

Рўйхат қуйидаги маълумотлар, ҳужжатлар ва талабларни ўз ичига олади:

Тақсимлаш тизими оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори томонидан тақдим этилиши лозим бўлган барча ҳужжатлар ва мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатлар;

узатиш тизимига уланган, тармоқ уланишига ёки эксплуатациясига тааллуқли бўлган тақсимлаш қурилмаси ёки тизимининг батафсил техник маълумотлари;

статик ва динамик режимларни тадқиқот қилиш учун моделларга қўйиладиган талаблар;

тадқиқотлар ўтказиш учун зарур бўлган тизимли маълумотларни тақдим этиш муддатлари;

Мазкур Қоидаларнинг IX бўлим, 4-боб, 3 — 5-параграфлари талабларига мувофиқ кутилаётган статик (барқарор) ва динамик ҳолат характеристикаларни намойиш этиш учун Тақсимлаш тизими оператори ёки Берк тақсимлаш тизими операторининг ўрганишлари натижалари;

қурилмаларга берилган мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатларни рўйхатдан ўтказиш ҳажмларини ўз ичига олган шартлар ва тартиблар;

Тақсимлаш тизими оператори ёки Берк тақсимлаш тизими операторининг мувофиқликни баҳолаш органи томонидан ускуна (қурилма)ларга берилган мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатлардан фойдаланиш шартлари ва тартиблари.

849. Узатиш тизими оператори талабларга мувофиқлик синашларини амалга ошириш, моделлаштириш ва мониторинг қилиш юзасидан Тақсимлаш тизими оператори ёки Берк тақсимлаш тизими операторининг мажбуриятларини белгилайди ҳамда чоп этилишини таъминлайди.

850. Узатиш тизими оператори ва Тақсимлаш тизими оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори ўртасидаги келишув асосида амалга ошириладиган мувофиқлик ёки моделлаштириш юзасидан синашларни Тақсимлаш тизими операторига тааллуқли сабабларга кўра ўтказиш имконияти бўлмаса, унда Тақсимлаш тизими оператори мазкур Қоидаларнинг X бўлими 2-бобида кўрсатилган оператив билдиргини асоссиз рад этмаслиги лозим.

851. Узатиш тизимига уланган Фойдаланувчи ишини имитацияли моделлаштириш мазкур Қоидаларнинг талаблари бажарилган ёки бажарилмаганлигини намойиш этиши керак.

852. Моделлаштириш қуйидаги ҳолатларда ўтказилиши лозим:

узатиш тизимига янги уланиш талаб этилганда;

қурилмаларни янада такомиллаштириш, алмаштириш ёки модернизация қилиш тадбирлари амалга оширилганда;

Тегишли тизим оператори томонидан мазкур Қоидалар талабларига риоя этилмаганлиги аниқланганда.

853. Мазкур Қоидаларда мувофиқликни моделлаштиришга белгиланган талабларнинг минимал эканлигига қарамай, Узатиш тизими оператори қуйидаги ҳуқуқларга эга:

Тақсимлаш тизими оператори ёки Берк тақсимлаш тизими операторига мазкур Қоидалар ва қонунчилик ҳужжатлари талабларига мувофиқлигини намойиш эта оладиган, самарали ва тўлақонли деб ҳисобланган муқобил моделлаштириш (имитациялар тўпламини) ўтказишга рухсат бериш;

Узатиш тизими оператори тақдим этган маълумот IX бўлими 4-боби 3 — 5-параграфларининг талабларига кўра, мазкур Қоидалар талабларига мувофиқликни намойиш этиш учун етарли бўлмаган ҳолатларда, Тақсимлаш тизими оператори ёки Берк тақсимлаш тизими операторидан қўшимча равишда ёки муқобил моделлаштириш тўпламларини ўтказишни талаб қилиш.

854. Узатиш тизимига уланган Тақсимлаш тизими оператори, узатиш тизимига уланган ҳар бир тақсимлаш қурилмаси учун алоҳида ўтказилган моделлаштириш натижалари тўғрисида ҳисобот тақдим этиши лозим. Тақсимлаш тизими оператори узатиш тизимига уланган ҳар бир тақсимлаш қурилмаси учун келишилган имитация моделларини ишлаб чиқиши ва тақдим этиши лозим.

Имитация моделларининг қисқача мазмуни мазкур Қоидаларнинг IX бўлими 4-боби 2-параграфида кўрсатиб ўтилган.

855. Узатиш тизими оператори моделлаштириш, имитацияли моделлар ва мувофиқликни баҳолаш натижалари тўғрисида тақдим этилган ҳисоботлар асосида шахсий моделлаштириш ўтказиш йўли билан тақсимлаш тизимининг мазкур Қоидалар талабларига мувофиқлигини текшириш ҳуқуқига эга.

856. Узатиш тизими оператори Тақсимлаш тизими оператори ёки Берк тақсимлаш тизими операторига сўралаётган моделлаштиришни ўтказиш учун зарур бўлган ҳажмда тармоқнинг техник маълумотлари ва имитация моделини тақдим этади.

2-§. Тақсимлаш тизимлари объектларининг имитация модели

857. Узатиш тизимига уланган тақсимлаш тизимлари қуйидаги 859 ва 860-бандларда белгиланган имитация моделлари ёки эквивалент маълумотларга тегишли талабларга жавоб бериши керак.

858. Узатиш тизими оператори статик ва динамик режимларда тақсимлаш тизимининг ҳолатларини (ўзини тутиши) кўрсатувчи имитация моделлари ёки эквивалент маълумотларни талаб этиши мумкин.

859. Узатиш тизими оператори ушбу имитация моделлари ёки эквивалент маълумотларнинг таркиби ва шаклини белгилайди, таркиб ва шакл қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

статик ва динамик ҳолатлар;

уланиш нуқтасида электр магнит ўтиш жараёнларини моделлаштириш;

тузилма ва блокли схемалар.

860. Динамик моделлаштириш мақсадлари учун юқоридаги 859-бандда кўрсатиб ўтилган имитация модели ёки эквивалент маълумот қуйидаги кичик моделларни ёки эквивалент маълумотларни ўз ичига олиши керак:

қувватни бошқариш;

кучланиш назорат қилиш;

тақсимлаш тизими ҳимоясининг моделлари;

юкламанинг ҳар хил турлари — техник характеристикалари;

ўзгартиргич моделлари.

861. Узатиш тизими оператори натижаларни моделда таққослаш учун узатиш тизимига уланган тақсимлаш тизими қурилмаларида қайд этилган маълумотларни тақдим этишга бўлган талабларни белгилайди.

3-§. Узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмалари учун мувофиқликни моделлаштириш

862. Узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмасининг реактив қувватни сақлаб туриш имкониятини моделлаштириш қуйидагиларни ўз ичига олади:

юкламанинг ва генерациянинг турли режимларида реактив қувват билан алмашинувини ҳисоблаш учун узатиш тизимига уланган тақсимлаш тармоғидаги қувватлар оқимини ҳисоблашнинг статик моделидан фойдаланиш;

энг кичик ва энг катта реактив қувват алмашинувига олиб келувчи, турғун минимал ва максимал юкламалар ва генерация шароитлари уйғунлиги моделлаштиришнинг бир қисми бўлиши;

уланиш нуқтасидаги актив қувват истеъмолининг максимал қийматининг 25 фоизидан кам бўлган оқимида реактив қувват ишлаб чиқаришни ҳисоблаш моделлаштиришнинг бир қисми бўлиши.

863. Узатиш тизими оператори уланган тақсимлаш тизимидан бутун ягона электр энергетика тизими манфаати учун уланиш нуқтасида реактив қувват алмашинувини бошқаришни талаб этганда, Узатиш тизими оператори реактив қувватни бошқариш бўйича мувофиқликни моделлаштириш тартиби ва услубини белгилаши мумкин.

864. Натижалар қуйидаги талабларга мувофиқликни кўрсатса, имитацияли моделлаштириш қониқарли деб ҳисобланади:

а) Узатиш тизими оператори узатиш тизимига уланган Тақсимлаш тизими оператори ва бошқа Фойдаланувчилар биргаликдаги таҳлил йўли билан узатиш тизимининг техник ёки молиявий афзалликларини исботлаганда ёки Узатиш тизими оператори муқобил қийматларни белгилаган вазиятларни истисно қилган ҳолда, реактив қувват истеъмол қилиш ва ишлаб чиқариш учун реактив қувватнинг ҳақиқий диапазони қуйидагилардан юқори бўлмаслиги керак:

реактив қувват истеъмолида истеъмол қилинаётган энг катта максимал қувватдан ёки ишлаб чиқарилаётган максимал қувватдан 33 фоиз (қувват коэффициенти 0,95);

реактив қувватни ишлаб чиқаришда энг катта максимал истеъмол имкониятидан ёки максимал ишлаб чиқариш имкониятидан 33 фоиз (қувват коэффициенти 0,95);

б) бошқа шарт келишилмаган бўлса, узатиш тизимига уланган тақсимлаш тармоғи актив қувватнинг максимал истеъмол қилиш имкониятининг 25 фоизидан камроқ оқимида уланиш нуқтасида реактив қувватни ишлаб чиқармайди (1 н.б. да берилган кучланишда).

4-§. Узатиш тизимига уланган тақсимлаш ускуналарида ахборот алмашинуви талабларига мувофиқликлигини текшириш

865. Узатиш тизимига уланган Узатиш тизими оператори ва Тақсимлаш тизими оператори ўртасида тезкор ёки даврий ахборот алмашинуви учун Узатиш тизимига уланган Фойдаланувчи техник имкониятларининг мазкур Қоидалар IX бўлимнинг 4-бобида белгиланган узатувчи тақсимлаш тизимининг ахборот алмашиш талабларига жавоб бериши намойиш этилиши лозим.

866. Қурилмаларнинг мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжатлар Узатиш тизими оператори томонидан тақдим этилган ҳолатда, мазкур Қоидаларнинг 865-бандида кўзда тутилган синашларнинг бир қисми ўрнида фойдаланилади.

5-§. Узатиш тизимига уланган истеъмолни ўчириш ва қайта улаш бўйича талабларга мувофиқлигини текшириш

867. Узатиш тизимига уланган Фойдаланувчилар мазкур Қоидаларнинг XI бўлими 5-бобида кўрсатилган ўчириш ва қайта уланиш талабларига жавоб бериши ҳамда қуйидаги синашлардан ўтиши лозим.

868. Тармоқ ишида бузилиш сабабли тасодифий узилишдан сўнг қайта уланиш имкониятини синашдан ўтказишга доир қайта улаш Узатиш тизими оператори томонидан рухсат берилган қайта улаш тартибига асосан, мақбул автоматлаштириш ёрдамида амалга оширилиши керак.

869. Синхронлаш синашларини амалга ошириш давомида, узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмасининг синхронлаш бўйича техник имкониятлари намойиш этилиши керак. Ушбу синаш синхронлаш қурилмаларининг созламаларини текшириш ва кучланиш, частота, фаза бурчаклари диапазони, кучланиш ҳамда частота оғишлари синашларни қамраб олиши керак.

870. Масофадан ўчириш синашини амалга оширишда, узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмасини Узатиш тизими оператори томонидан белгиланган ва талаб қилинган вақт оралиғида уланиш нуқтасида ёки нуқталарида узатиш тизимидан масофадан ўчириш бўйича техник имконияти намойиш этилиши керак.

871. Паст частотали талабни ўчириш синашлари давомида, узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмасининг Узатиш тизими оператори томонидан белгиланган юкламадан фоизларда ўчиришнинг техник имконияти мазкур Қоидаларнинг 1121 ва 1122-бандларига мувофиқлиги намойиш этилиши керак.

872. Частота пасайишида ўчириш релесининг синашлари давомида, узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмасини номинал ўзгарувчан токдан таъминланиши билан ишлаш имконияти намойиш этилиши керак. Ўзгарувчан токдан таъминланиш параметрлари Узатиш тизими оператори томонидан белгиланиши лозим.

873. Кучланишнинг пасайишида ўчириш синашлари давомида узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмасининг мазкур Қоидаларнинг 1115-бандида кўзда тутилган юклама остида ростлаш қурилмасининг битта таъсирли режимда блоклаш билан ишлашининг техник имкониятлари намойиш этилиши лозим.

874. Ускуна/қурилманинг мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжати Узатиш тизими операторига тақдим этилган тақдирда, ушбу мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжат юқорида келтирилган синашларнинг бир қисми сифатида қабул қилиниши мумкин.

5-боб. Узатиш тизимига уланган истеъмолчилар ускуналарининг мувофиқлиги

1-§. Истеъмолчилар ускуналари мувофиқлигини моделлаштиришнинг умумий шартлари

875. Узатиш тизимига уланган Истеъмолчилар операторлари истеъмолчи ускуна (қурилма)ларининг мувофиқлик синашлари мазкур Қоидаларда белгиланган талабларга жавоб беришини таъминлашлари керак.

Истеъмолчи оператори ёки юкламани ростлаш бўйича Тизим операторига хизмат кўрсатувчи Берк тақсимлаш тизими оператори истеъмолчининг ускуна (қурилма)ларини мазкур Қоидалар талабларга мувофиқлигини таъминлашлари лозим.

876. Мазкур Қоидаларнинг талаблари истеъмол ёки берк тақсимлаш тизими томонидан юкламани ростлаш бўйича Тизим операторига хизматлар кўрсатиш учун фойдаланилувчи блокларига қўлланилса, Истеъмолчи оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори, Тизим оператори билан алоқа ва Истеъмолчи оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори талабларга мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатларни жамлаш каби вазифаларни учинчи шахсларга тўлиқ ёки қисман юклашлари мумкин.

Учинчи шахслар тегишли ҳужжатларни расмийлаштириш ва мазкур Қоидалар талабларига уларнинг жами истеъмолчилари ёки берк тақсимлаш тизимларининг мувофиқлигини намойиш этиш ҳуқуқига эга бўлган алоҳида Фойдаланувчилар сифатида қабул қилинади. Тизим операторига юкламани ростлаш бўйича хизматлар кўрсатувчи истеъмолчилар ёки берк тақсимлаш тизимлари учинчи шахслар орқали биргаликда ҳаракат қилишлари мумкин.

877. Мажбуриятлар учинчи шахслар орқали бажарилаётган бўлса, уларнинг жойлашув хусусиятлари ҳисобга олинган ҳолда, фақат кўрсатилаётган хизматларнинг умумий ҳажмидаги ўзгаришлар ҳақида Тизим операторини хабардор этиш шарт.

878. Талаблар Узатиш тизими оператори томонидан белгиланган бўлса ёки Узатиш тизими оператори тизимини эксплуатация қилиш учун мўлжалланган бўлса, муқобил синашлар ёки ушбу талабларни бажариш юзасидан синашлар натижаларини қабул қилиш талаблари Узатиш тизими оператори билан келишилиши керак.

879. Мазкур бўлимнинг 5-бобида кўзда тутилган талабларга риоя этилишига таъсир қилувчи, узатиш тизимига уланган истеъмолчи ёки тақсимлаш тизимининг ёки блокнинг техник имкониятларига ўзгартириш киритиш бўйича ҳар қандай режалар тўғрисида Тегишли тизим оператори томонидан белгиланган муддатларда, ушбу ўзгартириш киритилгунига қадар тўғридан тўғри ёки учинчи шахс орқали билвосита Тегишли тизим операторига хабарнома берилиши керак.

880. Тегишли тизим оператори мазкур бўлимнинг 1 ва 5-бобида кўзда тутилган талабларга риоя этилишига таъсир кўрсатувчи ҳар қандай эксплуатацион ҳодисалар ёки истеъмолчиларни ишдан тўхташи тўғрисида, бундай ҳодиса юз бериши билан дарҳол тўғридан тўғри ёки учинчи шахс орқали билвосита хабардор қилиниши лозим.

881. Ҳар қандай режалаштирилган синашлар графиклари ва истеъмолчи ёки блокнинг мазкур Қоидалар талабларига мувофиқлигини синашдан ўтказиш тартиби Тегишли тизим операторига улар бошлангунга қадар Тегишли тизим оператори томонидан белгиланган ва тасдиқланган муддатларда етказилиши керак.

882. Тегишли тизим оператори ушбу синашларда иштирок этиши ва истеъмолчи ускуна (қурилма)си ва блокининг ишини қайд этиши мумкин.

883. Назорат қилувчи орган билан биргаликда Тегишли тизим оператори истеъмолчи ускуна (қурилма)ларини ёки блокининг, объектнинг бутун хизмат қилиш муддати давомида мазкур Қоидалар талабларига мувофиқлигини баҳолайди.

Объект оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори ушбу баҳолашнинг натижалари ҳақида хабардор қилинган бўлиши керак.

Истеъмолчи ёки берк тақсимлаш тизими томонидан Узатиш тизими операторига юкламани ростлаш бўйича хизматлар кўрсатиш учун фойдаланилувчи блокнинг мувофиқлиги, Узатиш тизими оператори ва Тегишли тизим оператори билан биргаликда ва буни қўллаш мумкин бўлса, юкламани тақсимлашда иштирок этувчи Учинчи шахслар билан келишилган ҳолда баҳоланиши лозим.

884. Тегишли тизим оператори, Истеъмолчи оператори ёки Берк тақсимлаш тизими операторидан қайта режалаштириш, умумий схемага биноан ёки мувофиқликка таъсир қилиши мумкин бўлган ҳар қандай носозлик, ўзгартириш ёки қайта жиҳозлашдан сўнг мувофиқликка текшириш ва моделлаштириш юзасидан синашлар ўтказишини талаб этишга ҳақли.

Синашлар Назорат қилувчи орган томонидан ўтказилиши мумкин. Тегишли тизим оператори Истеъмолчи оператори ёки Берк тақсимлаш тизими операторини синаш натижалари тўғрисида хабардор қилинишини таъминлайди.

885. Тегишли тизим оператори тақдим этилиши лозим бўлган маълумотлар ва ҳужжатларни рўйхатини, мувофиқликни баҳолашни бир қисми сифатида Истеъмолчилар ёки Берк тақсимлаш тизими оператори томонидан бажарилиши лозим бўлган талабларни барча учун очиқлаши (эълон қилиши) шарт.

Рўйхат камида қуйидаги маълумотлар, ҳужжатлар ва талабларни ўз ичига олиши керак:

Истеъмолчи оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори томонидан тақдим этилиши лозим бўлган барча ҳужжатлар ва мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатлар;

узатиш тизимига уланган истеъмолчидан ёки тармоққа уланишига ёки эксплуатациясига алоқадор блокдан талаб этилувчи батафсил техник маълумотлар;

статик (барқарор) ва динамик режимларни тадқиқ қилиш учун моделларга қўйиладиган талаблар;

тадқиқотлар ўтказиш учун зарур бўлган тизимли маълумотларни тақдим этиш муддатлари;

мазкур бўлим 5-боби 3 ва 4-параграфлари талабларига мувофиқ кутилаётган статик (барқарор) ва динамик ҳолат характеристикаларини намойиш этиш мақсадида ўтказилган Истеъмолчи операторининг ўрганиш натижалари;

ускуна/қурилмаларни мувофиқлигини баҳолаш шартлари ва тартиблари, жумладан рўйхатдан ўтказиш ҳажмлари;

Истеъмолчи операторининг мувофиқликни баҳолаш органи томонидан берилган ускуна/қурилмаларнинг тегишли мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжатларидан фойдаланиш шартлари ва тартиблари.

886. Тегишли тизим оператори талаблар, моделлаштириш ва мониторинг ўтказиш юзасидан синашлар мажбуриятларини Истеъмолчи оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори, Тегишли тизим оператори ва Узатиш тизими оператори ўртасида тақсимланишини чоп этиши керак.

887. Синашлар синашлари ёки моделлаштириш, Тегишли тизим оператори ёки Узатиш тизими операторига тааллуқли сабабларга кўра Тегишли тизим оператори ва истеъмолчи оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори ўртасидаги келишувга мувофиқ ўтказилиши мумкин бўлмаса, бундай ҳолатда Тегишли тизим оператори мазкур Қоидаларнинг X бўлим, 2-бобида кўрсатиб ўтилган оператив билдирги асоссиз рад этмаслиги лозим.

888. Истеъмолчи ёки истеъмолчи чегараларида юклама қувватини тез ростлаш имкониятига эга модулни ёки берк тақсимлаш тизимини ишини имитацияли моделлаштиришда мазкур Қоидаларнинг талаблари бажарилиши намойиш этиши керак.

889. Моделлаштириш қуйидаги ҳолатларда ўтказилиши лозим:

узатиш тизимига янги уланиш талаб этилганда;

Узатиш тизими операторининг актив қувватни ростлаш, юкламага тезкор таъсир кўрсатишини таъминлаш мақсадида истеъмолчи ёки берк тақсимлаш тизими томонидан фойдаланилаётган истеъмолчининг янги ускунасини улаш бўйича шартнома тузилганда;

Ускуна (қурилма)ларни янада такомиллаштириш, алмаштириш ёки модернизация қилиш тадбирлари амалга оширилганда;

тегишли оператор томонидан мазкур Қоидалар талабларига риоя этилмаганлиги тахмин қилинганда.

890. Мазкур Қоидаларда мувофиқликни моделлаштиришга тегишли талаблар минимал даражада қўйилганлигига қарамасдан, Тегишли тизим оператори қуйидаги ҳуқуқларга эга:

истеъмолчи операторига ёки Берк тақсимлаш тизими операторига истеъмолчи ускуналарини, мазкур Қоидалар ва қонунчилик ҳужжатлари талабаларига мувофиқ эканлигини намойиш этиш учун ушбу имитацияларнинг самарали ва етарли эканлиги ҳолатида, имитация моделларининг муқобил тўпламидан фойдаланишга рухсат бериш;

мазкур бўлимнинг 5-боб 3 ва 4-параграфларида белгиланган талаблар бўйича, мувофиқликка моделлаштиришга тааллуқли Узатиш тизими операторига тақдим этилган маълумотлар мазкур Қоидаларнинг талабларга мувофиқлигини намойиш этиш учун етарли бўлмаган ҳолатларда, истеъмолчи операторидан ёки Берк тақсимлаш тизими операторидан имитация моделларининг қўшимча ёки муқобил тўпламининг ўтказилишини талаб қилиш.

891. Узатиш тизимига уланган истеъмолчи оператори узатиш тизимига уланган ҳар бир алоҳида истеъмолчи учун моделлаштириш натижалари билан ҳисобот тақдим этиши керак.

Узатиш тизимига уланган истеъмолчи оператори узатиш тизимига уланган ушбу истеъмолчи учун келишилган имитация моделини ишлаб чиқиши ва тақдим этиши лозим. Имитация моделларига талаблар мазкур бўлимнинг 5-боби 2-параграфида белгиланган.

892. Узатиш тизими оператори моделлаштириш, имитация моделлари, синашлар, ўлчашлар бўйича тақдим этилган ҳисоботлар асосида шахсий моделлаштиришни ўтказиш орқали истеъмолчининг мазкур Қоидалар талабларига мувофиқлигини текшириш ҳуқуқига эга.

893. Узатиш тизими оператори Истеъмолчи операторига сўралган моделлаштиришни ўтказиш учун зарур бўлган ҳажмда тармоқнинг техник маълумотларини ва имитация моделини тақдим этади.

2-§. Истеъмолчилар қурилмаларининг имитация модели

894. Узатиш тизимига уланган истеъмолчи ускуна/қурилмалари имитация моделлари ёки эквивалент маълумотларга тааллуқли мазкур Қоидаларнинг 896 ва 897-бандларида кўрсатиб ўтилган талабларга жавоб бериши лозим.

895. Узатиш тизими оператори истеъмолчи ускуна (қурилма)ларини статик ва динамик режимлардаги ҳолатини (ўзини тутиши) кўрсатиб берувчи имитация моделларини ёки эквивалент маълумотларни талаб қилиб олиши мумкин.

896. Узатиш тизими оператори ушбу имитация моделлари ёки эквивалент маълумотларнинг мазмуни ва шаклини белгилайди, улар қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

статик ва динамик режимлар, жумладан 50 Нz ни ташкил этувчиси;

уланиш нуқтасида электр магнит ўтиш жараёнларини моделлаштиришни;

тузилма ва блокли схемаларни.

897. Динамик моделлаштириш мақсадларида ишлатиладиган, мазкур Қоидаларнинг 896-бандининг иккинчи хатбошисида кўрсатиб ўтилган имитация модели ёки эквивалент маълумотлар қуйидаги кичик моделлар ёки эквивалент маълумотларни ўз ичига олиши керак:

қувватни бошқариш;

кучланишни назорат қилиш;

узатиш тизимига уланган истеъмолчини ҳимоя тизимининг моделлари;

юкламани электр техник характеристикалари;

ўзгартиргичнинг моделлари.

898. Узатиш тизими оператори моделдаги натижалар қайд этилган маълумотлар билан узатиш тармоқларига уланган истеъмолчи ускуна (қурилма)ларининг маълумотларини қайд этишга бўлган талабларни белгилайди.

3-§. Узатиш тизимига уланган истеъмолчиларнинг мувофиқлигини моделлаштириш

899. Узатиш тизимига уланган, маҳаллий генерацияловчи модули бўлмаган истеъмолчи ускуна (қурилма)ларининг реактив қувватни сақлаб туриш имкониятини моделлаштиришга нисбатан қуйидаги ҳолатлар қўлланилади:

а) узатиш тизимига уланган ва маҳаллий генерацияловчи модулга эга бўлмаган Истеъмолчининг ускуна (қурилма)лари уланиш нуқтасида реактив қуввати кўрсатилиши керак;

б) юкламанинг турли шароитларда реактив қувват алмашинувини ҳисоблаш учун узатиш тизимига уланган истеъмолчининг қувват оқимларини ҳисоблашнинг имитация моделидан фойдаланилади. Уланиш нуқтасида энг кичик ва энг катта реактив қувват алмашинувига олиб келувчи минимал ва максимал юклама шартлари имитация моделининг бир қисми бўлиши лозим. Қуйидаги вазиятлар бундан мустасно:

техник ёки молиявий афзалликлари Узатиш тизими оператори ва Истеъмолчи оператори билан ҳамкорликдаги таҳлили асосида исботлаган ҳолатлар;

муқобил қийматлар Узатиш тизими оператори томонидан белгиланганда;

в) агар натижалар реактив қувватнинг истеъмол ва ишлаб чиқариш учун реактив қувватнинг ҳақиқий диапазони қуйидагилардан ошмаслиги тасдиқланса, моделлаштириш қониқарли деб ҳисобланади:

реактив қувватни истеъмолида энг максимал истеъмол имкониятидан ёки реактив қувватни ишлаб чиқаришда максимал ишлаб чиқариш имкониятидан 33 фоиз (қувват коэффициенти 0,95);

реактив қувват ишлаб чиқаришда энг максимал истеъмол имкониятидан ёки максимал ишлаб чиқариш имкониятидан 33 фоиз (қувват коэффициенти 0,95);

бошқаси келишилмаган бўлса, узатиш тизимига уланган объект максимал истеъмол қувватидан 25 фоиздан камроқ актив қувват оқимида уланиш нуқтасида реактив қувват ишлаб чиқарилмайди (1 н.б. берилган кучланишда).

900. Узатиш тизимига уланган, генерацияловчи модулга эга маҳаллий истеъмолчининг реактив қувват ишлаб чиқариш имкониятини моделлаштириш қуйидагиларни ўз ичига олади:

а) Узатиш тизимига уланган истеъмолчи ускуна (қурилма)сининг имитация модели юкламанинг ва генерациянинг турли шароитларида реактив қувват алмашинувини ҳисоблаш учун қўлланилиши;

б) уланиш нуқтасида энг кичик ва энг катта реактив қувватга олиб келувчи минимал ва максимал юкламанинг ва генерация шароитларининг уйғунлиги моделлаштиришнинг бир қисми бўлиши;

в) Узатиш тизими оператори ва узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори биргаликда ўтказган таҳлили натижаларига кўра техник ва молиявий афзалликлар исботланганда ёки Узатиш тизими оператори томонидан белгиланган вазиятларни истисно қилган ҳолда, натижалар реактив қувват истеъмоли ва ишлаб чиқариш учун реактив қувватнинг ҳақиқий диапазони қуйидагилардан ошмаса, моделлаштириш қониқарли деб ҳисобланади:

реактив қувват истеъмолида энг максимал истеъмол имкониятидан ёки максимал ишлаб чиқариш имкониятидан 33 фоиз (қувват коэффициенти 0,95);

реактив қувват ишлаб чиқаришда энг катта максимал истеъмол имкониятидан ёки максимал ишлаб чиқариш имкониятидан 33 фоиз (қувват коэффициенти 0,95);

бошқа шарт келишилмаган бўлса, узатиш тизимига уланган объект актив қуввати максимал истеъмолининг 25 фоиздан (1 н.б да берилган кучланишда) камроқ оқимидаги уланиш нуқтасида реактив қувватни ишлаб чиқармайди.

4-§. Истеъмолчи ускуналари учун юкламанинг актив қувватини тезкор ростлаш орқали мувофиқликни моделлаштириш

901. Истеъмолчи оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори томонидан юкламанинг актив қувватини тезкор ростлаш имкониятини таъминлашда фойдаланиладиган Истеъмолчи ускунаси модели, частотанинг пасайиши юзасидан тузилган шартномада белгиланган ускунанинг актив қувватини тезкор ростлаш учун қуйидаги зарур техник имкониятини намойиш этиши керак:

унинг юкламасини келишилган қисми учун частотанинг ўзгариш тезлиги каби чора билан боғлиқ актив қувватнинг ўзгариши;

келишилган бошқарув тизимини ишлаш тамойили ва тегишли эксплуатация параметрлари;

актив қувватни тезкор ростлаш учун келишилган ишлаб кетиш вақти.

902. Имитацияли моделлаштириш, келишилган шартларга мувофиқликни намойиш этиш шарти билан етарли деб ҳисобланади.

5-§. Узатиш тизимига уланган Истеъмолчилар ускуналарини ахборот алмашинуви учун мувофиқлигини синаш

903. Узатиш тизими оператори ва узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ўртасида оператив режимда ёки даврий ахборот алмашинувига нисбатан узатиш тизимига уланган Истеъмолчининг мазкур бўлимнинг 4-бобида белгиланган ахборот алмашинуви талабларига жавоб бериш учун техник имконияти намойиш этилиши керак.

904. Ускуна (қурилма)нинг мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжатлари Узатиш тизими операторига тақдим этилган тақдирда, мазкур Қоидаларнинг 903-бандида кўзда тутилган синашларнинг бир қисми сифатида қабул қилиниши мумкин.

6-§. Узатиш тизимига уланган Истеъмолчи ускуналарини ўчириш ва қайта уланиши синашлари

905. Узатиш тизимига уланган Истеъмолчилар мазкур Қоидаларнинг XI бўлими 5-бобида кўрсатилган ўчириш ва қайта уланиш талабларига жавоб беришлари керак ва қуйидаги синашлардан ўтиши керак.

906. Узатиш тизимидаги бузилиш сабабли тасодифий ўчирилишдан сўнг қайта уланиш имкониятини текширишда ушбу қайта уланиш Узатиш тизими оператори рухсати билан такрорий уланиш тартибига асосан амалга оширилиши лозим, бунда автоматлаштириш орқали қайта улашни бажариш мақсадга мувофиқ ҳисобланади.

907. Синхронлаш синашлари давомида узатиш тизимига уланган Истеъмолчи ускунасининг синхронлаштириш бўйича техник имкониятлари намойиш этилиши керак.

Ушбу синашларда синхронлаш қурилмаларининг созламаларини текшириши лозим.

Синаш кучланиш, частота, фаза бурчаклари диапазони, кучланиш ва частотанинг оғишлари кўрсаткичларини қамраб олиши керак.

908. Масофадан ажратиш кўрсаткичи бўйича синаш давомида, узатиш тизимига уланган истеъмолчининг уланиш нуқтасида ёки узатиш тизими нуқталарида Узатиш тизими оператори талаб этган вақтда масофадан туриб ажратилиши бўйича техник имкониятлари намойиш этилиши лозим.

909. Ўчириш релесининг частотани пасайишидаги синашига доир узатиш тизимига уланган истеъмолчи ускунасининг ўзгарувчан токнинг кириш сигналидан ишлашининг техник имконияти намойиш этилиши керак.

Ўзгарувчан ток таъминотини кириши Узатиш тизими оператори томонидан белгиланиши керак.

910. Кучланишнинг пасайишидаги ўчириш синашлари давомида узатиш тизимига уланган истеъмолчи ускуна (қурилма)нинг мазкур Қоидаларнинг 1115-бандида кўзда тутилган талабларга биноан юклама остида ростлаш қурилмасини блоклаш йўли билан бир маротабалик режимда ишлашининг техник имкониятлари намойиш этилиши лозим.

911. Синашларнинг барчаси ёки баъзилари ўрнига ускуна (қурилма)нинг мувофиқликлигини тасдиқловчи ҳужжатларидан фойдаланиш мумкин. Бунда ушбу ҳужжатлар Узатиш тизими операторига тақдим этилади.

7-§. Юкламани актив ва реактив қувватини ростлаш ҳамда узатиш чекловларини бошқариш ускуналарининг мувофиқлигини текшириш

912. Юкламанинг ўзгаришидаги синашлар:

истеъмолчи ёки берк тақсимлаш тизими томонидан актив қувватни ростлаш, реактив қувватни ростлаш ёки Узатиш тизими операторидан йўриқнома олгандан сўнг частота ва кучланишнинг кўрсатилган диапазонида келишилган вақт давомийлигида унинг истеъмолини ўзгартириш учун қувват узатиш чекланишини бошқариш мақсадида Фойдаланилувчи ускуна (қурилма)ларининг техник имконияти якка тартибда ёки комплекс тартибида намойиш этиши лозим;

синаш кўрсатмага асосан ёки Узатиш тизими операторидан кўрсатма олишни имитациялаш йўли билан, шунингдек Истеъмолчини ёки берк тақсимлаш тизимининг электр энергиясига бўлган эҳтиёжини ўзгартириш (коррекция) орқали ўтказилиши лозим;

синаш мазкур Қоидалар талабларига мувофиқ Узатиш тизими оператори томонидан белгиланган шартлар бажарилган тақдирда қониқарли деб ҳисобланади;

синашларнинг барчаси ёки баъзилари ўрнига Тегишли тизим операторига тақдим этилган, ускуна (қурилма)нинг мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжатларидан фойдаланиш мумкин.

913. Ўчириш ёки қайта улашда статик компенсатор ускуналарни синаш:

Истеъмолчи оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори томонидан юкламанинг актив қувватини ростлаш, реактив қувватини ростлаш ёки ўчиришга ёки такрорий улашга ёки барча жараёнларга бўлган сўровга жавобан узатиш тизими чекловларини бошқаришни таъминлаш учун Фойдаланилувчи ускуна (қурилма)ларни техник самарадорлиги, компенсатор ускуна (қурилма)лари Узатиш тизими операторидан йўриқномалар олинганидан сўнг, келишилган муддатларда якка тартибда ёки комплекс тартибда жамланган ҳолда учинчи шахслар томонидан кўрсатиб берилиши лозим;

синаш Узатиш тизими операторидан кўрсатма олинишини ва статик компенсатор ускунасининг кейинчалик ўчирилишини имитация қилиш ҳамда Узатиш тизими операторидан кўрсатма олинишини ва ускунани кейинчалик қайта уланишини имитациялаш йўли билан ўтказилади;

синаш мазкур Қоидалар талабларига мувофиқ, Узатиш тизими оператори томонидан белгиланган шартлар бажарилган тақдирда муваффақиятли амалга оширилган ҳисобланади.

6-боб. Электр энергиясини сақлаш тизимларининг мувофиқлигини текшириш ва уларни моделлаштириш

1-§. Электр энергиясини сақлаш тизимларининг мувофиқлигини текшириш

914. Мазкур Қоидаларнинг 237-бандида келтирилган барча электр энергиясини сақлаш тизимлари мазкур бобда белгиланган тартибда мувофиқлик синашларидан ўтказилади.

Электр энергиясини сақлаш тизими операторлари мазкур синашларнинг барчаси ёки бир қисми учун Тегишли тизим операторига мувофиқликни тасдиқловчи ҳужжатларини тақдим этишлари мумкин.

915. Электр энергиясини сақлаш тизимларини частота ўзгаришларига реакциясини моделлаштиришда қуйидагилар талаб этилади:

а) частотанинг тўлиқ диапазони бўйича актив қувват узатиш имкониятига эга эканлиги намойиш қилиниши керак;

б) моделлаштириш, частотанинг пасайиши ва ўлик зонанинг созламаларини ҳисобга олган ҳолда актив қувват частотавий характеристикасининг барча диапазонини ишга тушириш учун етарли бўлган частотавий поғоналарни тузиш орқали амалга оширилиши керак

в) қуйидаги шартлар бажарилган тақдирда моделлаштириш муваффақиятли деб ҳисобланади:

электр энергиясини сақлаш тизимларининг частота ўзгаришларига реакциясини моделлаштириш муваффақиятли бажарилган бўлса;

мазкур банднинг «а» кичик бандида кўрсатилган талаблар жавоб бериши намойиш этиб берилганда.

916. Электр энергиясини сақлаш тизимларининг қувват оқимларини бошқариш, реактив қувват ва кучланишни назорат қилиш имкониятларини моделлаштиришда қуйидагилар талаб қилинади:

а) мазкур Қоидаларнинг III бўлими 8-бобида талабларига мувофиқ, сақлаш тизимларининг илгариловчи ва кечикувчи реактив қувват билан таъминлаш қобилияти намойиш этилиши лозим;

б) қуйидаги шартлар бажарилган тақдирда моделлаштириш муваффақиятли деб ҳисобланади:

реактив қувват синашлар натижасида мувофиқлиги кўрсатилганда;

мазкур банднинг «а» кичик бандида кўрсатилган талаблар жавоб бериши намойиш этиб берилганда.

2-§. Электр энергиясини сақлаш тизимларининг мувофиқлик синашлари

917. Актив қувват ишлаб чиқариш ва частотани ростлаш синашларига қуйидаги талаблар қўлланилади:

а) электр энергиясини сақлаш тизимлари частотани ростлашни таъминлаши учун максимал қувват ва ростлашнинг минимал даражаси ўртасида тўлиқ ишчи диапазонда ишлаб чиқарилаётган актив қувватни узлуксиз ўзгартиришга техник жиҳатдан қодир эканлиги (имконияти мавжудлиги)ни намойиш этиши керак. Белгиланган ростлаш параметрларини, шу жумладан статизм, ўлик зона ва частота поғоналарни ўзгартиришга жавоби ҳамда частотанинг катта ва тез оғишларини ўз ичига олган динамик параметрлар текширилиши лозим;

б) синашлар статизм ва ўлик зонани созламаларини эътиборга олган ҳолда, частота ўзгаришига мос равишда актив қувват ўзгариши барча диапазонларда ишлаши учун етарлича катта бўлган миқдорда ортишини ҳамда тегишли ишчи нуқтасидан чиқишдаги актив қувватнинг ҳақиқий ошириш ёки камайтириш имкониятини моделлаштириш орқали ўтказилиши шарт. Зарурат бўлганда частота оғишининг имитация қилинган сигналлари бир вақтнинг ўзида қурилманинг тезлик ва юклама ростлагичи ёки бошқариш тизимининг ҳисоб бошлашига бир вақтда узатилиши керак;

в) қуйидагилар бажарилса моделлаштириш, муваффақиятли деб ҳисобланади:

актив қувватни частотавий характеристикасини тўлиқ диапазонини фаоллаштириш вақти мазкур Қоидаларнинг 161-банди талабларидан ошмаса;

частота ўзгаришига жавобдан сўнг сўнмайдиган тебранишлар пайдо бўлмаса;

кечикишнинг бошланғич вақти мазкур Қоидаларнинг 165-бандига мувофиқ бўлса;

тушиб кетиш ва ўлик зонаси ўрнатмалари мазкур Қоидаларнинг 165-бандида кўрсатилган диапазондаги қийматлардан ортмаса;

актив қувватнинг частотавий характеристикаси сезувчан эмаслиги ҳар қандай тегишли ишчи нуқтада мазкур Қоидаларнинг 165-бандида кўрсатиб ўтилган қийматлардан ошмаган тақдирда муваффақиятли ҳисобланади.

918. Реактив қувват синашига нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

сақлаш тизимларининг мазкур Қоидалар талабларига мувофиқ илгариловчи ва кечикувчи реактив қувватни таъминлаш бўйича техник имкониятлари кўрсатилиши лозим;

сақлаш тизимлари максимал реактив қувват билан ҳам илгарилаш ҳам кечикиш режимида минимал барқарор ишлаш режимида максимал қувват чиқаришда ва максимал ва минимал қийматлар оралиғида актив қувват ишлаб чиқариш иш режимида бир соатдан кам бўлмаган вақт мобайнида ишласа, синаш муваффақиятли ҳисобланади. Бунда сақлаш тизими реактив қувватнинг ўрнатилган ёки келишилган қийматини ҳар қандай диапазонга ўтиш имкониятлари намойиш этилиши керак.

919. Нолдан ишга тушириш имконияти синашларига нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

нолдан ишга тушиш имкониятига эга сақлаш тизимлари ўчишдан сўнг ташқи электр таъминоти манбаларисиз ишга тушириш бўйича техник имкониятини кўрсатиб берилиши лозим;

Тегишли тизим оператори томонидан, Тизим оператори билан келишилган чегарада ишга тушириш вақти сақлаб берилса, синаш муваффақиятли ўтказилган ҳисобланади.

920. Электр энергиясини сақлаш тизими оператори тегишли синашни амалга оширишни ўрнига, талаб этилаётган мувофиқликни тасдиқлаш учун қурилмаларига мувофиқликни баҳолаш органи томонидан берилган мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжатларидан фойдаланиши мумкин. Бунда қурилмага берилган мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжатлари ёки мувофиқлик тўғрисидаги декларация ва синаш баённомалари Тегишли тизим операторига тақдим этилиши керак.

921. Кучланишни ростлаш режими синашига нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

а) электр энергиясини сақлаш тизимининг мазкур Қоидаларнинг 251-банди талабларига мувофиқ, кучланишни ростлаш режимида ишлаш имконияти намойиш этилиши керак;

б) кучланишни ростлаш режимининг синаши давомида қуйидаги параметрлар текширилади:

мазкур Қоидаларнинг 251-бандига мувофиқ ўзгариш қиялиги ва сезмаслик зонаси;

ростлаш аниқлиги;

ташқи аралашувнинг йўқлиги;

реактив қувватни фаоллаштириш вақти;

в) синаш қуйидаги шартлар бажарилганида муваффақиятли ўтказилган ҳисобланади:

ростлаш ҳамда ростланувчи статизм ва сезмаслик (ўлик) зонаси диапазони мазкур Қоидаларнинг 251-бандида кўрсатиб ўтилган ёки танланган параметрларга мос келиши;

кучланишни ростлашнинг сезмаслик даражаси 0,01 н.б. дан ошмаслик;

кучланишнинг поғонали ўзгаришидан сўнг чиқиш реактив қувватининг 90 фоиз ўзгаришига мазкур Қоидаларнинг 251-бандида кўрсатиб ўтилган белгиланган вақт ва қийматга эришиш.

922. Реактив қувватни ростлаш режими синашига нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

а) электр энергиясини сақлаш тизимининг мазкур Қоидалар 247-банди талабларига мувофиқ реактив қувватни ростлаш режимида ишлаш имконияти кўрсатилиши;

б) реактив қувватни ростлаш режимининг синаши реактив қувватни сақлаб туриш имконияти синашини қўшимча равишда тўлдириши;

в) реактив қувватни ростлаш режимининг синаши давомида қуйидаги параметрлар текширилиши керак:

реактив қувват ўрнатмаси ва унинг орттирмаси диапазони;

ростлаш аниқлиги;

реактив қувватни фаоллаштириш вақти;

г) синаш қуйидаги шартлар бажарилган тақдирда муваффақиятли деб ҳисобланади:

реактив қувват ўрнатмаси ва унинг орттирмаси диапазони мазкур Қоидаларнинг 247-банди талабларига мувофиқлиги таъминланса;

ростлаш аниқлиги белгиланган шартларга мувофиқ бўлса.

923. Қувват коэффициентини ростлаш режимининг синашига нисбатан қуйидаги талаблар қўлланилади:

а) электр энергиясини сақлаш тизимининг мазкур Қоидаларнинг 249-бандига мувофиқ қувват коэффициентини ростлаш режимида ишлаш имконияти кўрсатилиши керак;

б) қувват коэффициентини ростлаш режимининг синаши қуйидаги параметрларни ўз ичига олиши керак:

қувват коэффициенти ўрнатмаларининг диапазони;

ростлаш аниқлигини;

актив қувватнинг поғонали ўзгариши ҳисобига реактив қувватнинг ўзгариши.

в) қуйидаги барча шартлар бажарилган бўлса, синаш муваффақиятли деб ҳисобланади:

қувват коэффициенти ўрнатмаси ва унинг орттирмаси диапазони мазкур Қоидаларнинг 249-банди талабларига мувофиқлиги таъминланса;

актив қувватнинг поғонали ўзгартириш натижасида реактив қувватни фаоллаштириш вақти белгиланган қийматлардан ошмаса;

ростлаш аниқлиги кўрсатилган қийматларга мувофиқ бўлса.

924. Тегишли тизим оператори синаш ўтказиш учун юқорида кўрсатилган синашлар шартларидан фақат биттасини танлаши мумкин.

X бўлим. Узатиш тизими ишини ташкил этиш

1-боб. Узатиш тизими ишини ташкил этишнинг умумий шартлари

925. Тизим оператор реал вақт режимида электр энергиясига бўлган талаб ва электр энергиясини ишлаб чиқаришни мувозанатлаш, узатиш тизимида оператив тадбирларни режалаштириш ва узатиш тизимининг хавфсиз ишлашини таъминлаш учун жавобгардир.

Оператив тадбирларни бажариш давомида Тизим оператори барча Фойдаланувчилар билан оператив режимда алоқада бўлади.

Узатиш тизими оператори узатиш тизимини лойиҳалаштириш, ривожлантириш, ишга тушириш, эксплуатация қилиш ва техник хизмат кўрсатишни амалга ошириш орқали узатиш тизимининг ишончли ва барқарор ишлаши учун жавобгардир.

926. Ушбу бўлимнинг мақсади — Узатиш тизими оператори ва Тизим операторлари томонидан бажарилиши лозим бўлган ташкилий тадбирларнинг тафсилотларини ёритишдан иборат ва бунда уларга юклатилган вазифаларни бажариш учун қуйидаги оператив функцияларга эътибор қаратиш лозим:

тармоққа оператив уланиш, жумладан тайёр ҳолатга келтирилган янги уланишларни амалга ошириш;

ягона электр энергетика тизимини барқарор шароитда эксплуатация қилиш ҳамда уни авария вазиятларида бошқара оладиган ходимларни тайёрлаш, малакасини ошириш ва қайта тайёрлаш.

927. Ягона электр энергетика тизимидаги автоматика схемаларининг эксплуатация жараёнида соз ишлаши, ушбу тизимнинг барқарорлигини билдиради.

928. Ушбу бўлим Тизим оператори ва Узатиш тизими операторига, шунингдек заруратга кўра қуйидагиларга ҳам қўлланади:

Тақсимлаш тизими оператори;

тармоқлари узатиш тизимига тўғридан-тўғри уланган Берк тақсимлаш тизими оператори;

Электр станциялари операторлари, жумладан тақсимлаш тармоғига уланган генерацияловчи модулларга эга бўлган операторлар;

электр энергиясини сақлаш тизимлари;

узатиш тизимига бевосита уланган Истеъмолчилар.

2-боб. Тизим оператори ва Узатиш тизими операторларининг функциялари

929. Узатиш тизими оператори электр энергиясидан оқилона фойдаланиш, хусусан узатиш тизимидаги технологик йўқолишларни камайтириш, генерация қувватларни самарали режалаштиришни таъминловчи узатиш тизимини лойиҳалаш, қуриш, кенгайтириш, хизмат кўрсатиш ва эксплуатация қилишга масъулдир.

930. Лойиҳалаш талабларига мувофиқ Узатиш тизими оператори Фойдаланувчилар томонидан ягона электр энергетика тизимининг автоматикага доир талаблари бажарилишини таъминлаши керак.

931. Тизим оператори диспетчерлик ва тармоқ бошқаруви учун марказий диспетчерлик хизмати томонидан минтақавий даражада диспетчерлик функцияларини назорат қилади ва бунда минтақавий диспетчерлик хизмати унинг координацияси остида фаолият юритувчи ҳудудий бошқарув марказларининг диспетчерлик функцияларини назорат қилади.

932. Тизим оператори реал вақт режимида ягона энергетика тизимидаги ҳар қандай фаолият юритаётган (уланган) Томонларнинг ҳаракатларини мувофиқлаштиради ва ягона электр энергетика тизимини ягона диспетчерлик бошқарувини амалга оширади, шунингдек, тақсимлаш тизимлари ва берк тақсимлаш тизимларининг ҳам диспетчерлик бошқарувини мувофиқлаштиради.

Тақсимлаш тизими оператори тармоқлари ягона электр энергетика тизимидан узилса, яъни алоҳида ишлаётган бўлса, Тақсимлаш тизими оператори тармоқларини ягона энергетика тизимига қайта улаш амалга оширилгунга қадар ажратилган участка билан боғлиқ барча диспетчерлик фаолиятини амалга ошириши лозим.

933. Тақсимлаш тизими оператори ўз тармоғидаги барча тармоқ операцияларини бошқариш учун жавобгар ҳисобланади.

3-боб. Оператив билдиргилар

934. Тегишли тизим оператори ўз тармоғига янги уланишлар якунланганлиги тўғрисида оператив билдиргилар тартиби тафсилотларини тушунтириб бериши ва улар омма учун очиқ бўлиши керак.

935. Электр станциялари оператори, Истеъмолчи оператори, Берк тақсимлаш тизими оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори ҳолатдан келиб чиқиб, ўз тизимларини Узатиш тизими операторига улаш бўйича мазкур Қоидаларнинг IX бўлимида баён этилган талаблар бажарилганлигини маълум қилиши ва Қоидаларнинг X бўлими 3-бобид а ёки X бўлим 3-боби 2-параграфида тавсифланган оператив билдирги бериш тартибини муваффақиятли бажариши керак

936. Тақсимлаш тизими оператори тармоғига уланишда Электр станцияси оператори ёки тармоғида электр станциясига эга бўлган Берк тақсимлаш тизими оператори Тақсимлаш тизими операторига электр энергияси ишлаб чиқарувчи ҳар бир модулни улаш учун мазкур Қоидаларнинг X бўлим 5-бобида белгиланган оператив билдирги тартибини муваффақиятли якунланганлиги ҳамда ушбу Қоидаларнинг IX бўлимида баён этилган талаблар бажарилганлиги кўрсатиб бериши керак.

937. Узатиш тизимига уланган ҳар бир янги электр станцияси, тақсимлаш тармоғига уланган ҳар бир янги электр станцияси, узатиш тизимига уланган ҳар бир янги электр станцияси, узатиш тизимига уланган ҳар бир янги тақсимлаш объекти ва узатиш тизимига уланган ҳар бир янги тақсимлаш тизимининг уланиши ҳақидаги оператив билдирги қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

Электр таъминоти бериш тўғрисида оператив билдирги — Тегишли тизим оператори томонидан Электр станцияси оператори, Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими операторига уларга тегишли тармоққа электр энергиясини беришдан аввал юборилувчи билдирги;

Оралиқ оператив билдирги — Тегишли тизим оператори томонидан Фойдаланувчига чекланган вақт оралиғида электр тармоғига уланишдан фойдаланган ҳолда тегишлича генерацияловчи модул, истеъмолчи ёки тақсимлаш тизимини спецификация ва бошқа талаблар бўйича синашларини бошлаш учун бериладиган билдирги;

Якуний оператив билдирги — Тегишли тизим оператори томонидан Электр станциялар оператори, Истеъмолчи тармоғи оператори ёки Тақсимлаш тизими операторига тегишли техник тавсифга ва талабларга жавоб беришини тасдиқловчи, уларга электр тармоғига уланган ҳолда генерацияловчи модул, Истеъмолчи қурилмалари, шунингдек, тақсимлаш тизимларини эксплуатация қилишга рухсат берувчи билдирги.

4-боб. Генерацияловчи модулларни улаш

1-§. Ўрнатилган қуввати 50 kW ёки ундан паст «А» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари қурилмалари ва синхрон ишлаб чиқарувчи (генерацияловчи) модулларни оператив хабардор қилиш

938. Ҳар бир янги генерацияловчи модулни уланиши тўғрисидаги оператив билдиргини бериш тартиби ўрнатиш ҳужжатлари тақдим этиш билан бўлади.

Электр станция оператори Тегишли тизим операторидан олинган ўрнатиш ҳужжатида зарур маълумотларни тўлдириши ва уни Тизим операторига тақдим этилишини таъминлаши керак.

Бунда ҳар бир генерацияловчи модул бўйича алоҳида ўрнатиш ҳужжати тақдим этилади.

Тегишли тизим оператори зарур маълумотларни Электр станцияси операторлари номидан учинчи шахслар томонидан тақдим этилишини таъминлаши керак.

939. Тегишли тизим оператори ўрнатиш ҳужжатининг таркибини белгилаши ва ушбу ҳужжат қуйидаги маълумотни ўз ичига олиши керак:

уланиш амалга ошириладиган жой;

уланиш санаси;

ускунанинг максимал қуввати;

энергиянинг бирламчи манбаи тури;

объектда ўрнатилган ускуна ва қурилмаларга мувофиқликни баҳолаш органи томонидан берилган мувофиқликни баҳолаш ҳужжатлари (мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжат, синаш баённомалари)га ҳавола;

аввал фойдаланишда бўлган, мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжат олинмаган ускуна ва қурилмаларга доир маълумотлар (Тегишли тизим операторининг кўрсатмасига мувофиқ тақдим этилиши лозим);

Электр станцияси оператори ва ўрнатувчи (монтаж) ташкилотининг алоқа маълумотлари.

940. Электр станцияси оператори эксплуатациядан чиқарилиб, демонтаж қилинаётган генерацияловчи модуллар ҳақида Тегишли тизим операторини хабардор қилиши керак.

Тегишли тизим операторига бундай хабарнома учинчи шахслар томонидан ҳам берилиши мумкин.

2-§. Қуввати 20 MW гача бўлган генерацияловчи модулларни оператив хабардор қилиш

941. Электр станцияси оператори ҳар бир янги генерацияловчи модулни улаш тўғрисида Тизим операторига оператив билдирги беради, бунда мувофиқлик тўғрисидаги баённомани ўз ичига олган генерацияловчи модул ҳужжати тақдим этилади. Ҳар бир генерацияловчи модул учун алоҳида ҳужжат тақдим этилади.

942. Генерацияловчи модул ҳужжати бу Электр станцияси оператори томонидан Тегишли тизим операторига тақдим этилувчи генерацияловчи модулнинг мазкур Қоидаларда белгиланган техник талабларга мувофиқлик баённомаси, шунингдек, зарур маълумотлар ва бошқа тасдиқловчи мезонлар мувофиқлигини баҳолаш натижаларини ўз ичига олган ҳужжат.

943. Генерацияловчи модул ҳужжатининг шакли ва тақдим этилиши лозим бўлган маълумотлар Тегишли тизим оператори томонидан белгиланади ва камида қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

Тегишли тизим оператори ва Электр станцияси оператори ўртасидаги уланиш нуқтасига тегишли бўлган ҳимоя ва бошқа созламалар ҳақида келишувни тасдиқловчи ҳужжатлар;

Узатиш тизими оператори билан келишилган ҳолда Тегишли тизим оператори томонидан белгиланган шаклдаги мувофиқлик тўғрисида баённома;

Тегишли тизим оператори томонидан белгиланган тартибдаги тармоққа уланишга тааллуқли бўлган генерацияловчи модулнинг батафсил техник маълумотлари;

заруратга кўра генерацияловчи модулларга тегишли ускуна ва қурилмаларга мувофиқликни баҳолаш органи томонидан берилган мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжатлари;

мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 3-боби 3-параграфига мувофиқ имитация моделлари;

мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 3-боби 6 — 8-параграфларига мувофиқ, Тегишли тизим оператори томонидан талаб этиладиган барқарор ва динамик характеристикаларнинг ҳар бир ҳолатини батафсил кўрсатиб берувчи синашлар, синашлар давомида ўлчанган қийматлар асосида тайёрланган ҳисоботлар;

мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 2-боби 4 — 7-параграфларига мувофиқ, Тегишли тизим оператори томонидан талаб қилинган ҳар бир ҳолатни батафсил кўрсатиб берувчи синашлар асосида барқарор ва динамик характеристикаларни намойиш этувчи тадқиқотлар.

944. Тегишли тизим оператори тўлиқ ва асосланган генерацияловчи модул ҳужжатини қабул қилганидан сўнг, Электр станцияси операторига Якуний оператив билдирги тақдим этади.

945. Электр станцияси оператори Тегишли тизим оператори ва Узатиш тизими операторини демонтаж қилинаётган генерацияловчи модуллари тўғрисида хабардор қилиши керак.

946. Тегишли тизим оператори «B» ва «C» турдаги генерацияловчи модулларни эксплуатацияга киритилиши ва эксплуатациядан чиқарилиши ҳақида билдиргини электрон шаклда тақдим этади.

947. Генерацияловчи модул ҳужжати Электр станцияси оператори номидан ваколатли орган томонидан берилиши мумкин.

3-§. «D» турдаги қайта тикланувчи энергия манбалари қурилмалари ва қуввати 20 MW ва ундан юқори бўлган синхрон генерацияловчи модулларни оператив хабардор қилиш

948. Электр энергияси таъминоти ҳақида оператив билдирги Тегишли тизим оператори ва Электр станцияси оператори ўртасидаги уланиш нуқтасига тегишли ҳимоя ва бошқа созламалар ҳақида келишувлар якунланганда, буни тасдиқловчи ҳужжатлар билан Тегишли тизим операторига тақдим этилади.

949. Электр энергияси таъминоти ҳақида оператив билдирги Электр станцияси операторига белгиланган уланиш нуқтасида ўзининг ички тармоғи ва генерацияловчи модулларини электр энергияси билан таъминлаш ҳуқуқини беради.

950. Оралиқ оператив билдирги мазкур Қоидаларнинг X бўлим, 3-боб, 3-параграфининг талабига кўра маълумотлар ва ўрганишларни таҳлил қилиш жараёнини якунида Тегишли тизим операторига тақдим этилади. Тегишли тизим оператори томонидан маълумотлар ва тадқиқотларни таҳлил қилиш учун Электр станцияси оператори унга қуйидагиларни тақдим этади:

Узатиш тизими оператори билан келишилган ҳолда Тегишли тизим оператори томонидан белгиланган шаклдаги батафсил мувофиқлик тўғрисидаги баённома;

Тегишли тизим оператори томонидан белгиланган тармоқ уланишга тааллуқли бўлган генерацияловчи модул бўйича батафсил техник маълумотлар;

заруратга кўра генерацияловчи модулларга тегишли ускуна ва қурилмаларга мувофиқликни баҳолаш органи томонидан берилган мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжатлари;

мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 3-боб 3-параграфи ва Тегишли Тизим оператори талабларида белгиланган имитация моделлари;

мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 3-боб 4-параграфи талабларига мувофиқ кутилаётган барқарор ва динамик характеристикаларни кўрсатиб берувчи тадқиқотлар;

мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 3-боб 6 — 8-параграфида кўзда тутилган тартибда режалаштирилган синашлар ҳақида маълумотлар.

951. Оралиқ оператив билдирги Электр станцияси операторига чекланган вақт давомида тармоққа уланишдан фойдаланган ҳолда генерацияловчи модулни эксплуатация қилиш ва электр энергияси ишлаб чиқариш ҳуқуқини беради.

952. Электр станцияси оператори Оралиқ оператив билдиргини сақлаб туриши мумкин бўлган максимал муддат 24 ойни ташкил этиши, Тегишли тизим оператори Оралиқ оператив билдирги ҳолатини сақлаб туриши муддатни қисқартириши мумкин.

Электр станцияси оператори белгиланган талабларга мувофиқлиги бўйича ижобий натижага эришган тақдирда, Оралиқ оператив билдиргини сақлаб туриш муддатини узайтириши мумкин. Муддатни узайтириш юзасидан сўров юборилганда ҳал этилмаган масала ва муаммолар аниқ кўрсатиб берилиши лозим.

953. Электр станцияси оператори Оралиқ оператив билдирги ҳолатини сақлаб туриши мумкин бўлган муддатни Қоидаларнинг VII бўлими 1-бобида бўлимида белгиланган муддатдан ташқари узайтириш имконияти ушбу оператор томонидан Тегишли тизим операторига мазкур Қоидаларнинг 951-бандида келтирилган муддат якунланишидан олдин енгиллик бериш тартибига мувофиқ сўров юборилган тақдирда берилиши мумкин.

954. Якуний оператив билдирги Тегишли тизим оператори томонидан Оралиқ оператив билдирги ҳолатида аниқланган барча номувофиқликлар бартараф этилганидан сўнг ва мазкур Қоидаларнинг X бўлим 3-боб 3-параграфи талабига биноан маълумотларни таҳлил қилиш жараёни якунланганидан кейин тақдим этилади.

955. Якуний оператив билдирги Электр станцияси операторига тармоққа уланишдан фойдаланган ҳолда генерацияловчи модулни эксплуатация қилиш ҳуқуқини беради.

956. Маълумотларни ўрганиш ва таҳлил қилиш мақсадида Электр станцияси оператори Тегишли тизим операторига қуйидагиларни тақдим этиши керак:

мувофиқлик тўғрисида баённома;

мазкур Қоидаларнинг 950-банди «б», «г» ва «д» кичик бандларида кўрсатиб ўтилган тегишли техник маълумотларни, имитация моделларини ва тадқиқотларни янгилаш, жумладан синашлар вақтида ҳақиқий ўлчанган қийматларни қўллаш маълумотлари.

957. Якуний оператив билдирги берилиши билан боғлиқ номувофиқлик аниқланган тақдирда, Тегишли тизим операторининг сўровига кўра, унга мазкур Қоидаларнинг VI бўлим 2-бобида келтирилган тартибга мувофиқ енгиллик берилиши мумкин.

Бунда генерацияловчи модул енгиллик бериш талабларига мувофиқ бўлса, Якуний оператив билдирги Тегишли тизим операторига томонидан берилади.

Енгиллик бериш сўрови рад этилса, Тегишли тизим оператори ва Электр станцияси оператори томонидан номувофиқлик бартараф этилиб, Тегишли тизим оператори генерацияловчи модулни, мазкур қоидалар талабларига мувофиқ деб топмагунича, ушбу модулни эксплуатация қилишга рухсат беришни рад этиш ҳуқуқига эга.

Тегишли тизим оператори ва Электр станцияси оператори аниқланган номувофиқликни белгиланган муддатларда бартараф этмасалар, енгиллик бериш сўрови рад этилганлиги тўғрисидаги билдирги берилган муддатдан олти ой кечикмасдан, масалани ҳал этиш юзасидан Вазирликка мурожаат этишлари мумкин.

958. Якуний оператив билдирги берилган Электр станцияси оператори қуйидаги ҳолатларда Тегишли тизим операторини зудлик билан хабардор қилиши керак:

Объектнинг фаолиятига таъсир кўрсатувчи сезиларли модернизация ва янгилашда;

фаолиятининг йўқотилиши кузатилганида;

ускуна ва қурилмаларнинг белгиланган талабларга риоя этилмаслигига олиб келувчи ишдан тўхтаб қолишида.

959. Электр станцияси оператори мазкур Қоидаларнинг 958-бандида таърифланган ҳолатлар уч ойдан ортиқ муддатда сақланиб қолишини асосли равишда кутаётган бўлса, Тегишли тизим операторига Чекланган оператив билдирги бўйича мурожаат этиши лозим.

960. Чекланган оператив билдирги Тизим оператори томонидан берилади ва аниқ идентификация қилиниши лозим бўлган қуйидаги маълумотлардан иборат бўлади:

Чекланган оператив билдирги берилишини асословчи ҳал этилмаган масалалар;

кутилаётган қарор бўйича мажбуриятлар ва муддатлар;

ўн икки ойдан ошмаслиги лозим бўлган максимал амал қилишнинг муддатлари. Бунда Тегишли тизим операторини қониқтирадиган тўлиқ мувофиқликни таъминлаш бўйича сезиларли силжишга эришилганлиги ҳақида асосланган далиллар тақдим этилса, бирламчи тақдим этилган муддат уни узайтириш имкониятини ҳисобга олган ҳолда қисқа бўлиши мумкин.

961. Чекланган оператив билдирги берилган объектларга нисбатан, унинг амал қилиш муддати давомида Якуний оператив билдиргининг амал қилиш муддати тўхтатиб турилади.

962. Чекланган оператив билдиргининг амал қилиш муддатини келгусида узайтириш, мазкур Қоидаларнинг VI бўлим 2-бобида таърифланган чеклаш тартибига мувофиқ Тегишли тизим операторига ушбу муддат тугагунига қадар енгиллик бериш тўғрисидаги сўровга кўра берилиши мумкин.

963. Тегишли тизим оператори, Чекланган оператив билдирги кучини йўқотганидан сўнг, генерацияловчи модулнинг эксплуатациясига рухсат беришни рад этиш ҳуқуқига эга. Ушбу ҳолатда Якуний оператив билдирги автоматик равишда ўз кучини йўқотган ҳисобланади.

964. Тегишли тизим оператори мазкур Қоидаларнинг 962-бандига мувофиқ Чекланган оператив билдиргининг амал қилиш муддатини узайтирилишига рухсат бермаса ёки мазкур Қоидаларнинг 963-бандига мувофиқ Чекланган оператив билдирги ўз кучини йўқотганидан сўнг генерацияловчи модулнинг эксплуатациясига рухсатни рад этса, Электр станцияси оператори Тегишли тизим операторининг қарори тўғрисидаги билдирги олинганидан кейин олти ой муддат ичида масалани ҳал этиш юзасидан Вазирликка мурожаат этиши мумкин.

5-боб. Истеъмолчи ёки тақсимлаш тизими қурилмаларини улаш

1-§. Электр таъминоти бериш тўғрисида оператив билдирги

965. Электр таъминоти бериш тўғрисида оператив билдирги Тегишли тизим оператори ва Узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори ўртасидаги уланиш нуқтасига тегишли ҳимоя ва бошқа созламалар ҳақида келишувни тасдиқловчи ҳужжатларни ўз ичига олган тайёргарлик ишлари якунланганида Узатиш тизими оператори томонидан тақдим этилади.

966. Электр таъминоти бериш тўғрисида оператив билдирги узатиш тизимига уланган истеъмолчи ёки Тақсимлаш тизими операторига белгиланган уланиш нуқтасида ўзининг ички тармоғи ҳамда ёрдамчи ускуна ва қурилмаларини электр энергияси билан таъминлаш ҳуқуқини беради.

2-§. Оралиқ оператив билдирги

967. Оралиқ оператив билдирги мазкур Қоидаларнинг X бўлим 4-боби талабларига мувофиқ маълумотлар ўрганиш ва таҳлил қилиш жараёни якунланганидан сўнг Узатиш тизими оператори томонидан берилади.

968. Оралиқ оператив билдирги узатиш тизимига уланган истеъмолчи ёки Тақсимлаш тизими операторига тармоққа уланишдан фойдаланган ҳолда чекланган вақт оралиғида узатиш тизимига уланган истеъмолчи ёки узатиш тизимига уланган тақсимлаш тизими ускуна (қурилма)ларини эксплуатация қилиш ҳуқуқини беради.

969. Маълумотлар ўрганиш ва таҳлил қилиш мақсадида, Узатиш тизими операторига узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори томонидан қуйидаги маълумотлар тақдим этилади:

а) Узатиш тизими оператори томонидан белгиланган шаклда мувофиқлик тўғрисида баённома;

б) Узатиш тизими оператори томонидан белгиланган талабга асосан, тармоққа уланишига алоқадор бўлган, узатиш тизимига уланган Истеъмолчи объектининг тизимига уланган тақсимлаш ускуна ва қурилмаларининг тўлиқ техник жиҳатлари;

в) узатиш тизимига уланган Истеъмолчи объектлари, узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмалари ва тақсимлаш тизимларига тегишли ускуна (қурилма)ларга мувофиқликни баҳолаш органи томонидан берилган мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжатларини, ушбу ҳужжатлар мувофиқликни тасдиқлашнинг бир қисми сифатида фойдаланилса;

г) мазкур Қоидаларнинг 970 ва 972-бандларида кўрсатилган ва Узатиш тизими оператори томонидан талаб қилинган имитация моделлари;

д) мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 4 ва 5-бобларида белгиланган барқарор ва динамик характеристикаларни аниқловчи тадқиқотлар натижалари;

е) мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 3-боб 6 — 8-параграфларига биноан режалаштирилган синашлар юзасидан маълумот.

970. Узатиш тизими оператори узатиш тизимига уланган Истеъмолчи тизимининг ёки узатиш тизимига уланган тақсимлаш тизимининг, ёки иккала тизимнинг ўзини барқарор ва динамик ҳолатда тутишини кўрсатиб берувчи имитация моделларини ёки айнан ўхшаш бўлган маълумотларнинг тақдим этилишини сўраши мумкин.

971. Узатиш тизими оператори қуйидагиларни ўз ичига олган имитация моделларининг ва айнан ўхшаш бўлган маълумотлар шакли ва мазмунини белгилайди:

50 Нz частотали барқарор ва динамик режимлар;

уланиш нуқтасида электр магнит ўтиш жараёнларини моделлаштириш;

тузилма ва блокли схемаларни.

972. Динамик моделлаштириш учун мазкур Қоидаларнинг 971-бандида кўрсатиб ўтилган имитация моделлари ёки айнан ўхшаш бўлган маълумотлар қуйидаги кичик моделлар ёки айнан ўхшаш бўлган маълумотлардан иборат бўлиши керак:

қувватни ростлаш;

кучланишни ростлаш;

узатиш тизимига уланган Истеъмолчи ва узатиш тизимига уланган тақсимлаш тизими ҳимоясининг моделлари;

истеъмолнинг турли турлари, яъни юкламанинг электр техник характеристикалари;

ўзгартиргич моделлари.

973. Узатиш тизими оператори имитация моделларини ёки айнан ўхшаш бўлган маълумотларни таққослаш ва таҳлил қилиш учун узатиш тизимига уланган Фойдаланувчилар ёки узатиш тизимига уланган тақсимлаш қурилмалари характеристикаларига бўлган талабларни белгилайди.

974. Узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори Оралиқ оператив билдирги ҳолатини сақлаб туриши мумкин бўлган максимал муддат 24 ойни ташкил этиши мумкин.

Узатиш тизими оператори Оралиқ оператив билдирги ҳолатини сақлаб туриши мумкин бўлган муддатни қисқартириш ҳуқуқига эга.

Узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори белгиланган талабларга мувофиқликни таъминлаш бўйича сезиларли ижобий натижаларга эришган тақдирда Оралиқ оператив билдирги ҳолатини сақлаб туриш муддатини узайтиришга рухсат берилади. Муддатни узайтириш юзасидан сўров юборилганда ҳал этилмаган масала ва муаммолар аниқ кўрсатиб берилиши лозим.

975. Узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори мазкур Қоидаларнинг 974-бандида белгиланган муддат тугаши билан, Узатиш тизими операторига мазкур Қоидаларнинг VI бўлими 2-бобида кўрсатиб ўтилган енгиллик бериш тартибига мувофиқ ушбу муддатдан олдин сўров юборилган бўлса, Оралиқ оператив билдиргининг амал қилишини сақлаб қолиши мумкин.

3-§. Якуний оператив билдирги

976. Якуний оператив билдирги Оралиқ оператив билдирги ҳолатини сақлаб туришда аниқланган барча номувофиқликлар бартараф этилганидан сўнг, мазкур Қоидаларнинг X бўлим 4-боб 2-параграфи талабларига биноан маълумотларни таҳлил қилиш жараёни якунланганидан кейин тақдим этилади.

977. Якуний оператив билдирги узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори тармоққа уланган ҳолда узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори объектини эксплуатация қилиш ҳуқуқини беради.

978. Маълумотларни ўрганиш ва таҳлил қилиш мақсадида узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки узатиш тизимига уланган Тақсимлаш тизими оператори Узатиш тизими операторига қуйидагиларни тақдим этиши керак:

мувофиқлик тўғрисида батафсил хулоса;

мазкур Қоидаларнинг 969-бандининг «б» , «г» ва «д» кичик бандларида кўрсатиб ўтилган тегишли техник маълумотларни, имитация моделларини ва тадқиқотларни янгилаш, жумладан синашлар вақтида ҳақиқий ўлчанган қийматларни қўллаш маълумотлари.

979. Якуний оператив билдирги бериш билан боғлиқ номувофиқлик аниқланса, Узатиш тизими операторига юборилган сўровга кўра мазкур Қоидаларнинг VI бўлим, 2-бобида белгиланган тартибга мувофиқ енгиллик берилиши мумкин. Бунда узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори енгиллик бериш қоидаларига жавоб берса, Якуний оператив билдирги тегишли Узатиш тизими оператори томонидан берилади.

980. Енгиллик бериш сўрови рад этилса, узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки узатиш тизимига уланган Тақсимлаш тизими оператори томонидан номувофиқлик бартараф этилиб, тегишли Узатиш тизими оператори узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими операторининг ускуна ва қурилмаларини мазкур Қоидалар талабларига мувофиқ деб топмагунича ушбу операторларнинг ускуна ва қурилмаларини эксплуатация қилишга рухсат бериш рад этилади.

981. Узатиш тизими оператори ва узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки узатиш тизимига уланган Тақсимлаш тизими операторининг номувофиқликни белгиланган муддатларда бартараф этмаса, енгиллик бериш сўрови рад этилганлиги тўғрисидаги билдирги берилган муддатдан олти ой кечикмасдан, ҳар бир Томон масалани ҳал этиш юзасидан Вазирликка мурожаат этиши мумкин.

4-§. Чекланган оператив билдирги

982. Якуний оператив билдирги тақдим этилган узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори қуйидаги ҳолатлар юз бергандан сўнг 24 соатдан ичида Узатиш тизими оператори ва Тизим операторини хабардор қилишлари шарт:

объектнинг фаолиятига таъсир кўрсатувчи сезиларли модернизация ва янгилашда;

иш фаолияти тугатилганда;

ускуна ва қурилмаларнинг тегишли талабларга риоя этилмаслигига олиб келувчи ишдан тўхтаб қолишида.

983. Узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизимлари оператори мазкур Қоидаларнинг 982-бандида таърифланган ҳолатлар уч ойдан ортиқ муддатда сақланиб қолишини асосли равишда кутаётган бўлса, Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизимлари оператори Узатиш тизими операторига Чекланган оператив билдирги олиш учун мурожаат этиши лозим.

984. Чекланган оператив билдирги Узатиш тизими оператори томонидан берилади ва қуйидаги аниқ маълумотлардан иборат бўлади:

Чекланган оператив билдирги берилишини асословчи ҳал этилмаган масалалар;

кутилаётган қарор бўйича мажбуриятлар ва муддатлар;

ўн икки ойдан ошмаслиги лозим бўлган максимал амал қилишнинг муддатлари. Бунда, Узатиш тизими операторини қониқтирадиган тўлиқ мувофиқликни таъминлаш бўйича сезиларли силжишга эришилганлиги ҳақида асосланган далиллар тақдим этилса, бирламчи тақдим этилган муддат уни узайтириш имкониятини ҳисобга олган ҳолда қисқа бўлиши мумкин.

985. Якуний оператив билдирги берилган объектларга нисбатан, унинг амал қилиш муддати давомида Оралиқ оператив билдиргининг амал қилиши тўхтатиб турилади.

986. Чекланган оператив билдиргининг амал қилиш муддатини келгусида узайтириш, мазкур Қоидаларнинг VI бўлим 2-бобида кўрсатиб ўтилган енгиллик бериш тартибига мувофиқ Узатиш тизими операторига ушбу муддат тугагунига қадар енгиллик бериш тўғрисидаги сўровга кўра берилиши мумкин.

987. Узатиш тизими оператори, узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими операторининг ускуна ва қурилмаларини эксплуатациясига рухсат беришни Чекланган оператив билдирги кучини йўқотиши билан рад этиш ҳуқуқига эга.

Ушбу ҳолатда Якуний оператив билдирги автоматик равишда ўз кучини йўқотган ҳисобланади.

988. Узатиш тизими оператори мазкур Қоидаларнинг 986-бандига мувофиқ Чекланган оператив билдиргининг амал қилиш муддатини узайтирилишига рухсат бермаса ёки мазкур Қоидаларнинг 987-бандига мувофиқ Чекланган оператив билдирги ўз кучини йўқотганидан сўнг, узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими операторининг ускуна ва қурилмаларини эксплуатациясига рухсат беришдан бош тортса, узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори Узатиш тизими операторининг қарори тўғрисидаги билдирги берилганидан кейин олти ой муддат ичида масалани ҳал этиш юзасидан Вазирликка мурожаат этиши мумкин.

6-боб. Юкламани ростлаш бўйича хизматлар кўрсатувчилар ва берк тақсимлаш тизимлари ускуналарининг уланиши

1-§. Юкламани ростлаш бўйича хизматлар кўрсатувчилар ва берк тақсимлаш тизимлари уланишида умумий шартлар

989. Истеъмолчи ускуналари ёки берк тақсимлаш тизимлари ускуналари узатиш тизимига бевосита уланган бўлса, мазкур бобдаги талаблар Х бўлим 4-бобида белгиланган талабларга қўшимча талабларни белгилайди.

990. Тизим оператори томонидан юкламани ростлаш бўйича хизматлар кўрсатиш юзасидан Истеъмолчи ёки берк тақсимлаш тизими ускуналари ва қурилмаларига оператив билдирги бериш тартиби қуйидагича фарқланиши лозим:

1000 V дан паст бўлган кучланишга уланган Истеъмолчи ёки берк тақсимлаш тизимининг ускуна (қурилма)лари;

1000 V дан юқори бўлган кучланишга уланган Истеъмолчи ёки берк тақсимлаш тизимининг ускуна (қурилма)лари.

991. Узатиш тизими операторига юкламани ростлаш бўйича хизматлар кўрсатувчи ҳар бир Истеъмолчи ёки Берк тақсимлаш тизими оператори ўзининг юкламани ростлаш бўйича хизматлар кўрсатиш учун техник лойиҳалар ва эксплуатация қилиш талабларини бажариш имкониятининг мавжудлиги ҳақида Тегишли тизим операторига ёки Узатиш тизими операторига тўғридан тўғри ёки учинчи шахс орқали билдириши керак.

992. Истеъмолчи ёки Берк тақсимлаш тизими оператори юкламани ростлаш бўйича хизматлар кўрсатиш тўхтатилиши ва (ёки) юкламани ростлаш хизматини бажарувчи ускуна (қурилма)нинг ишдан олиниши ҳақида Узатиш тизими операторини ушбу қарор қабул қилинишидан аввал тўғридан тўғри ёки учинчи шахс орқали хабардор қилиши керак. Ушбу хабар Узатиш тизими оператори томонидан белгиланган тарзда жамланиши мумкин.

993. Узатиш тизими оператори оператив билдирги бериш тартибига тааллуқли қўшимча маълумотларни аниқлаштиради ва оммага тақдим этади.

2-§. 1000 V ва ундан паст кучланишли тармоққа ёки берк тақсимлаш тизимига уланган Истеъмолчи ускуна (қурилма)лари учун тартиблар

994. 1000 V ва ундан паст кучланишли тармоққа ёки берк тақсимлаш тизимига уланган Истеъмолчи ускуна (қурилма)лари учун оператив билдирги бериш тартиби ўз ичига ўрнатиш ҳужжатларини олиши керак.

995. Ўрнатиш ҳужжатининг намунаси ва шакли Тегишли тизим оператори томонидан Узатиш тизими оператори билан келишилган ҳолда тақдим этилиши лозим.

996. Ўрнатиш ҳужжати асосида узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори Тегишли тизим оператори ёки Узатиш тизими операторига тўғридан тўғри ёки учинчи шахс орқали маълумотларни тақдим этиши керак.

Ушбу маълумотни тақдим этиш санаси узатиш тизимига уланган Истеъмолчи томонидан қувват бозоридаги юкламани ростлаш таклифи киритилган санадан олдинроқ бўлиши керак.

Ўрнатиш ҳужжатларида белгиланган талаблар, юкламани ростлаш бўйича хизматлар тоифалари ва турли хил уланишлар ўртасида фарқланиши лозим.

997. Истеъмолчиларнинг юкламани ростлаш имкониятига эга бўлган ҳар бир ускуна (қурилма)лари учун алоҳида ўрнатиш ҳужжатлари тақдим этилиши лозим.

998. Истеъмолчиларнинг алоҳида ускуна (қурилма)ларининг монтаж ҳужжатлари ва улардаги маълумотлар Тегишли тизим оператори ёки Узатиш тизими оператори томонидан умумлаштирилиши мумкин.

999. Монтаж ҳужжати қуйидагиларни ўз таркибига олиши лозим:

юкламани ростлаш имкониятига эга Истеъмолчи ускуна (қурилма)си тармоққа уланган жой (нуқта);

юкламани ростлаш имкониятига эга Истеъмолчи ускуна (қурилма)сининг максимал қуввати;

Истеъмолчи юкламасини ростлаш бўйича хизматлари турлари;

юкламани ростлаш функциясига тааллуқли Истеъмолчи ускуна (қурилма)сининг мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжат, мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжат мавжуд бўлмаса айнан бир бўлган (эквивалент) маълумотлар;

Истеъмолчи оператори, Берк тақсимлаш тизими оператори ёки Истеъмолчи ва берк тақсимлаш тизимининг ускуна (қурилма)сини бирлаштирувчи учинчи Томоннинг алоқа учун маълумотлари.

3-§. 1000 V ва ундан юқори кучланишли тармоққа ёки берк тақсимлаш тизимига уланган Истеъмолчи ускуна/қурилмалари

1000. Истеъмолчилар ёки 1000 V ва ундан юқори кучланишга уланган берк тақсимлаш тизими объекти чегараларида оператив билдирги бериш тартибига юкламани ростлаш бўйича ускунанинг ҳужжати киритилиши керак.

Тегишли тизим оператори Узатиш тизими оператори билан келишган ҳолда юкламани ростлаш бўйича ускунанинг ҳужжати таркибини белгилайди.

Ушбу ҳужжат таркибида узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори учун мазкур Қоидаларнинг IХ бўлим 1 ва 5-бобида белгиланган мувофиқлик тўғрисидаги талаблар бўлиши керак.

Истеъмолчи ва берк тақсимлаш тизимлари объектлари учун мазкур Қоидаларнинг IХ бўлими 1 ва 5-бобларидаги мувофиқлик талаблари оператив билдирги даражасигача соддалаштирилиши ҳамда ҳажми қисқартирилиши мумкин.

Узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Берк тақсимлаш тизими оператори талаб этилган маълумотларни Тегишли тизим операторига тақдим этиши лозим.

Истеъмолчилар юкламани ростлаш имкониятига эга ҳар бир ускуна ва қурилмалар учун алоҳида юкламани ростлаш бўйича ускунанинг ҳужжатини тақдим этиши лозим.

1001. Юкламани ростлаш бўйича ускунанинг ҳужжати асосида Тегишли тизим оператори юкламани ростлаш бўйича Узатиш тизимига уланган Истеъмолчи оператори ёки Берк тақсимлаш тизими операторига Якуний оператив билдирги тақдим этади.

4-§. Электр энергиясини сақлаш тизимларини узатиш тизимига улаш

1002. Электр энергияси таъминоти ҳақида оператив билдирги Тегишли тизим оператори ва Электр энергиясини сақлаш тизими оператори ўртасидаги уланиш нуқтасига тегишли ҳимоя ва бошқа созламалар ҳақида келишувлар якунланганда, бу ҳақда тасдиқловчи ҳужжатлар Тегишли тизим операторига тақдим этилади.

1003. Электр энергияси таъминоти ҳақида оператив билдирги Электр энергиясини сақлаш тизими операторига белгиланган уланиш нуқтасида ўзининг ички тармоғи ва генерацияловчи модулларини электр энергияси билан таъминлаш ҳуқуқини беради.

1004. Оралиқ оператив билдирги мазкур бўлим талабига кўра маълумотлар ва ўрганишларни таҳлил қилиш жараёнини якунида Тегишли тизим операторига тақдим этилади.

1005. Тегишли тизим оператори томонидан маълумотлар ва тадқиқотларни таҳлил қилиш учун Электр энергиясини сақлаш тизими оператори унга қуйидагиларни тақдим этади:

Тизим оператори билан келишилган ҳолда Тегишли тизим оператори томонидан белгиланган шаклдаги батафсил мувофиқлик тўғрисидаги баённома;

Тегишли тизим оператори томонидан белгиланган тармоқ уланишга тааллуқли бўлган электр энергиясини сақлаш тизими бўйича батафсил техник маълумотлар;

заруратга кўра электр энергиясини сақлаш тизимларига тегишли ускуна ва қурилмаларга мувофиқликни баҳолаш органи томонидан берилган мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжатлари;

мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 6-боби ва Тегишли тизим оператори талабларида белгиланган имитация моделлари;

мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 6-боби талабларига мувофиқ кутилаётган барқарор ва динамик характеристикаларни кўрсатиб берувчи тадқиқотлар;

мазкур Қоидаларнинг IX бўлим 6-бобида кўзда тутилган тартибда режалаштирилган синашлар ҳақида маълумотлар.

1006. Оралиқ оператив билдирги Электр энергиясини сақлаш тизими операторига чекланган вақт давомида тармоққа уланишдан фойдаланган ҳолда сақлаш тизимини эксплуатация қилиш, электр энергияси ишлаб чиқариш ва истеъмол қилиш ҳуқуқини беради.

1007. Электр энергиясини сақлаш тизими оператори Оралиқ оператив билдирги ҳолатини сақлаб туриши мумкин бўлган максимал муддат 24 ойни ташкил этиши мумкин, Тегишли тизим оператори Оралиқ оператив билдирги ҳолатини сақлаб туриши мумкин бўлган муддатни қисқартириш ҳуқуқига эга.

1008. Электр энергиясини сақлаш тизими белгиланган талабларга мувофиқлиги бўйича ижобий натижага эришган тақдирда, Оралиқ оператив билдирги ҳолатини сақлаб туриш муддатини узайтиришга рухсат берилади. Муддатни узайтириш юзасидан сўров юборилганда ҳал этилмаган масала ва муаммолар аниқ кўрсатиб берилиши лозим.

1009. Электр энергиясини сақлаш тизими оператори Оралиқ оператив билдирги ҳолатини сақлаб туриши мумкин бўлган муддатни Қоидаларнинг VI бўлими 2-бобида белгиланган муддатдан ташқари узайтириш имконияти ушбу оператор томонидан Тегишли тизим операторига мазкур Қоидаларнинг 1007-бандида келтирилган муддат якунланишидан олдин енгиллик бериш тартибига мувофиқ сўров юборилган тақдирда берилиши мумкин.

1010. Якуний оператив билдирги Тегишли тизим оператори томонидан Оралиқ оператив билдирги ҳолатида аниқланган барча номувофиқликлар бартараф этилганидан сўнг ва мазкур Қоидаларнинг X бўлим 5-боб 3-параграфи талабига биноан маълумотларни таҳлил қилиш жараёни якунланганидан кейин тақдим этилади.

1011. Якуний оператив билдирги Электр энергиясини сақлаш тизими операторига тармоққа уланишдан фойдаланган ҳолда генерацияловчи модулни эксплуатация қилиш ҳуқуқини беради.

1012. Маълумотларни ўрганиш ва таҳлил қилиш Электр энергиясини сақлаш тизими оператори Тегишли тизим операторига қуйидагиларни тақдим этиши керак:

мувофиқлик тўғрисида баённома;

тегишли техник маълумотларни, имитация моделларини ва тадқиқотларни янгилаш, жумладан синашлар вақтида ҳақиқий ўлчанган қийматларни қўллаш маълумотлари.

1013. Якуний оператив билдирги берилиши билан боғлиқ номувофиқлик аниқланган тақдирда, Тегишли тизим операторининг сўровига кўра, унга мазкур Қоидаларнинг VI бўлим 2-бобида келтирилган тартибда енгиллик берилиши мумкин.

Бунда сақлаш тизими енгиллик бериш талабларига мувофиқ бўлса, Якуний оператив билдирги Тегишли тизим операторига томонидан берилади.

Енгиллик бериш сўрови рад этилса, Тегишли тизим оператори ва Электр энергиясини сақлаш тизими оператори томонидан номувофиқлик бартараф этилиб, Тегишли тизим оператори сақлаш тизимини, мазкур қоидалар талабларига мувофиқ деб топмагунича, ушбу модулни эксплуатация қилишга рухсат беришни рад этиш ҳуқуқига эга.

Тегишли тизим оператори ва Электр энергиясини сақлаш тизими оператори аниқланган номувофиқликни белгиланган муддатларда бартараф этмасалар, енгиллик бериш сўрови рад этилганлиги тўғрисидаги билдирги берилган муддатдан олти ой кечикмасдан, масалани ҳал этиш юзасидан Вазирликка мурожаат этишлари мумкин.

1014. Якуний оператив билдирги берилган Электр энергиясини сақлаш тизими оператори қуйидаги ҳолатларда Тегишли тизим операторини зудлик билан хабардор қилиши керак:

объектнинг фаолиятига таъсир кўрсатувчи сезиларли модернизация ва янгилашда;

иш фаолияти тугатилганда;

ускуна ва қурилмаларнинг белгиланган талабларга риоя этилмаслигига олиб келувчи ишдан тўхтаб қолишида.

1015. Электр энергиясини сақлаш тизими оператори мазкур Қоидаларнинг 1014-бандида таърифланган ҳолатлар уч ойдан ортиқ муддатда сақланиб қолишини асосли равишда кутаётган бўлса, Тегишли тизим операторига Чекланган оператив билдирги бўйича мурожаат этиши лозим.

1016. Чекланган оператив билдирги Тизим оператори томонидан берилади ва аниқ идентификация қилиниши лозим бўлган қуйидаги маълумотлардан иборат бўлади:

Чекланган оператив билдирги берилишини асословчи ҳал этилмаган масалалар;

кутилаётган қарор бўйича мажбуриятлар ва муддатлар;

ўн икки ойдан ошмаслиги лозим бўлган максимал амал қилишнинг муддатлари. Бунда Тегишли тизим операторини қониқтирадиган тўлиқ мувофиқликни таъминлаш бўйича сезиларли силжишга эришилганлиги ҳақида асосланган далиллар тақдим этилса, бирламчи тақдим этилган муддат уни узайтириш имкониятини ҳисобга олган ҳолда қисқа бўлиши мумкин.

1017. Чекланган оператив билдирги берилган объектларга нисбатан, унинг амал қилиш муддати давомида Якуний оператив билдиргининг амал қилиш муддати тўхтатиб турилади.

1018. Чекланган оператив билдиргининг амал қилиш муддатини келгусида узайтириш, мазкур Қоидаларнинг VI бўлим 2-бобида таърифланган чеклаш тартибига мувофиқ Тегишли тизим операторига ушбу муддат тугагунига қадар енгиллик бериш тўғрисидаги сўровга кўра берилиши мумкин.

1019. Тегишли тизим оператори, Чекланган оператив билдирги кучини йўқотганидан сўнг, сақлаш тизимининг эксплуатациясига рухсат беришни рад этиш ҳуқуқига эга. Ушбу ҳолатда Якуний оператив билдирги автоматик равишда ўз кучини йўқотган ҳисобланади.

1020. Тегишли тизим оператори мазкур Қоидаларнинг 1018-бандига мувофиқ Чекланган оператив билдиргининг амал қилиш муддатини узайтирилишига рухсат бермаса ёки мазкур Қоидаларнинг 1019-бандига мувофиқ Чекланган оператив билдирги ўз кучини йўқотганидан сўнг сақлаш тизимининг эксплуатациясига рухсатни рад этса, Электр энергиясини сақлаш тизими оператори Тегишли тизим операторининг қарори тўғрисидаги билдирги олинганидан кейин олти ой муддат ичида масалани ҳал этиш юзасидан Вазирликка мурожаат этиши мумкин.

7-боб. Қайта улаш тартиби

1-§. Қайта улашда умумий шартлар

1021. Узатиш тизими оператори ва узатиш тизимининг барча Фойдаланувчилари Ўзбекистон Республикасининг қонунчилигига мувофиқ қайта улаш тартибларини белгилаб олишлари керак.

Фойдаланувчилар Узатиш тизими оператори билан ўз тармоқларини назорат қилиш бўйича шартнома тузмасалар, ҳар бир Томон мажбуриятларни зиммаларига олган ҳолда ўз тармоғида барча оператив қайта улаш фаолиятини бошқариш учун шахсий бошқарув марказини яратиши шарт.

1022. Қайта улаш бўйича барча тадбирлар масъул назорат қилувчи шахснинг бевосита раҳбарлигида ҳаракат қилувчи тегишли тайёргарликдан ўтган шахслар томонидан белгиланган тартибда бажарилиши керак. Инсонлар (ходимлар) соғлиғи ва ҳаёти, ускуна ва қурилмаларнинг хавфсизлиги учун бевосита хавф солувчи фавқулодда вазият ва ҳолатлар бундан мустасно.

2-§. Авария вазиятларида қайта улашлар

1023. Узатиш тизими операторининг ходимлар, ускуна ва қурилмалар хавфсизлиги учун бевосита хавф солувчи тадбирлар ва (ёки) вазиятларда тезкор тадбирларни бажариш бўйича ўқитилган ҳамда махсус кўникмаларга эга ходимлари қуйидаги ишларни бажаради:

Узатиш тизими операторининг бошқарув марказига ёки ҳар қандай Фойдаланувчига мурожаат этмасдан узатиш тизимининг ускуна ва қурилмаларида оператив қайта улашларни бажариш;

Узатиш тизими операторининг Бошқарув марказидан дастлабки билдирги олмасдан Фойдаланувчидан оператив қайта улашни ўтказишни талаб қилиш.

1024. Оператив қайта улашлар таъсири остига тушган занжирларни тармоқдан ўчириш мақсадида ажратгични ажратиш билан чекланиш лозим. Узатиш тизими оператори ёки ҳар қандай Фойдаланувчи тармоғининг авария ҳолатига тушган бирон бир қисми қайта улаш таъсирида кучланиш остида бўлишига йўл қўйилмайди.

1025. Бундай авария ҳолатларида Узатиш тизими операторининг ўқитилган ходимлари ва Фойдаланувчи ўртасидаги алоқа телефон орқали амалга оширилади ва номланишлар алмашувини ўз ичига олади. Фойдаланувчи ўз ускуна ва қурилмаларини оператив қайта улаш учун барча зарур тадбирларни амалга ошириши керак.

1026. Оператив қайта улаш якунлангандан сўнг Узатиш тизими операторининг ўқитилган ходимлари ўтказилган оператив қайта улаш ва уни ўтказиш сабаби тўғрисида Узатиш тизими операторининг Бошқарув Марказини хабардор қилиши лозим.

1027. Бу каби авария ҳолатларида Фойдаланувчи хавфсизликни таъминлаш нуқтаи назаридан (ходимлар ёки ускунага тааллуқлилиги бўйича) оператив қайта улашни рад этишга ҳақли ва бу ҳақида биринчи навбатда Узатиш тизими операторининг ўқитилган ходимларини хабардор қилиши керак.

1028. Ходимлар, ускуналар (қурилма)ларни хавфсизлиги учун бевосита хавф туғдирувчи ёки юз берган хавфни бартараф этиш учун узатиш тизимидаги ускуна (қурилма)ларда оператив қайта улашларни бажаришни талаб этувчи ишлар ва (ёки) тадбирларни ўтказиш мақсадида Фойдаланувчи Узатиш тизими операторининг Бошқарув маркази билан боғланиши ҳамда узатиш тизимидаги ускуна (қурилма)ларда оператив қайта улашга сўров билан мурожаат этиши лозим.

1029. Бундай авария ҳолатларида Узатиш тизими операторининг Бошқарув маркази ва Фойдаланувчи ўртасидаги алоқа телефон орқали амалга оширилади ва номланишлар алмашувини ўз ичига олиши лозим.

1030. Узатиш тизими операторининг Бошқарув маркази ўзининг ускуна (қурилма)лари ҳамда аппаратлари оператив қайта улашни кечиртирмасдан амалга ошириши учун барча зарур тадбирларни амалга ошириши керак.

Талаб этилган оператив қайта улаш якунланганидан сўнг Фойдаланувчи ўтказилган оператив қайта улаш ҳақида Узатиш тизими операторининг Бошқарув марказини хабардор қилиши лозим.

1031. Фавқулодда вазиятларда Узатиш тизими операторининг Бошқарув маркази хавфсизлик нуқтаи назаридан (ходимлар ёки ускунага тааллуқлилиги бўйича) оператив қайта улашни рад этиши мумкин ва бу ҳақда биринчи навбатда Фойдаланувчини хабардор қилиши зарур.

3-§. Режали оператив қайта улашлар

1032. Режали оператив қайта улашнинг барча тартиблари қайта улашлар амалга оширилиши керак бўлган тармоқни бошқариш учун масъул бўлган Бошқарув маркази томонидан мувофиқлаштирилади.

Режали оператив қайта улашларни режалаштиришга сўровлар Бошқарув марказининг аттестациядан ўтган ходимлари томонидан берилиши керак.

Сўров ўтказилиши режалаштирилган қайта улашлар ва қайта улашларни амалга оширилиши аттестациядан ўтган ходимлар ҳамда қайта улашларнинг хавфсиз бажарилишини таъминлашга рухсат берувчи хавфсизлик техникаси қоидаларига тааллуқли зарур ҳужжатлар ҳақидаги батафсил маълумотларни ўз ичига олиши керак.

1033. Тезкор оператив қайта улаш талаб этиладиган ҳолатлардан ташқари, қайта улашга сўров бераётган шахс, бу ҳақида камида 24 соат олдин билдирги бериши керак.

Бошқарув маркази тезкор оператив қайта улашга сўровни маъқуллаши ёки уни рад этиши шунингдек бошқа олинган сўровларни қондириш учун сўровга ўзгартириш киритишни таклиф қилиши мумкин.

Бошқарув маркази қайта улашлар ўтказиладиган бирон бир занжирда ҳеч қандай синашлар ўтказилмаслигини кафолатлаши лозим.

1034. Барча қайта улашлар Бошқарув марказининг тўғридан-тўғри кўрсатмалари бўйича амалга оширилиши лозим.

Кўрсатмалар қайта улашни амалга ошириш жараёнини белгиланган шаклда ёзиб олиш ва сақланишини таъминловчи тизим орқали берилмаётган бўлса, у ҳолда кўрсатма қабул қилувчи томонидан ёзиб олиниши ва назорат қилувчи шахсга тасдиқлаш учун ўқиб эшиттирилиши керак.

Ҳар бир кўрсатма берилган вақт ва қайта улашни бажариш вақти ёзиб олинади ҳамда назорат қилувчи шахсга тақдим этилиши лозим.

1035. Хавфсизлик техникаси бўйича ҳар қандай ҳужжатлар берилишидан аввал қайта улаш ишлари бажариладиган нуқталар изоляцияланган, изоляция мосламалари қулф билан қулфланган ва огоҳлантириш белгиси қўйилган ҳамда ҳар қандай кучланиш берилиши эҳтимолидан ҳимоялаш учун ерга уланган бўлиши керак.

Имкон қадар изоляция нуқтаси ҳамда асосий ерга уланишни таъминлаш воситаси ҳисобланувчи барча тақсимловчи қурилмаларнинг ишчи механизмлари ўчирилган бўлиши керак.

1036. Хавфсизлик техникаси бўйича барча ҳужжатлар Бошқарув марказида рўйхатга олиниши керак.

1037. Хавфсизлик техникаси бўйича ҳужжатларни бериш ваколатига эга шахс томонидан хавфсизлик техникаси қоидаларига мувофиқ хавфсиз иш жойини аниқ белгилаб берилиши керак.

1038. Ишларни олиб бориш жойида индукцияланган кучланиш вужудга келиши хавфи мавжуд бўлган ҳолатларда ёки ишларни олиб бориш жойи асосий ерга улагичлар жойлашган жойдан узоқда бўлса, Хавфсизлик техникаси бўйича ҳужжатларни бериш ваколатига эга шахс ишларни олиб бориш жойида ёрдамчи ерга улагичларни қўллаши керак.

Ушбу ёрдамчи ерга улагичлар ваколатли шахс томонидан хавфсизлик техникаси бўйича ҳужжатни ўрганиб чиқишдан олдин олиб ташланиши керак.

1039. Хавфсизлик техникаси бўйича ҳужжатлар тўлиқ ёпилиб, бекор қилинмагунча асосий ерга улагичларни занжирдан олиб ташлаш ёки қайта улаш тақиқланади.

1040. Узатиш тизими оператори мазкур Қоидаларнинг Х бўлим 6-боб 4-параграфида ва 8-бобида батафсил кўрсатиб ўтилган тартибда ходимларни ўқитиш ва тегишли тарзда аттестациядан ўтказишни амалиётга татбиқ этиши лозим.

Тармоқ Фойдаланувчилари ўз ходимлари учун айни шундай ўқитиш ва тегишли тарзда аттестациядан ўтказишни тартибини татбиқ этиши керак.

4-§. Қайта улашлардаги хатоликлар

1041. Оператив ходим қайта улаш операциясини хато бажарган тақдирда, ушбу ҳолатни тузатишга уринишдан олдин мазкур ҳолат ҳақида Бошқарув марказини хабардор қилиш зарур.

1042. Бошқарув марказидаги назорат қилувчи масъул шахс, автоматиканинг ишлаб кетиши ва юкламанинг ошиши натижасида юзага келиши мумкин вазиятларни инобатга олиб, тегишли чора-тадбирларни белгилаши керак.

8-боб. Тизим оператори ходимларини оператив тайёрлаш ва аттестациядан ўтказиш

1043. Тизим оператори реал вақт (оператив) режимида ягона электр энергетика тизими ишига жавоб берувчи ўзининг ходимлари ва Тегишли тизим операторлари учун ўқув дастурини ишлаб чиқиши лозим.

1044. Тизим оператори томонидан ходимларни ўқитиш жараёни ва ҳажми, билим синашини ўтказиш мақсадида ўтказиладиган аттестация (кейинги ўринларда — аттестация) юзасидан батафсил маълумот Вазирликнинг сўровига кўра тақдим этилиши лозим.

Тизим оператори диспетчерлик биноларидан ташқарида жойлашган ва оператив режалаштириш ҳамда ягона электр энергетика тизимини мувофиқлаштириш функцияларини бажарувчи ходимлар учун ўқув дастурларини ишлаб чиқиши ва тасдиқлаши керак.

1045. Тизим оператори Назорат органи билан биргаликда ўз ўқув дастурларига ягона электр энергетика тизимининг асосий элементлари, ишлаш тамойиллари, иш жараёнлари, белгиланган тартиб-қоидаларга амал қилиш ҳамда фавқулодда вазиятларни аниқлаш ва унга жавобан чора кўриш бўйича билимлар киритиши керак.

Бу билимлар электр энергетика соҳасидаги қонунчилик ҳужжатларида кўрсатиб ўтилган автоматика бўйича талабларни татбиқ этишнинг эксплуатация оқибатлари ҳақидаги амалий ва назарий қўлланмаларни ўз ичига олиши лозим.

1046. Тизим оператори шунингдек, ўзи ва бошқа операторларнинг диспетчерлик хизматлари ўртасидаги ўзаро ишлаш бўйича тренинг машғулотлари ўтказишни ҳам режалаштириши лозим ва ўз ўқув дастурларига авария ҳолатларини аниқлаш ҳамда уларга жавоб бериш, зарур чораларни кўриш бўйича машғулотларни ҳам киритиши керак.

1047. Тизим оператори Назорат органи билан биргаликда ходимлар малакасини ошириш ва қайта тайёрлаш мақсадида ўқув машғулотлари ўтказади.

1048. Барча тегишли лавозимлар учун машғулотларнинг батафсил мазмуни ва ўтказиш даврийлиги ўқув дастурида белгиланиши лозим. Ушбу ўқув машғулотлари қуйидагиларни ўз ичига олади, лекин бу билан чекланмайди:

электр энергетикаси соҳасининг ихтисослашган йўналишлари;

ягона электр энергетика тизимини эксплуатацияси қилиш вақтида ходимларни ҳамда ускуна (қурилма)ларни хавфсизлигини таъминлаш;

ягона электр энергетика тизимининг барқарор ва бошқа барча режимларида ишлаши;

Тақсимлаш тизими оператори ва узатиш тизимига тўғридан-тўғри уланган Фойдаланувчилар билан биргаликдаги ўқитиш ва тажриба алмашиш дастурлари.

1049. Тизим оператори генерацияловчи модулларни диспетчерлаш бўйича ҳамда Узатиш тизими операторлари ўртасида ҳамкорлик ва ўзаро ҳаракатлар бўйича ўқув машғулотларини ўтказиши керак.

1050. Ўқув машғулотлари Тизим оператори даражасида реал вақтда ва оператив режалаштириш режимини акс эттирган ҳолда ўтказилиши лозим.

1051. Тизим оператори Тегишли тизим операторларининг барча янги оператив ходимлари учун ўқув машғулотлари режаларини тузади ва ўтказади.

Ўқув машғулотлари режаси малака ошираётган ходимнинг лавозими ва тажрибасини инобатга олган ҳолда тузилиши лозим.

Тегишли тизим операторлари ходимларининг ўқув режалари тўғрисидаги ёзувлар ходимларнинг мазкур оператор тизимидаги фаолияти давомида уч йилдан кам бўлмаган муддат давомида сақланиши керак.

1052. Ўқув режалари қуйидагиларни ўз ичига олади:

бошланғич дастур, бунда Тизим оператори ходимларини лавозими даражасида иш жойида оператив режимда ўқитиш ва ундан сўнг аттестация (билим синаши)дан ўтказиш;

Тизим оператори ходимларини оператив режимда малакасини узлуксиз ошириб бориш ҳамда ходимларнинг даврий билимлар синашидан ўтказилишини камида беш йилда бир маротаба амалга ошириш;

оператив режалаштириш билан боғлиқ иш жойида ўқитиш дастури.

1053. Тизим оператори бутун ўқув жараёнини режалаштириш, мониторинг ўтказиш ва ўқув дастурларини мунтазам янгилаб бориш учун масъул бўлган тажрибали ўқув машғулотлари Координаторини тайинлайди.

1054. Ўқув машғулотлари Координатори қуйидагилар учун масъул:

Тизим оператори ходимларини малакаси ошириш;

Тизим оператори ходимларини оператив режимда ўқитиш ва аттестациядан ўтказиш;

бошланғич ва мунтазам ўқитиб боришга тегишли ҳужжатларни юритиш билан боғлиқ жараёнлар;

Тизим оператори ходимларини оператив режимда аттестациядан ўтказиш жараёни;

Тизим оператори ходимларини оператив режимда ўқитиш ва аттестациядан ўтказиш муддатини узайтириш жараёни;

электр энергетика соҳасида фаолият юритувчи зарур амалий ва назарий тажрибага эга мутахассисларни ҳамда малакали устоз ва мураббийларни жалб қилган ҳолда ўқув машғулотларини ўтказиш.

1055. Мураббий сифатида фаолият кўрсатувчи Тизим оператори ходимлари Узатиш тизими оператори томонидан рўйхатга олиниши ҳамда уларнинг иш жойидаги устозлик даражаси Тизим оператори ходими сифатида қайта аттестациядан ўтказиш билан бир вақтда кўриб чиқилиши керак.

1056. Тизим оператори янги технологиялар, ишлаб чиқариш ёки юклама моделлари ва бозордаги ҳамда ягона электр энергетика тизимидаги ҳар қандай сезиларли ўзгаришларни инобатга олиб ўқув дастурларини камида йилда бир марта ёки ўзгараётган операцион режимлар, эксплуатация қоидаларини ҳамда тармоқ конфигурациялари ва характеристикаларидан келиб чиқиб, қайта кўриб чиқиши ва янгилаши керак.

1057. Тизим оператори ўқиш жараёнининг ишдан ажралган ва ажралмаган режимдаги шакллари бўлишини таъминлайди. Ишлаб чиқаришдан ажралмаган ҳолда ўқитиш Тизим операторининг тажрибали ходими назорати остида ўтказилиши керак.

Ишдан ажралган режимда таълим бериш таълим берилаётган мавқейига мос келувчи тармоқни моделлаштириш тафсилотлари билан диспетчерликнинг ҳақиқий қурилмаларига айнан ўхшаш бўлиши лозим.

1058. Тизим оператори ўқув машғулотларини Узатиш тизими операторлари орасидаги иш билан боғлиқ оператив масалаларни етарли даражада кўрсатиб бериш, жумладан қўшни тармоқлардан олинган тегишли маълумотлар базасининг комплекс моделига асосланган ҳолда олиб борилишини таъминлаши керак.

Тегишли ҳолатларда узатиш тизимига уланиш нуқтасига эга бўлган қўшни тизим операторлари ва Фойдаланувчилар мавқейи моделлаштирилади ёки «офлайн» режимида ўқишда бевосита иштирок этиши лозим бўлади.

1059. «Офлайн» режимида ўқитиш жараёни кенг қамровли бўлиши ҳамда ўқув дастурларида тизимлар, ускуна (қурилма)лардаги сўнгги ишланмалар, янги технологиялар ҳақида тегишли маълумотлар акс этиши мақсадида Тизим оператори ўзаро боғлиқ тизимлар операторлари, уланиш нуқтасига эга бўлган тармоқлар Фойдаланувчилари билан мунтазам равишда ҳамкорлик қилиши керак.

1060. Тизим оператори вакили оператив режимда ишловчи ходимларига лавозим йўриқномаларида белгиланган вазифаларни кузатувчисиз бажаришлари учун аттестациядан ўтказилганлиги тўғрисида ҳужжат бериши лозим.

1061. Тизим оператори оператив режимда ишловчи ходимлари учун малака даражаси ва лавозим йўриқномаси талабларига жавоб бериши юзасидан аттестациядан ўтиш жараёнини белгилаб бериши керак.

Аттестациядан ўтган оператив режимда ишловчи Тизим операторининг ходимларига тегишли гувоҳнома берилади, берилган гувоҳнома нусхаси Тизим операторида сақланиши лозим.

Аттестация жараёни оғзаки ва (ёки) ёзма имтиҳон ҳамда олдиндан белгиланган муваффақият мезонлари билан бирга амалий кўникмаларни баҳолашдан иборат бўлиши керак. Аттестация натижалари Тегишли тизим операторида сақланиши лозим. Вазирлик сўровига кўра Тизим оператори аттестация қайдномаларини тақдим этиши керак.

1062. Тизим оператори оператив режимда ишловчи ҳар бир ходимига берилган Аттестациянинг амал қилиш муддатини рўйхатдан ўтказиши керак.

Аттестациянинг максимал амал қилиш муддати Тизим оператори томонидан белгиланиши ва беш йилдан ошмаслиги керак.

Аттестациянинг амал қилиш муддати тугагунга қадар уни узайтириш Тизим оператори томонидан белгиланган мезонларга, жумладан, Тизим оператори ходимларининг тажрибаси, амалий кўникмалари ва доимий равишда ўқув жараёнларидаги иштирокига асосланиши лозим.

1063. Тизим оператори ходимларига юклатилган вазифаларни бажариш жумладан, қўшни давлатлар узатиш тизими операторлари билан мулоқот қилишда зарур бўлган тилларни билиши учун ходимларни ўқитиши лозим.

1064. Тизим оператори ҳар бир ходимини бошланғич ўқитиш жараёнида қўшни тизимлар билан ўзаро функционал мослик ва эксплуатация қилиш масалалари бўйича ҳамда қўшни Узатиш тизими операторлари билан ҳамкорликда ўтказилган ўқув машғулотлари тажрибаси ва фикр-мулоҳазалари асосида ўқитилишини таъминлаши лозим.

Бошланғич ўқитиш жараёнининг ушбу қисми ягона электр энергетика тизимини барқарор ва бошқа турли режимларда ўзаро келишилган ҳолда эксплуатация қилиш масалаларини ўз ичига олиши керак.

9-боб. Оператив ходимларни жойларда оператив ўқитиш ва аттестациядан ўтказиш

1065. Узатиш тизими оператори ўз тизимидаги тармоқларни эксплуатация қилиш вазифаларини амалга оширувчи оператив ходимлар учун жойларда ўқитиш бўйича ўқув дастурини ишлаб чиқиши ва қабул қилиши лозим.

Узатиш тизими оператори томонидан ўтказилаётган ўқитиш ва аттестация жараёнлари ҳақидаги батафсил маълумот Вазирлик сўровига асосан тақдим этилиши керак.

1066. Узатиш тизими оператори ўз ўқув дастурларига ягона электр энергетика тизими элементлари, ушбу тизимнинг фаолият юритиши, ишлаш жараёнлари ва тартибларидан фойдаланиш бўйича зарур маълумотларни, шунингдек кутилмаган ва фавқулодда вазиятларни аниқлаш ҳамда уларни бартараф этиш юзасидан билимларни киритиши керак.

Бу билимлар электр энергетика соҳасида қонунчилик ҳужжатларида кўрсатиб ўтилган автоматика бўйича талабларни татбиқ этишни эксплуатацион оқибатлари ҳақидаги амалий ва назарий қўлланмаларни ўз ичига олиши керак.

1067. Узатиш тизими оператори оператив ходимларининг билимларини чуқурлаштириш ва малакасини ошириш мақсадида жойларда ўқув машғулотлари ўтказади.

Барча тегишли лавозимлар учун ўқув машғулотларининг батафсил мазмуни ва ўтказиш даврийлиги ўқув дастурида белгиланиши керак.

Ушбу ўқув машғулотлари қуйидагиларни ўз ичига олади, лекин бу билан чекланмайди:

электр энергетикаси соҳасининг ихтисослашган йўналишлари;

ягона электр энергетика тизимини эксплуатация қилиш давомида ходимларни ҳамда ускуна (қурилма)ларнинг хавфсизлигини таъминлаш;

ягона электр энергетика тизимининг барқарор ва бошқа барча режимларида қайта улаш;

Тақсимлаш тизими оператори ва узатиш тизимига тўғридан-тўғри уланган Фойдаланувчилар билан биргаликдаги ўқитиш ва тажриба алмашиш дастурлари.

1068. Тизим оператори томонидан барча янги оператив ва эксплуатация билан шуғулланувчи ходимларни ўқитиш юзасидан дастурлар тайёрлаши ва ўқув машғулотларини ўтказиши керак.

Ўқув машғулотлари режаси барча янги оператив ва эксплуатация билан шуғулланувчи ходимларнинг лавозими ва тажрибасини инобатга олган ҳолда ишлаб чиқилиши лозим.

Жойлардаги янги оператив ва эксплуатация қилиш билан шуғулланувчи ходимларнинг ўқув машғулотлари режалари тўғрисидаги ёзувлар тегишли оператив тузилма томонидан ходимларнинг мазкур оператив тузилмадаги фаолияти давомида беш йилдан кам бўлмаган муддат давомида сақланиши керак.

1069. Жойларда ташкил қилинадиган ўқув машғулотларини режалаштиришда қуйидагиларни инобатга олиш керак:

бошланғич дастур, бунда оператив ва эксплуатация қилиш билан шуғулланувчи ходимларнинг лавозими даражасида иш жойида оператив режимда ўқитиш ва ундан сўнг аттестациядан ўтказиш;

ходимларнинг оператив режимда малакасини узлуксиз ошириб бориш;

даврий билимлар синашидан ўтказилишини камида уч йилда бир маротаба амалга ошириш;

ягона электр энергетика тизими хавфсизлиги билан боғлиқ иш жойида ўқитиш.

1070. Узатиш тизими оператори ўқув жараёнини режалаштириш, мониторинг ўтказиш ва ўқув дастурларини мунтазам янгилаб бориш учун масъул бўлган тажрибали Ўқув машғулотлари координаторини тайинлайди.

1071. Ўқув машғулотлари Координатори қуйидагилар учун масъул:

жойларда иш бажарувчи ходимлар малакаси;

оператив ва эксплуатация билан шуғулланувчи ходимларни оператив режимда ўқитиш ва аттестация (билим синаши)дан ўтказиш;

бошланғич ва узлуксиз ўқитишга тегишли ҳужжатларни юритиш билан боғлиқ жараёнлар;

оператив ва эксплуатация қилиш билан шуғулланувчи ходимларни аттестация (билим синаши)дан ўтказиш жараёни;

оператив ва эксплуатация билан шуғулланувчи ходимларни ўқитиш ва аттестация (билим синаши)дан ўтказиш муддатини узайтириш жараёни;

электр энергетика соҳасида фаолият юритувчи зарур амалий ва назарий тажрибага эга мутахассисларни ҳамда малакали устоз ва мураббийларни жалб қилган ҳолда ўқув машғулотларини ўтказиш.

1072. Устоз ва мураббий сифатида фаолият кўрсатувчи оператив ходимлар Узатиш тизими оператори томонидан рўйхатга олиниши ҳамда уларнинг иш жойидаги Устоз ва мураббий даражаси Тизим оператори ходими сифатида қайта аттестация (билим синаши)дан ўтказиш билан бир вақтда қайта кўриб чиқилиши керак.

1073. Ўқитиш дастурлари янги технологиялар, бозор ҳамда ягона электр энергетика тизимидаги ҳар қандай сезиларли ўзгаришларни инобатга олиб, камида йилда бир марта ёки ўзгараётган операцион режимлар ва эксплуатация қоидаларини ҳамда тармоқ конфигурациялари ва характеристикаларини инобатга олган ҳолда қайта кўриб чиқилиши ва янгиланиши керак.

1074. Узатиш тизими оператори ўқитиш жараёни ишдан ажралмаган ҳолда ва «офлайн» режимда таълим олинишини таъминлайди. Ишлаб чиқаришдан ажралмаган ҳолда ўқитиш иш жойида тажрибали ходимнинг назорати остида ўтказилиши керак.

Ишдан ажралган режимда таълим бериш, имкон даражада таълим берилаётган мавқейига мос келувчи тармоқни моделлаштириш тафсилотлари билан диспетчерликнинг ҳақиқий қурилмаларига айнан ўхшаш бўлиши лозим.

1075. Узатиш тизими оператори вакили оператив ва эксплуатация билан шуғулланувчи ходимларга лавозим йўриқномаларида белгиланган вазифаларни кузатувчисиз бажаришлари учун аттестация ўтказилганлиги тўғрисида гувоҳнома бериши лозим.

1076. Узатиш тизими оператори оператив ва эксплуатация билан шуғулланувчи ходимлар учун малака даражаси ва лавозим йўриқномаларига асосан бажариши лозим бўлган вазифаларга кўра аттестация жараёнини белгилаб бериши керак.

Аттестациядан ўтган оператив режимда оператив ва эксплуатация билан шуғулланувчи ходимларга тегишли гувоҳнома берилади, берилган гувоҳнома нусхаси Узатиш тизими операторида сақланиши лозим.

Аттестация жараёни оғзаки ва (ёки) ёзма имтиҳон ҳамда олдиндан белгиланган ижобий натижа тамойилларига асосан баҳолашдан иборат бўлиши керак.

Аттестация баҳолари натижалари тегишли оператив тузилмада сақланиши лозим.

Вазирлик сўровига кўра Узатиш тизими оператори аттестация қайдномаларини тақдим этиши керак.

1077. Узатиш тизими оператори жойлардаги оператив ва эксплуатация билан шуғулланувчи ҳар бир ходимга берилган аттестациянинг амал қилиш муддатини рўйхатдан ўтказиши керак.

Аттестациянинг амал қилиш муддати Узатиш тизими оператори томонидан белгиланиши ва беш йилдан ошмаслиги керак.

Аттестациянинг амал қилиш муддати тугагунга қадар уни узайтириш Узатиш тизими оператори томонидан белгиланган мезонларга, жумладан, жойлардаги оператив ва эксплуатация билан шуғулланувчи ходимларнинг етарли амалий тажрибага эгалиги ва ўқув жараёнида доимий равишда иштирокига асосланиши лозим.

1078. Узатиш тизими оператори бир нечта бошқарув марказлари назоратига эга бўлган ҳудудлардаги оператив ва эксплуатация билан шуғулланувчи ходимларини бошланғич ўқитиш жараёнида қўшни давлатлар тизимлари билан ўзаро функционал мослик ва эксплуатация қилиш масалалари бўйича ўқитилишини таъминлаши лозим.

Ушбу ўқув машғулоти қўшни Узатиш тизими операторлари билан ҳамкорликда ўтказилган ўқув машғулотлари тажрибаси ва фикр-мулоҳазаларига асосланиши керак.

Бошланғич ўқитиш жараёнининг ушбу қисми ягона электр энергетика тизимини барқарор ва бошқа турли режимларда ўзаро келишилган ҳолда эксплуатация қилиш масалаларини ўз ичига олиши керак.

XI бўлим. Авария вазиятлари

1-боб. Авария вазиятларини олдини олишнинг мақсади ва унинг субъектлари

1079. Мазкур бўлимда генерацияловчи модуллар ва ягона электр энергетика тизимининг эксплуатация чекловларини (чегараларини) ҳисобга олган ҳолда қисқа муддатларда ягона электр энергетика тизимида содир бўлган тўлиқ ёки қисман ўчишлардан сўнг умумий истеъмолни тиклаш ҳамда фавқулодда ва авария вазиятларида бажарилиши талаб этиладиган тадбирлар ва мажбуриятлар баён этилади.

1080. Бўлимда ҳимоялаш бўйича тадбирлар режалари, ҳимояга, жумладан частотанинг пасайиши/кўтарилишидан ҳимоялашга, частотани тушишида юкламани ўчиришдан ҳимоялашга, кучланишнинг ортиши/пасайишидан ҳимоялашга ҳамда алоқа ва бошқариш воситаларига қуйиладиган ташкилий ва техник талаблар кўрсатиб ўтилган.

Шунингдек, нолдан ишга тушириш тартиби, жумладан нолдан ишга туширишни режалаштириш, синаш ҳамда Тизим операторининг диспетчерлик маркази бошқарувини йўқолиши ҳолатларида амалга оширилиши лозим бўлган тадбирларни режалаштиришга бўлган талаблар белгиланган.

1081. Авария вазиятларини олдини олишнинг мақсади қуйидагиларни таъминлашдан иборат:

ягона электр энергетика тизимида юз бериши мумкин бўлган фавқулодда ва авария вазиятларининг олдини олиш ва (ёки) ривожланишига тўсқинлик қилиш имкониятига эга ҳимоя тизимларини жорий этиш;

ягона электр энергетика тизими тўлиқ ёки қисман ўчганидан сўнг уни қайта тиклаш тартиби;

қайта тиклаш режаларини барча иштирок этувчи Томонлар билан келишиш;

фавқулодда ва авария вазиятлари юзага келиши мумкин бўлган ҳолатлар учун бирлашган энергетика тизими ва қўшни тизим операторлари билан келишилган мувофиқлаштириш тартиби.

1082. Ягона электр энергетика тизимида жиддий ва кенг миқёсли фавқулодда ва авария вазиятлари содир бўлганида ёки потенциал жиддий авариялар кутилаётганда Тизим операторининг раҳбариятини хабардор қилиш ва улар томонидан зудлик билан ҳолат бўйича тезкор қарор қабул қилиши, Фойдаланувчилар вакилларини зудлик билан хабардор этиш учун 24 соат фаолият юритувчи зарур алоқа тармоқлари ва воситалари билан таъминлаш талаб этилади.

Барча томонлар шундай алоқа воситаларидан фойдаланишлари, бундай ҳолатларда 24 соат фаолият юритувчи зарур алоқа тармоқлари ва воситаларининг мавжудлиги (оператив фойдаланишга тайёр ишчи ҳолатда бўлиши) доимий назорат қилиб борилиши шарт.

1083. Узатиш тизими оператори, Тизим оператори, Тақсимлаш тизими оператори, Электр станциялари оператори, сақлаш тизимлари оператори, жумладан тақсимлаш тизимига уланган генерацияловчи модуллар ва сақлаш тизимлари операторлари ҳамда бевосита узатиш тизимига уланган Истеъмолчилар мазкур бўлим субъектлари ҳисобланади.

2-боб. Тармоқнинг барқарор (турғун) ишлаши

1084. Узатиш тизими фавқулодда ва авария вазиятларидан ташқари, қуйидаги шартларга мувофиқ узлуксиз эксплуатация қилиниши керак:

кучланишлар ва ўта юкланишларни Қоидаларнинг V бўлимида белгиланган рухсат этилган чегаравий қийматларига риоя қилиш ва ундан оғмаслигини назорат қилиш;

тармоқ ускуналаридаги максимал ток оқимларини ҳамда тармоқнинг алоҳида тугунлари ва томонлар ўртасидаги чегара (интерфейс)ларида келишилган қисқа туташув токининг максимал қийматларини Қоидаларнинг V бўлимида белгиланган талабларга мувофиқлигини таъминлаш;

тармоқда электр энергиясини узатишдаги йўқолишларни камайтириш ҳамда ягона электр энергетика тизимининг барқарорлигини ошириш учун максимал барқарорлаштирилган ва кучланишнинг юқори графиклари (профиллари) билан ишлаш.

1085. Нормал эксплуатация шароитида ягона электр энергетика тизими қуйидаги характеристикаларга эга бўлади:

барча истеъмолчилар электр энергияси билан таъминланади;

узатиш тизимининг барча қисми (элементлари) учун барча рухсат этилган чегаравий қийматларга риоя этилади;

«n-1» мезон барча нуқталарда таъминланади.

1086. Юқорида баён этилган талабларнинг бажарилиши барча ҳолатларда ягона электр энергетика тизимининг барқарор ишлаши ва ўта юкланишлар таъсирида бўлмаслигини таъминлайди.

Тизим оператори ягона электр энергетика тизими хавфсизлиги ва барқарорлигини таъминлаш мақсадида нормал, фавқулодда ва кўзда тутилмаган ҳолатлар билан боғлиқ эксплуатацияга таъсир этувчи ҳар қандай чекловларни аниқлаш юзасидан мунтазам равишда, шунингдек алоҳида ҳолатларда тадқиқотлар ўтказиши лозим.

Ўрганиш ва синашлар жараёнида аниқланган жиддий чекловлар ҳақида Вазирлик хабардор қилинади.

1087. Тармоқнинг ўта юкланиши натижасида шикастланиши мумкин бўлган барча элементлари ўта юкланишдан ҳимоя тизимлари билан жиҳозланган бўлиши керак.

Бунда, элементининг қисқа муддатли ўта юкланишларини инобатга олиш ва диспетчерлик ҳаракати билан тармоқнинг ўта юкланиш остида қолишидан юксизлантириш имкониятини яратиш мақсадида, ушбу элементларни ўчишидан олдин огоҳлантирувчи сигнал берувчи ҳимоя билан таъминланиши лозим.

1088. Давлатлараро трансчегаравий тармоқлар ва боғланган давлатлар чегараларидаги тармоқлар тўғрисидаги маълумотлар ўзаро боғланиш тўғрисидаги келишувлар шартларига мувофиқ тақдим этилади.

1089. Узатиш тизими оператори ҳимояни белгиланган талабларга мувофиқ ўрнатилиши ва эксплуатация қилинишини орқали электр энергетика тизимининг хавфсиз ишлашини таъминлаши лозим. Бунда бир нечта ўхшаш тасодифий ўчишлар ҳисобга олиниши ҳамда носозликларнинг каскадли тарқалишини олди олиниши керак.

3-боб. Электр энергетика тизимидаги авария вазиятлари

1-§. Электр энергетика тизимида авария вазиятларининг таснифи

1090. Мазкур Қоидаларнинг 1084-бандида кўрсатиб ўтилган шартларнинг бажарилишида, эксплуатация шароитлари ягона электр энергетика тизими частотаси асосида белгиланади.

Ягона электр энергетика тизими частотаси қийматининг диапазонига мувофиқ эксплуатация шароитлари қуйидагиларга бўлинади:

нормал эксплуатация шароити: 49,8 Нz ≤ f ≤ 50,2 Нz;

рухсат этилган эксплуатация шароити: 49,5 Нz ≤ f < 49,8 Нz ва 50,2 Нz < f ≤ 50,5 Нz;

эксплуатациянинг критик шароити: 47,5 Нz ≤ f < 49,5 Нz ва 50,5 Нz < f ≤ 52,5 Нz;

эксплуатациянинг барқарор бўлмаган (турғун бўлмаган) шароити: f < 47,5 Нz ва 52,5 Нz < f.

2-§. Авария вазиятларини бартараф этиш

1091. Ишчи (бирламчи) захиранинг етарли (ёки мавжуд) эмаслиги натижасида эксплуатациянинг критик ёки барқарор бўлмаган (нотурғун) шароити юзага келганда Тизим оператори ва Фойдаланувчилар қуйидаги шартларга мувофиқ фавқулодда чораларни кўришлари керак:

барча Электр станциялари операторлари ва электр энергиясини сақлаш тизимлари операторларини авария вазияти ҳақида хабардор қилиш;

истеъмол юкламасини ростлаш хизматини кўрсатиш бўйича шартнома тузган Истеъмолчилар операторлари томонидан юкламани оператив ростлаш хизматларини ишга тушириш;

паст частотали релелар орқали юкламани автоматик равишда ўчириш;

Тизим оператори томонидан ёки унинг раҳбарлигида юкламани режалаштирилган ёки режадан ташқари ўчириш/қисқартириш.

1092. Тизим ажралиб кетган вазиятда ягона электр энергетика тизими частотасини рухсат этилган чегараларда ушлаб туриш ва иҳоталанган тармоқларнинг ҳар бирида эксплуатациявий хавфсизликни сақлаб туриш учун мазкур Қоидаларнинг 1091-бандига мувофиқ фавқулодда чоралар кўрилиши мумкин.

1093. Ўзаро қўллаб-қувватлаш тўғрисида битим тузилган қўшни электр энергетика тизими оператори тизимида авария вазияти вужудга келган ҳолатда Тизим оператори ўзаро уланган тармоқлари орқали максимал ёрдам кўрсатиши керак.

1094. Ўзбекистон Республикасининг ягона электр энергетика тизими унинг бир қисми ҳисобланган синхрон тизимдан узилиш фақатгина ўзаро қўллаб-қувватлаш тўғрисидаги битим тузилган қўшни электр энергетика тизими операторлари билан келишилганидан кейингина якуний тузатиш (тиклаш) чораси сифатида қабул қилинади.

1095. Авария вазиятида Тизим оператори частота оғишини бартараф этадиган, кейинчалик янада ёмонлашиши олдини оладиган ва барқарор ишлашни тезкор равишда қайта тиклашга имкон берадиган ҳаракатларни амалга ошириши керак.

3-§. Генерацияловчи модулларда амалга оширилиши лозим бўлган авариявий тиклаш тадбирлари

1096. Тизим оператори, Узатиш тизими оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори ягона электр энергетика тизимида авария вазияти юзага келгани эълон қилинган тақдирда генерацияловчи объектларни, шунингдек электр энергиясини сақлаш тизимларини диспетчерлаш бўйича нормал тартибларни тўхтатиб туришлари лозим.

Авария вазиятларида узатиш тизими ва тақсимлаш тизимининг эксплуатациявий хавфсизлигини таъминлаш мақсадида, Тизим оператори ёки тақсимлаш тизимининг иҳоталанган қисмида Тақсимлаш тизими оператори Электр станциялари операторларига ва (ёки) бошқа тармоқ Фойдаланувчиларига авария тўғрисида билдирги бериши керак.

1097. Авария тўғрисидаги билдирги берилгач, Тизим оператори ёки Тақсимлаш тизими операторлари Электр станциялари операторлари ва электр энергиясини сақлаш тизимлари операторларига ягона электр энергетика тизимини барқарор эксплуатация ҳолатига қайтаришни таъминловчи тадбирларни амалга ошириш бўйича кўрсатма беради.

Электр станциялари оператори ёки электр энергиясини сақлаш тизими оператори ягона электр энергетика тизимини барқарор эксплуатация ҳолатига қайтаришни таъминловчи тадбирларни амалга ошириш ҳолатида бўлмаса, бу ҳақида Тизим оператори ёки Тақсимлаш тизими операторини асосланган ҳолда хабардор қилиши ва ягона электр энергетика тизимини тиклаш жараёнидаги ўзининг иштироки тўғрисида келишиб олиши керак.

4-боб. Электр энергетика тизимини ҳимоялаш

1-§. Электр энергетика тизимини ҳимоялашни режалаштиришнинг умумий тамойиллари

1098. Мураккаб ва ёпиқ тармоқларда носозлик (бузилиш)лар қисқа вақт оралиғида кенг тарқалиши, оддий шикастланиш катта аварияга олиб келиши эҳтимоли юқорилиги ва иш давомида ҳар қандай эҳтиёт чоралари кўрилмаслиги қисқа муддатли ўта хавфли эксплуатация шароитлари юзага келишини инобатга олиб, электр энергетика тизимидаги носозликлар параллель равишда ишлайдиган қўшни давлат энергетика тизимларига салбий таъсирини минималлаштириш чоралари кўрилиши шарт.

Бунда Тизим оператори ва Узатиш тизими оператори авария вазиятларининг максимал олдини олиш бўйича зарур эҳтиёт чораларини кўришлари, самарали ҳимоя тизимлари ва ҳимоялаш бўйича тадбирлар режасини ишлаб чиқишлари талаб этилади.

1099. Тизим оператори Ўзбекистон Республикасининг ягона электр энергетика тизими унинг бир қисми ҳисобланган синхрон боғланган бирлашган энергетика тизимининг белгиланган талаблар (келишувлар)га мувофиқ хавфсиз ва барқарор параллел ишлаши учун жавобгар ҳисобланади.

Тизим оператори кўриладиган барча асосий ҳаракатларини батафсил баён этилган ҳимоя тадбирлари режасини ишлаб чиқади ва «Энергия» КДМ ва қўшни электр энергетика тизими операторлари, Тақсимлаш тизими операторлари ва бошқа Фойдаланувчилар билан келишади.

Ушбу ҳимоялаш режасида кўзда тутилган тадбирлар барча Томонлар учун мажбурий ҳисобланади.

1100. Ҳимоялаш бўйича тадбирлар режаси ўз ичига қуйидагиларни олади:

турли вазиятларда қўлланилиши лозим бўлган чоралар рўйхати;

мазкур Қоидаларнинг VIII бўлим 6-боб 6-параграфи ва VIII бўлим 7-бобига мувофиқ ягона электр энергетика тизими миқёсида огоҳлантиришлар бериш тартиби;

ҳимоялаш тизимини ташкиллаштириш тартиб ва тамойиллари;

техник ускуна (қурилма)ларга қўйиладиган талаблар;

Тизими оператори ва Томонлар (Фойдаланувчилар) ўртасида мажбуриятларни ҳамда жавобгарликнинг тўғри ва аниқ тақсимланиши.

2-§. Электр энергетика тизимини ҳимоялаш

1101. Узатиш тизими оператори узатиш тизимининг талаб (етарли) даражасида ҳимоясини таъминлаш учун жавобгар ҳисобланади ҳамда унинг тўғри ва узлуксиз ишлашини таъминлаш учун зарур ташкилий ва техник талабларни белгилайди.

Техник хизмат кўрсатиш режимларини белгилашда Узатиш тизими оператори Ўзбекистон Республикаси электр энергетика соҳасида қонунчилик ҳужжатлари, техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талаблари асосида амалга оширилади.

3-§. Реле ҳимоя тизимлари

1102. Авария тарқалиши ва кучайишининг олдини олиш, электр энергетика тизимининг ҳар қандай элементига таъсир қилувчи носозликларни тезкор бартараф этиш учун ҳимоя қурилмалари (воситалари) ўрнатилиши лозим.

1103. Ушбу контекстда ҳимоя ўз ичига ҳимоялаш сигнализацияси ускуна (қурилма)ларини ва улар билан боғлиқ алоқа воситаларини олади.

1104. Ўткинчи қисқа туташувлардан сўнг электр тармоқларини тезкор қайта уланишини таъминлаш учун барча занжирлар электр энергетика соҳасида қонунчилик ҳужжатлари ҳамда техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига мувофиқ автоматик улаш ускуна (қурилма)лари билан жиҳозланган бўлиши керак.

1105. Ҳар бир занжирдаги ҳимоянинг ишлаш тезлиги ва сонига бўлган талаблар мазкур Қоидаларнинг III бўлимида батафсил таърифланган.

5-боб. Истеъмолчиларда юкламани ростлаш

1-§. Истеъмолчиларда юкламани ростлаш ва ўчириладиган (ростланадиган) юкламалар

1106. Узиладиган (ростланадиган) юкламалар — бу ўзининг юкламасидан электр энергетика тизимида мувозанатлашни, яъни истеъмолни ростлаш учун фойдаланишга розилик берган, одатда истеъмол қуввати 1 MW дан кам бўлмаган истеъмолчилар ва электр энергияни сақлаш тизимлари ҳисобланади.

2-§. Қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартнома шартларига мувофиқ истеъмолчилар юкламасини ростлаш

1107. Истеъмолчилар частота ростлаш ёки захирани таъминлаш учун қўшимча хизматлар кўрсатиш тўғрисидаги шартнома шартларига мувофиқ ўз юкламаси бошқарувини тақдим этишлари мумкин.

1108. Шартномада ўчирилиши мумкин бўлган юклама миқдори, юкламани чеклаш мумкин бўлган вақт давомийлиги ҳамда тегишли билдирги (хабар) юборилиши керак бўлган муддат кўрсатилиши лозим.

3-§. Истеъмолчи билан ихтиёрий келишув сифатида

1109. 110 kV ва ундан юқори кучланишли тармоқларга уланган Истеъмолчи Тизим операторига авария вазиятларида юкламани бошқариш учун ўзининг юкламасини бошқариш функциясидан фойдаланишни таклиф қилмоқчи бўлса, у мазкур Қоидаларнинг ХI бўлим 5-бобига мувофиқ бу ҳақда Тизим операторини хабардор қилиши керак. Ушбу ҳолат ихтиёрий келишув бўлиб, у учун тўлов қилинмайди.

1110. Ихтиёрий келишув (битим) ҳар йил якунига (декабрь) қадар Тизим операторига ёзма кўринишда тақдим этилиши керак.

Ушбу келишувда Истеъмолчи келгуси йил давомида Тизим операторининг кўрсатмалари унинг билдиргисида кўрсатилган параметрларга мувофиқ бўлиши шарти билан Тизим операторининг юкламани бошқариш бўйича амал кўрсатмаларига қилишини тасдиқлайди.

Янги мавсум ҳар йили 1 январь санасидан бошланади.

1111. Ихтиёрий келишув қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши керак:

юкламани қисқартириш имкониятининг мавжуд миқдори;

Тизим оператори томонидан Истеъмолчига тақдим этиши лозим бўлган билдирги;

фойдаланиш даврийлиги, жумладан неча маротаба, қайси муддатда ёки сони ва муддатлари;

ҳар бир алоҳида ҳолат учун юкламани қисқартириш мумкин бўлган вақтнинг давомийлиги;

келишувга мувофиқ юқорида кўрсатиб ўтилган юкламани бошқаришда юзага келиши мумкин бўлган ҳар қандай вазиятлар.

4-§. Огоҳлантирувчи билдиргилар

1112. Ихтиёрий келишув (Битим) доирасида мазкур Қоидаларнинг ХI бўлим 5-боб 2 ва 3-параграфлари талабларига мувофиқ амалга оширилаётган юкламани ўчириш билан боғлиқ барча тадбирлар олдиндан келишилади, шу сабабли ҳеч қандай расмий огоҳлантирувчи билдиргилар талаб этилмайди.

5-§. Истеъмолни тезкор ростлаш

1113. Истеъмолни тезкор ростлаш — частотани пасайтирилган частотали реле ишлайдиган даражагача тушиб кетишининг олдини олиш мақсадида генерацияловчи модуллар ёрдамида частотани бирламчи ростлашни таъминлаш учун қўшимча равишда истеъмолчилар юкламасини тезкорлик билан (бир лаҳзали) узиш орқали амалга оширилади.

Шунингдек, ягона электр энергетика тизимининг баъзи нуқталарида кучланишни умумий пасайтириш имкониятидан фойдаланиб юкламани камайтиришдан ҳам фойдаланиш мумкин.

1114. Истеъмолни тезкор (лаҳзалик) ростлаш хизматлари Истеъмолчи объектлари томонидан юкламани ўзгариши таъсирида актив қувват истеъмолини пасайтириш юзасидан қўшимча хизмат кўрсатиш тўғрисидаги шартнома доирасида кўрсатилади. Ягона электр энергетика тизимида частотани динамик моделлаштириш ва (ёки) ягона электр энергетика тизими талабларига мувофиқ Тизим оператори томонидан белгиланган даражагача тушиб кетган ҳолатда, Истеъмолчи объектлари томонидан актив қувват истеъмолини пасайтириш юзасидан қўшимча хизмат кўрсатиш тўғрисидаги шартномалар асосида унинг юкламаси автоматик тарзда ўчирилади.

1115. Истеъмолни умумий қисқартириш жараёнининг бир қисми сифатида, юкламани ростлаш қурилмалари ишини бошқаришни амалга оширувчи кучланишни ростлаш қурилмаларига, истеъмолни лозим бўлган ҳолатларда камайтириш учун кучланишни 3 фоиз, 5 фоиз ва 9 фоизга пасайтиришга кўрсатма берилиши керак.

6-§. Истеъмолчини мажбурий ўчириш

1116. Тақсимлаш тизими оператори, узатиш тизимига уланган ҳар бир Берк тақсимлаш тизими оператори ҳамда узатиш тизимига уланган ҳар бир Истеъмолчи, ҳар бир календарь йилнинг охиригача (октябрь ойи) Тизим операторига келгуси эксплуатация йили учун ёзма равишда уланиш нуқтасига доир қуйидагиларни тақдим этиши керак:

жами йиллик максимал истеъмоли;

5, 10, 15, 20, 25 ва 30 дақиқа вақт давомида қўлда ўчирилиши мумкин бўлган, жами йиллик максимал истеъмолнинг фоизлардаги қиймати, бунда жами йиллик максимал истеъмолнинг умумий ҳажмидан камида 60 фоиз миқдорида ўчирилиши лозим;

Тизим операторидан кўрсатма олинганидан сўнг дастлабки 5 дақиқада умумий талабнинг камида 20 фоиз қўлда ўчирилиши мумкинлигини тасдиқлаш.

1117. Тақсимлаш тизими оператори, узатиш тизимига уланган ҳар бир Берк тақсимлаш тизими оператори ҳамда узатиш тизимига уланган ҳар бир Истеъмолчи жами йиллик истеъмолдаги максимал истеъмол қувватининг камида 60 фоиз миқдорини паст частотали релелар орқали автоматик тарзда тармоқдан ўчириш қобилиятига эга бўлиши керак.

Ушбу чоралар босқичма-босқич частотанинг ҳар бир даражасига истеъмолнинг маълум миқдорини тармоқдан автоматик ўчиришни ўз ичига олиши керак.

Тизим оператори частотани ҳар бир пасайиш босқичида ўчирилиши лозим бўлган юкламани нисбатини белгилайди ва тегишли Тақсимлаш тизими оператори билан географик жойлашувига боғлиқ равишда юкламани босқичма-босқич камайтиришни таъминлаш учун ўчириладиган фидерларни келишади.

1118. Частотанинг пасайишида автоматик ўчиришга тушадиган Истеъмолчилар Тегишли тизими оператори ва Тизим оператори томонидан қувватларда алоҳида поғоналар (блоклар)га бўлинади.

Электр энергетика соҳасида қонунчилик ҳужжатлари ҳамда техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига мувофиқ электр таъминотининг автоматик тиклаш схемалари ўрнатилган бўлса, поғоналар (блоклар)ни таъминлашнинг иккала манбаси ҳам бир хил поғоналар (блоклар)да жойлашган бўлиши керак.

1119. Ушбу поғоналар (блоклар)нинг сони, жойлашуви, ўлчамлари ва тегишли паст частота созламалари Тақсимлаш тизими оператори билан келишилганидан сўнг келгуси ҳар бир календарь йилининг (октябрь) охирига Тизим оператори томонидан белгиланиши керак.

Тизим оператори ҳар йили ҳар бир поғоналар (блоклар) ҳолати бўйича таҳлил ўтказади ва барча географик жойлашувларни қамраб олувчи келишилган тадбирлар графигини тайёрлайди.

1120. Тақсимлаш тизими оператори, узатиш тизимига уланган ҳар бир Берк тақсимлаш тизими оператори ҳамда узатиш тизимига уланган ҳар бир Истеъмолчини алоҳида поғоналар (блоклар) бўйича ташкилий тадбирлар барча уланиш нуқталарида ҳар бир тарқатиш тизими кесимида бир хил катталикдаги юкламани тармоқдан ўчиришни таъминлаш учун мўлжалланади.

1121. Частота (49,0), (48,8), (48,6), (48,4) Нz қийматлари билан белгиланган частота даражаларигача пасайиб кетса, истеъмол юкламаси паст частотали реле ёрдамида автоматик тарзда тармоқдан ўчирилади.

Тизим частотаси 49,0 Нz гача пасайиб кетса, юкламанинг 10 фоиздан 20 фоизгача қисми автоматик ва мажбурий тарзда тармоқдан ўчирилади.

Частотанинг 49,0 Нz дан кейинги ҳар бир поғонасида ўчирилиши лозим бўлган юклама ҳажми узатиш тизими Фойдаланувчиларининг техник талабларини ҳисобга олган ҳолда Тегишли тизим оператори ва Тизим оператори томонидан белгиланади.

Частота пасайиши натижасида ўчишлар содир бўлса, ҳар йили истеъмолчиларнинг ижтимоий аҳамиятини ҳисобга олган ҳолда электр энергиясини ўчиришлар тенг ва камситилмаган шароитларда амалга оширилишини таъминлаш мақсадида айланма (веер) услубидан фойдаланилган ҳолда амалга оширилади.

1122. Паст частотали реле ягона электр энергетика тизими частотасини берилган (белгиланган) даражагача тушиб кетиши билан 150 миллисонияларда ишга тушиш техник имкониятига эга бўлиши керак.

Паст частотали релеларнинг сезувчанлиги 0,05 Нz дан ошмаслиги керак.

1123. Паст частотали реленинг ишлаши ўчириш вақтида электр энергияси таъминотини тиклаш учун мўлжалланган автоматлаштирилган тизимларни ишлашига тўсқинлик қилиши керак.

1124. Тақсимлаш тизими оператори, узатиш тизимига уланган ҳар бир Берк тақсимлаш тизими оператори ҳамда узатиш тизимига уланган ҳар бир Истеъмолчи паст частотали реленинг автоматик ўчиши натижасида истеъмолнинг қисқариши тўғрисидаги дастлабки таҳлилларни Тизим операторига қисқа вақт ичида тақдим этиши лозим.

Оғзаки ахборот 10 дақиқа мобайнида ҳамда ёзма тасдиқлаш бир кун ичида тақдим этилади.

1125. Частотанинг пасайишида электр таъминоти автоматик ўчирилгандан ва частота қайта тикланганидан сўнг маълум муддат ичида истеъмолчиларнинг катта қисмининг электр таъминотини тиклаш имкони йўқ ҳолатларда, Тизим оператори Тақсимлаш тизими операторига бошқа истеъмолчиларни қўшимча қўлда ўчириш ва унга тенг ҳажмдаги автоматик тарзда ўчирилган истеъмолчилар электр таъминотини тиклаш топшириғини беришга ҳақли.

Ушбу ҳаракатлардан асосий мақсад, частотанинг кейинги пасайишларини юкламани автоматик ўчириш орқали тўхтатиб қолиш (ёки бартараф этиш) ҳисобланади.

1126. Тизим оператори ягона электр энергетика тизими шароитлари частотанинг пасайиб кетиши юкламани автоматик тарзда ўчирилишига олиб келиши мумкин деб ҳисобласа, автоматик тиклашнинг барча схемаларини ўчириш ҳақида кўрсатма беради.

Частота бўйича юкламанинг автоматик ўчиши содир бўлгандан сўнг, тизимида ўчиш содир бўлган Тақсимлаш тизими оператори, узатиш тизимига уланган ҳар бир Берк тақсимлаш тизими оператори ҳамда узатиш тизимига уланган ҳар бир Истеъмолчи Тизим оператори томонидан таъминотни қайта тиклаш ҳақида тегишли кўрсатма берилмагунига қадар ўчиқ турган қисмга кучланиш бериши мумкин эмас.

1127. Частота тикланганидан сўнг Тизим оператори ўчган қисмларнинг электр таъминотини тиклаш бўйича кўрсатма беради.

Тақсимлаш тизими оператори, узатиш тизимига уланган Берк тақсимлаш тизими оператори ҳамда узатиш тизимига уланган ҳар бир Истеъмолчи томонидан ўчган қисмлар (истеъмолчилар)нинг электр таъминоти имкон қадар қисқа муддатда тикланиши ва такрорий (қайта) улаш жараёни Тизим оператори кўрсатма берганидан сўнг 2 дақиқа ичида бошланиши керак.

1128. Узатиш ёки тақсимлаш тизимининг бутун ёки бир қисмида ишлаб чиқариш қуввати ва истеъмол юкламаси орасида доимий номутаносиблик (танқислик) кузатилаётган бўлса юклама (истеъмол) айланма (веер) усули ёрдамида қўлда ўчирилади.

1129. Тизим оператори, Узатиш тизими оператори ва Тақсимлаш тизими оператори Фойдаланувчилар билан келишилган ҳолда юкламани айланма (веер) усулида ўчириш режасини ишлаб чиқиши керак.

Айланма (веер) усулида ўчиришни режалаштириш мавжуд қуввати жалб этилган Томонлар ўртасида бир маромда тақсимланишини таъминлаш лозим.

Айланма (веер) усулида ўчиришда Истеъмолчиларнинг бир қисми икки соатгача бўлган муддатга ўчирилиши мумкин, шундан сўнг уларнинг таъминоти қайта тикланиши ва бошқа бир гуруҳ истеъмолчиларнинг таъминоти ўчирилиши керак.

1130. Тизим оператори ва Тақсимлаш тизими оператори юкламани айланма (веер) усулида ўчириш режасига, режани амалга ошириш бошланишидан аввал эксплуатация шароитларидан келиб чиқиб, ўзаро келишган ҳолда ўзгартиришлар киритишлари мумкин.

Тегишли тизим оператори ҳар бир Фойдаланувчини электр таъминотидан турли вақтда ўчирилиши лозим бўлган юкламанинг умумий ҳажми тўғрисида хабардор қилиши керак.

1131. Ўчириш бутун ягона электр энергетика тизимининг ёки иҳоталанган режимда ишлаётганда ушбу тизимнинг бир қисмини яхлитлигини ҳимоялаш мақсадида амалга оширилаётган бўлса, мазкур ўчиришлар Тизим операторининг назорати остида амалга оширилиши керак.

Тақсимлаш тизимининг иҳоталанган режимда ишлаётган қисмида амалга оширилаётган ўчиришлар Тақсимлаш тизими операторининг назорати остида амалга оширилиши лозим.

1132. Захира таъминотини автоматик тиклаш схемалари қўлланилган бўлса, ушбу схемалар айланма (веер) усулида ўчириш режасини амалга оширишдан аввал ўчириб қўйилиши керак.

1133. Авария вазияти содир бўлган вақтда Тизим оператори, Узатиш тизими оператори ва Тақсимлаш тизими оператори авария вазияти оқибатлари ва давомийлигини чеклаш учун мумкин бўлган барча имкониятларни ишга солишлари керак.

7-§. Огоҳлантирувчи билдиргилар

1134. Огоҳлантирувчи билдиргилардан тизими мазкур Қоидаларнинг XI бўлим 5-боб 5 ва 6-параграфлари талабларига мувофиқ юкламани камайтириш тадбирларига мос равишда ундан фойдаланиш мумкинлиги ҳақида хабардор қилиш учун фойдаланилади.

Генерация қувватлари танқислиги кузатилса ёки юкламани ростлашни амалга ошириш учун бошқа сабаблар бўлса, Тизим оператори юкламани ростлаш ҳақида огоҳлантирувчи билдирги орқали Тақсимлаш тизими операторини огоҳлантириши лозим.

Авария (фавқулодда) вазиятлари юзага келганида Тизим оператори томонидан фавқулодда чоралар кўрилиши керак бўлган ва огоҳлантириш хабарномасини тақдим этиш учун етарли вақт бўлмаган тақдирда, мазкур бўлимнинг талаблари қўлланилмайди, бироқ Тизим оператори содир бўлган вазият тўғрисида маълумотларни ўз ичига олган билдиргини юқорида қайд этилган ташкилотларга тақдим этади (эълон қилади).

1135. Заруратга кўра Тизим оператори томонидан огоҳлантиришнинг кейинги тизими Тақсимлаш тизими операторларига Тизим операторининг кўрсатмаларини бажариш учун зарур деб ҳисоблаган тегишли тайёргарлик чораларини кўришга имкон бериш учун киритилади.

1136. Барча огоҳлантиришлар камида қуйидаги маълумотларни ўз ичига олади:

эришилиши лозим бўлган юклама ва (ёки) кучланишнинг пасайиши миқдори;

амалга оширишнинг кутилаётган вақти;

қайта тикланишнинг кутилаётган вақти.

1137. Мазкур Қоидаларнинг 1115-бандига мувофиқ кучланишни ростлаш йўли билан юкламанинг умумий пасайиши ҳолатида, амалга оширилиши лозим бўлган ҳар бир босқич учун Тизим оператори тегишли огоҳлантирувчи билдиргилар беради.

Бундай билдиргилар юқорида батафсил кўрсатиб ўтилган маълумотни, шунингдек ушбу билдирги бутун ягона электр энергетика тизимига тааллуқли бўлмаса, огоҳлантирувчи билдирги тааллуқли бўлган зонани ўз ичига олади.

1138. Қуйидаги томонлар огоҳлантирувчи билдиргиларнинг нусхасини олади:

билдирги тааллуқли бўлган Тақсимлаш тизими операторлари;

Вазирлик.

1139. Мазкур Қоидаларнинг XI бўлим 5-боб 6-параграфида кўрсатиб ўтилган келишувларга мувофиқ юкламани кўзда тутилган ёки режалаштирилган камайтириш ҳолатларида Тизим оператори қизил огоҳлантирувчи билдирги беради. У ягона электр энергетика тизимига тааллуқли бўлади.

1140. Қизил огоҳлантирувчи билдирги ягона электр энергетика тизимига тааллуқли бўлганлиги ва юкламани ўчиришни кўзда тутганлиги сабабли, барча Тақсимлаш тизими операторларига, Электр станциялари операторларига, Фойдаланувчиларга ва Вазирликка юборилади.

1141. Барча огоҳлантирувчи билдиргилар Тизим оператори томонидан бекор қилмагунча ўз кучида қолади.

8-§. Содир бўлган вазиятлар (ҳодисалар) тўғрисида ҳисобот

1142. Тизим оператори томонидан огоҳлантирувчи билдирги ва (ёки) юкламани қўлда пасайтириш ҳақида кўрсатма берган ҳолатларда, Тизим оператори вазият (ҳодиса)га тааллуқли тадбирлар тугагач, ҳар қандай ҳолатда зудлик билан икки кун ичида ушбу ҳодиса тўғрисида қисқача ҳисобот тайёрлаши ва Вазирликка тақдим этиши шарт.

9-§. Истеъмолчиларни огоҳлантириш

1143. Дастлабки ишга туширишдан кейин юкламани айланма (веер) усулида ўчириш режалаштирилган тадбир ҳисобланади ва Истеъмолчилар қачон ва қанча вақт давомида таъминотдан узилиши борасида хабардор қилинган бўлишлари лозим.

Бунинг учун масъулият Тақсимлаш тизими операторига юкланади. Ушбу операторлар юкламани тақсимлаш режасига биноан айланма (веер) усулида ўчириш доирасида тегишли чораларни кўришлари керак бўлади.

Мазкур тадбирлардан ташқари, Фойдаланувчиларни огоҳлантириш қуйидагиларни ўз ичига олади, амма бу билан чекланмайди:

оммавий ахборот воситаларида (газета, радио, телевидение) эълонлар;

Тақсимлаш тизими оператори офисларида мавжуд бўлган эълонлар;

Тақсимлаш тизими оператори, Узатиш тизими оператори ва (ёки) Тизим операторининг интернет-сайтларидаги маълумотлар;

Истеъмолчиларнинг рўйхатга олинган ҳимояланмаган қатлами учун электрон почта ёки ижтимоий тармоқлардаги хабарномалар.

10-§. Компенсация

1144. Мазкур Қоидаларнинг XI бўлим 5-боб 2-параграфида кўрсатилган ҳолатлардан ташқари, мазкур Қоидаларнинг XI бўлим 5-боби кўрсатмаларига мувофиқ режалаштирилган ва режадан ташқари қўлда ёки автоматик тарзда юкламани ўчириш учун ҳеч қайси Томонга компенсация тўланмайди.

6-боб. Электр энергетика тизими ишини тиклаш

1-§. Электр энергетика тизими ишини тиклаш тамойиллари

1145. Электр энергетика тизими ишини тиклаш, уни қисман ёки тўлиқ ўчиши ҳолатида Тизим оператори, Узатиш тизими оператори ёки Тақсимлаш тизими оператори томонидан ўта қисқа муддатда минимал даражада ножўя таъсирларсиз ва хавфсизликни таъминлаган ҳолда барча истеъмолчиларни узлуксиз электр энергияси билан таъминлаш тамойилларига амал қилишни кўзда тутади.

2-§. Электр энергетика тизими ишини тиклашда иштирок этувчи Томонлар

1146. Электр энергетика тизими ишини тиклаш тамойиллари қуйидаги Томонларга нисбатан қўлланилади:

Узатиш тизими оператори ва узатиш тизимига уланиши мумкин бўлмаган иҳоталанган тақсимлаш тармоғининг участкаларига доир Тақсимлаш тизими операторлари;

узатиш тизими тўлиқ ёки қисман ўчишдан кейин электр энергетика тизими ишини тиклаш билан боғлиқ қўшимча хизматлар кўрсатиш бўйича шартнома тузган нолдан ишга тушириш имкониятига эга бўлган генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари операторлари.

3-§. Нолдан ишга тушириш имкониятига эга генерацияловчи модуллар

1147. Ташқи таъминот манбалардан фойдаланишга заруратсиз эксплуатацияга қайтиши мумкин бўлган генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари Тизим оператори томонидан нолдан ишга тушириш имкониятига эга сифатида рўйхатга олинади ва уларнинг операторларига қўшимча хизматлар кўрсатиш бўйича шартнома тузишни талаб этиши мумкин.

Бундай мурожаат келиб тушган тақдирда, операторларнинг асоссиз рад этиши тақиқланади ва Вазирликнинг кўрсатмасига биноан, қўшимча хизматлар кўрсатиш бўйича стандарт шартнома тузишга мажбур.

Нолдан ишга тушириш станциясидан етказиб берилаётган электр энергияси узатиш тизимини таъминлаш ва истеъмолчиларни электр энергияси таъминоти учун ҳамда бошқа генерацияловчи модулларни қайта улаш мақсадида фойдаланиши мумкин.

1148. Нолдан ишга тушириш бўйича қўшимча хизматларини тақдим этувчи генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларини тегишли ускуналари нолдан ишга тушириш қобилиятларини тасдиқловчи зарур эксплуатация синашлари ўтказилиши керак.

1149. Электр энергетика тизими ишини тиклаш воситалари билан таъминлаш заруратига кўра иҳоталанган электр энергетика тизимлари орасидаги бирлаштирувчи уланишлар ва ускуналар ва (ёки) қурилмалардан фойдаланилиши лозим.

1150. Ускуналарнинг нолдан ишга тушириш имкониятлари камида уч йилда бир марта мунтазам равишда жойида синашдан ўтказилиши керак.

4-§. Электр энергетика тизими ишини тиклаш режаси

1151. Тизим оператори томонидан заруратга кўра, нолдан ишга тушириш имконияти билан боғлиқ қўшимча хизматлар кўрсатиш шартномасига киритилган генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимларини қамраб олган ягона электр энергетика тизими ишини тиклаш бўйича батафсил режа ишлаб чиқилиши ва янгиланиши лозим.

1152. Тизим оператори бошқаруви остида Фойдаланувчилар томонидан риоя этилиши керак бўлган тиклашнинг умумий стратегияси кетма-кет қуйидаги босқичларни назарда тутадиган режада белгиланиши керак:

станцияларни нолдан ишга тушириш учун мўлжалланган бир неча иҳоталанган тизимларни яратиш;

маҳаллий юкламани генерацияловчи модуллар ва электр энергиясини сақлаш тизимлари орқали таъминлаш;

ушбу иҳоталанган электр энергетика тизимлари ишлашини бир-бири билан синхронлаштириш;

бутун электр энергетика тизимининг нормал (барқарор) ишлашини якуний тўлиқ тиклаш.

1153. Қабул қилиниши лозим бўлган тиклашнинг умумий стратегиясини белгилаб беришдан ташқари ушбу режада қуйидаги масалалар ҳам кўриб чиқилиши лозим:

ягона электр энергетика тизими ишини тиклашнинг устувор йўналишлари;

ягона электр энергетика тизими ишини тиклаш учун зарур бўлган ускуналар ва (ёки) қурилмалар;

Тизим оператори кўрсатмаларига амал қилувчи ёки алоқа бир вақтнинг ўзида ишламай қолганида иҳоталаш учун мустақил ҳаракат қилувчи генерацияловчи объектлари, электр энергиясини сақлаш тизимлари, Тақсимлаш тизими операторлари ва бошқа Фойдаланувчиларга тақдим этилиши лозим бўлган раҳбарий ҳужжатлар;

Ҳукумат, оммавий ахборот воситалари ва жамоатчилик билан алоқа.

1154. Тизим оператори ягона электр энергетика тизимини ҳимоялаш режасига кўра барча чоралар кўрилганидан сўнг ва ягона электр энергетика тизими барқарор ҳолатга келганида белгиланган тадбирлар асосида тиклаш жараёнини бошлайди.

1155. Тизим оператори ягона электр энергетика тизимини босқичма-босқич барқарор ҳолатда тиклаш имконини берувчи тиклаш учун зарур бўлган тартибларни ишлаб чиқади.

Бундай тартиблар ҳеч бўлмаганда имитацияли моделлаштириш ёки муқобил ҳисоб-китоблар билан тасдиқланиши керак.

1156. Тизим оператори электр энергияси узилишидан сўнг ягона электр энергетика тизимининг ҳар бир компонентлари ҳолатини билиши шарт, масалан ягона электр энергетика тизимининг қайта тикланган элементлари, иҳоталанган ва ўчирилган ҳудудлар, ишини тиклашга тайёр ўз эҳтиёжларини қоплаш режимдаги генерацияловчи модуллар ёки электр энергиясини сақлаш тизимлари, ўз эҳтиёжини қоплашда қийинчиликларга дуч келган ва зудлик билан ташқи манбалардан таъминланиши зарур бўлган нолдан ишга тушириш имкониятига эга бўлган модуллар ҳолати.

Тизим оператори ҳар қандай ҳолатларда ҳам бундай маълумотларни мавжудлигини таъминловчи тартибларни белгилаши керак.

1157. Ишни тиклаш босқичида Тизим оператори тизимлараро тармоқларда актив ва реактив қувват оқимларининг келишилган чегараларида ушлаб туришни таъминлаши керак.

1158. Тизим оператори қуйидагиларни белгилайди (аниқлик киритади):

унинг тармоғи билан синхрон ишлайдиган бошқа узатиш тизими оператори тармоғи ҳолатини;

ягона электр энергетика тизимининг бир қисми ҳисобланган синхрон участканинг узунлиги ва чегаралари, жумладан ўзаро ёрдам тўғрисида шартнома тузилган қўшни давлат узатиш тизими операторлари билан келишилган участканинг ҳажми ва чегаралари;

ўз назорати зонасидаги мавжуд қувват захирасининг ҳолати (иҳоталанган ҳудудларни ҳисобга олган ҳолда).

1159. Тизим оператори синхрон ҳудуд даражасида белгиланган тамойилларга мувофиқ, жумладан унинг ҳудудидан узоқдаги участкаларда ҳам Частота етакчисига ёрдам бериши лозим.

1160. Электр энергияси таъминотини тиклаш жараёнида Тизим оператори 200 mНz максимал оғиш билан частотани 50 Нz га тиклаш мақсадида частота етакчиси билан мувофиқлаштирган ҳолда истеъмол ва ишлаб чиқаришни мувозанатлаши керак.

1161. Тизим оператори частота ва захира чегаралари оғишларини максимал даражада камайтириш учун юкламани улаш жараёнини босқичма-босқич ростлайди.

Истеъмолчиларда электр энергияси таъминотини тиклаш Тизим оператори томонидан белгиланган узатиш тизимининг максимал юкламаси ҳажмидан келиб чиқиб, блокли юкламаларни босқичма-босқич улаш орқали амалга оширилади.

1162. Тизим оператори Истеъмолчиларни ва тақсимлаш тизимларига уланган генерацияловчи модуллар қайта уланишини Тақсимлаш тизими оператори билан мувофиқлаштиради.

Истеъмолчиларни жойида ва масофадан улаш Тизим оператори ва Тақсимлаш тизими оператори ўртасида олдиндан келишилган бўлиши керак.

Автоматик қайта улашдан сақланиш чораларини кўриш талаб этилади.

1163. Ягона электр энергетика тизими ишини тиклаш ҳолатида Тизим оператори, қўшни узатиш тизими операторлари билан уланишда, частотанинг авариявий оғиши натижасида (частота етакчиси кўрсатмаси асосида) ўчирилган генерацияловчи модулларни ва ўзаро уловчи занжирларнинг қайта уланишини, уланишга кейинги навбатда турган истеъмол қувватини қоплаш учун мувозанатлаш захирасини етарли чегараларини сақлаган ҳолда уланишини мувофиқлаштиришади.

Тизим оператори частотани ўта ростлашдан қочиш имконини берувчи шартларга асосан қайта улаш ва ўчириш мезонларини белгилаши лозим.

1164. Тизим оператори узатиш тизимини қўшни давлатлар тизимлари билан қайта синхронлашда қўшни давлатлар узатиш тизими операторлари билан ўзаро ёрдам тўғрисида шартномага мувофиқ қайта синхронлаш бўйича Частота бўйича етакчининг кўрсатмаларига риоя этиши керак.

5-§. Электр энергетика тизими ишини тиклаш режасини янгилаш

1165. Тизим оператори узатиш тизимига қўшимча ускуналар ва (ёки) қурилмалар уланганда ва баъзи мавжуд ускуналар ва (ёки) қурилмалар эксплуатациядан чиқарилганда Узатиш тизими оператори билан биргаликда электр энергетика тизими ишини тиклаш режасини қайта кўриб чиқади ва янгилайди. Режа камида икки йилда бир марта қайта кўриб чиқилади ва янгилаб борилади.

Тизим оператори узатиш тизимига таъсир этувчи вазиятларни ёки бошқа ўзгаришларни ҳисобга олган ҳолда режага ўзгартиришлар киритиши мумкин.

6-§. Ягона электр энергетика тизими ишини тиклаш режасининг қўлланилиши

1166. Электр энергетика тизимини тиклаш режаси қайта тиклаш жараёнида иштирок этувчи Томонларга электр энергетика тизимини тез ва хавфсиз тарзда тўлиқ тиклашга эришиш учун ёрдам бериш бўйича кўрсатмаларни ўз ичига олади.

1167. Электр энергетика тизимини тиклаш режаси генерацияловчи модул ва (ёки) электр энергиясини сақлаш тизимининг ускуна (қурилма)сининг мавжудлигига, вақт ўтиши билан улардан фойдаланиш ва техник хизмат кўрсатиш эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда ўзгартирилиши мумкин.

Режа ушбу ўзгаришлар сабабли барча мумкин бўлган қисман ёки тўлиқ ўчиш сценарийларини қамраб ололмаса, Тизим оператори электр энергетика тизимининг ҳолатини баҳолаши ва электр энергетика тизими ишини тиклашнинг янги режасини ишлаб чиқиши керак.

1168. Ҳар бир электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар, электр энергиясини сақлаш тизимлари, Тақсимлаш тизими оператори ва Берк тақсимлаш тизими оператори электр энергетика тизими ишини қайта тиклаш жараёнида, ҳатто электр энергетика тизими ишини тиклаш режаси таркибидаги тафсилотларга зид бўлган тақдирда ҳам, Тизим операторининг кўрсатмаларига риоя этиши шарт.

7-§. Электр энергетика тизими ишини тиклаш бўйича ўқитиш

1169. Ҳар бир Томон электр энергетика тизими ишини тиклаш режасида иштирок этиш учун жалб қилинган ходимларининг етарли даражада ўқитилганлиги ҳамда етарли малака ва тажрибага эга бўлишини таъминлаши шарт.

1170. Электр энергетика тизими ишини тиклаш бўйича комплекс синашлар ўтказиш имконияти чекланган, аммо амалиётда кутилганга имкон қадар яқин бўлган шароитларда қисман синашлар мунтазам равишда ўтказилиши керак.

Мунтазам равишда ўтказилиши керак бўлган асосий синашлар қуйидаги бўлимларда кўрсатиб ўтилган синашларни ўз ичига олиши лозим.

Ҳар қандай характердаги барча синашлар учун Тизим оператори синашларда иштирок этувчи Томонларга мовий рангдаги огоҳлантирувчи билдирги (ташкилий синаш ўтказилаётганлигини ва ишлайдиган ва ишламайдиган ускуна (қурилма)ларга ҳеч қандай ўзгартириш киритилмаслигини билдиради) беради.

1171. Электр энергетика тизими ишини тиклаш жараёнида Тизим оператори, Узатиш тизими оператори, Тақсимлаш тизими оператори ва Электр станция оператори ва бошқалардан кўплаб ходимларнинг жалб этилиши талаб қилинади.

Улар нолдан ишга туширишда генерацияловчи модуллар ва сақлаш тизимлари эксплуатациясида, юкламани ўчириш ва улаш, баъзи ҳолатларда тармоқни қайта синхронлаштириш вазифасини бажарадилар.

Жараёнга жалб этилган иштирокчилар ўз мажбуриятлари ва масъулиятларини тўлиқ тушунишлари ва уларни бажариш бўйича етарли тажрибага эга бўлишлари лозим.

Тизим оператори мунтазам равишда назарий ўқув машғулот хоналарида машқларини ўтказади, ушбу машқларда тегишли ходимлар фавқулодда вазиятларда қўлланиладиган алоқа усули билан боғланади ва улар ўзларига бириктирилган участкаларга йўналтирилади ҳамда бундай вазиятларда улардан нима кутилишини ва ўз вазифаларини қай йўсинда бажаришлари кераклиги ҳақида тушунтиришлар берилади.

1172. Назарий ўқув машғулотларни ўтказиш ҳамда ишни тиклаш режасининг муҳим элементларини синашдан ўтказиш, шунингдек, электр энергетика тизимининг тўлиқ ўчирилиши ҳолатида унинг ишини қайта тиклашда иштирок этадиган ходимларни ўқитиш имкониятини беради.

Бу уларга юқорида кўрсатиб ўтилган ҳолатларда қаерга боришлари, қандай қилиб ва қачон ҳамда ким билан ўзаро мулоқотда бўлишлари, ўз вазифаларини қандай бажариш кераклигини тушуниб етишларига имкон беради.

1173. Электр энергетика тизими ишини қайта тиклаш учун зарур бўлган барча алоқа каналлари ва алоқа тугунлари электр таъминоти тўлиқ узилиб қолган ҳолатда ҳам ишлашда давом этишини тасдиқлаш учун мунтазам синашдан ўтказилиши ва (ёки) текширилиши керак.

Ушбу синашлар ўз ичига электр энергиясини сақлаш тизимлари яхши ҳолатда эканлигини ва лойиҳада кўрсатилган вақт давомида хизмат қилишини ҳамда захира дизель генераторларини ишга туширилиши ва ускуна (қурилма)ларга бўлган талабни қондира олишини текширишни ўз ичига олади.

8-§. Марказий бошқарувнинг йўқотилиши

1174. Тизим операторининг бошқарув маркази Тизим оператори томонидан электр энергетика тизимини зарур хавфсизлик ва ишончлилик даражасида бошқариш имкониятини таъминлашда муҳим роль ўйнайди.

Фавқулодда (авария) вазиятлар сабабли Тизим оператори бошқарув маркази ишга яроқсиз бўлиб қолса, бутун электр энергетика тизимининг узлуксиз ва хавфсиз ишлашини таъминлаш учун Бошқарув марказининг функцияларини режали тарзда бажаришнинг захира режаси бўлиши шарт.

1175. Бошқарув марказининг функцияларини режали тарзда бажаришнинг захира режаси Тизим оператори томонидан ишлаб чиқилиши ва қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

бошқарув марказининг функциялари ўтказилиши керак бўлган жой тафсилотлари ва ушбу жойдаги асосий ускуна (қурилма)ларни эксплуатацияга олдиндан тайёрланганлиги тўғрисида батафсил маълумот;

бошқарув маркази функцияларини ўтказишни келишиш учун авариявий алоқа услублари тўғрисида батафсил маълумот;

бажарилиши керак бўлган тадбирларнинг ва уларнинг ким томонидан бажарилишини назорат қилиш рўйхати;

бошқариш функцияларини ўтказиш бўйича батафсил тартиблар.

1176. Бошқарув марказининг функцияларини режали тарзда бажаришнинг захира режаси унинг ишга яроқлилиги, зарур жойларда керакли маълумотларнинг мавжудлиги ҳамда режада белгиланган тадбирларни бажариш учун ходимлар тўлиқ тайёрланган эканлигига ишонч ҳосил қилиш учун мунтазам равишда камида ҳар икки йилда бир маротаба тўлиқ ёки қисман синашдан ўтказилиши лозим.

9-§. Умумий тизим миқёсида авария вазиятларини биргаликда ҳал этиш тартиби

1177. Умумий тизим вазияти (Умумий бирлашган тизимлар миқёсидаги авария вазияти) — Тизим оператори фикрига кўра қўшни (бошқа) тизимга сезиларли ва (ёки) кенг қамровли таъсир кўрсатган ёки кўрсатиши мумкин бўлган бир томон тизимидаги авария вазият.

1178. Умумий тизим вазияти содир бўлаётганида ҳар бир Фойдаланувчи 24 соат давомида Тизим оператори ва Тегишли тизими оператори билан телефон рақамлари ва (ёки) бошқа хабар алмашиш келишувларини ёзма равишда алмашади, улар орқали ёки ўз ташкилотлари ёки бошқарув вакиллари номидан мажбурий қарорлар қабул қилиш ҳуқуқига эга.

Янги Фойдаланувчилар учун телефон рақамлари ва (ёки) хабар алмашишнинг бошқа воситалари уланиш шартномаси имзоланганда тақдим этилади. Тақдим этилган маълумотлар ёзма кўринишда бўлиб, унинг таркибидаги маълумот мунтазам янгиланиб туриши керак.

1179. Тизим оператори камида икки йилда бир марта ушбу тартибларни синашдан ўтказиши керак, бунда тармоқ Фойдаланувчисининг раҳбар ходимларидан тегишли жавоб олиш учун сарфланган вақт қайд этилиши лозим.

Тизим оператори ушбу синаш натижалари ҳақида Вазирликка батафсил ҳисобот тақдим этади.

1180. Фавқулодда (авария) вазиятлар юзага келганида қуйидаги ҳаракатлар амалга оширилиши керак:

вазият Фойдаланувчининг тизимида содир бўлган бўлса, ушбу Фойдаланувчи бу ҳақда Тизим операторини хабардор қилиши керак, бунда Фойдаланувчи таъсир кўрсатган ёки таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳар қандай бошқа Томонни хабардор қилиши лозим;

вазият Узатиш тизими оператори тизимида ёки ўзаро боғланган қўшни томон тизимида содир бўлган бўлса ва Тизим оператори бу ҳақда ўзаро боғланган томон тарафидан огоҳлантирилган бўлса, унда Тизим оператори таъсирга учраган ёки учраши мумкин бўлган Томонларни хабардор қилади;

Тизим оператори Вазирликка билдирги юборади.

1181. Мазкур Қоидаларнинг 1180-бандига мувофиқ вазият тўғрисида хабар берилганидан сўнг, Тизим оператори ҳодисанинг умумий тизим вазияти эканлигини ёки йўқлигини аниқлайди ва бунда Тизим оператори ҳодисани назорат қилиш ва у билан боғлиқ барча масалаларни кўриб чиқиш учун Умумий тизим вазияти марказини ташкил этиши мумкин.

1182. Тизим оператори имкон қадар қисқа вақт ичида барча томонларни Умумий тизим вазияти маркази ташкил этилганлиги ва унинг телефон рақамлари ва (ёки) хабар алмашиш тартиби ( 1178-бандга мувофиқ олдин тақдим этилганлардан фарқ қилса) тўғрисида хабардор қилиши керак.

1183. Умумий тизим вазияти маркази ташкил этилгандан сўнг, умумий бирлашган тизимда содир бўлган вазиятларга боғлиқ тегишли томонларнинг юқори раҳбарияти вакиллари ўртасида барча алоқалар Умумий тизим вазияти маркази орқали амалга оширилади.

7-боб. Тиклаш ва ҳимоялашда қўллаб-қувватлаш тизимлари ва тадбирлари

1-§. Тиклаш ва ҳимоялаш тизимлари учун умумий шартлар

1184. Кундалик эксплуатация жараёнида қўлланиши шарт бўлмаган тиклаш ва ҳимоя тизимлари фаолияти ягона электр энергетика тизимининг муваффақиятли ишлашига боғлиқ. Тиклаш ва ҳимоялаш тизимларининг зарур вазиятларда ишчи ҳолатда бўлишини таъминлаш ягона электр энергетика тизимини бошқаришнинг асосий омилидир.

1185. Тиклаш ва ҳимоялаш тизимлари мазкур Қоидаларнинг XI бўлими 1-бобида кўрсатилган барча Томонлар тарафидан жорий қилиниши керак бўлиб, уларни жойлашиш нуқталарида барча зарур ускуна (қурилма)лар билан таъминлаш бўйича жавобгар Тизим операторининг қарорига кўра улар билан таъминлашни талаб қилган Томонлар ҳисобланади.

Бундай ускуна (қурилма)ларнинг узлуксиз ишлашини кўрсатиш учун мунтазам синашлар талаб қилинса, Томонлар ушбу синашларни ўтказиши ва ҳар йили (31 январь ва 30 ноябрь саналарида) Тизим операторига янгиланган текшириш ва синаш ҳисоботларини тақдим этиши керак.

1186. Тизим оператори барча томонлар тарафидан тақдим этилган тизимларни зарур бўлган вазиятларда ишлашини таъминлаш учун заруриятга асосланган текшириш ва синашларни ўтказиши керак.

2-§. Ёрдамчи ускуна (қурилма)лар

1187. Тизим оператори бошқарув марказида ўзининг муҳим тизимларининг ишлашини таъминлаш учун зарур бўлган ёрдамчи генераторлар ва узлуксиз таъминлаш манбалари таъминотини ва мазкур Қоидаларнинг XI бўлим 6-боб 8-параграфида кўрсатиб ўтилган фавқулодда (авария) вазиятларда бошқарув маркази функциялари ўтказиладиган жойни белгилаши ва уларни мунтазам (ҳар ойда) синашдан ўтказилишини таъминлаши лозим.

1188. Станцияларни нолдан ишга тушириш имкониятини таъминлаш учун зарур деб белгиланган Электр станциялари операторлари бундай қурилмалар, ускуналар ва тизимларнинг ишлашини таъминлаш учун зарур бўлган ёрдамчи генератор қурилмалари ҳамда узлуксиз таъминлаш манбалари билан таъминлаши зарур, шунингдек улар мунтазам равишда (ҳар ойда) синашдан ўтказилиши лозим.

1189. Барча Томонлар нолдан ишга туширишни бошлаш жойлари сифатида белгиланган ва узатиш тизимига уланишнинг барча нуқталари ҳамда Узатиш тизими оператори ҳолатида узатиш тизими чегараларидаги генерацияловчи қурилмалар ҳимоя тизимларининг тўғри ишлашини таъминлаш учун зарур бўлган ёрдамчи таъминот билан таъминлаши зарур ҳамда уларни мунтазам равишда (ҳар ойда) синашдан ўтказиши керак.

1190. Талаб этилувчи ёрдамчи таъминлаш манбалари-барча хавфсиз бошқариш ва эксплуатацияни таъминлаш учун зарур бўлган ҳамда Қоидаларнинг XI бўлим 7-боб 3 ва 4-параграфларида кўрсатиб ўтилган алоқа воситалари ва маълумотлар алмашинувини қўллаб туришни таъминлаши талаб этилган ускуна (қурилма)лар ҳисобланади.

3-§. Алоқа воситалари

1191. Ҳар бир Фойдаланувчи Тизим операторининг талабларига риоя этиши ва Тизим оператори ва Фойдаланувчи ўртасида электрон почта, юбориш бўйича кўрсатмалар ва бошқалар каби маълумотлар алмашинувини таъминлаш учун тегишли компьютер ва тармоқ ускуна (қурилма)лари билан таъминлаши керак. Ускуна (қурилма)лардан Фойдаланувчи фақат Тизим оператори билан оператив алоқа учун фойдаланиши лозим.

1192. Ҳар бир Фойдаланувчи мазкур Қоидаларнинг 1191-бандида кўрсатиб ўтилган компьютер қурилмасининг ишончлилиги ва хавфсизлигини мақбуллаштириш, шу жумладан, тегишли узлуксиз ёрдамчи электр таъминоти учун тегишли қурилмаларни бепул тақдим этиш учун жавобгарликни ўз зиммасига олиши керак.

1193. Ҳар бир Фойдаланувчи Узатиш тизими оператори билан ўзаро амал қилувчи SCADA, ўлчаш ускуна (қурилма)лари, компьютер ва алоқа ускуналари ҳамда улар томонидан узатиладиган маълумотларнинг рухсатсиз (санкцияланмаган) киришидан ҳимоялаши керак.

1194. Тақсимлаш тизими оператори бошқарув марказлари, 220 kV ва ундан юқори кучланишда ишлайдиган подстанциялар, Тизим оператори томонидан белгиланган генерацияловчи объектлари ва узатиш тизимига уланган Фойдаланувчилар учун иккита алоҳида алоқа йўналиши талаб этилади.

1195. Алоқа воситалари Томонларнинг бири тарафидан эксплуатация қилинаётган алоқа тизимидан фойдаланса, унинг узлуксиз ишлашини таъминлаш учун зарур бўлган шундай ёрдамчи манбалар барча тегишли тугунларда қўллаб турилиши лозим.

4-§. Маълумотлар алмашинуви

1196. Томонлар Тизим оператор ва Узатиш тизими оператори кўрсатмаларига мувофиқ ва Вазирлик томонидан тасдиқланган маълумотлар алмашинуви механизмларини ўрнатиши керак.

1197. Чекланмаган ҳолда, улар қуйидагиларни ўз ичига олади:

огоҳлантириш бўйича билдиргилар ва ҳодисалари ёки авариялар тўғрисидаги хабарномалар билан алмашиш;

мазкур Қоидаларнинг 753 , 1082 ва 1178-бандларида кўрсатиб ўтилган масалаларни ҳал қилиш бўйича шартномалар тузиш.

1198. Томонлар, заруратга кўра, шартномаларнинг янгиланишини таъминлашлари керак.

1199. Тизим оператори ҳар йили (октябрь ойида) сўров ҳамда ҳар икки йилда жавоб талаб қилувчи хабарлар юбориш орқали тақдим этилаётган маълумотларнинг аниқлигини синашдан ўтказиши ва тасдиқлаши керак.

Тизим оператори ушбу синаш натижалари ҳақида Вазирликка хабар беради.

XII бўлим. Оралиқ (вақтинчалик) тадбирлар

1-боб. Уланиш нуқтасида Қоидалар талабларининг қўлланилиши

1-§. Янги уланишлар

1200. Ушбу Қоидалар талаблари тасдиқланган кундан олти ойдан сўнг Тегишли тизим оператори тармоғига амалга ошириладиган барча янги уланишлар учун тўлиқ қўлланилади.

1201. Фойдаланувчилар ушбу аввалдан мавжуд бўлган, аммо ушбу Қоидалар талабларига жавоб бермайдиган лекин улар уланган вақтда амалда бўлган талабларга тўлиқ жавоб берадиган тармоқлардан фойдаланишлари мумкин.

1202. Тегишли ҳолларда янги қурилмаларга уларни етказиб бериш ва ўрнатиш бўйича шартномалар имзоланган вақтдаги электр энергетика соҳасидаги қонунчилик ҳужжатлари, техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига жавоб берса, ушбу қурилмаларга амалда мавжуд бўлган талаблар қўлланилади.

Талаблар мазкур Қоидалар тасдиқланганидан сўнг уч ой мобайнида шартнома тузилган ва ушбу шартнома шартлари тўғрисида Тегишли тизим оператори хабардор қилинганда татбиқ этилади.

1203. Тегишли тизим операторига шартнома тузилган ва кучга кириш санаси, мазмуни, харид қилинадиган, йиғиладиган ва ўрнатиладиган ускуна (қурилма)ларнинг техник характеристикалари амалда бўлган талабларга тўлиқ жавоб беришини тасдиқловчи ҳужжатлар тақдим этилади.

2-§. Мавжуд уланишлар

1204. Мазкур Қоидаларнинг 1201 — 1203-бандлар талабларига мувофиқ Фойдаланувчи тармоқлари ушбу Қоидалар талабларига тўлиқ жавоб бермаган ҳолда Фойдаланувчи Қоидалар тасдиқланган кундан кейин уч йил ичида барча ускуна/қурилмаларнинг ушбу Қоидалар талабларига жавоб бериши чораларини кўриши керак. Фойдаланувчилар узлуксиз равишда ўз тармоғини Қоидалар талабларига тўлиқ ёки камида 75 фоиз мувофиқлаштирилишини таъминлаши шарт ҳисобланади.

1205. Мазкур Қоидаларни барча Фойдаланувчиларга нисбатан тўлиқ қўллаш билан боғлиқ масалаларни кўриб чиқиш жараёнида Узатиш тизими оператори Фойдаланувчиларнинг қонуний манфаатларини эътиборга олиши керак.

Узатиш тизими оператори мазкур Қоидаларнинг баъзи ёки барча талабларининг мавжуд Фойдаланувчиларга қўлланилиши бўйича баҳолашни Вазирлик томонидан ўрнатилган мезонларга ва мазкур Қоидаларда баён этилган жараёнга мувофиқ ҳар уч йилда ўтказади.

2-боб. Харажатлар ва фойдаларнинг таҳлили

1-§. Харажатлар ва фойдаларнинг сифат жиҳатидан аниқлаш

1206. Мазкур Қоидаларда баён этилган ҳар қандай талабни мавжуд Фойдаланувчиларга қўллашдан аввал, Тизим оператори ва Узатиш тизими оператори Фойдаланувчи билан бирга Қоидаларни тўлиқ жорий этиш билан боғлиқ харажатлар ва фойдаларнинг сифат (техник) жиҳатидан таққослама таҳлилини ўтказади.

1207. Ушбу таққослашда мавжуд тизимлар ёки бозордаги муқобиллар ҳисобга олинади. Таққослаш натижалари кутилаётган фойда кутилаётган харажатдан ортиқлигини кўрсатган ҳолда, шунингдек Вазирликдан қўшимча таҳлилларни ўтказишга розилик олинса, Узатиш тизими оператори мазкур Қоидаларнинг XII бўлими 2-боб 2-параграфига мувофиқ харажат ва фойдаларнинг таҳлилини ўтказишга киришиши мумкин. Вазирлик таҳлил натижаларига кўра харажатлар юқори ёки фойда паст деб ҳисобласа, шунингдек сифат (техник) жиҳатдан бошқа муқобиллардан фойдаланиш мумкин деб ҳисобласа Узатиш тизими оператори бу йўналишда ҳаракатларни тўхтатади.

2-§. Харажат ва фойданинг миқдорини аниқлаш

1208. Мазкур Қоидаларнинг XII бўлими 2-боб 1-параграфи талабларига мувофиқ амалга оширилган тайёргарлик босқичидан сўнг, Узатиш тизими оператори ушбу тайёрлов босқичининг натижасида потенциал фойдани кўрсатаётган ҳар қандай талаб бўйича харажат ва фойданинг миқдорини аниқлайди.

1209. Таҳлил якунидан кейинги уч ой давомида Узатиш тизими оператори томонидан натижалар умумлаштирилиб, қуйидагиларни ўз ичига олган ҳисобот тайёрланади:

келгусидаги ҳаракатларни амалга ошириш юзасидан тавсиялар;

ўтиш даври учун таклифлар. Ўтиш даври муддати Вазирликнинг ушбу талабни қўллаш мумкинлиги тўғрисидаги қарори қабул қилинган санадан бошлаб икки йилдан ортиқ бўлмаслиги лозим;

тегишли томонларнинг таклифлари.

1210. Муҳокама ўтказилганидан сўнг олти ойдан кечиктирмай Узатиш тизими оператори ўтказилган муҳокамалар натижалари юзасидан тушунтиришни ўз ичига олган ҳисобот ва кўриб чиқилаётган талабнинг қўлланишга моликлиги юзасидан таклиф тайёрлайди.

Ҳисобот ва таклиф Вазирликка, барча манфаатдор Фойдаланувчиларга ва Тегишли тизим операторларига етказилади.

1211. Узатиш тизими оператори томонидан Вазирликка тақдим этиладиган таклифлар қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

Фойдаланувчи томонидан талабларнинг бажарилишини намойиш этиш мақсадида оператив хабардор қилиш тартиби;

Фойдаланувчининг ўзига хос хусусиятларини ва ундаги мавжуд ускуна (қурилма)ларни ўзгартириш, модификация/қайта жиҳозлашни самарали амалга оширишдаги тўсиқларни ҳисобга олган талабларга жавоб беришдаги ўтиш даври.

3-§. Харажат ва фойда таҳлилининг тамойиллари

1212. Фойдаланувчилар ва Тақсимлаш тизими оператори, жумладан Берк тақсимлаш тизими оператори, Узатиш тизими оператори томонидан бошқа қоида назарда тутилмаган бўлса, сўров олингандан кейин уч ой ичида таҳлил ўтказишга кўмак берадилар ва зарур маълумотларни тақдим этадилар.

1213. Узатиш тизими оператори таҳлилни қуйидаги ҳисоблаш тамойилларидан бири ёки бир нечтасига асосан бажаради:

соф жорий қиймат, инвестицияларнинг даромадлилиги;

рентабеллик даражаси;

ўзини қоплаш учун зарур бўлган вақт.

1214. Узатиш тизими оператори электр энергияси таъминоти ишончлилигини ошириш нуқтаи назаридан ижтимоий-иқтисодий енгилликларни миқдорий баҳолайди ва у ўз ичига қуйидагиларни олади:

модификациянинг амал қилиш муддати давомида электр энергияси таъминотида узилишлар эҳтимолининг шу билан боғлиқ қисқариши;

электр энергияси таъминотидаги бундай йўқолишнинг эҳтимолий ҳажми ва давомийлиги;

электр энергияси таъминотининг бундай узилишида ҳар бир соатга тўғри келадиган харажатлар.

1215. Генерацияловчи модулларнинг операторлари ҳисобланувчи, Фойдаланувчиларга тааллуқли барча таҳлилларни ўтказишда Узатиш тизими оператори электр энергиясининг ички бозори, қўшни савдо ва электр энергиясининг тикланувчи манбалари интеграцияси учун фойдани миқдорий жиҳатдан баҳолаши керак, жумладан қуйидагиларни:

барқарор частота характеристикаси;

ростловчи захиралар;

реактив қувват билан таъминлаш;

ўта юкланишларни бошқариш;

ҳимоя чоралари;

у ёки бу талабларни амалга ошириш билан боғлиқ тўғридан-тўғри харажатлар;

имкониятларни бой бериш билан боғлиқ бўлган харажатлар;

техник хизмат кўрсатиш ва эксплуатацияда тегишли ўзгаришлар билан боғлиқ харажатлар.

XIII бўлим. Якунловчи қоидалар

1216. Узатиш тизими оператори мазкур Қоидалар кучга кирганидан кейин олти ойдан кечиктирмасдан:

узатиш тизимига уланишнинг батафсил йўриқномасини ишлаб чиқади ва тасдиқлайди;

Тизим оператори билан биргаликда ягона электр энергетика тизимида оператив ишлашидаги алоқа воситаларига янги талаблар ва қоидаларни ишлаб чиқиш ёки мавжудларини янгилайди.

1217. Мазкур Қоидалар кучга кирганидан кейин олти ойдан кечиктирмасдан Тегишли тизим оператори, узатиш тизимидаги активларни техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига мувофиқлаштириш мақсадида Тегишли тизим оператори тармоққа уланиш натижасида балансга қабул қилган қурилмалар ҳақидаги маълумотларни чоп этади.

1218. Узатиш тизими оператори мазкур Қоидалар кучга кирганидан кейин олти ойдан кечиктирмасдан уланиш инфратузилмаси бўйича ишлар бирлигига тўғри келадиган солиштирма харажатларни ўз ичига олувчи харажатларни баҳолашнинг батафсил услубиётини ишлаб чиқиши ва Вазирликка тасдиқлаш учун тақдим этиши шарт.

1219. Ушбу Қоидаларнинг 1216 — 1218-бандларида келтирилган ҳужжатлар таҳлили ўз вақтида ишлаб чиқилиши ва заруратга кўра янгиланиб борилиши бўйича жавобгарликни Вазирлик ўз зиммасига олади.

1220. Мазкур Қоидалар талаблари Вазирлар Маҳкамаси билан келишилган ҳолда Вазирлик хулосаси асосида Тегишли тизим оператори ёки Фойдаланувчи томонидан Қоидалар тасдиқлангунига қадар амалда эксплуатацияда бўлган ускуна (қурилма)ларга модернизация жараёнларига қўлланилиши мумкин.

Бунда харажатлар ва даромадларнинг тўлиқ таҳлили натижалари Фойдаланувчи харажатлари унинг харажатларидан кўпроқ эканлигини исботланиши керак.

1221. Ҳар бир Тегишли тизим оператори ёки Фойдаланувчи Қоидаларнинг исталган бўлими ёки бандига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш бўйича таклиф бериши мумкин.

1222. Таклиф Вазирликка киритилади. Таклифлар Вазирлик томонидан асосли деб топилган тақдирда Регулятор билан келишилади ва ўрнатилган тартибда Вазирлар Маҳкамасига киритилади.

1223. Қоидалар талабларини ёки ўз мажбуриятларини бажармаслик билан боғлиқ низолар қонунчиликда белгиланган тартибида ҳал этилади.

1224. Тегишли тизим оператори ёки Тизим операторлари томонидан мазкур Қоидалар талабларини ёки ўз мажбуриятларини бажармаслик ҳаракатларидан норози Томон Регуляторга даъво (шикоят) йўллаши мумкин. Регулятор даъвони олганидан сўнг икки ой давомида айбдор томоннинг лицензиясини тўхтатиш ёки бекор қилиш бўйича тегишли қарор қабул қилади. Регулятор қўшимча маълумотлар сўраса, даъвони кўриб чиқиш муддати яна икки ойга узайтирилиши мумкин. Регуляторнинг қарори суд тартибида бекор қилинмагунича мажбурий кучга эгадир.

1225. Мазкур Регламент талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавоб берадилар.

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 1-ИЛОВА

Узатиш тизимини ривожлантириш режасини ишлаб чиқиш тартиби

Т/р Ҳаракатлар Сўнгги муддат Изоҳ 1. Узатиш тизими оператори томонидан Фойдаланувчиларга маълумотлар тўплаш учун сўров юборилиши 31 март Тўғридан-тўғри хатлар юбориш ва олдиндан белгиланган форматлардан фойдаланиш орқали Узатиш тизими оператори сайти воситасида амалга ошириш 2. Фойдаланувчилар томонидан маълумотларнинг Узатиш тизими операторига тақдим этилиши 30 апрель Узатиш тизими оператори платформасига юклаш 3. Узатиш тизими оператори ва Вазирлик лойиҳалаштириш компаниясига мавжуд маълумотларнинг тақдим этилиши 15 май Вазирлик ва Узатиш тизими оператори ўртасида маълумотларни ички мувофиқлаштириш 4. Узатиш тизимини ривожлантириш режасининг «хомаки» лойиҳасини ишлаб чиқишни якунлаш 15 август Ишлаб чиқиш давомида Узатиш тизими оператори, Тизим оператори ва лойиҳалаш компанияси ўртасида мунтазам маслаҳатлар ўтказиш 5. Узатиш тизимини ривожлантириш режаси лойиҳаси ишлаб чиқишнинг (жумладан ички муҳокама/маслаҳатлар) якунланиши 30 сентябрь Узатиш тизимини ривожлантириш режаси нинг «хомаки» лойиҳаси ва электр энергетика секторидаги ички муҳокама/маслаҳатлар натижасини умумлаштириш 6. Якуний Узатиш тизимини ривожлантириш режаси (жумладан жамоатчилик билан муҳокама/маслаҳатлар) якунланиши 1 декабрь Узатиш тизимини ривожлантириш режасининг «хомаки» лойиҳаси ва жамоатчилик билан муҳокама/маслаҳатлар натижасини умумлаштириш 7. Узатиш тизимини ривожлантириш режасининг қабул қилиниши 31 декабрь Вазирлик томонидан қабул қилиниши

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 2-ИЛОВА

Узатиш тизимини узоқ йиллик ривожлантириш режасини ишлаб чиқиш

1-боб. Узатиш тизимини ривожлантириш режаси

1. Узатиш тизимини ривожлантириш режаси (кейинги ўринларда — Режа) келгуси 10 йиллик давр учун ишлаб чиқилади ва ҳар йили янгиланиб борилади.

2. Режа узатиш тизими ва ягона электр энергетика тизими фаолиятининг барча жиҳатлари бўйича батафсил маълумотларни, жумладан ягона электр энергетика тизими (узатиш тизимида) янги ишлаб чиқариш қувватларини ишга тушириш, мавжуд объектларни эксплуатация, модернизация ва реконструкция қилиш ҳамда таъмирлаш, эскирган ускуна (қурилма)ларни фойдаланишдан чиқариш бўйича батафсил маълумотни ўз ичига олади. Ушбу режа электр энергетика тизими эксплуатациясида фойдаланиладиган ўлчаш, назорат қилиш, сигнализация ва телекоммуникация воситаларини ривожлантиришни ҳам ўз ичига олади.

3. Режа қуйидагиларни ўз ичига олади:

режалаштириш бўйича бирламчи прогноз маълумотлари (бир йил учун прогноз қилинган истеъмол ҳажми ва энг юқори қувват талаби, истеъмолнинг тизим тугунлари бўйича тақсимланиши, генерация қилувчи қувватларининг режали тузилмаси);

узатиш тизими объектлари, ускуна (қурилма)лар ва уларнинг эксплуатациявий ҳолатининг таҳлили натижалари;

режалаштирилган давр учун техник-иқтисодий асосномалар асосида аниқланган узатиш тизимини ривожлантиришнинг энг мақбул варианти;

узатиш тизимида қуриш, реконструкция ёки модернизация қилиш зарур бўлган объектлар/ускуналарни йиллар ва устуворлиги бўйича хатлов маълумотлари;

узатиш тизими учун ёрдамчи инфратузилмани ривожлантириш режаси (телекоммуникация тизими, маълумотларни бошқариш тизими, электр энергиясини ҳисобга олиш тизими ва бошқалар);

генерациянинг етарлилиги баҳолаш, текшириш;

частота ва қувват ростлаш/бошқариш имкониятини таҳлили;

кучланишни ростлаш имкониятини таҳлили;

барқарорликни таҳлили;

қисқа туташув токларини таҳлили.

4. Режани ишлаб чиқиш учун асосий бирламчи маълумотлар қуйидагилар:

бутун режалаштириш даври учун истеъмол (талаб) прогнози;

бутун режалаштириш даври ва ундан кейинги давр учун генерацияни ривожлантиришнинг шартли режаси, шу жумладан генерацияловчи модулларни эксплуатациядан чиқариш, технологик консервация қилиш ёки тугатиш режалари;

тўғридан-тўғри узатиш тизимига уланган йирик истеъмолчиларнинг режалаштирилган интеграцияси.

2-боб. Узатиш тизимини ривожлантириш жараёни

5. Режани ишлаб чиқиш учун бирламчи маълумотларнинг келишилган тўпламини тайёрланади.

6. Турли манбалардан олинган маълумотлар ўртасида сезиларли тафовутлар бўлган тақдирда қабул қилинган маълумотлар тўпламига нисбатан тушунтириш берилиши зарур.

7. Режани ишлаб чиқишда аввало узатиш тизимининг жорий ҳолатини таҳлил қилиш (объектларнинг ишга тушган йили, айрим элементларининг мавжуд эмаслиги, кузатилган ортиқча юкламалар ва содир бўлган вазиятлар, ҳодисалар таҳлиллари), шунингдек узатиш тизими жорий ҳолатининг хавфсизлиги ва барқарорлиги таҳлили амалга оширилади.

8. Кейинги босқичда узатиш тармоқларини, жумладан объектларнинг фойдаланишга топширилган йилларини ҳисобга олган ҳолда, аввалги ривожланиш режалари асосида қурилиши давом этаётган барча объектлар таҳлил қилинади.

Ушбу таҳлилий маълумотлар асосида янги электр узатиш объектларини қуриш, электр узатиш тармоғининг мавжуд элементларини реконструкция қилиш ва кенгайтириш учун муқобил ечимларнинг турли хил вариантлари ишлаб чиқилади.

9. Жараён, ҳар бир вариант бўйича таклиф этилаётган ечимларни ҳисобга олган ҳолда, режалаштириш даври якунигача такрорланади.

10. Ҳар бир вариант бўйича амортизация, техник хизмат кўрсатиш ва йўқолишлар харажатлари баҳоланади ва шунга кўра иқтисодий самарадорлик бўйича таққосланиб, узатиш тизимини ривожлантириш учун мақбул вариант танланади.

11. Электр узатишнинг янги тизимлар аро тармоқларини режалаштириш мунтазам олиб бориладиган тадқиқотлар ва техник-иқтисодий асослашлар асосида амалга оширилади. Узатиш тизимининг ушбу элементларининг қурилиши тўғрисидаги қарор қўшни давлат узатиш тизимлари операторлари келишилади ва биргаликда тадқиқ этилади.

12. Йиллар кесимида тайёрланган якуний Режа қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

йиллар кесимида электр тармоқ хўжалигининг янги объектларини қуриш режаси ва уларни молиялаштириш манбалари;

мавжуд электр тармоқ хўжалигининг объектларини реконструкцияси қилиш ҳамда уларни молиялаштириш манбалари;

янги тизимлараро тармоқларнинг қурилиши.

13. Режада тизимнинг эҳтимолий ортиқча юкламалари (юкланишлари) кузатилиши мумкин бўлган жойлар таҳлили ва унинг ечимлари баён этилиши керак (электр узатиш элементларининг рўйхати, тез-тез ортиқча юкламалар содир бўладиган элементлар).

Агар узатиш тизимидаги электр узатиш тармоқларига ёки трансформаторларга тааллуқли бўлган ускуна (қурилма)лар асосий ҳолат учун ёки узатиш тармоғи элементларининг бири узилишидан кейин чекловлар киритилиши белгиланган бўлса, Узатиш тизими оператори ушбу ускуна (қурилма)лар бўйича маълумотларни режага киритади.

3-боб. Узатиш тизимини инвестиция режаси

14. Узатиш тизими оператори уч йиллик муддатга узатиш тизимини инвестиция режасини ишлаб чиқади, уни тақсимлаш тизимини инвестиция режалари билан мувофиқлаштиради ва ҳар йили янгилаб боради.

15. Узатиш тизимини инвестиция режаси қуйидагиларни ўз ичига олади:

инвестиция шартлари ва режалаштирилаётган фаолиятнинг қисқача тавсифи билан бирга объектнинг номи, тури;

ускуна (қурилма)лар, хизматлар ва ишларнинг нархи;

келгуси уч йилдаги ҳар бир инвестиция лойиҳасини баҳолаш;

инвестиция режаси молиялаштиришни амалга ошириш жадвали;

молиялаштириш манбалари, ресурслар;

тугалланмаган ёки амалга оширилаётган лойиҳаларнинг таҳлили, уларни бажарилиш ҳолати.

4-боб. Ривожлантиришнинг мақсадлари ва стратегиялари

16. Режалаштиришнинг асосий мақсади белгиланган ҳуқуқий мажбуриятларига мувофиқ электр энергияси узатиш талабларига тўлиқ жавоб берадиган хавфсиз, ишончли, тежамкор ва самарали узатиш тизимини яратишдир. Бунда электр энергияси истеъмолининг ривожланиш тенденцияси, янги генерация қувватларни киритиш ва эскирганларини фойдаланишдан чиқариш, электр энергияси ва бирлаш энергетика тизимида қуввати оқимларини ҳисоб олган ҳолда тизимнинг ўтказувчанлик қобилиятини таъминлаш зарур.

17. Режани ишлаб чиқишда Узатиш тизими оператори узоқ муддатли ривожланиш эҳтиёжларини ва ривожланишнинг турли сценарийларини иқтисодий самарадорлиги жиҳатидан таҳлил қилади. Ривожланиш эҳтиёжлари узоқ муддатли истиқболдаги баҳолашни ўтказиш орқали аниқланади:

амалдаги техник стандартлар ва қоидаларга узатиш тизимининг мослиги баҳоланади;

ривожланишнинг ҳар бир сценарийсининг иқтисодий кўрсаткичлари таҳлил қилинади.

18. Узатиш тизими оператори тармоқнинг кутилаётган юкланишларини қондирадиган ривожланиш вариантларини баҳолашда биринчи навбатда бир вақтнинг ўзида бир нечта эҳтиёжларини қондира оладиган сценарийни кўриб чиқади. Агар бунинг имконияти бўлмаса, ривожланиш эҳтиёжларининг ҳар бири учун алоҳида сценарий ишлаб чиқилади.

19. Режада 500 ва 110 kV кучланишли тизимларни яна ривожлантириш, шунингдек бир вақтнинг ўзида 220 kV кучланишли тизимларни хизмат қилиш муддати якунланиши билан босқичма-босқич эксплуатациядан чиқариш кўзда тутилади.

Режа 220 kV кучланишли узатиш тармоқлари коридорини сақлаш ҳамда келгусида 500 ва 110 kV кучланишли узатиш тармоқларини мавжуд йўналишларда максимал қўллашни кўзда тутади. 220 kV кучланишли тармоқларни фақатгина бошқа ечимлар техник ва иқтисодий томондан мақсадга мувофиқ эмас деб топилгандагини жорий этишга рухсат этилади.

20. Муқобил ечимларни кўриб чиқишда Узатиш тизими оператори узоқ муддатли ривожланиш эҳтиёжларини қондириш мақсадида ҳар бир сценарийларини самарадорлигини таҳлил қилади.

21. Баъзи ҳолатларда, йирик бошланғич сармояни талаб этадиган, аммо узоқ вақт давомида юқори самарадорликка кўрсаткичларини таъминлайдиган ва узоқ вақт ривожлантиришни талаб этмайдиган ечимлар танланиши мумкин.

Йирик молиялаштиришга асосланган ечимини узоқ вақт давомида амалга ошириш зарур бўлган ҳолатларда, лойиҳа бир нечта босқичларга ажратиб амалга оширилиши мумкин.

5-боб. Режалаштириш мезонлари

22. Тизимнинг барқарор ишлаш шароитларда эксплуатацияси электр энергетика соҳасида қонунчилик ҳужжатлари ҳамда техник жиҳатдан тартибга солиш бўйича норматив ҳужжатлар талабларига жавоб бериши керак.

23. Истиқболдаги ҳолатларни кўриб чиқиш давомида (масалан, кейинги 10 йил ичида) тизимнинг айни бир қисмида Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидалари ёки бошқа техник ҳужжатларда белгиланган техник мезонларнинг (талабларнинг) бузилиши эҳтимоли вужудга келганда тизимнинг айни шу қисмини ривожлантириш зарурати кўриб чиқилади. Ушбу техник мезонлар қуйидагилар:

кучланишнинг рухсат этилган оғишлари;

тизим элементларининг максимал иссиқлик юкламаси;

тизим хавфсизлиги («n-1» хавфсизлик мезонлари);

тизимнинг барқарорлиги;

қисқа туташув токларининг қийматлари.

24. Тизим ҳар қандай таъсирлар, тармоқ, трансформатор ёки генерацияловчи модулнинг ишдан чиқишидан кейин ҳам белгиланган талабларга мувофиқ барқарор ишлаши қобилиятига эга бўлиши керак.

25. Ушбу мезонлар ҳар қандай тармоқ, трансформатор ёки генерацияловчи модулни капитал таъмирлашга ҳам тааллуқлидир. Тармоқни мустаҳкамлаш стратегиясини танлашда талабларнинг бузилишини аниқлашда шароитларнинг кенг кўламли ҳисобга олинади.

26. Ривожланиш ва инвестиция режаларини ишлаб чиқишда техник мезонларни ҳисобга олиш орқали талабларга самарали ва иқтисодий мувофиқликка эришиш таъминланиши зарур.

27. Тизимни эксплуатация қилиш ва тармоқдаги носозликлар юзага келган шароитларда ўзига хос эксплуатация қилиш режимлари бўйича қуйидаги синовлар ўтказилади:

қишки максимум;

қишки минимум;

ёзги максимум;

ёзги минимум;

бошқа тизимга хос бўлган синовлар.

28. Қишки максимум прогноз қилинган максимал йиллик юкламани назарда тутади. Қишки минимум қайта тикланувчи энергия манбалари, хусусан шамол ва қуёш энергиясининг юқори ёки ўртача интеграциясини намоён этади.

29. Ёзги максимум март ойидан сентябрь ойигача иш кунларининг ўртача максимал истеъмолини кўрсатади. Бунда, тармоқнинг ёздаги умумий юкламаси қишдаги юкламага нисбатан пастроқ бўлганлиги сабабли, барча тизимлар бўйича ўта юкланишларга тааллуқли бўлмаслиги мумкин.

30. Март ойидан октябрь ойигача амалга ошириладиган капитал таъмирлаш тадбирлари сабабли содир бўладиган узилишлар тармоқнинг ўтказувчанлик қобилиятини пасайтириши мумкин эмас.

31. Ёзги минимум мутлақ йиллик минимум ҳисобланади. Ёзги минимумни таҳлил қилиш паст юклама ва шунга мос равишда паст ишлаб чиқариш режимларини ўз ичига олади. Бунда подстанция шиналарида жуда юқори кучланишларнинг вужудга келиши эҳтимоли нуқтаи назаридан кўриб чиқилиши керак.

32. Режалаштириш нуқтаи назаридан, Ферранти самарасидан келиб чиқиб, тармоқларнинг паст юкламали режимларида шунга ўхшаш ортиқча кучланиш вужудга келиши мумкин бўлган кучланиш/реактив қувватни бошқариш бўйича энг яқин генерация объектлари томонидан қўшимча ҳаракатлар зарурлиги ёки подстанцияларда реактив қувватни компенсация қилиш қурилмаларини ўрнатилишини режалаштириш зарур.

33. Танланган ривожланиш сценарийси атроф-муҳитга минимал таъсир кўрсатиши, шунингдек кенг жамоатчилик ва ваколатли муассасалар томонидан келишилиши керак.

34. Узатиш тизимини ва унинг Фойдаланувчиларга тақдим этадиган имкониятларни кенгайтирилиши фойдаланувчиларининг эҳтиёжларини тўлиқ қониқтириши ва Тақсимлаш тизими оператори билан ҳамкорликда амалга оширилиши керак.

35. Қуйидаги расмда узатиш тизимини ривожлантиришнинг энг мақбул сценарийсини танлаш мезонлари кўрсатилган.

1-схема. Ривожланишнинг энг мос келувчи сценарийсини танлаш мезонлари

6-боб. Узатиш тизимини ривожлантиришни режалаштириш жараёни

36. Узатиш тизимини ривожлантиришни режалаштириш жараёни динамик характерга эга. Узатиш хизматларига талаби доимий равишда ўзгариб боради. Ривожлантириш режаси ушбу жараённинг маълум босқичида ривожланиш эҳтиёжларини (талабларни) ҳисобга олиб, қуйидаги босқичларда амалга оширилади:

а) Маълумотларни янгилаш: режалаштириш жараёнида тизим ва фойдаланувчи маълумотларини кўриб чиқиш ва янгилаш ҳамда тизим моделини яратиш;

б) Келгусидаги шароитларни баҳолаш: энергетика хавфсизлигини ошириш, истеъмолнинг ўсиши, ишончлилик, янги генерация қувватларини тизимга уланиши, самарадорликни ошириш ва/ёки инфратузилманинг жисмонан ва маънан эскириши омилларини кўриб чиқиш, таҳлил қилиш ва баҳолаш.

Ушбу баҳолашда бир-биридан сезиларли даражада фарқ қилувчи сценарийларни ўз ичига олади ва ушбу сценарийлар тизим моделига киритилади;

в) Келгусидаги тизим ишини самарадорлигини баҳолаш: тизим моделлари асосида тегишли талабларга мувофиқ узоқ муддатли истиқболда тизим иши самарадорлиги баҳоланади. Бунда қўшимча тадқиқотларни (ўрганишларни) талаб қилиши мумкин бўлган заиф жойлар аниқланади.

Ушбу тадқиқотлар истеъмол прогнози, ишлаб чиқаришнинг турли сценарийлари, транзитнинг турли даражалари ва тизим барқарорлиги омилларни баҳолашни ўз ичига олади;

г) Тизимга уланишга сўровларни кўриб чиқиш: ишлаб чиқарувчилар ёки истеъмолчиларни ёки тақсимлаш тизимларини бир қисмини узатиш тизимига улаш бўйича сўровлар кўриб чиқилади ва тармоқнинг ҳолати ҳамда келгусидаги уланишга бўлган эҳтиёжлар асосида таҳлил қилинади;

д) Ривожлантиришда эҳтиёжни аниқлаш: олдинги босқичлар келгусида тизимнинг айрим қисмларида юзага келиши мумкин бўлган потенциал муаммоларни аниқлайди ва баъзи ҳолатларда ушбу муаммолар зудлик билан ҳал этилишини талаб этмайди. Ҳар бир муаммо бўйича батафсил таҳлил ўтказилади ва маълум бир вақтда узатиш тизимининг айни шу қисмида ҳақиқатан ҳам ривожлантиришга эҳтиёж мавжудлиги ёки йўқлиги аниқланади;

е) Ривожлантириш режасининг мақбул лойиҳасини танлаш: бир нечта сценарийлардан энг мақбули танлашда қуйидаги омиллар ҳисобга олинади:

техник режалаштириш мезонларига (стандартлар, қоидалар) мувофиқлиги;

Электр энергетикаси соҳасини ривожлантириш концепцияси ва уни амалга ошириш дастурида белгиланган мақсадларга мувофиқлиги;

атроф-муҳитга ва бутун жамиятга минимал таъсири;

иқтисодий самарадорлиги;

амалга ошириш учун зарур бўлган вақт;

узатиш тизимидаги ўта юкланишларни генерация қувватлари ёрдамида бартараф этиш қобилияти;

келгусида эҳтиёжнинг ҳисобга олгандаги барқарорликни таъминлаш даражаси;

узатиш тизимини бошқариш, ҳимоя ва техник хизмат кўрсатишга таъсири;

Тақсимлаш тизими оператори талаблари билан мувофиқлиги;

тақсимлаш тизимига иқтисодий ва техник таъсирлари.

37. Юқорида кўрсатилган омилларни ҳамда истеъмол ва ишлаб чиқариш прогнозларидаги ноаниқликларни инобатга олган ҳолда тармоқнинг барча фойдаланувчилари учун энг узоқ муддат фойда келтирадиган ишончли ечимлар аниқланади.

38. Узатиш тизимини ривожланишини режалаштириш жараёни бирон бир чекловларга эга бўлмайдиган тармоқни яратишга эмас, балки ишлаб чиқариш ва истеъмолнинг келгусидаги ўзгаришига мослашувчан динамик, мослашувчан ва ишончли тармоқни яратишни мақсад қилади.

39. Режани ишлаб чиқувчи томон уни энергетика тизимини ривожлантириш сценарийлари билан мутаносиблигини, жумладан, электр энергиясини истеъмол қилиш ва бошқа энергетика тизимлари билан қувват алмашишнинг истиқболдаги ривожлантирилиши, генерация ва узатиш тизимининг ишончлилигини таҳлил қилиши шарт. Бунда турли дастурий таъминотлар ва моделлаштиришдан фойдаланилади.

40. Натижалар қониқарли бўлган тақдирда режа энергетика тизимини ривожлантириш сценарийларини амалга оширишни қўллаб қувватлайди.

41. Натижалар қониқарсиз бўлган тақдирда (ўта юкланишлар, белгиланган диапазондан кучланишни ва қисқа туташув оқими чегараларидан ошиб кетиш ва бошқалар аниқланганда) узатиш тизимида қўшимча тармоқлар ва/ёки янги объектларни қуриш талаб этилади. Шу асосида ривожлантириш режаси қайта кўриб чиқилади.

42. Бундан ташқари эҳтимолий ишончлилик индикаторлари, электр энергияси билан етарлича таъминламаслик (ENS) ёки электр энергияси таъминотида узилишлар вақти (LOLE) таҳлиллари амалга оширилади. Ушбу кўрсаткичлар электр таъминотини исталган ишончлилигини ва сифатини таъминлаш учун олдиндан белгиланган чегара қийматларида бўлиши керак.

43. «n-1» узатиш тизимининг ишончлилик мезонларига мувофиқлигини текшириш классик детерминацияланган ёндашувга асосланган таҳлил орқали амалга оширилади.

44. Электр узатиш тизими ишининг таҳлили амалдаги ҳолат, келгуси беш ва ўн йил учун амалга оширилади. Таҳлиллар энергетика тизимининг учта ўзига хос (критик) эксплуатация режимлари бўйича ўтказилади:

юкламанинг қишки максимум режими (қишки максимум);

юкламанинг ёзги максимум режими (ёзги максимум);

юкламанинг ёзги минимум режими (ёзги минимум). Ушбу режим жорий ҳолат учун таҳлил қилинмайди, балки фақат тармоқнинг истиқболдаги ҳолати бўйича таҳлил қилинади.

45. Дастлабки уч йил учун ушбу барча ҳисоб-китоблар критик кўриб чиқилади. Бунда ўта юкланишлар, кучланиш ва частотанинг оғишлари ҳамда уларнинг аниқ жойлашуви текширилади. Ҳар бир ҳолатнинг сабаблар предмети синчковлик билан таҳлил қилинади, тузатиш киритувчи чоралар қўлланилади. Ҳисоб-китоблар эксплуатацион хавфсизликни баҳолаш натижалари қониқарли бўлгунга қадар, яъни имитация моделига эришилмагунча такрорланиб борилади.

46. Узатиш тизими фойдаланувчиларининг объектларидаги қисқа туташув токлари режани тайёрлаш жараёнида ҳисоблаб чиқилади, агар генерация ва узатиш тизимларида кутилаётган ўзгартиришларни киритиш сабабли потенциал жиддий ўзгаришлар кутилаётган бўлса тегишли тузатишлар киритилади ёки фойдаланувчилар билан биргаликда музокара ўтказилади.

47. Камида беш йилда бир марта узатиш тизимининг ҳар бир объектида қисқа туташув токи оқимларини текширилади.

48. Қисқа туташув токи оқимларингнинг қиймати электр тармоқ хўжалиги объектларида ва электр узатиш тизими фойдаланувчиларининг объектларида мавжуд бўлган ўрнатилган асбоб-ускуналарни хавф остига қўйиши мумкин бўлса, Узатиш тизими оператори тегишли чораларни кўриши ва электр узатиш тармоғи фойдаланувчилари билан уларнинг объектларида қўлланиладиган чораларни келишиб олиши керак.

49. Келгуси ўн йиллик давр учун режани ишлаб чиқиш доирасида тизимнинг жорий ҳолати бўйича ҳамда қишки максимумни ва ёзги минимумни ҳисобга олиш орқали кўриб чиқилаётган 5 йил ва 10 йил даврнинг якунига прогноз қилинувчи ҳолат бўйича қисқа туташув токларининг ҳисоб-китоблари амалга оширилади.

50. Қисқа туташув токларини ҳисоблаш PSS®E ва «Power Factory» дастурий таъминотдан фойдаланган ҳолда IEC 60909 ва бошқа техник талабларга мувофиқ бажарилади.

51. Қўшни давлатлар энергетика тизимини имкон қадар аниқ моделлаштириш мақсадида ҳисоб-китоблар Марказий Осиё бирлашган энергетика тизимнинг мавжуд бўлган ҳудудий моделида амалга ошириш керак.

52. Ушбу ҳисоб-китобларда мазкур ривожланиш режасида назарда тутилган даврда қисқа туташув токлари қийматининг ўзгаришига таъсир қилиши мумкин бўлган барча омиллар ҳисобга олиниши лозим.

53. Таҳлилларнинг асосий натижалари бўлиб ишлаб чиқариш ишончлилигининг эҳтимолий кўрсаткичлари орқали акс эттирилган тизимнинг умумий истеъмолини таъминлашдаги кўрсаткичлари даражаси ҳисобланади:

LOLE (Load Loss Expectation — юклама йўқотишнинг кутилаётган эҳтимолийлиги) — истеъмол бўйича талаблар қониқтирилмаган бир йилдаги соатлар (соат/йил);

LOLP (Load Loss Probability — юкламанинг йўқотилиш эҳтимоли) — истеъмол талаблари қониқтирилмаган вазиятларнинг юзага келиш эҳтимоли (%);

EENS (Expected Energy Not Delivered — электр энергиясининг кутилаётган танқислиги) — истеъмолчиларга етказиб берилмаслиги кутилаётган электр энергиясининг ҳажми (МW).

54. Хавф даражаси чегара кўрсаткичидан пастроқ бўлиб қолганида, тизим учун ортиқча ўрнатилган қувват ёки ортиқча қувватга (қувват захираси) мувофиқ даражаси белгиланади.

Аксинча хавф даражаси рухсат этилгандан юқори бўлса, у ҳолда тизимда аниқланган қувватнинг етишмовчилиги асосида мақбул даражагача хавфни пасайтириш учун қўшимча қувват киритиш кўриб чиқилади.

55. Ривожлантириш режасини ишлаб чиқишда ўзгарувчан қайта тикланувчи энергия манбаларининг улушига нисбатан уларнинг тизимига сезиларли таъсирларини баҳолаш орқали услубиётда келтирилмаган қўшича таҳлиллар ўтказилиши керак.

56. Режалаштириш амалга оширилаётган вақтда тизимдаги бирламчи, иккиламчи ва учламчи ростлаш захиралари белгиланган захиранинг минимал миқдоридан юқори эканлиги текширилади.

57. Агар учламчи ростлаш учун кутилаётган захира ўрнатилган миқдорга мос келмаса, генерация ва узатишнинг ишончлилигини текширишда унинг ўрнини импорт билан босиш вариантлари кўриб чиқилади.

58. Кучланишни ростлаш билан боғлиқ бўлган потенциал муаммолар аниқланса, Узатиш тизими оператори ўз ваколати доирасидаги зарур чораларни кўради ва режага тегишли бандларни киритади.

59. Узатиш тизими оператори заруратга кўра, камида беш йилда бир марта режага узатиш тизимининг барқарорлигини ўрганиш таҳлилларини киритиши керак.

60. Барқарорлик таҳлиллари натижалари кучланишни автоматик ростлаш, бирламчи ва иккиламчи ростлаш ускуналарининг ҳамда ҳимоя тизимларининг камчиликларини кўрсатса Узатиш тизими оператори Фойдаланувчилар билан биргаликда зарурий чораларни кўради.

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 3-ИЛОВА

Режалаштириш маълумотлари

I. Электр энергиясининг истеъмолини режалаштириш

Электр энергиясини истеъмолчилари томонидан қуйидаги жадвалга мувофиқ истеъмол маълумотлари келгуси беш йил ва режалаштириш даврининг ўнинчи йили учун тақдим этилиши мажбурий.

1-жадвал Ой I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII P max — қувват (МW) Электр энергияси истеъмоли (mln kW·h) Жами (mln kW·h)

P max — ҳисобот (кузатув) даври учун максимал актив қувват миқдори.

Фойдаланувчи томонидан ўз эҳтиёжи учун электр энергияси ишлаб чиқарилса ва тармоқдан ҳам истеъмол қилинса, ишлаб чиқариш ва истеъмол қилиш баланслари маълумотлари алоҳида тақдим этилади.

II. Электр энергиясини ишлаб чиқаришни режалаштириш

Электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар томонидан қуйидаги жадвалга мувофиқ ишлаб чиқариш маълумотларини келгуси беш йил ва режалаштириш даврининг ўнинчи йили учун тақдим этишлари мажбурий.

2-жадвал Ой I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Электр энергияси истеъмоли (mln kW·h) Жами (mln kW·h)

Электр энергиясини ишлаб чиқариш кўрсаткичлари уланиш нуқтасида тизимга етказиб бериладиган ҳажмни, яъни соф ишлаб чиқариш маълумотлари тақдим этилиши керак. Бунда умумий ишлаб чиқаришдан ўз эҳтиёжлари ва ўзининг тизимидаги йўқотишлар чегириб ташланади.

III. Анъанавий электр станциялари ва уларнинг ёрдамчи ускуналари тўғрисида тақдим этилиши лозим бўлган маълумотлар

1. Генераторлар тўғрисидаги маълумотлар

Номинал тўла (қайд этилган) қувват (MVA);

Номинал актив қувват (MW);

Қувват коэффициенти;

Статор чўлғамларининг уланиши;

Статорнинг номинал кучланиши (kV);

Статорнинг номинал токи (A);

Қўзғатишнинг номинал токи (A);

Номинал юкламада қўзғатиш кучланиши (kV);

Реактив қаршиликнинг манфий (тескари) ташкил этувчиси (н.б.);

Қаршиликнинг манфий (тескари) ташкил этувчиси (н.б.);

Реактив қаршиликнинг ноль (гомоқутбли) ташкил этувчиси (н.б.);

Қаршиликнинг ноль (гомоқутбли) ташкил этувчиси (н.б.);

Статорнинг сиқиб чиқишининг реактив қаршилиги (н.б.);

Статорнинг қаршилиги (н.б.);

Бўйлама ўқ бўйлаб синхрон реактив қаршилик (н.б.);

Кўндаланг ўқ бўйлаб синхрон реактив қаршилик (н.б.);

Бўйлама ўқ бўйлаб ўтувчи реактив қаршилик (н.б.);

Бўйлама ўқ бўйлаб юқори ўтувчи реактивлик (н.б.);

Кўндаланг ўқ бўйлаб ўтувчи реактив қаршилик (н.б.);

Кўндаланг ўқ бўйлаб юқори ўтувчи реактив қаршилик (н.б.);

Механик сўниш (н.б.);

Апериодик вақт қисқа туташув токининг доимий узилиши (s);

Tʼdo — узилган статорда қўзғалиш занжирининг бўйлама ўтувчи доимий вақти (s);

Tʼʼdo — бўйлама ўқ бўйлаб узилган статорда қўзғалиш занжирининг юқори ўтувчи доимий вақти (s);

Tʼds — ўрамнинг қисқа туташтирилишида бўйлама ўқ бўйлаб ўтувчи доимий вақт (s);

Tʼʼds — бўйлама ўқ бўйлаб қисқа туташтирилган статорда қўзғалиш занжирининг юқори ўтувчи доимий вақти (s);

Tʼqo — узилган бирламчи ўрамда кўндаланг ўқ бўйлаб ўтувчи доимий вақт (s);

Tʼʼqo — кўндаланг ўқ бўйлаб узилган статорда қўзғалиш занжирининг юқори ўтувчи доимий вақти (s);

Tʼqs — ўрамни қисқа туташтирилишида кўндаланг ўқ бўйлаб ўтувчи доимий вақти (s);

Tʼqs — ўрамни қисқа туташтирилишида кўндаланг ўқ бўйлаб ўтувчи доимий вақти (s);

Электр генератор қурилманинг инерция коэффициенти (s);

Tj — Инерция коэффициенти (s);

Генераторнинг иш (функционал) схемаси;

Салт юриш ва қисқа туташувга текшириш эгри чизиқлари.

2. Генераторни қўзғатиш тизими тўғрисида маълумотлар

Номинал доимий қўзғатиш токи (A);

Доимий токни қўзғатишнинг номинал кучланиши (V);

Доимий токни қўзғатишнинг минимал кучланиши (V);

Доимий токни қўзғатишнинг максимал кучланиши (V);

Қўзғатиш токини ўзгартиришнинг максимал қадами (A);

Минимал қўзғатиш токи (A);

Қўзғатиш тури (механик ёки статик);

Барча блоклар учун умумий параметрларга эга тузилмавий блок-схема;

Қўзғатишни тезлатиш ҳақида асосий маълумотлар (коэффициент, давомийлик);

Электр ҳимоя воситалари ва уларнинг параметрлари.

3. Бирламчи (турбина) ростлагич

Турбина ростлагичининг статик оралиғи (диапазони) (%);

Бирламчи ростлаш оралиғи (диапазони) (% P nom );

Синов воситасининг сезмаслик даражаси (mНz);

Барча блоклар учун параметрлар билан тузилмавий блок-схема;

4. Иккиламчи ростлаш учун маҳаллий асбоб-ускуналар

Барча блоклар учун параметрлари кўрсатилган тузилмавий блок-схема

5. Жойида (ўз эҳтиёжи учун) истеъмол

Генераторнинг қувватига боғлиқ ҳолда тақсимлаш қурилмасидаги (ўз эҳтиёжи учун) истеъмоли миқдори;

Генераторининг ўз эҳтиёжи учун тизимдан қабул қиладиган электр энергияси (қувват билан) миқдори.

6. Трансформаторлар бўйича маълумотлар

Тури;

Юқори кучланиш томони:

номинал ўрнатилган қуввати (MVA);

номинал кучланиш (kV).

1-паст кучланиш томони:

номинал ўрнатилган қуввати (MVA);

номинал кучланиш (kV).

2-паст кучланиш томони:

номинал ўрнатилган қуввати (MVA);

номинал кучланиш (kV).

Уланишлар гуруҳи (вектор);

Ростлаш тури;

Ростлаш оралиғи, ростлашнинг оралиқ қадами (%);

Салт юриш токи (%);

Қисқа туташув кучланиши U 12 (%);

Қисқа туташув кучланиши U 23 (%);

Қисқа туташув кучланиши U 13 (%);

Фойдаланиш даражаси (%);

Мисдаги йўқолишлар (kW);

Темирдаги йўқолишлар (kW);

Ноль кетма-кетлик (гомоқутбли) тизимида трансформаторнинг кўриниши (жойлашуви) — электр схемаси;

Бирламчи ва иккиламчи чўлғамли нейтрални ерга уланиш усули;

Электр ҳимоялаш ва унинг тавсиф (характеристика)лари.

7. Электр узатиш ва кабел тармоқлари бўйича маълумотлар

Номинал кучланиш (kV);

Умумий узунлик (km);

Тизимлар сони;

Фазадаги ўтказгичлар сони;

Ўтказгич тури;

Ерга улаш симининг тури (ерга улаш сими);

Тўлиқ қаршилик (Ω);

Тўлиқ реактив қаршилик (Ω);

Тўлиқ реактив ўтказувчанлик (С);

Ноль (гомоқутбли) қаршилик (Ω);

Ноль (гомоқутбли) реактив қаршилик (Ω);

Ноль (гомоқутбли) реактив ўтказувчанлик (С);

Электр ҳимоялаш ва унинг тавсиф (характеристика)лари.

8. Автоматик ўчиргичлар бўйича маълумотлар

Номинал кучланиш (kV);

Номинал ток (A);

Қисқа туташув токининг номинал ўчириш қобилияти (kA);

Номинал ишга тушириш токи (kA);

Ўз ўчириш вақти (ms);

Умумий ўчириш вақти (ms);

Ўз ёқиш вақти (ms);

Умумий алмаштириш вақти (ms).

9. Реактив қувватни компенсация қилувчи ускуналар

Тури;

Номинал қуввати (MVar);

Номинал кучланиши (kV);

IV. Қайта тикланувчи энергия манбалари (шамол ва қуёш электр станциялари) ва уларнинг ёрдамчи ускуналари тўғрисида тақдим этилиши лозим бўлган маълумотлар

1. Шамол электр станциялари («B» турдаги) бўйича маълумотлар

«B» турдаги шамол электр станциялари орқали электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар (шамол электр станциялари операторлари) камида қуйидаги маълумотларни (Узатиш тизими оператори ёки Тизим операторига) тақдим этишлари шарт.

Электр станцияси ва ундаги ускуналар тўғрисидаги маълумотлар (лойиҳалаштириш, станцияни фойдаланиш (эксплуатация)га топширишда тақдим этиладиган ва реконструкция жараёнларида янгиланадиган асосий конструктив ва техник параметрлар):

шамол электр станцияси ва ундаги турбиналарнинг техник параметрлари;

шамол электр станцияларининг тизимга уланиш нуқтасидаги ускуна/қурилмаларининг техник параметрлари;

Узатиш тизими оператори ёки Тизим оператори томонидан сўраладиган имитация модели ва тизим таҳлили учун зарур бошқа тегишли маълумотлар.

Тезкор режалаштириш маълумотлари:

ойлик/йиллик электр энергиясини ишлаб чиқариш маълумотлари;

ойлик/йиллик электр энергияси истеъмоли маълумотлари;

шамол электр станцияси ва унинг тизимга уланиш нуқталаридаги инфратузилмага техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш бўйича ойлик/йиллик режалар тўғрисидаги маълумотлар.

Оператив маълумотлар:

қувватни/энергияни ўлчаш маълумотлари (актив/реактив қувват ва электр энергиясини тармоққа узатиш);

реал вақт режимидаги маълумотлар:

актив ва реактив қувватнинг оқимлари;

ҳолат ҳақида маълумотлар (ускуна/қурилманинг ишчи ҳолатидалиги — Ҳа/Йўқ).

ишчи ҳолати ҳақида прогноз маълумотлар (қурилманинг эксплуатация учун тайёрлиги ҳақида маълумот);

шамол тезлиги ва йўналиши.

2. Шамол электр станциялари («C» ва «D» турлари) бўйича маълумотлар

«C» ва «D» турдаги шамол электр станциялари орқали электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар (шамол электр станциялари операторлари) камида қуйидаги маълумотларни (Узатиш тизими оператори ёки Тизим операторига) тақдим этишлари шарт.

Электр станцияси ва ундаги ускуналар тўғрисидаги маълумотлар (лойиҳалаштириш, станцияни фойдаланиш (эксплуатация)га топширишда тақдим этиладиган ва реконструкция жараёнларида янгиланадиган асосий конструктив ва техник параметрлар):

шамол электр станцияси ва ундаги ускуналарнинг техник параметрлари;

шамол электр станцияларининг ички тақсимлаш ускуна/қурилмалари ва подстанцияларининг техник параметрлари;

шамол электр станцияларининг тизимга уланиш нуқтасидаги ускуна/қурилмаларининг техник параметрлари;

Узатиш тизими оператори ёки Тизим оператори томонидан сўраладиган имитация модели ва тизим таҳлили учун зарур бошқа тегишли маълумотлар.

Режалаштириш маълумотлари:

узоқ муддатли истиқболда режалаштириш маълумотлари:

режалаштирилаётган шамол турбиналарини фойдаланишга (эксплуатация)га топшириш/фойдаланиш (эксплуатация)дан чиқариш ёки алмаштириш;

йиллик кутилаётган электр энергияси ишлаб чиқариш миқдорлари;

ўз эҳтиёжи учун тизимдан электр энергияси истеъмолининг йиллик кўрсаткичлари;

имитация моделларини тайёрлаш учун янгиланган маълумотлар;

тезкор режалаштириш маълумотлари:

шамол электр станцияси ва унинг тизимга уланиш нуқталаридаги инфратузилмага техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш бўйича ойлик/йиллик режалар тўғрисидаги маълумотлар.

ойлик/йиллик электр энергиясини ишлаб чиқариш маълумотлари;

ойлик/йиллик электр энергияси истеъмоли маълумотлари;

Оператив маълумотлар:

қувватни/энергияни ўлчаш маълумотлари (актив/реактив қувват ва электр энергиясини тармоққа узатиш);

реал вақт режимидаги маълумотлар:

кучланиш;

ток;

актив ва реактив қувват оқимлари;

трансформаторнинг кучланишини ростловчи алмашлаб улагичнинг ростлаш ҳолати;

тақсимловчи қурилма ҳолати ҳақида маълумот;

авария вазиятларининг танланган ёки гуруҳланган сигналлар;

ҳолат ҳақида маълумотлар (ускуна/қурилманинг ишчи ҳолатидалиги — Ҳа/Йўқ);

айни вақтда ишлаб турган (фойдаланишда бўлган) шамол турбиналарининг сони;

ишламаётган шамол турбиналарининг сони ва ишламаётганлик сабаблари (шамолнинг кучли ва кучсиз тезлиги, қурилманинг носозлиги, таъмирлаш жараёнидалиги ва ҳ.к);

ишчи ҳолати ҳақида прогноз маълумотлар (қурилманинг эксплуатация учун тайёрлиги ҳақида маълумот);

бошқарув тизимининг таъсирчанлиги ҳақида маълумот (бошқарув тизимларининг ишлаш статистикаси);

метеорологик маълумотлар (агар шамол электр станциялари турли ҳудудларда жойлашган бўлса, ушбу маълумотлар ҳар бир ҳудуд бўйича тақдим этилиши зарур):

шамол генераторлари ўрнатилган баландликда шамолнинг тезлиги;

шамолнинг йўналиши;

ҳаво ҳарорати;

Атмосфера босими.

3. Қуёш электр станциялари («B», «C» ва «D» турлари) бўйича маълумотлар

«B», «C» ва «D» турдаги қуёш электр станциялари орқали электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар (қуёш электр станциялари операторлари) камида қуйидаги маълумотларни (Узатиш тизими оператори ёки Тизим операторига) тақдим этишлари шарт.

Электр станцияси ва ундаги ускуналар тўғрисидаги маълумотлар (лойиҳалаштириш, станцияни фойдаланиш (эксплуатация)га топширишда тақдим этиладиган ва реконструкция жараёнларида янгиланадиган асосий конструктив ва техник параметрлар):

қуёш электр станцияси ва ундаги ускуналарнинг техник параметрлари;

қуёш электр станцияларининг ички тақсимлаш ускуна/қурилмалари ва подстанцияларининг техник параметрлари;

қуёш электр станцияларининг тизимга уланиш нуқтасидаги ускуна/қурилмаларининг техник параметрлари;

Узатиш тизими оператори ёки Тизим оператори томонидан сўраладиган имитация модели ва тизим таҳлили учун зарур бошқа тегишли маълумотлар.

Режалаштириш маълумотлари:

узоқ муддатли истиқболда режалаштириш маълумотлари:

режалаштирилаётган қуёш электр станциясини (ёки унинг панеллар секцияси) фойдаланишга (эксплуатация)га топшириш/фойдаланиш (эксплуатация)дан чиқариш ёки алмаштириш;

йиллик кутилаётган электр энергияси ишлаб чиқариш миқдорлари;

ўз эҳтиёжи учун тизимдан электр энергияси истеъмолининг йиллик кўрсаткичлари;

имитация моделларини тайёрлаш учун янгиланган маълумотлар;

тезкор режалаштириш маълумотлари:

қуёш электр станцияси ва унинг тизимга уланиш нуқталаридаги инфратузилмага техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш бўйича ойлик/йиллик режалар тўғрисидаги маълумотлар.

ойлик/йиллик электр энергиясини ишлаб чиқариш маълумотлари;

ойлик/йиллик электр энергияси истеъмоли маълумотлари.

Оператив маълумотлар:

қувватни/энергияни ўлчаш маълумотлари (актив/реактив қувват ва электр энергиясини тармоққа узатиш);

реал вақт режимидаги маълумотлар:

кучланиш;

ток;

актив ва реактив қувват оқимлари;

трансформаторнинг кучланишини ростловчи алмашлаб улагичнинг ростлаш ҳолати;

тақсимловчи қурилма ҳолати ҳақида маълумот;

авария ҳолатларнинг танланган ёки гуруҳланган сигналлар;

ҳолат ҳақида маълумотлар (ускуна/қурилманинг ишчи ҳолатидалиги — Ҳа/Йўқ);

айни вақтда ишлаб турган (фойдаланишда бўлган) шамол турбиналарининг сони;

ишламаётган шамол турбиналарининг сони ва ишламаётганлик сабаблари (шамолнинг кучли ва кучсиз тезлиги, қурилманинг носозлиги, таъмирлаш жараёнидалиги ва ҳ.к);

ишчи ҳолати ҳақида прогноз маълумотлар (қурилманинг эксплуатация учун тайёрлиги ҳақида маълумот);

бошқарув тизимининг таъсирчанлиги ҳақида маълумот (бошқарув тизимларининг ишлаш статистикаси);

метеорологик маълумотлар (ҳаво ҳарорати ва атмосфера босими ва бошқалар).

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 4-ИЛОВА

Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режасини ишлаб чиқиш

1. Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режаси истеъмол (талаб) прогнози билан биргаликда узатиш тизимини ривожлантириш режасининг асосий таркибий қисми ҳисобланади.

2. Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режасини ишлаб чиқиш услубиётининг узатиш тизимини ривожлантириш режасини ишлаб чиқиш услубиётидан асосий фарқи — генерацияни ривожлантиришнинг режалаштирилиши электр энергетика тизимини моделлаштиришга ва электр энергетика тизимини режалаштиришнинг дастурий таъминотидан (воситалар) фойдаланган ҳолда амалга оширилади.

3. Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режаси электр энергиясини ишлаб чиқариш бўйича режалаштириш ва янги генерация қувватларини қуриш бўйича амалга оширилаётган лойиҳалар муаллифлари ва Узатиш тизими оператори томонидан тўпланган маълумотлар асосида ишлаб чиқилади.

4. Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режасини тайёрлаш учун қуйидаги манбалар бирламчи маълумотлардан фойдаланилади:

мавжуд ишлаб чиқариш компаниялари — электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар, уларнинг янги ишлаб чиқариш объектларини қуриш, ривожлантириш, тиклаш ёки мавжуд бўлган генерацияловчи модулларни қайта улаш режаларига ва эскирган қурилмаларни эксплуатациядан чиқариш режаларини тақдим этадилар;

давлат ташкилотлари — янги электр станцияларни қуриш ёки мавжуд объектни модернизация/кенгайтириш бўйича истиқболли лойиҳалар реестрини тақдим этади;

Узатиш тизими оператори — узатиш тизимига уланиш учун берилган (ёки кўриб чиқилаётган) лойиҳалар бўйича маълумотларни тақдим этади;

Тақсимлаш тизими операторлари — тақсимлаш тизимларига янги генерацияловчи модулларни уланишига берилган рухсатномалар ва микро ва кичик генерация ҳамда истеъмолчиларнинг ўз эҳтиёжлари учун ўрнатадиган генерация қурилмалари ҳолати ва истиқболлари бўйича ўтказилган таҳлил натижаларини тақдим этади;

кичик қувватли тақсимланган генерациянинг ривожланишини прогноз қилувчи тадқиқот ташкилотлари маълумотлари;

миллий ялпи ички маҳсулот (ЯИМ)нинг ривожланиши прогнози, ёқилғи харажатлари ошишини баҳолаш натижалари, атмосферага чиқарилаётган (CO 2 ) чиқиндилар миқдори ва нархлари бўйича тадқиқотлар, қайта тикланувчи энергия манбалари қурилмалари нархларини ва бошқа зарур макроиқтисодий маълумотларни ўз ичига олган тадқиқотлар;

қайта тикланувчи энергия манбалари қурилмаларидан электр энергияси ишлаб чиқарилишини қўллаб-қувватлаш бўйича рағбатлантириш чоралари.

5. Ҳар бир лойиҳа турли хил техник, ташкилий, ҳуқуқий/меъёрий ва молиявий мезонлар бўйича текширилади ҳамда якуний натижалари баҳоланади.

6. Тармоққа уланиш тартиби қуйидаги бир нечта босқичларни ўз ичига олади:

ариза (талабнома) киритиш;

мутахассис хулосаси;

уланишни текшириш;

уланишга рухсат олиш;

уланиш инфратузилмасини лойиҳалаш;

синовларни ўтказиш;

улаш ва ишга тушириш.

Ушбу нуқтаи назардан уланишга талабнома киритилиши ва уланиш имкониятининг бошланғич ўрганиш босқичида бўлган лойиҳалар эрта босқичда ҳисобланади.

7. Лойиҳани ишлаб чиқувчилар ўхшаш босқичларда лойиҳани ишлаб чиқишнинг турли жиҳатларини қўллайди, олдиндан молиялаштириш таъминланмагунча қурилиш лойиҳаси учун рухсатнома берилмайди ёки электр станциясини қурилиши учун рухсатнома олинмагунича тизимга уланиш жараёни уланишни ўрганиш тартибларидан ташқарига чиқилмайди.

8. Қуйидаги мезонларни баҳолаш орқали ишлаб чиқаришни ривожлантириш лойиҳалари қуйидагича таснифланади:

ҳақиқатдан якунланган — лойиҳанинг ишлаб чиқилиши якунланган ёки якунланишга яқин, тўлиқ молиялаштирилган, рухсатномалар олинган;

тахминан якунланган — лойиҳанинг ишлаб чиқилиши якунланмаган, бироқ якунланиши аниқ, муддатлари белгиланмаган;

тахминан якунланмаган — лойиҳа ишлаб чиқиш жараёни кечиктирилган босқичда, баъзи элементлар таъминланишга яқин, аммо турли сабабларга кўра бекор қилиниши мумкин;

якунланмаган — лойиҳа ишлаб чиқишнинг жуда эрта босқичида, тармоққа қайд этилган уланиш (молиявий ва ҳуқуқий мақомнинг мавжуд эмаслиги) тоифалари бўйича таснифланиши мумкин.

9. Лойиҳалар тайёрлигининг ушбу таснифлари кейинчалик генерацияни ривожлантиришнинг турли сценарийларини ишлаб чиқаришда қўлланилади. Режалаштириш натижалари генерацияни ривожланишининг турли сценарийларини параллель баҳолаш орқали таҳлил қилинади.

10. Сценарийларни аниқлаш Узатиш тизимини ривожлантириш режаси услубиётида қабул қилинган ёндашув билан бир хил бўлиши лозим. Қуйидаги стандарт сценарийлари қўлланилади:

Консерватив — ушбу сценарий барча генерацияни ривожланиш режаларининг мавжуд ресурсларга асосланилади. Фақат кафолатланган молиялаштириш ва тармоққа уланиш тўғрисида битим билан ҳақиқатда якунланган лойиҳаларни ўз ичига олади. Худди шундай ёндашув эксплуатациядан чиқаришда қўлланилади, фақат қатъий келишувлар инобатга олинади. Қайта тикланувчи энергия манбалари генерациясининг ривожланиши амалдаги (жорий) лойиҳалар ва рағбатлантириш миқдори ёки энергетика тизимининг мувозанатлаш имконияти бўйича киритилувчи чекловлар билан чегараланади;

Ҳақиқий — ушбу сценарийда, консерватив сценарийдаги маълумотлардан ташқари, якунланиши кутилаётган, янги генерацияни ривожлантиришнинг қўшимча лойиҳалари киритилади ҳамда уларга нисбатан эксплуатацияга киритиш йиллари мавжуд бўлган маълумотлар ва муҳандис-лойиҳалаштирувчиларнинг мулоҳазалари баҳоланади. Қайта тикланувчи энергия манбалари асосидаги генерация лойиҳалари учун Консерватив сценарий рўйхатидаги ва рағбатлантириш бўйича реал тахминлар ҳамда тақсимлаш генерациясини баҳолаш маълумотлари қўшимча қилинади. Ушбу сценарийга мавжуд маълумотлардан келиб чиқиб, режалаштириш даврининг иккинчи ярмида ёки охирига яқин якунланиши мумкин бўлган лойиҳалар қўшимча қилиниши мумкин;

Яшил — Қайта тикланувчи энергия манбалари интеграциясининг юқори даражаси ва энергия самарадорлигини ошириш чоралари. Ушбу сценарийдаги лойиҳалар рўйхати анъанавий электр станциялари учун ҳақиқий сценарий рўйхати билан бир хил бўлиб, қайта тикланувчи энергия манбаларига асосидаги амалга ошириш мумкин бўлган барча лойиҳалар киритилади. Сценарийда энергия самарадорлигини ошириши бўйича чора-тадбирлар, мавжуд ишлаб чиқариш объектларини қайта жиҳозлаш ва таъмирлаш орқали амалга оширилади, бу ўз навбатида уларнинг ишлаб чиқариш қуввати ва умумий самарадорлигини оширади.

11. Узатиш тизими оператори режалаштирилган йилда ҳар бир генерация қувватининг эксплуатацияга киритилиши ва фойдаланишдан чиқарилиши тўғрисидаги аниқ маълумотларни режалаштиришнинг келгуси ҳар бир йил учун илова қилган ҳолда тақдим этади.

12. Анъанавий ва қайта тикланувчи энергия манбалари базасида генерация объектлари учун алоҳида ёқилғи ва технологияларнинг турлари бўйича гуруҳланади. Жадвал кўринишида режалаштириш давридаги ҳар бир йил учун частотани бошқариш учун мавжуд ишлаб чиқариш қуввати бўйича маълумотлар кўрсатилади.

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 5-ИЛОВА

Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режасини ишлаб чиқиш тартиби

Т/р Ҳаракатлар Якуний муддат Изоҳ 1. Узатиш тизими оператори томонидан мавжуд операторлар ва бўлажак генерация операторларига маълумотларни тақдим этиш учун сўров юбориш 1 январь Тўғридан-тўғри хат билан ва Узатиш тизими оператори сайтида олдиндан белгиланган форматлардан фойдаланган ҳолда 2. Генерация операторлари ва бошқа операторлар ҳамда Вазирлик Узатиш тизими операторига маълумотларни тақдим этиш 15 февраль Узатиш тизими оператори платформасига юклаш 3. Узатиш тизими оператори томонидан Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режаси лойиҳасини тайёрлаш ҳамда уни Вазирликка ва Регуляторга кўриб чиқиш учун юбориш. 1 апрель 4. Вазирлик ва Регулятор томонидан Узатиш тизими операторига Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режаси юзасидан шарҳлар киритилиши 15 апрель 5. Узатиш тизими оператори томонидан Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режасининг якуний лойиҳасини ишлаб чиқиши ҳамда уни Вазирликка ва Регуляторга юбориш. 1 май Вазирлик Регулятор билан маслаҳатлашади ва Генерацияни ривожлантиришнинг шартли режасини лойиҳалаштириш компаниясига юборишдан аввал тасдиқлайди.

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 6-ИЛОВА

Ишлаб чиқариш қувватларининг (генерациянинг) мослиги мезони

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 7-ИЛОВА

Тармоққа уланиш тадқиқоти учун зарур бўлган

Анъанавий электр станциялари, қайта тикланувчи энергия манбалари, электр энергиясини сақлаш тизими, гидроаккумуляцияловчи электр станциялар ва якуний Истеъмолчиларни тармоққа уланишини ўрганиш учун қуйида маълумотлар тақдим этилади.

1. Анъанавий электр станциялари учун:

электр станциясининг тўлиқ номи;

генераторнинг номинал қуввати P n [MW] — ҳар бир генератор учун алоҳида маълумотлар тақдим этилади;

турбинанинг номинал қуввати R pt [MW] — ҳар бир турбина учун алоҳида маълумотлар тақдим этилади;

тасдиқланган тармоққа уланиш қуввати [MW];

уланиш (ишга тушириш) режалаштирилган йил;

блок трансформаторларнинг умумий сони;

объект жойлашадиган манзил;

электр станциясини жойлашувининг тавсифи ва график тасвири (тегишли шаклда тақдим этилади — AutoCADда «dwg» географик боғлаш файли);

концептуал ечим (мавжуд бўлса);

ўз эҳтиёжлари учун электр энергияси истеъмоли [MW].

2. Қайта тикланувчи энергия манбалари (шамол ва қуёш электр станциялари ёки парки) учун:

электр станцияси ёки паркининг тўлиқ номи;

уланиш нуқтасида номинал қувват (ўзгарувчан ток қуввати) P [MW];

Шамол электр станциясининг ўрнатилган актив қуввати Pinstmax [MW];

қуёш электр станцияси инверторининг максимал ўрнатилган қуввати Pinstmax [MW];

уланиш (ишга тушириш) режалаштирилган йил;

электр станциясининг бир чизиқли (ички, ўрта кучланишли) схемаси лойиҳаси;

тармоқ трансформаторларининг умумий сони;

объектни жойлашадиган манзили;

электр станцияси ёки паркининг жойлашувининг тавсифи ва график тасвири (тегишли шаклда тақдим этилади — AutoCADда «dwg» географик боғлаш файли);

концептуал ечим (имкониятга кўра);

ўз эҳтиёжлари учун электр энергияси истеъмоли [MW];

электр станцияси ёки паркининг камида уч йил давомида соатлик ишлаб чиқаришини баҳолаш маълумотлари (шамол тезлиги, радиация ва бошқаларни ўлчаш асосида).

3. Электр энергиясини сақлаш тизимлари учун:

электр энергиясини сақлаш тизимининг номи;

электр энергиясини сақлаш технологиясининг тури;

уланиш нуқтасидаги номинал қуввати — Р [MW], маълумотлар иккала (генерация/истеъмол) режимлар учун ҳам тақдим этилиши керак;

максимал актив қувват (ўрнатилган қувват) — Pinstmax [MW];

максимал сақлаш ҳажми (сақлаш қуввати) — Einst [MWс];

уланиш (ишга тушириш) режалаштирилган йил;

сақлаш тизимининг бир чизиқли (ички, ўрта кучланишли) схемаси лойиҳаси;

тармоқ трансформаторларининг умумий сони;

қувватлантириш (зарядлаш) ва қувватсизлантириш (разрядлаш) тезлиги (C-rate);

объектни жойлашадиган манзили.

4. Узатиш тизимига уланадиган Тақсимлаш тизими оператори ва йирик истеъмолчилар учун:

объектнинг тўлиқ номи;

уланиш нуқтасида зарур қувват Р [MW];

уланиш режалаштирилган йил;

объектнинг режалаштирилган бир чизиқли схемаси;

тармоқ трансформаторларининг умумий сони;

объектнинг жойлашган манзили;

электр станцияси ёки паркининг жойлашувининг тавсифи ва график тасвири (тегишли шаклда тақдим этилади — autocadда «dwg» географик боғлаш файли);

уланиш нуқтасида уч қутбли қисқа туташувнинг минимал қуввати миқдори;

концептуал лойиҳа (агар мавжуд бўлса);

камида бир йил давомида баҳоланган соатлик истеъмоли.

5. Гидроаккумуляцияловчи электр станциялар учун:

объектнинг номи;

уланиш нуқтасида ўрнатилган қувват — Р [MW], маълумотлар иккала (генератор/насос) режимлар учун ҳам тақдим этилиши керак;

максимал актив (ўрнатилган) қувват — Pinst [MW], маълумотлар иккала (генератор/насос) режимлар учун ҳам тақдим этилиши керак;

уланиш (ишга тушириш) режалаштирилган йил;

режалаштирилган бир қутбли ўрнатиш схемаси;

блок трансформаторларнинг умумий сони;

объектнинг жойлашган манзили;

электр станцияси ёки паркининг жойлашувининг тавсифи ва график тасвири (тегишли шаклда тақдим этилади — AutoCADда «dwg» географик боғлаш файли);

концептуал лойиҳа (агар мавжуд бўлса);

камида бир йил давомида соатлик ишлаб чиқариш ва истеъмолни баҳолаш натижалари;

насос ва генератор режимларида актив қувватини ростлаш имкониятлари тўғрисидаги маълумотлар.

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 8-ИЛОВА

Узатиш тизимида кучланиш тушиб кетишида Фойдаланувчиларга қуйиладиган талаблар

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 9-ИЛОВА

Юқори кучланиш ҳолатларида Фойдаланувчиларга қуйиладиган талаблар

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 10-ИЛОВА

Узатиш тизимидаги юқори гармоникалар қийматлари

3 га бўлинмайдиган тоқ гармоникалар 3 га бўлинадиган тоқ гармоникалар Жуфт гармоникалар Гармоника тартиби (h) Гармоник кучланиш (%) Гармоника тартиби (h) Гармоник кучланиш (%) Гармоника тартиби (h) Гармоник кучланиш (%) 5 2 3 2 2 1.4 7 2 9 1 4 0.8 11 1.5 21 0.2 8 0.4 13 1.5 21 0.2 8 0.4 17 ≤ h ≤ 49 1.2*17/h 21 ≤ h ≤ 45 0.2 10 ≤ h ≤ 50 0.19*10/h +0.16

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 11-ИЛОВА

Реал вақт режимида алмашиладиган маълумотлар рўйхати

Тури Маълумотларни тавсифлаш Бирлиги/Ҳолати 1. Узатиш тизими операторининг 500 kV, 220 kV ва 110 kV кучланишли подстанциялари ва электр узатиш тармоқлари (фойдаланувчилар уланган ячейкалари) M Фаза токи А (I 0 , I 4 , I 8 ) M Уч фазали актив қувват MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Уч фазали реактив қувват МВАр («-» истеъмол, «+» етказиш) M Линия кучланиши kV (U 04 , U 48 , U 08 ) M Частота Нz (дақ.2 каср) M Носозликларни аниқлаш km S Автоматик ўчиргич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз S Ажратгич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз S Ерга улаш қурилмаси Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз C Автоматик ўчиргич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз C Ажратгич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз C Ерга улаш қурилмаси Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз A Бошқарув марказини танлаш Ёқилган/танаффусда A Кучланиш мавжудлиги Ёқилган/танаффусда A «AНY» га берилган буюртма Ёқилган/танаффусда A «APU» блокланганлиги Ёқилган/танаффусда A Автоматик қайта улаш муваффақиятли Ёқилган/танаффусда A Масофавий ҳимоянинг 1-ҳудуди — ўчириш Ёқилган/танаффусда A Масофавий ҳимоянинг 2-ҳудуди — ўчириш Ёқилган/танаффусда A Масофавий ҳимоянинг 3-ҳудуди — ўчириш Ёқилган/танаффусда A Масофавий ҳимоянинг 4-ҳудуди — ўчириш Ёқилган/танаффусда A Тескари йўналишдаги масофавий ҳимоя — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Масофавий ҳимояни қўзғатиш даражаси — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Масофавий ҳимоя 0 фаза — қўзғатиш Ёқилган/танаффусда A Масофавий ҳимоя 4 фаза — қўзғатиш Ёқилган/танаффусда A Масофавий ҳимоя 8 фаза — қўзғатиш Ёқилган/танаффусда A Ерга туташувдан масофавий ҳимоя — қўзғатишдан ҳимоя Ёқилган/танаффусда A Масофавий ҳимоя блокланган Ёқилган/танаффусда A Асосий ҳимоя 1-носозлик Ёқилган/танаффусда A Асосий ҳимоя 2-носозлик Ёқилган/танаффусда A Захира ҳимояси-носозлик Ёқилган/танаффусда A бўйлама дифференциал ҳимоя — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Беқарор бўйлама дифференциал ҳимоя — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A бўйлама дифференциал ҳимоя, 0 фаза — қўзғатиш Ёқилган/танаффусда A бўйлама дифференциал ҳимоя, 4 фаза — қўзғатиш Ёқилган/танаффусда A бўйлама дифференциал ҳимоя, 8 фаза — қўзғатиш Ёқилган/танаффусда A Ерга туташувдан бўйлама дифференциал ҳимоя — қўзғатиш Ёқилган/танаффусда A бўйлама дифференциал ҳимоя — алоқада носозлиги Ёқилган/танаффусда A бўйлама дифференциал ҳимоя — блокланган Ёқилган/танаффусда A Ўта юкланишдан ҳимоя — ўчирилган Ёқилган/танаффусда A Ўта юкланишдан ҳимоя 1 поғонаси — блокланган Ёқилган/танаффусда A Ўта юкланишдан ҳимоя 2 поғонаси — блокланган Ёқилган/танаффусда A Ўта юкланишдан ҳимоя 1 поғонаси — сигнализация Ёқилган/танаффусда A Ўта юкланишдан ҳимоя 2 поғонаси — сигнализация Ёқилган/танаффусда A Ўта юкланишдан ҳимоя 1 поғонаси — ўчириш Ёқилган/танаффусда A Ўта юкланишдан ҳимоя 2 поғонаси — ўчириш Ёқилган/танаффусда A Ерга туташувдан йўналтирилган ҳимоя — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Ток бўйича ўта юкланишдан захира ҳимояси — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Ерга туташувдан захира ҳимояси — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Носозликдан ҳимоя — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Алмашлаб улагичнинг носозлигидан ҳимоя — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Ўчиргич қутбларининг носимметриялиги — ажратиш Ёқилган/танаффусда A Ток бўйча ўта юкланишдан ҳимоя — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Ерга туташувдан ҳимоя — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Таъминотда узилиш — сигнализация Ёқилган/танаффусда A Ўчириш занжирларини 1-бошқариш — Ўчиргични бошқариш — сигнализация Ёқилган/танаффусда A Ўчириш занжирларини 2-бошқариш — Ўчиргични бошқариш — сигнализация Ёқилган/танаффусда A Автоматик ўчиргичнинг 1-босқичида элегаз босимининг пасайиши — огоҳлантириш сигнали Ёқилган/танаффусда A Автоматик ўчиргичнинг 2-босқичида элегаз босимининг пасайиши — блоклаш Ёқилган/танаффусда A Ҳаво линиясининг бошқа томонидан масофавий ҳимоя сигналларини қабул қилиш Ёқилган/танаффусда A Ҳаво линиясининг бошқа томонидан ерга туташувдан йўналтирилган ҳимоя сигналларини қабул қилиш Ёқилган/танаффусда A Линиянинг бошқа томонига масофавий ҳимоя сигналларини юбориш Ёқилган/танаффусда A Ҳаво линиясининг бошқа томонига ерга туташувдан ҳимоянинг йўналтирилган сигналларини юбориш Ёқилган/танаффусда A Масофавий ҳимоя — алоқада носозлиги Ёқилган/танаффусда A Ерга туташувдан йўналтирилган ҳимоя — алоқада носозлиги Ёқилган/танаффусда A Масофавий ҳимоя 2 даражали тезланиш — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Ерга туташувдан йўналтирилган ҳимоя тезланиши — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Алмашлаб улагич пружиналари — бўшашган Ёқилган/танаффусда A Токни ҳисобга олиш занжирлари — носозлик Ёқилган/танаффусда A Кучланишни ҳисобга олиш занжирлари — носозлик Ёқилган/танаффусда A Иссиқлик ҳимояси — сигнализация* Ёқилган/танаффусда A Иссиқлик ҳимояси — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Кабелда мойнинг юқори босими* Ёқилган/танаффусда A Кабелда мойнинг паст босими* Ёқилган/танаффусда A Кабелда мой босими (умумий)* Ёқилган/танаффусда A Муфтада мойнинг паст босими* Ёқилган/танаффусда A Якуний ўчириш** Ёқилган/танаффусда IM Актив энергия (узатиш/қабул қилиш)*** mln kW·h IM Реактив энергия (узатиш/қабул қилиш)*** MVAr·h * кабель (ер ости) алоқа линияларининг сигналлари ** ҳимоя функцияларини фаоллаштириш учун гуруҳланган сигнал, бундан кейин автоматик қайта улаш бошланмайди ва ҳимоя функцияларининг фаоллашиши ўчиришга олиб келади. *** узатиш тизимига уланиш нуқталарида энергия ўлчовлари 2. Мос келадиган трансформатор ячейкалари билан 500/х, 220/х ва 110/х трансформаторлар M Юқори кучланиш томонидаги фаза токи А (I 0 , I 4 , I 8 ) M Ўрта кучланиш томонидаги фаза токи А (I 0 , I 4 , I 8 ) M Паст кучланиш томонидаги фаза токи А (I 0 , I 4 , I 8 ) M Юқори кучланиш томонидаги уч фазали актив қувват MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Юқори кучланиш томонидаги уч фазали реактив қувват MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) M Ўрта кучланиш томонидаги уч фазали актив қувват MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Ўрта кучланиш томонидаги уч фазали реактив қувват MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) M Паст кучланиш томонидаги уч фазали актив қувват MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Паст кучланиш томонидаги уч фазали реактив қувват MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) M Юқори кучланиш томонидаги линия (чизиқли) кучланиши kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Ўрта кучланиш томонидаги линия (чизиқли) кучланиши kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Паст кучланиш томонидаги линия (чизиқли) кучланиши kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Шаҳобчалар алмашлаб улагичи ҳолати Позиция рақами IM Актив энергия (ишлаб чиқариш/қабул қилиш)* MW·h IM Реактив энергия (ишлаб чиқариш/қабул қилиш)* МVAr·h S Автоматик ўчиргич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз S Ажратгич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз S Ерга улаш қурилмаси Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз C Автоматик ўчиргич** Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз C Ажратгич** Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз C Ерга улаш қурилмаси** Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз A Бошқарув ҳолатини танлаш Жойидан/масофадан A Газ релели (Бухгольц) ўчиргич — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Трансформаторнинг газ релеси (Бухголц) — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Дифференциал ҳимоя — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Ерга туташувдан чекланган ҳимоя — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Корпус ҳимояси — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Трансформаторнинг бошқа ҳимояси — узиб қўйиш, ўчириш*** Ёқилган/танаффусда A Контакт термометри/Тепловизор — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Трансформаторда ортиқча босим релеси — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда * Узатиш тизимига уланиш нуқтасида ўлчаш. ** Сигнализация тизимига эга трансформатор камераларида коммутация ускуналарини бошқариш сигналлари. *** Ўчиришга олиб келадиган ҳимоя функцияларининг гуруҳ сигнали 3. 500 kV, 220 kV и 110 kV кучланишли шина тизимлари ва шина улагич (бириктиргич)лари M Шина улагичи орқали фаза токи A (I 4 ) M Шиналар линия кучланиши kV (√3 U 4 ёки U 48 ) M Шиналар частотаси Нz (мин.2 каср) A Кучланиш Кучоаниш паст, кучланиш йўқ S Автоматик ўчиргич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз S Ажратгич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз S Ерга улаш қурилмаси Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз A Шиналар дифференциал ҳимояси — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Ток бўйича ўта юкланишдан ҳимоя — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Умумий ўчириш — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Автоматик ўчиригичнинг носозлигидан ҳимоя — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда A Ўта юкламадан 1 даражали ҳимоя — сигнализация Ёқилган/танаффусда A Ўта юкламадан 2 даражали ҳимоя — сигнализация Ёқилган/танаффусда A Ўта юкламадан 2 даражали ҳимоя — узиб қўйиш, ўчириш Ёқилган/танаффусда 4. Гидро ва турбо генераторлар M Статорнинг фаза токи A (I 4 ) M Статорнинг линия кучланиши kV (U 48 ) M Роторнинг фаза токи A (I 4 ) M Уч фазали актив қувват MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Уч фазали реактив қувват MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) M Тўлиқ уч фазали қувват MVA M Генераторнинг базавий актив қуввати MW M Иккиламчи ростлашнинг ўзгариш тезлиги MW/min M Мақсадли актив қувват MW M Кучланиш регуляторининг статик ҳолати % M Иккиламчи ростлашда максимал актив қувват MW M Иккиламчи ростлашда минимал актив қувват MW M Учламчи ростлашда максимал актив қувват MW M Учламчи ростлашда минимал актив қувват MW M Электрстанциянинг ҳақиқий актив қувват белгиланган ўрнатмаси MW A AGC (автоматик ишлаб чиқаришни бошқариш) ҳолати* Ёқилган/ўчирилган IC AGC имрульслари* Юқори/пастки A Бирламчи бошқарув ҳолати Ёқилган/ўчирилган A Генераторнинг ҳимоядан ўчирилиши-қўшма сигнал Ёқилган/танаффус S Автоматик ўчиргич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз S Ажратгич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз S Ерга улаш қурилмаси Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз SP Актив қувватининг белгиланган ўрнатмаси MW («-» истеъмол, «+» етказиш) SP Кучланишнинг белгиланган ўрнатмаси kV SP Реактив қувватининг белгиланган ўрнатмаси MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) SP Қувват коэффициентининг белгиланган ўрнатмаси / A Актив қувватининг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан A Кучланишнинг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан A Реактив қувватининг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан A Қувват коэффициентининг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан M Актив қувватининг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Кучланишнинг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти kV M Реактив қувватининг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) M Қувват коэффициентининг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти M Сувнинг паст сатҳи m M Сувнинг юқори сатҳи m M Юқори (бош) m M Турбина сарфи m 3 /s M Умумий оқим m 3 /s M Сув ўтказгичлар орқали тўлиб кетиш m 3 /s M Тўлиқ тўлиш m 3 /s * фақат иккиламчи ростлашда иштирок этувчи электр станциялари учун 5. Электр станциялар истеъмоли M Уч фазали актив қувват MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Уч фазали реактив қувват MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) S Автоматик ўчиргич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз S Ажратгич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз S Ерга улаш қурилмаси Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз 6. Шамол электр станциялари M Паст кучланиш томонида — фаза токи* A (I 0 , I 4 , I 8 ) M Паст кучланиш томонида — актив қувват* MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Паст кучланиш томонида — реактив қувват* MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) M Паст кучланиш томонида — тизим кучланиши* kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Юқори кучланиш томонида — тизим кучланиши* kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Шаҳобчалар алмашлаб улагичи ҳолати Позиция рақами M Кучланиш регуляторининг статик ҳолати % M Иккиламчи ростлашда максимал актив қувват* MW M Иккиламчи ростлашда минимал актив қувват* MW M Учламчи ростлашда максимал актив қувват* MW M Учламчи ростлашда минимал актив қувват* MW M Электрстанциянинг ҳақиқий актив қувват белгиланган ўрнатмаси MW A AGC (автоматик ишлаб чиқаришни бошқариш) ҳолати** Ёқилган /ўчирилган IC AGC имрульслари** Юқори/пастки A Бирламчи бошқарув ҳолати Ёқилган /ўчирилган S Автоматик ўчиргич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носозлик S Ажратгич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носозлик S Ерга улаш қурилмаси Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носозлик A Трансформаторни ҳимоя орқали ўчириш — жамланма сигнал Ёқилган/танаффус M Генератордан уч фазали актив қувват MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Генератордан уч фазали реактив қувват МВар («-» истеъмол, «+» етказиш) M Шамол электр станцияларининг жами актив қуввати MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Шамол электр станцияларининг жами реактив қуввати МВар («-» истеъмол, «+» етказиш) M Қувват коэффициенти - M Эксплуатациядаги шамол генераторлари сони дона M Шамол тезлиги пастлиги сабабли ишламай қолган шамол генераторлари сони дона M Юқори шамол тезлиги туфайли ишламай қолган шамол генераторлари сони дона M Бошқа сабабларга кўра ишламай қолган шамол генераторлари сони (носозлик, техник хизмат кўрсатиш, синов) дона M Шамол генератори маркази баландлигидаги шамол тезлиги m/s M Шамол йўналиши ° M Ҳаво ҳарорати °C M Ҳаво босими mbar SP Актив қувватининг белгиланган ўрнатмаси (жами, электр станциялари кесимида) MW («-» истеъмол, «+» етказиш) SP Кучланишнинг белгиланган ўрнатмаси kV SP Реактив қувватининг белгиланган ўрнатмаси (жами, электр станциялари кесимида) MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) SP Қувват коэффициентининг белгиланган ўрнатмаси M Актив қувватининг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Кучланишнинг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти kV M Реактив қувватининг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) M Қувват коэффициентининг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти A Актив қувватининг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан A Кучланишнинг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан A Реактив қувватининг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан A Қувват коэффициентининг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан * Трансформаторнинг паст кучланишли томони, яъни шамол электрстанцияларини тақсимлаш қурилмалари билан уланишидаги маълумотлар ** Фақат иккиламчи ростлашда иштирок этувчи шамол станциялари учун. 7. Қуёш электр станциялари M Паст кучланиш томонидаги фаза токи* A (I 0 , I 4 , I 8 ) M Паст кучланиш томонидаги уч фазали актив қувват* MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Паст кучланиш томонидаги уч фазали реактив қувват* MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) M Паст кучланиш томонидаги тизим кучланиши* kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Шаҳобчалар алмашлаб улагичи ҳолати* Позиция рақами M Кучланиш регуляторининг статик ҳолати % M Генераторнинг базавий актив қуввати MW M Иккиламчи ростлашнинг ўзгариш тезлиги** MW/дақ M Мақсадли актив қувват** MW M Иккиламчи ростлашда максимал актив қувват** MW M Иккиламчи ростлашда минимал актив қувват** MW M Учламчи ростлашда максимал актив қувват MW M Учламчи ростлашда минимал актив қувват MW M Электрстанциянинг ҳақиқий актив қувват белгиланган ўрнатмаси MW A AGC (автоматик ишлаб чиқаришни бошқариш) ҳолати** Ёқилган/ўчирилган IC AGC имрульслари** Юқори/пастки A Бирламчи бошқарув ҳолати Ёқилган/ўчирилган S Автоматик ўчиргич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носозлик S Ажратгич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носозлик S Ерга улаш қурилмаси Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носозлик A Трансформаторни ҳимоя орқали ўчириш-жамланма сигнал Ёқилган/танаффус SP Актив қувватининг белгиланган ўрнатмаси (жами, электр станциялари кесимида) MW («-» истеъмол, «+» етказиш) SP Кучланишнинг белгиланган ўрнатмаси kV SP Реактив қувватининг белгиланган ўрнатмаси (жами, электр станциялари кесимида) MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) SP Қувват коэффициентининг белгиланган ўрнатмаси M Актив қувватининг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Кучланишнинг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти kV M Реактив қувватининг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) M Қувват коэффициентининг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти A Актив қувватининг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан A Кучланишнинг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан A Реактив қувватининг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан A Қувват коэффициентининг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан * Трансформаторнинг паст кучланишли томони, яъни қуёш фото электр станцияларини тақсимлаш қурилмалари билан уланишидаги маълумотлар ** Фақат иккиламчи назоратда иштирок этадиган қуёш фото электр станциялари учун. 8. Узатиш тизимига уланган якуний истеъмолчилар объектлари M Паст кучланиш томонидаги фаза токи A (I 0 , I 4 , I 8 ) M Паст кучланиш томонидаги уч фазали актив қувват MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Паст кучланиш томонидаги уч фазали реактив қувват MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) M Паст кучланиш томонидаги тизим кучланиши kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Шаҳобчалар алмашлаб улагичи ҳолати Позиция рақами IM Актив қувват* MW*h IM Реактив қувват* MVAr*h S Автоматик ўчиргич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз S Ажратгич Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз S Ерга улаш қурилмаси Ёқилган, ўчирилган, нейтрал, носоз A Трансформаторни ҳимоя орқали ўчириш — жамланма сигнал Ёқилган/ўчирилган * Электр энергиясини узатиш тизимига уланиш нуқтасидаги ҳисоб-китоб. 9. Электр энергиясини сақлаш тизимлари SP Актив қувватининг белгиланган ўрнатмаси MW («-» истеъмол, «+» етказиш) SP Кучланишнинг белгиланган ўрнатмаси kV SP Реактив қувватининг белгиланган ўрнатмаси MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) SP Қувват коэффициентининг белгиланган ўрнатмаси A Актив қувватининг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан A Кучланишнинг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси A Реактив қувватининг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан A Қувват коэффициентининг белгиланган ўрнатмасининг индикацияси Жойидан/масофадан M Актив қувватининг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти MW («-» истеъмол, «+» етказиш) M Кучланишнинг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти kV M Реактив қувватининг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти MVAr («-» истеъмол, «+» етказиш) M Қувват коэффициентининг белгиланган ўрнатмасига тескари алоқа маълумоти M Генераторнинг базавий актив қуввати MW M Иккиламчи ростлашнинг ўзгариш тезлиги MW/дақ M Мақсадли актив қувват MW M Кучланиш регуляторининг статик ҳолати % M Иккиламчи ростлашда максимал актив қувват MW M Иккиламчи ростлашда минимал актив қувват MW M Учламчи ростлашда максимал актив қувват MW M Учламчи ростлашда минимал актив қувват MW A AGC (автоматик ишлаб чиқаришни бошқариш) ҳолати* Ёқилган/ўчирилган IC AGC имрульслари* Юқори/пастки A Бирламчи бошқарув ҳолати Ёқилган/ўчирилган * фақат иккиламчи ростлашда иштирок этувчи электр энергиясини сақлаш тизимлари учун

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 12-ИЛОВА

110 kV ва ундан паст кучланишли шиналарга уланишда генерацияловчи модулларнинг, тизим частотаси ўзгаришларининг турли диапазонларида актив қувват ишлаб чиқариш қобилияти

f 47,0 — 48,0 Нz 48,0 — 49,0 Нz 49,0 — 52,0 Нz U 0,9 U nom — 1,15 U nom P > 0,95 P nom P >0,975 P nom P = P nom 0,85 U nom — 0,9 U nom P> 0,875 P nom P> 0,875 P nom P> 0,875 P nom

Бунда:

U — уланиш нуқтасидаги кучланиш;;

f — электр энергетика тизимидаги частота;

P nom — генерацияловчи модулнинг номинал актив қуввати;

U nom — объект уланган электр тармоғининг номинал кучланиши;

220 ва 500 kV кучланишли шиналарга уланишда генерацияловчи модулларнинг, тизим частотаси ўзгаришларининг турли диапазонларида актив қувват ишлаб чиқариш қобилияти

f 47,0 — 48,0 Нz 48,0 — 49,0 Нz 49,0 — 52,0 Нz U 0,95 U nom — 1,1 U nom P > 0,95 P nom P >0,975 P nom P = P nom 0,90 U nom — 0,95 U nom P> 0,875 P nom P> 0,875 P nom P> 0,875 P nom

Бунда:

U — уланиш нуқтасидаги кучланиш;;

f — электр энергетика тизимидаги частота;

P nom — генерацияловчи модулнинг номинал актив қуввати;

U nom — объект уланган электр тармоғининг номинал кучланиши;

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 13-ИЛОВА

Электр энергетика тизимида частотанинг ҳаддан ташқари кўтарилишида актив қувватни камайтириш

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 14-ИЛОВА

Генерацияловчи модулларнинг кучланишни ростлаши

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 15-ИЛОВА

Паст частотада актив қувватни ошириш

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 16-ИЛОВА

Қайта тикланувчи энергия манбаларининг P-Q/Pmax характеристикаси

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 17-ИЛОВА

Нормал иш режимида кучланишни ростлаш ва ташқи таъсирлар содир бўлганда кучланишни ушлаб туриш тамойили

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 18-ИЛОВА

Электр энергиясини сақлаш тизимлари учун оптимал иш режими

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 19-ИЛОВА

Паст кучланишли тармоқларга уланган электр энергиясини сақлаш тизимларининг иш режими

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 20-ИЛОВА

Электр энергиясини сақлаш тизимларига LFSM-O бўйича талаблар

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 21-ИЛОВА

Электр энергиясини сақлаш тизимларига LFSM-U бўйича талаблар

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 22-ИЛОВА

Электр энергиясини сақлаш тизимлари учун реактив қувватга бўлган талаблар

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 23-ИЛОВА

Электр энергиясини сақлаш тизимининг максимал актив қувват ишлаб чиқаришидаги реактив қувват

Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига 24-ИЛОВА

Тизимда ростлаш учун зарур захиралар ҳажмини ҳисоблаш

1-боб. Иккиламчи ростлаш захирасининг зарур ҳажмини аниқлаш

1. Ягона электр энергетика тизимида юклама (актив қувват)ни ва частотани ростлашнинг умумий захираси иккиламчи ростлаш (частотани автоматик ростлаш захираси — ЧАРЗ) ва учламчи ростлаш захираси (частотани қўлда ростлаш захираси — ЧҚБЗ) йиғиндисидан иборат.

2. Келгуси йил учун тизим бўйича иккиламчи ростлашнинг умумий талаб этилувчи захираси ойлар кесимида, юкламани максимал ва минимал бўлмаган даврлари учун алоҳида ҳисобланади.

3. Юкламанинг максимал даври — иш куни, дам олиш куни ёки байрам кунига боғлиқ бўлмаган ҳолда ҳар куни соат 06:00 дан 24:00 гача, юкламанинг минимал даври — иш куни, дам олиш ёки байрам кунига боғлиқ бўлмаган ҳолда, ҳар куни соат 00:00 дан 06:00 гача белгиланади.

4. Ягона электр энергетика тизими учун иккиламчи ростлашнинг зарурий захирасини аниқлашда электр энергетика тизимининг амалдаги юкламани ростлаш талаблари (қайта тикланувчи энергия манбаларининг интеграцияси, истеъмол ва ҳоказолар) ва Марказий Осиё бирлашган энергетика тизимида ростлашнинг умумий ёки бўлинувчи захираларнинг келишилган чораларини эътиборга олиш керак.

5. Иккиламчи ростлаш захираси қуйидаги маълумотлар асосида ҳисобланади:

Тизими оператори томонидан тақдим этиладиган, ўтган 12 ой давомида электр энергетика тизимидаги ҳар соатлик юклама (истеъмол) бўйича расмий маълумотлар;

истеъмолнинг кутилаётган (прогноз) ўзгариши асосида аниқланувчи истеъмолнинг кутилаётган ўзгариш коэффициентлари.

6. Иккиламчи ростлаш учун захира қуввати кун (сутка) давомида юклама максимал ва минимал даврлари учун алоҳида, ҳар ой ҳисобланади. Келгуси йилнинг ҳар ойлик захираларни ҳисоблаш жорий йилнинг июнь ойи бошида амалга оширилади.

7. Иккиламчи ростлашнинг зарур захираларини қуйидаги алгоритм асосида ҳисобланади:

а) электр энергетика тизимида ҳар соатлик юкламалар тўғрисидаги расмий маълумотлар максимал юкламанинг ўзгариш коэффициентига кўпайтирилади;

б) келгуси календарь йилнинг барча ойи учун қуйидагилар ҳисобланади:

максимал юклама даври учун истеъмолнинг меъёрлаштирилган максимал қийматлари;

юклама минимал даври учун истеъмолнинг ўртача қийматлари.

Максимал ва минимал юклама даврлари учун ҳар ойлик ҳисобланувчи қийматлар қуйидаги эмпирик формула орқали иккиламчи ростлашнинг талаб этилувчи захирасини ҳисоблаш учун қўлланилади

Бу ерда доимий қийматлар a=15 MW ва b=150 MW га тенг.

2-боб. Максимал юклама даврлари учун меъёрлаштирилган максимал истеъмолни аниқлаш

8. Максимал даврларда иккиламчи ростлаш учун зарурий захира қувватини аниқлаш учун максимал юкламанинг меъёрлаштирилган қиймати қўлланилади, у қуйидаги алгоритм бўйича ҳар ой учун ҳисоблаб чиқилади:

а) максимал юкламанинг даври учун ҳар соатлик истеъмол қийматлари;

б) ҳар соатлик истеъмол қийматлари камайиб бориш тартибида сараланади;

в) максимал ҳар соатлик истеъмолдан минимал ҳар соатлик истеъмолга ўтишда, қуйидаги амалиёт бажарилади:

(n + k) жорий қиймат (n) ва оралиқ қиймат (k) орасидаги фарқ (r) кузатилади r = L n — L n+k ;

«r» фарқ олдиндан белгиланган қийматдан кам ёки тенг бўлса, юкламанинг жорий қиймати (n) меъёрлаштирилган максимал қийматга тенг бўлади ва амалиёт якунланади;

L max = L n .

кузатилаётган «r» фарқ олдиндан белгиланган қийматдан катта бўлса, ҳисоб-китоблар сатрдаги кейинги қиймат бўйича такрорланади.

9. Коэффициентлар қийматлари:

k = 5 — фарқни ташкил этувчи юклама қийматлари орасидаги кўрсаткич;

r max = 10 MW — меъёрлаштирилган максимал қийматни аниқлаш учун қўлланилувчи олдиндан белгиланган қиймат.

3-боб. Юкламанинг минимал даврида меъёрлаштирилган максимал истеъмолни аниқлаш

10. Минимал даврларда иккиламчи ростлаш учун зарурий захира қувватини аниқлаш учун максимал юкламанинг меъёрлаштирилган қиймати қўлланилади, у қуйидаги алгоритм бўйича ойлар кесимида ҳисобланади:

маълум календарь ойнинг минимал юклама даври учун ҳар соатлик истеъмол қийматлари олинади;

минимал юклама давр учун истеъмолнинг ўртача ойлик қиймати барча қийматларни умумлаштириш ва иштирок этувчи қийматларнинг сонига бўлиш йўли билан ҳисобланади.

Бу ерда:

L — минимал юклама даври учун ўртача ойлик қиймат;

L i — минимал юклама даври учун индивидуал ҳар соатлик истеъмол қиймати;

n — календарь ой учун минимал юклама давридаги соатлар сони.

11. Юқорида тақдим этилган иккиламчи ростлашнинг захира қийматлари фақат электр энергетика тизимидаги истеъмолининг (юкламанинг) ўзгариши асосида ҳисобланади ва бу аниқ детерминацияланган ёндашув ҳисобланади.

12. Электр энергетика тизимида қайта тикланувчи энергия манбаларидан электр энергиясини ишлаб чиқарилиши интеграциясининг маълум даражасида, масалан қайта тикланувчи энергия манбаларидан электр энергиясини ишлаб чиқариш умумий генерациядаги ҳиссаси 3 фоиздан юқори бўлганида, кўрсаткичларга қайта тикланувчи энергия манбаларидан электр энергияси ишлаб чиқарилишининг эҳтимолий ўзгаришини инобатга олган ҳолда тузатиш киритилиши керак.

4-боб. Учламчи ростлаш захирасининг зарур ҳажмини аниқлаш

13. Ягона электр энергетика тизимида учламчи ростлаш захирасининг зарур ҳажми тизимда мавжуд генерацияловчи модулларнинг максимал чиқишдаги қувватини ҳисобга олган ҳолда аниқланади. Яъни битта шинага уланган максимал истеъмол талаби ҳамда бошқа тизимларнинг операторлари билан учламчи захирани биргаликда қўлланилиши ва улар билан алмашиниш тўғрисидаги ҳудудий келишувларни ҳисобга олган ҳолда белгиланади.

14. Иккиламчи созлаш симметрик равишда ростлашни ± диапазони билан аниқланса, учламчи ростлаш юқори ва пастки ростлаш учун алоҳида аниқланади.

15. Учламчи ростлашнинг зарур захираларини аниқлаш учун қуйидаги бошланғич маълумотлардан фойдаланилади:

катта қувватли генерацияловчи модулларнинг уланиш нуқтасидаги электр энергияси етказиб бериш (чиқишдаги қувват) бўйича ўтган йиллардаги маълумотлар;

йирик истеъмолчилар ва подстанцияларда юкламаси юқори бўлган шиналар бўйича ўтган йиллардаги маълумотлар;

синхрон зонадаги келишилган умумий учламчи ростлаш захиралари бўйича маълумотлар.

16. Энг катта қувватли генерацияловчи модулни тармоқдан узилишини қоплаш учун электр энергетика тизими бўйича учламчи ростлашнинг ортиб борувчи захираси генерацияловчи модулларга техник хизмат кўрсатиш дастурини ҳисобга олган ҳолда ҳар ой ҳисобланади.

17. Қоидага кўра юқорига учламчи ростлашнинг захираси камида тизимидаги энг катта қувватли генерацияловчи модулнинг йўқотилиши (ишдан чиқиши)га тенг бўлиши керак.

18. Пастловчи учинчи даражали ростлаш захираси камида энг катта қувватли истеъмолчи юкламасига ёки битта шинага уланган йирик истеъмолчилар юкламалари йиғиндисига (узатиш тизимида битта носозлик сабабли юзага келиши мумкин бўлган энг катта йўқотиш) тенг бўлиши керак.

19. Ушбу қийматларга Марказий Осиё бирлашган энергетика тизимида асосий генерацияловчи модулларнинг тармоқдан узилишини қоплаш учун умумий учламчи захира тўғрисида келишувларга (агар улар кўзда тутилган бўлса) мувофиқ ўзгартириш киритилиши мумкин.

Ўзбекистон Республикасининг Бош вазири А. АРИПОВ

Тошкент ш.,

2024 йил 15 июнь,

338-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 08.07.2024 й., 09/24/338/0479-сон; 05.01.2026 й., 09/26/850/0011-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

qarori

QOIDALARI

USLUBIYOTI

USLUBIYOTI

MAʼLUMOTLAR

USLUBIYOTI

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Elektr energiyasining ulgurji va chakana bozori mexanizmlariga bosqichma-bosqich oʻtish hamda elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilarini, shu jumladan, mustaqil ishlab chiqaruvchilarni va yirik isteʼmolchilarni magistral elektr tarmoqlariga ulanishini soddalashtirish hamda ularga teng shart-sharoitlar yaratish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Quyidagilarni nazarda tutuvchi Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin:

elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar va yirik isteʼmolchilarning magistral elektr tarmoqlariga ulash;

elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar va yirik isteʼmolchilarga xalqaro talablarga mos teng shart-sharoitlar yaratish;

magistral tarmoqlardan oqilona va shaffof foydalanish shartlarini belgilash orqali elektr energiyasining ulgurji va chakana bozorida faoliyat yurituvchi barcha tomonlar uchun umumiy texnik talablarni oʻrnatish.

2. Belgilab qoʻyilsinki:

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalarining talablari magistral tarmoqlarga ulangan hamda yangidan ulanadigan barcha turdagi elektr energetika korxonalari va isteʼmolchilari tomonidan bajarilishi majburiy hisoblanadi;

ushbu qaror rasmiy kuchga kirgan sanada magistral tarmoqlarga ulangan barcha turdagi elektr energiyasi korxonalari, elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar va isteʼmolchilar uchun Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalarining faqatgina ekspluatatsiya jarayonidagi talablari taalluqli hisoblanadi.

3. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi energetika vaziri J.T. Mirzamahmudov hamda energetika bozorini rivojlantirish va tartibga solish agentligi direktori Sh.X. Xodjayev zimmasiga yuklansin.

Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 15-iyundagi 338-son qaroriga ILOVA

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish

I boʻlim. Umumiy qoidalar

1-bob. Asosiy qoidalar

1. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi hududida magistral elektr tarmoqlarini rejalashtirish hamda uni xavfsiz va ishonchli ekspluatatsiya qilish, magistral elektr tarmoqlariga ulanish va undan foydalanish huquqlariga doir talablar hamda ularning ishlash tartibini belgilash sohasidagi, shuningdek, elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilarining taqsimlash tizimlariga ulanishdagi munosabatlarni tartibga soladi.

Mazkur Qoidalar magistral elektr tarmoqlaridan oqilona va shaffof foydalanish shartlarini belgilash orqali barcha Foydalanuvchilar va vakolatli organlar uchun umumiy talablarni oʻrnatadi.

2. Ushbu Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:

ajratish — Tegishli tizim operatori tarmogʻida bevosita ish bajarmasdan ulanishni tiklash imkonini qoldirmagan holda, Foydalanuvchi tarmogʻining ulanish nuqtasidagi infratuzilmani hammasini yoxud bir qismini oʻchirish;

alohida ishlash — oʻchishdan soʻng birlashgan energetika tizimidan alohida ajralgan butun yagona elektr energetika tizimining yoki undagi chastota va kuchlanishni boshqaruvchi kamida bitta generatsiyalovchi modulga ega boʻlgan qismning mustaqil ishlashi;

berk taqsimlash tizimi — sanoat, tijorat yoki boshqa umumiy xizmat koʻrsatish obyektlariga geografik chegaralangan hududda elektr energiyasini taqsimlovchi, maishiy isteʼmolchilarga elektr energiyasini yetkazib bermaydigan, kam sonli maishiy isteʼmolchilar yoki taqsimlash tizimi operatori bilan ishlaydigan tizim;

Berk taqsimlash tizimi operatori — berk taqsimlash tizimining faoliyat yuritishi uchun masʼul boʻlgan subyekt;

generatsiyalovchi modul — elektr energiyasini sinxron yoki sinxron boʻlmagan (nosinxron) holda generatsiyalovchi (ishlab chiqaruvchi) qurilma yoki qurilmalar majmuasi;

Isteʼmolchi — oʻz tarmoqlari orqali uzatish tizimiga toʻgʻridan-toʻgʻri ulangan yoki ulanishni rejalashtirgan elektr energiyasini ishlab chiqarish, xizmat koʻrsatish va (yoki) boshqa maqsadlarda elektr energiyasidan Foydalanuvchi yuridik shaxs, yaʼni yirik isteʼmolchilar;

koʻrsatma — operator (dispetcher) tomonidan oʻz vakolati doirasida harakatlarni bajarish uchun Foydalanuvchilarga biron-bir harakatni amalga oshirish uchun berilgan har qanday buyruq (farmoyish, topshiriq, ruxsat);

kuchlanishni avtomatik rostlagichi — klemmadagi haqiqiy kuchlanishni etalon qiymat bilan taqqoslash va qoʻzgʻatish tizimini boshqarish yoʻli bilan sinxron generatsiyalovchi modulning klemmalaridagi kuchlanishni boshqaruvchi, uzluksiz harakat qiluvchi avtomatik qurilma;

maksimal quvvat — Elektr stansiyasi operatori va Tegishli tizim operatori oʻrtasidagi Ulanish shartnomasida koʻrsatilgan generatsiyalovchi modul(lar)ning ishlashi bilan bogʻliq, tarmoqqa uzatilmaydigan yuklamani (oʻz ehtiyoji uchun va boshqa maqsadlarda) chegirib tashlagandan soʻng uzatilishi mumkin boʻlgan uzluksiz maksimal aktiv quvvat;

minimal barqaror ishlash rejimi — ulanish shartnomasida koʻrsatilgan yoki Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori oʻrtasida kelishilgan, generatsiyalovchi modulning cheklanmagan vaqt davomida barqaror ishlashi mumkin boʻlgan minimal aktiv quvvat;

nosinxron generatsiyalovchi modul — yagona elektr energetika tizimiga nosinxron yoki tegishli elektronika yordamida ulangan hamda uzatish tizimiga, taqsimlash tizimiga, jumladan, berk taqsimlash tizimiga yagona ulanish nuqtasiga ega boʻlgan generatsiyalovchi qurilmalar yoki ularning jamlanmasi;

rostlashning minimal darajasi — ulanish shartnomasida koʻrsatilgan yoki Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori oʻrtasida kelishilgan, generatsiyalovchi modulning aktiv quvvatini nazorat qilish mumkin boʻlgan minimal koʻrsatkich;

sinxron generatsiyalovchi modul — generatsiya qilinayotgan kuchlanish chastotasi, generatorning aylanish chastotasi va tarmoq kuchlanishining chastotasi doimiy mutanosib boʻladigan, yaʼni sinxron holda elektr energiyasini generatsiya qiluvchi qurilmalarning umumiy jamlanmasi;

statizm — chastotaning turgʻun oʻzgarishini, chiqishdagi aktiv quvvatning foizlarda ifodalangan yakuniy turgʻun qiymatiga nisbati. Chastotaning oʻzgarishi nominal chastotaga nisbatan ifodalanadi, aktiv quvvatning oʻzgarishi tegishli chegaraga erishish vaqtidagi maksimal quvvatga yoki haqiqiy aktiv quvvatga nisbati bilan ifodalanadi;

Taqsimlash tizimi operatori — Oʻzbekiston Respublikasining muayyan hududi yoki tumanida elektr energiyasini taqsimlash boʻyicha faoliyatni amalga oshirish vakolatiga ega boʻlgan yuridik shaxs;

Tegishli tizim operatori — bu barcha tizim operatorlarini, xususan, Uzatish tizimi operatori, Taqsimlash tizimi operatori va Berk taqsimlash tizimi operatorlarini nazarda tutuvchi umumiy atama, yaʼni Foydalanuvchi tarmogʻi ulangan tarmoqning vakolatli operatori. Elektr stansiyasi operatori yoki Foydalanuvchining ichki tarmoqlariga ulangan boshqa Foydalanuvchilar uchun ular Tegishli tizim operatori hisoblanadi;

Tizim operatori — Oʻzbekiston Respublikasining yagona elektr energetika tizimini real vaqt rejimlarida operativ (tezkor-dispetcherlik) boshqarish, uning ishonchli ishlashini taʼminlash, boshqa davlatlar energetika tizimlari bilan parallel ravishda ishlash, elektr energiyasiga boʻlgan talab va taklifdan kelib chiqib, shuningdek, elektr energiyasini ishlab chiqarish va uning isteʼmol qilinishiga taʼsir qiluvchi barcha omillarni hisobga olgan holda, uni ishlab chiqarish va isteʼmol qilishning har soatlik rejimlarini boshqaruvchi organ;

uzatish tizimi — elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar, yirik isteʼmolchilar va taqsimlash tizimlari ulangan, elektr energiyasining hududlararo uzatilishini taʼminlovchi va qoʻshni davlatlar elektr energetika tizimlari bilan bogʻlangan 35 kV va undan yuqori kuchlanishli magistral elektr tarmoq xoʻjaligi obyektlari (elektr uzatish tarmoqlari va podstansiyalar) majmuasi;

Uzatish tizimi operatori — Oʻzbekiston Respublikasida uzatish tizimini ekspluatatsiya qilish va uni rivojlantirish faoliyatini amalga oshirish vakolatiga ega boʻlgan yuridik shaxs yoki tashkilot;

uzlukli yuklama — shartnomaga binoan elektr energiyasi taʼminotchisi, Tizim operatori yoki Tegishli tizim operatori tomonidan cheklangan vaqt davriga oʻchirilishi mumkin boʻlgan maʼlum isteʼmolchilarning yuklamasi;

ulanish nuqtasi — ulanish shartnomasida koʻrsatilgan generatsiyalovchi modul, Isteʼmolchi tarmoqlari yoki taqsimlash tizimi tarmoqlarini uzatish tizimiga, shuningdek, taqsimlash va yopiq taqsimlash tizimlariga ulanish chegarasi (nuqtasi);

ulanish shartnomasi — elektr stansiyalari, Isteʼmolchilar yoki taqsimlovchi tizim qurilmalariga aniq texnik talablarni va tegishli ulanish nuqtasini oʻz ichiga oluvchi, Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori, Isteʼmolchi tarmoqlari operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori oʻrtasidagi shartnoma;

flikerlar — miltillash, elektr tarmogʻida yuklamaning tez yoki tez-tez oʻzgarishi yoxud boshqa sabablarga koʻra kuchlanishning tebranishi natijasida yuzaga keladigan holat. Bu holat yorugʻlikning miltillashiga olib keladi yoki sezgir uskunalarning ishlashiga taʼsir qiladi;

Foydalanuvchi — oʻz tarmoqlari orqali uzatish tizimiga ulangan yoki ulanishni rejalashtirgan, generatsiyalovchi modullarga ega boʻlgan tarmoqlari taqsimlash tizimiga ulangan yoki ulanishni rejalashtirgan yuridik yoki jismoniy shaxs;

chastota yetakchisi — sinxron ishlash zonasidagi chastota barqarorligini taʼminlash uchun Tizim operatori tomonidan tayinlangan, boshqa Foydalanuvchilar harakatlarini muvofiqlashtirishga masʼul boʻlgan operator;

chastotaviy-sezuvchan rejim — chastotasining oʻzgarishiga javoban generatsiyalovchi modulning chiqishidagi aktiv quvvatni chastotani tiklashga uchun oʻzgartirishi;

chastotani rostlash — yagona elektr energetika tizimi chastotasini barqaror saqlab turish maqsadida belgilangan nuqtadagi chastotaning oʻzgarishiga javoban generatsiyalovchi modullar yoki elektr energiyasini saqlash tizimlarining chiqishdagi aktiv quvvatni, shuningdek isteʼmolchilarning oʻz yuklamasini rostlash qobiliyati;

chastotaning ortishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejim — generatsiyalovchi modulning tizim chastotasini belgilangan qiymatdan yuqoriroq oʻzgarishiga javoban chiqishidagi aktiv quvvatning pasayishiga olib keladigan ish rejimi;

chastotaning pasayishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejim — generatsiyalovchi modulning yagona elektr energetika tizimi chastotasini belgilangan qiymatdan pastroqqa oʻzgarishiga javoban chiqishidagi aktiv quvvatning ortishiga olib keladigan ish rejimi;

Elektr stansiyasi operatori — Elektr stansiyalariga ega boʻlgan yoki ular tomonidan oʻz elektr stansiyasini texnik xizmat koʻrsatish va ekspluatatsiya qilish sharti (O&M) bilan foydalanishga bergan jismoniy yoki yuridik shaxs, jumladan generatsiyalovchi modul operatori;

elektr tarmogʻi — elektr energiyasini uzatish yoki taqsimlash uchun xizmat qiluvchi bir-biri bilan bogʻlangan elektr tarmoqlari, transformator podstansiyalari, taqsimlash punktlari va ularning qurilmalari;

elektr energiyasini saqlash tizimi — elektr energiyasini saqlash, qayta uzatish va taqsimlash uchun akkumulyator batareyalari, mexanik saqlash tizimlari va gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyalar majmuasi;

energetika tizimi stabilizatori — quvvat tebranishlarini soʻndirish uchun moʻljallangan sinxron generatsiyalovchi moduldagi kuchlanish avtomatik rostlagichining qoʻshimcha funksiyasi;

yuklama ostida kuchlanishni rostlagichi — kuchlanishni yuklama ostida, yaʼni transformatorning ishlash jarayonida oʻzgartirishga imkon beruvchi, kuch transformatoriga oʻrnatilgan qurilma;

yagona elektr energetikasi tizimi — elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi obyektlar, uzatish va taqsimlash tizimlari, elektr energiyasini saqlash obyektlari va ularning dispetcherlik boshqaruvi;

oʻz ehtiyojlarini qoplash rejimi — generatsiyalovchi modullarning oʻchirilishiga va ularning zaxira taʼminot manbalarining ulanishiga olib keluvchi tarmoq ichidagi buzilishlarda generatsiyalovchi modullarning oʻz ehtiyojlarini qoplash bilan bogʻliq ish rejimi;

oʻrnatish hujjati — 1000 V dan past kuchlanishli tarmoqlarga ulangan va “A” turdagi generatsiyalovchi modul yoki talab qilingan tavsifga ega boʻlgan elektr energiyasini isteʼmol qiluvchi qurilma toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oluvchi va uning talablarga muvofiqligini tasdiqlovchi tarkibiy hujjat;

oʻrnatma — boshqarish sxemalarida foydalaniladigan har qaysi parametr uchun belgilanadigan qiymat;

3. Mazkur Qoidalarda qoʻllaniladigan vaqtning barcha koʻrsatkichlari yoki vaqtga havolalar Oʻzbekiston Respublikasidagi standart vaqtga nisbatan (Universal muvofiqlashtirilgan vaqtdan besh soatga oldin keluvchi UTC+05:00) qoʻllaniladi.

2-bob. Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanishning umumiy shartlari

4. Uzatish tizimi operatori, uzatish va taqsimlash tarmoqlariga ulangan elektr qurilmalariga egalik qiluvchi va (yoki) ekspluatatsiya qiluvchi Taqsimlash tizimi operatorlari va Foydalanuvchilar elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilish uchun texnik va texnologik tizimlarni oʻrnatishlari hamda ushbu tizimlarning boshqarish infratuzilmasini mazkur Qoidalar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar va ishlab chiqaruvchilarning texnik hujjatlari talablariga muvofiq holatda tutishlari lozim.

5. Quyidagi oʻzaro ulanishlarda:

uzatish va taqsimlash tizimlari oʻrtasidagi ulanishlarda Uzatish tizimi operatori Tegishli tizim operatori, Taqsimlash tizimi operatori uzatish tizimi Foydalanuvchisi;

har bir Taqsimlash tizimi operatori elektr tarmoqlari ulangan boshqa elektr tarmoqlari uchun Foydalanuvchi, uning tarmoqlariga ulangan Tomonlar uchun Tegishli tizim operatori;

Berk taqsimlash tizimlari va elektr tarmogʻi operatorlari oʻrtasidagi ulanishlarda Berk taqsimlash tizimi operatori Tegishli tizimi operatoriga nisbatan Foydalanuvchi hisoblanadi.

6. Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchilar oʻrtasidagi barcha bogʻlanishlar hisobga olish tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

Ushbu tizimlar Oʻzbekiston Respublikasining “Metrologiya toʻgʻrisida”gi Qonuni , boshqa qonunchilik hujjatlari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar, elektr energiyasi bozoridagi shartnomalar, shuningdek markaziy xarid qiluvchi bilan shartnomalar yoki elektr taʼminoti shartnomalari talablariga javob berishi shart.

II boʻlim. Uzoq muddatli rivojlantirishni rejalashtirish tartibi

1-bob. Uzoq muddatli rejalashtirishning tavsifi va maqsadi

7. Uzatish tizimini rivojlantirishni uzoq muddatli rejalashtirish (keyingi oʻrinlarda — uzoq muddatli rejalashtirish) Energetika vazirligi (keyingi oʻrinlarda — Vazirlik) tomonidan muvofiqlashtiriladi va kelgusi oʻn yillik istiqboldagi davrga rejalashtirishni oʻz ichiga oladi.

8. Uzoq muddatli rejalashtirishni tashkillashtirish Uzatish tizimi operatori tomonidan amalga oshiriladi va quyidagilarga asoslanadi:

elektr energetikasi sohasidagi va boshqa qonunchilik hujjatlariga;

elektr energetikasi sektorini rivojlantirish boʻyicha strategik hujjatlarga;

fuqarolar va infratuzilma xavfsizligiga;

ekologik siyosat va cheklovlarga;

uzatish tizimining iqtisodiy samaradorligiga.

9. Uzatish tizimini uzoq muddatli rejalashtirish jarayonida, uzatish tizimining barqaror ishlashini taʼminlash mezonlari, uni optimal rivojlantirish va barcha tegishli iqtisodiy koʻrsatkichlar hisobga olinishi lozim.

Bunda Uzatish tizimi operatori tomonidan dastlabki uch yil uchun uzatish tizimiga kiritiladigan investitsiyalar toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlarni va rejalashtirilgan davr yakunigacha kutilayotgan investitsiyalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan Uzatish tizimining investitsiya rejasi ishlab chiqiladi.

Uzoq muddatli rejalashtirish Uzatish tizimi operatori tomonidan Tizim operatori bilan birgalikda ishlab chiqiladi, Energetika bozorini rivojlantirish va tartibga solish agentligini (keyingi oʻrinlarda — Regulator) bilan kelishiladi va Vazirlik tomonidan tasdiqlanadi.

10. Uzoq muddatli rejalashtirishning asosiy maqsadi mavjud va yangidan ishga tushiriladigan uzatish tizimlarining barqaror ishlashini taʼminlashdan iborat boʻlib, quyidagilarni taʼminlaydi:

yagona elektr energetika tizimining xavfsiz, ishonchli va samarali ishlashini;

yakuniy isteʼmolchilar elektr taʼminotining yuqori darajadagi xavfsizligi va sifatini;

mavjud va yangidan ulanadigan Foydalanuvchilarning uzatish tizimiga diskriminatsiyasiz ulanishini;

barcha yangi Foydalanuvchilarning uzatish tizimiga samarali va tejamkor ulanishi imkoniyatini;

elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi, saqlash tizimlari va isteʼmol qiluvchi obyektlarning barqaror rivojlanishini;

yagona elektr energetika tizimidagi ishlab chiqarish, uzatish, taqsimlash, saqlash tizimlari va isteʼmolchilar obyektlarining samarali ishlashini.

11. Uzatish tizimini uzoq muddatli rejalashtirishning maqsadi — barcha mavjud va kelgusida ulanadigan Foydalanuvchilar, elektr energiyasi bozori ishtirokchilari va Oʻzbekiston Respublikasi elektr energetika sektorining manfaatdor tomonlarini oʻz vaqtida xabardor qilish (maʼlumot berish)dan iborat boʻlib, quyidagilarni namoyon etadi:

uzatish tizimi konfiguratsiyasining istiqboldagi davr uchun batafsil sharhi;

uzatish tizimida rejalashtirilayotgan asosiy oʻzgarishlar, shu jumladan quriladigan, rekonstruksiya yoki demontaj qilinadigan uzatish tizimi obyektlarining hamda tizimlararo uzatish tarmoqlarining joylashish joyi va ularning asosiy koʻrsatkichlarini oldindan koʻrish.

2-bob. Uzoq muddatli rejalashtirish talablari va mezonlari

12. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqishning dastlabki bosqichi rejalashtirish jarayonining chegaralarini belgilash hisoblanadi.

Bunda Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun asos, bir tomondan rejalashtirish standarti va mezonlari, ikkinchi tomondan rejalashtirish jarayonining maqsadlaridan iborat boʻladi.

Rejalashtirish talablari va mezonlari Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining maqsad va vazifalariga bogʻliq holda shakllantirilishi zarur.

13. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining maqsadlari elektr energetika sektorini rivojlantirish strategiyasi bilan uzviy bogʻliqdir.

14. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi odatda bir nechta rivojlanish ssenariylarida, isteʼmol yuklamasi va generatsiyaning oʻzgarishlari uchun ishlab chiqiladi.

15. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqishda quyidagi standartlar va rejalashtirish mezonlari hisobga olinadi:

a) “n-1” xavfsizlik mezoni — yagona elektr energetika tizimining har qanday individual uzatish, generatsiya yoki isteʼmolchi elementining toʻsatdan yoʻqolishiga (oʻchishiga) toʻliq chidamli (turgʻun) boʻlishi;

b) yagona elektr energetika tizimining ishonchliligi — yagona elektr energetika tizimining koʻp martalik oʻchirishlarga javobi (reaksiyasi) rejadagi qiymatlarga muvofiq boʻlishi;

v) qisqa tutashuv mezoni — uzatish tizimining barcha elementlarida qisqa tutashuv darajalarini uskunalarning loyihaviy parametrlari chegaralarida ushlab turish;

g) turgʻunlik mezoni:

statik turgʻunlik mezoni — uzatish tizimini mazkur Qoidalarda belgilangan ruxsat etilgan chegaralarda ekspluatatsiya (kuchlanish, chastota, aktiv va reaktiv quvvat oqimlari) xavfsizligini taʼminlaydigan darajada rejalashtirish;

dinamik turgʻunlik mezoni — oʻtkinchi jarayonlarida uzatish tizimining barqarorligi;

d) tarmoqqa yetkazib beriladigan elektr energiyasining sifati:

kuchlanish barqarorligi mezoni — bu uzatish tarmogʻining uzatish tizimidagi kuchlanish diapazonlarini III va XI boʻlimlarida oldindan belgilangan qiymatlar va vaqt chegaralarida ushlab turish imkoniyati;

kuchlanishning sinusoidasi shakllari sifati mezoni (garmonika va flikerlar) — garmonika va flikerlarning taʼsirini hisobga olgan holda uzatish tizimida kuchlanishni talab etilgan sifatini taʼminlash.

16. Rejalashtirishning alohida talablari va mezonlaridan foydalanilishi va ularning taʼsiri Oʻzbekiston Respublikasi yagona elektr energetika tizimining strategik maqsadlariga bogʻliq holda oʻzgarishi mumkin.

2-bob. Rivojlantirish rejalari va prognozlar

1-§. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish tartibi

17. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi har yili yangilab borish tartibida oʻn yil muddatga ishlab chiqiladi. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi kelgusi oʻn yillik davr uchun har yili 31-dekabrga qadar ishlab chiqiladi (yangilanadi).

18. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini vaqt meʼyorlari mazkur Qoidalarga 1-ilovaga muvofiq ishlab chiqiladi.

19. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish va uni yangilash jarayonida Vazirlik quyidagilar uchun javobgar hisoblanadi:

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish va yangilash jarayonini doimiy monitoringi;

elektr energetika sohasini rivojlantirishning makroiqtisodiy koʻrsatkichlari va strategik rivojlantirish rejalari boʻyicha zarur dastlabki maʼlumotlarni taqdim qilinishi;

taklif etilayotgan Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi boʻyicha ichki jamoatchilik maslahatlashuvlarini oʻtkazish;

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining qabul qilinishi.

20. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish jarayonida Uzatish tizimi operatori quyidagilar uchun javobgardir:

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi ishlab chiqish jarayonini umumiy muvofiqlashtirishga;

Uzatish tizimi operatori tomonidan ushbu faoliyat uchun vakolat berilgan loyiha tashkiloti va Tizim operatori bilan uzviy hamkorlikda tadqiqot modellari va ssenariylarini ishlab chiqish va uygʻunlashtirish;

Tegishli tizim operatorlari, Tizim operatori va Vazirlikdan olingan dastlabki maʼlumotlarni umumlashtirish, tekshirish va qayta ishlash;

oʻz resurslari hamda Foydalanuvchilardan dastlabki zarur maʼlumotlarni yigʻish;

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining yakuniy loyihasini tayyorlash uchun zarur hisob-kitoblarni amalga oshirish;

elektr energetika sektorida ichki muhokamalarni oʻtkazish va taklif etilayotgan Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining loyihasini jamoatchilik muhokamasiga qoʻyish;

Vazirlik va Regulatorga taqdim etish uchun Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining yakuniy takliflarini tayyorlash.

21. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish jarayonida Foydalanuvchilar oʻzlariga tegishli qurilmalarning haqiqiy va rejadagi parametrlari boʻyicha dastlabki maʼlumotlarni taqdim etish uchun javobgardirlar.

22. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi quyidagilardan iborat tarkibda shakllantiriladi:

a) rejalashtirish talablari va mezonlari, shu jumladan rejalashtirishdagi taxminlar;

b) uzatish tizimidagi mavjud aktivlar, ularning holati va oʻrtacha yoshining dastlabki tahlili;

v) talab (isteʼmol) prognozi — oʻtgan davr (tarixiy) maʼlumotlari, elektr energetika tizimidagi mavjud va yangi Foydalanuvchilar tomonidan kiritilayotgan resurslar hamda energiya samaradorligini oshirish boʻyicha amalga oshirilishi rejalashtirilgan chora-tadbirlarning strategik rejalari;

g) generatsiya prognozi — generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasiga muvofiq mavjud va rejalashtirilgan obyektlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

d) elektr energetika tizimi balansini baholash natijalari;

e) quyidagilarni oʻz ichiga olgan uzatish tizimining barqarorligini baholash:

rejalashtirilgan davrdagi uzatish tizimining mavjud holati va zarur koʻrsatkichlarning texnik-iqtisodiy tahlili asosida aniqlangan uzatish tizimini optimal rivojlantirish varianti;

uzatish tizimining asosiy obyektlarini xatlovdan oʻtkazish natijasi — qurilishi, rekonstruksiya qilinishi/taʼmirlanishi yoki ekspluatatsiyadan chiqarilishi lozim boʻlgan asosiy obyektlarning ustuvorligiga qarab guruhlangan va rejalashtirilgan tadbirlarni yakunlanish yillari koʻrsatilgan roʻyxat;

uzatish tizimining yordamchi uskunalari infratuzilmasini rivojlantirish rejasi (telekommunikatsiya tizimi, maʼlumotlarni boshqarish tizimi, SCADA/EMS, oʻlchash tizimi, axborot texnologiyalarini qoʻllab-quvvatlash va boshqa tizimlar);

j) uzatish tizimining (birlamchi, ikkilamchi va yordamchi uskunalar) yangi, rekonstruksiya qilinadigan (taʼmirlanadigan) va ekspluatatsiyadan chiqariladigan (demontaj qilinadigan) obyektlari koʻrsatilgan uzatish tizimini rivojlantirish boʻyicha kichik loyihalarning roʻyxati va ularning asosiy parametrlari;

z) rivojlantirish boʻyicha rejalashtirilgan asosiy kichik loyihalarining xarajat va foydasi tahlili;

i) uzatish tizimining investitsiya rejasi kelgusi uch yilga ishlab chiqiladi, har yili yangilanib boriladi hamda taqsimlash tizimining investitsiya rejalari bilan uygʻunlashtiriladi. Uzatish tizimining investitsiya rejasi quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim:

investitsiya qoidalari, nomlanishi, turi va rejalashtirilgan faoliyatning qisqacha tavsifi;

tegishli generatsiya, isteʼmol yoki taqsimlash obyektlari bilan investitsiyalar, ishlar boʻyicha oʻzaro munosabatlar;

uskunalar, xizmatlar va ishlarning narxi;

investitsiya rejasini moliyalashtirishni amalga oshirish grafigi;

alohida investitsiyalarni amalga oshirish uchun moliyaviy resurslar;

joriy investitsiya loyihalarini borishi toʻgʻrisida maʼlumotlar.

23. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining jamoatchilik muhokamalariga qoʻyilgan va tasdiqlangan loyihalari Uzatish tizimi operatori, Vazirlik va Regulatorning rasmiy veb-saytlarida eʼlon qilinadi.

24. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi Qoidalarga 2-ilovaga muvofiq tamoyillar va yondashuvlar asosida ishlab chiqiladi.

25. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun asosiy maʼlumotlar Vazirlik, Tizim operatori, Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchilar tomonidan taqdim etiladi.

Boshqa manbalardan olingan qoʻshimcha maʼlumotlardan ham foydalanishga yoʻl qoʻyiladi, biroq ular Uzatish tizimi operatori tomonidan aniqlik va ishonchlilik jihatlaridan tekshirilgan boʻlishi lozim.

26. Foydalanuvchilar Uzatish tizimi operatori soʻrovi asosida Qoidalar talablariga muvofiq rejalashtirish maʼlumotlarini taqdim etishlari shart.

Uzatish tizimiga ulanishdagi cheklovlar yoki uning kechiktirilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan yangi isteʼmol quvvatini yoki generatsiya quvvatini aniqlashdagi har qanday kechikish yoki jiddiy xatoliklarga yoʻl qoʻyilmaydi.

27. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini tayyorlash maqsadida Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorlari tomonidan soʻnggi besh yil uchun quyidagi maʼlumotlar taqdim etiladi:

elektr energiyasi isteʼmoli (soatlik elektr energiyasi isteʼmol talabi va tigʻiz vaqtlardagi eng yuqori quvvat);

kelgusi oʻn yilga isteʼmolning shaxsiy prognozi;

Foydalanuvchilar isteʼmol prognozining umumiy maʼlumotlari;

elektr uzatish tarmoqlarining yuklanishlari;

kuch transformatorlari va kuchlanish profillarini koʻrsatish bilan xarakterli rejimlar uchun uzatish tizimining rejim sxemalari;

Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi maʼlumotlari;

elektr energetika tizimining simulyatsiya modellarini ishlab chiqish uchun zarur boʻlgan Foydalanuvchilarning maʼlumotlari;

quvvat taqsimoti rejimlarini hisoblari boʻyicha takliflar va hokazolar.

28. Vazirlik Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqishda quyidagilarni taqdim etadi:

Oʻzbekiston Respublikasi boʻyicha makroiqtisodiy maʼlumotlar;

energetika sektori uchun ahamiyatli boʻlgan strategik rivojlanish maʼlumotlari;

mavjud yoqilgʻi resurslari hajmi va ulardan foydalanish strategiyasi bilan bogʻliq maʼlumotlar;

elektr energiyasi eksporti/importining uzoq muddatli strategiyasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

energetik balansning uzoq muddatli prognozlari va boshqa maʼlumotlar.

29. Foydalanuvchilar uzatish tizimini rejalashtirish jarayoni doirasida mazkur Qoidalarga 3-ilovaga muvofiq maʼlumotlarni taqdim etadilar.

30. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun maʼlumotlarni taqdim etuvchi barcha Tomonlar, oʻzlari tomonidan taqdim etilgan maʼlumotlarning maxfiylik maqomini koʻrsatishlari shart.

Uzatish tizimi operatori tomonidan rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uchun vakolat berilgan tashkilot (kompaniya) ushbu maʼlumotlardan foydalanishda maxfiylik shartlariga amal qilishi kerak.

2-§. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini ishlab chiqish tartibi

31. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi Uzatish tizimi operatori tomonidan muntazam har yili yangilab borish asnosida kelgusi oʻn yil davrga ishlab chiqiladi.

32. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini ishlab chiqish uchun maʼlumot mavjud operatorlar va Oʻzbekiston Respublikasining elektr energetika tizimidagi generatsiyalovchi obyektlar operatorlari tomonidan, shuningdek kelgusidagi yangi generatsiyalovchi obyektlarni rivojlantirishni rejalashtirayotgan davlat yoki investorlar hamda davlat darajasida amalga oshirilayotgan harakatlarning strategik rejalari Vazirlik tomonidan taqdim etiladi.

33. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini ishlab chiqish uchun maʼlumotlar ushbu Qoidalarga 3-ilovaga muvofiq taqdim etiladi.

34. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi mazkur Qoidalarga 4-ilovaga muvofiq yondashuv va uslubiyotning asosiy elementlari asosida ishlab chiqiladi.

35. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining muddatlariga muvofiqlashtirish maqsadida har yili 1-iyulga qadar ishlab chiqiladi. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi mazkur Qoidalarga 5-ilovada bayon etilgan harakatlar va belgilangan muddatlarda ishlab chiqiladi.

3-§. Uzatish tizimi mosligining uzoq muddatli prognozini ishlab chiqish tartibi

36. Uzatish tizimini rivojlantirish va Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejalari asosida uzatish tizimi tizimining uzoq muddatli moslik prognozini (keyingi oʻrinlarda — LT-SAF) har yili yangilab borish asosida kelgusi oʻn yilga ishlab chiqiladi.

LT-SAF elektr energetika tizimining quvvat balansini doimiy ushlab turish va uzilishlarsiz yoki minimal uzilishlar bilan oxirgi isteʼmolchilar elektr taʼminoti xavfsizligini taʼminlash qobiliyatining prognozidir.

Tizim operatori LT-SAF ishlab chiqilishi va doimiy yangilab borilishi uchun uchun masʼul hisoblanadi.

37. LT-SAF ni baholash talab (isteʼmol) prognozi, Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi, Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi, yoqilgʻi mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, elektr energetika tizimini barqaror boshqarish zaxirasi talablari, elektr energiyasi bozorining prognozlari, tizimlararo bogʻlanishlarning ishlash qobiliyatlari va boshqa maʼlumotlarga asoslangan.

38. LT-SAF asosiy komponentlari quyidagilardan iborat:

a) uzatish tizimining mosligi — bu uzatish tizimining oldindan belgilangan, rejalashtirilgan qiymatlar chegarasida uzatish tizimining ekspluatatsiya parametrlarini ushlab turish va uzatish tizimida quvvatning uzatilishini taʼminlash qobiliyati boʻlib, quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

ishlab chiqarilgan elektr energiyasini uzatish — uzatish tizimining, har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida, generatsiyalovchi obyektlar tomonidan ishlab chiqarilgan elektr energiyasini toʻliq hajmda oʻtkazish qobiliyati;

isteʼmolchilarni va taqsimlash tarmoqlarining elektr taʼminoti — uzatish tizimining, har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida, uzatish tizimiga ulangan barcha isteʼmolchilar va taqsimlash tarmoqlarini elektr taʼminoti uchun yetarli darajadagi oʻtkazish qobiliyati;

tizimlararo bogʻlanishlarning oʻtkazish qobiliyatini qoʻllab-quvvatlash — uzatish tizimi, elektr energiyasi eksporti (importi) uchun qoʻshni elektr energetika tizimlari bilan tizimlararo bogʻlanishlarni qoʻllab turish va (yoki) kelgusida kengaytirish imkoniyatining mavjudligi;

b) generatsiyaning mosligi — har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida import bilan birgalikda talabni toʻliq qondirish va generatsiyalovchi quvvatlarning yetarliligini taʼminlash imkoniyati:

quvvat balansi — har qanday vaqt va ekspluatatsiyaning barcha rejimlarida generatsiya va import bilan isteʼmol talabi va eksport oʻrtasidagi muvozanatini taʼminlash;

yagona elektr energetika tizimini muvozanatlash — yagona elektr energetika tizimida quvvat balansini taʼminlash va tizimlararo bogʻlanishlardagi chastotani rostlashni ushlab turish uchun muvozanatlash zaxiralarining zaruriy hajmini taʼminlash.

39. Uzatish tizimi mosligining prognozini ishlab chiqishda mazkur Qoidalarga 6-ilovaga muvofiq mezon asosida ishonchlilik boʻyicha energetik balansdan yuqori zaxiraning va yagona elektr energetika tizimida boshqariladigan zaxiralarni, berilgan hajmning istalgan darajasini doimiy ravishda taʼminlagan holda, elektr energetika tizimidagi yuklama (maksimal quvvat va elektr energiyasi isteʼmoli talabi) mahalliy generatsiya va import hisobiga toʻliq qoplanadi.

40. LT-SAF Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi va Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasidan farqli ravishda, uzatish tizimi mosligi tahlili bilan bir vaqtda Oʻzbekiston Respublikasining energetika sektorida generatsiya va isteʼmolni rivojlantirish rejalarini amalga oshirish dinamikasining tahlilini ham oʻz ichiga oladi.

41. LT-SAF uchun asosiy dastlabki maʼlumotlar quyidagilar:

isteʼmol prognozi (umumiy elektr energiyasi isteʼmoli, yuklamaning namunaviy grafiklari va kunlik maksimal isteʼmol);

yangi generatsiyaning prognoz koʻrsatkichlari (oʻrnatilgan quvvat, quvvat koeffitsiyenti va ekspluatatsiyaga kiritish sanasi);

elektr energetika tizimida mavjud generatsiyalovchi modullarni ekspluatatsiyadan chiqarish rejalari.

42. Uzatish tizimining moslik meʼyori elektr energetika tizimi ishining eng muhim parametrlari boʻyicha belgilangan meʼyorlarini saqlagan holda, yakuniy isteʼmolchilarning elektr taʼminotidagi xavfsizlik darajasi hisoblanadi.

Elektr taʼminotining xavfsizlik darajasini aniqlashda foydalaniladigan hajmiy koʻrsatkichlar elektr taʼminotining uzluksizligi bilan bogʻliq va elektr energetika tizimining ishlay olmasligi tufayli yakuniy isteʼmolchilarga yetkazib berilmagan elektr energiyasining umumiy hajmini belgilovchi “ENS” (yetkazib berilmagan energiya) bilan belgilanadi.

III boʻlim. Ulanish qoidalari

1-bob. Ulanish qoidalarining maqsadi

43. Ulanish qoidalari barcha Foydalanuvchilarni uzatish tizimiga ulash, jumladan ularning oldin ulangan elektr qurilmalarini ulanish nuqtalari oʻzgarganda, mavjud qurilmalarning quvvatlari ortishi yoki yangi ishga tushiriladigan quvvatlarini uzatish tizimiga ulash tartibi va texnik talablarini belgilaydi. Qoidalar Foydalanuvchilar qurilmalarini tarmoqdan uzish va qayta ulash tartibini ham oʻz ichiga oladi.

44. Ulanish qoidalarning asosiy maqsadi — bu uzatish tizimiga ulanish uchun aniq va batafsil maʼlumotlar toʻplamini taqdim etish va elektr stansiyalari uchun taqsimlash tarmoqlariga ulanish, uzatish tizimiga yoki taqsimlash tarmoqlariga, barcha ulangan Tomonlar tarafidan uzatish tizimining belgilangan talablariga toʻliq rioya qilgan holda, diskriminatsiyasiz kira olishini taʼminlashdir.

45. Mazkur Qoidalar va undan keyingi ulanish boʻyicha barcha tartib va uslubiyotlar yagona elektr energetika tizimidagi generatsiyalovchi obyektlar, elektr energiyasini saqlash tizimlari va Isteʼmolchilar infratuzilmalarini rivojlantirish uchun investitsiyalar jalb etish maqsadida Uzatish tizimi operatori tomonidan eʼlon qilinib boriladi va ommaviy foydalanishda boʻladi. Ularda uzatish tizimiga ulanish tartiboti, texnik talablar va xarajatlar keltiriladi.

46. Ulanish shartlari talablari quyidagi guruhlarga boʻlinadi:

a) barcha Foydalanuvchilar uchun ulanishning umumiy shartlari;

b) generatsiyalovchi modullarni ulash shartlari:

barcha ishlab chiqaruvchilarga tegishli ulanish shartlari,

faqat sinxron generatorlar uchun ulanish shartlari,

faqat qayta tiklanuvchi energiya manbalariga tegishli ulanish shartlari;

v) Isteʼmolchilarga tegishli ulanish shartlari;

g) Elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun ulanish shartlari.

47. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va barcha (avvaldan ulangan va kapital taʼmirlash yoki mavjud ulanish infratuzilmasini kengaytirishdan keyin ulanishni, ulanish nuqtalarini oʻzgartirish yoki quvvatlarini oʻzgartirishni rejalashtirgan) Tomonlarga hamda kelgusida uzatish tizimiga ulanishni rejalashtirayotgan barcha Foydalanuvchilarga qoʻllaniladi.

48. Barcha Tomonlar Qoidalarning mazkur boʻlimi talablari va shartlarni sifatli hamda belgilangan muddatlarda bajarishlari hamda uni samarali amalga oshirilishini taʼminlashlari shart.

2-bob. Uzatish tizimiga ulanishning umumiy tartibi

1-§. Uzatish tizimiga ulanishning umumiy tartibining asosiy tashkil etuvchilari

49. Ulanish tartibi Foydalanuvchining qurilmalarini uzatish tizimiga ulash jarayonini belgilaydi. Quyidagilar uzatish tizimiga ulanish umumiy tartibining asosiy tashkil etuvchilari hisoblanadi:

ulanishga talabnoma kiritish;

ulanish boʻyicha tadqiqot oʻtkazish;

Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida ulanish boʻyicha tadqiqot (loyiha)ning texnik yechimini kelishish;

ulanishni maʼqullash;

ulanish toʻgʻrisida shartnoma;

ulanish nuqtasida infratuzilmaning qurilishi;

sinashlar va ekspluatatsiyaga kiritish;

kuchlanish berish.

2-§. Uzatish tizimiga ulanish uchun talabnoma kiritish

50. Foydalanuvchi, Uzatish tizimi operatoriga tarmoqqa ulanishga yoki mavjud ulanishni oʻzgartirish uchun ulanish tartibining birinchi qadami sifatida soʻrov (talabnoma) yuboradi.

51. Talabnoma, soʻralayotgan ulanishni baholash uchun Uzatish tizimi operatoriga zarur boʻlgan barcha maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi va uning rasmiy veb-saytida joylashtirilgan shaklda taqdim etilishi lozim.

52. Oʻrnatilgan quvvati 1 MW dan katta boʻlgan Foydalanuvchi tomonidan kiritilgan talabnomani Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori besh kun davomida koʻrib chiqadi va Foydalanuvchiga oʻzlarining birgalikdagi xulosasi bilan birga loyiha tashkiloti tomonidan ulanish boʻyicha tadqiqot oʻtkazish ishlarini boshlashga rozilik beradi.

Foydalanuvchi taqsimlash tizimiga ulanmoqchi boʻlsa, talabnoma Taqsimlash tizimi operatoriga kiritiladi. Taqsimlash tizimi operatori besh kun davomida talabnomani qayta ishlaydi va oʻz xulosasi bilan birga Uzatish tizimi operatori va Tizim operatoriga kiritadi.

3-§. Uzatish tizimiga ulanish boʻyicha tadqiqot oʻtkazish

53. Foydalanuvchilar uchun tarmoqqa ulanishning potensial yechimlari hamda koʻrib chiqilgan har bir yechim uchun texnik shartlar mazkur Qoidalar va tarmoqqa ulanish tadqiqoti asosida ishlab chiqiladi.

54. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini oʻtkazish Uzatish tizimi operatori tomonidan bunday faoliyatni bajarishga tegishli vakolat berilgan loyiha tashkiloti tomonidan amalga oshiriladi. Loyiha tashkilotlari roʻyxati Tizim operatori bilan kelishilgan holda Uzatish tizimi operatori tomonidan tasdiqlanadi va uning rasmiy veb-saytida eʼlon qilib boriladi.

55. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini oʻtkazish boʻyicha barcha xarajatlar talabnoma kiritgan Foydalanuvchi tomonidan qoplanadi.

56. Tarmoqqa ulanish tadqiqoti soʻralayotgan ulanishni tarmoqning ishonchliligiga taʼsirini baholashni oʻz ichiga oladi va tanlangan texnik yechim obyektni tarmoqqa ulashga kelishish uchun qoʻyilgan talablarga muvofiqligini tasdiqlaydi.

57. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini tayyorlash uchun zarur boʻlgan dastlabki maʼlumotlar mazkur Qoidalarga 7-ilovaga muvofiq taqdim etiladi. Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatori Foydalanuvchidan tarmoqqa ulanish talabnomasida keltirilgan maʼlumotlardan tashqari Tarmoqqa ulanish tadqiqotini tayyorlash uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha maʼlumotlarni ham soʻrashi mumkin.

58. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini tayyorlash Foydalanuvchi tomonidan barcha soʻralgan maʼlumotlar taqdim etilganidan keyin bir yuz yigirma kundan oshmaydi.

59. Tarmoqqa ulanish tadqiqoti quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

tarmoqqa ulanish uchun texnik yechimlar tahlili;

tarmoqqa ulanish nuqtasi infratuzilmasining texnik xarakteristikalari;

Foydalanuvchiga qoʻyiladigan texnik talablar;

Foydalanuvchiga qoʻyiladigan ekspluatatsiya talablari;

tarmoqqa ulanish infratuzilmasini qurilishi xarajatlarini baholash va boshqalar.

60. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini amalga oshiruvchi tarmoq loyiha kompaniyasi barcha zaruriy tahlillarni (elektr energiyasi oqimlari, xavfsizlik, reaktiv quvvatni boshqarish, qisqa tutashuv toklari, statik va dinamik turgʻunlik, elektr energiyasi sifati) oʻtkazadi.

Bunda uzatish tizimiga salbiy taʼsir koʻrsatmasdan, obyektning normal ishiga zarar yetkazmasdan, avval oʻrnatilgan chegaralar doirasida, obyektning ulanishi va ekspluatatsiyasini taʼminlash uchun uzatish yoki taqsimlash tizimining ekspluatatsiya parametrlari tekshiriladi.

61. Tarmoqqa ulanish tadqiqotida ulanish boʻyicha taklif etilgan variantlar tasdiqlangan Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi bilan uygʻunlashtiriladi.

62. Tarmoqqa ulanish tadqiqotida uzatish yoki taqsimlash tizimiga ulash uchun loyiha konsepsiyasini ishlab chiqish vaqtida ulanadigan uskunalar (qurilma) va ishlar koʻrsatiladi.

63. Loyiha tashkiloti ishlab chiqilgan texnik yechimlarni Uzatish tizimi operatori va Tizim operatoriga kelishish uchun kiritadi.

64. Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatori Tarmoqqa ulanish tadqiqotini koʻrib chiqish natijalari boʻyicha rejalashtirilayotgan ulanish tizimining chegaraviy parametrlarini yoki Foydalanuvchining elektr qurilmalarni ulashga sarflanadigan xarajatlar ortishini taqozo etsa, ular mazkur sabablarni koʻrsatgan holda elektr energetika tizimiga ulanishni rad etishga haqli.

65. Loyiha tashkiloti keltirilgan sabablarni inobatga olib tegishli tuzatishlarni kiritib yoki muqobil yechimlarni ishlab chiqib, kelishish uchun qayta kiritadi. Bunda qayta kiritish muddati oʻttiz kundan oshmaydi.

66. Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori qayta kiritilgan Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalarini oʻn kun ichida kelishib beradi. Kelishilgan texnik yechimlar Foydalanuvchiga keyingi bosqichlarni amalga oshirish uchun taqdim etiladi.

67. Podstansiyalar, elektr uzatish tarmoqlari va (yoki) transformatorlarning yuklanish darajasi maksimal qiymatiga yetgan boʻlsa Texnik shart berish toʻxtatiladi.

Foydalanuvchi oʻz hisobidan transformator yoki elektr uzatish tarmoqlarini oʻzgartirish taklifini berishi mumkin.

Bu holatda Tarmoqqa ulanish izlanishi transformatorni oʻzgartirishni oʻz ichiga olishi kerak boʻladi.

4-§. Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida ulanish uchun texnik yechimni kelishish va texnik shart berish

68. Foydalanuvchi Tarmoqqa ulanish tadqiqotida keltirilgan texnik yechimlardan oʻziga eng maʼqul boʻlganini tanlaydi va ushbu yechim boʻyicha Texnik shart olish uchun Uzatish tizimi operatoriga soʻrov yuboradi.

69. Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchidan murojaat kelib tushgandan soʻng Tizim operatori bilan birgalikda Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalarini va ulanishni Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi bilan mutanosibligini koʻrib chiqadi.

Koʻrib chiqish natijalari koʻra Foydalanuvchining qurilmalarini tarmoqqa ulash boʻyicha Texnik shart loyihasini tayyorlaydi va uni Tizim operatori bilan kelishadi.

Texnik shart berish muddati Foydalanuvchidan ariza kelib tushganidan boshlab oʻn besh ish kunidan oshmasligi shart, bunda Tizim operatori tomonidan Texnik shartni kelishib berish uzogʻi bilan uch ish kunida amalga oshiriladi.

Koʻrib chiqish natijalariga koʻra avval qayd etilmagan uzatish tizimining chegaraviy parametrlarini oʻzgarishiga yoki uning xavfsizligiga taʼsir koʻrsatadigan sabablar aniqlangan taqdirda Uzatish tizimi operatori ushbu sabablarni koʻrsatgan holda Texnik shart berishni orqaga surishi mumkin.

70. Uzatish tizimi operatori tomonidan ulanishga texnik shartlarni berish rad etilishi yuzasidan Foydalanuvchi mazkur Qoidalar va amaldagi qonunchilik hujjatlariga asosan shikoyat kiritishi mumkin.

71. Isteʼmol quvvati 10 MW dan yuqori boʻlgan Isteʼmolchilar qurilmalarini uzatish tizimiga ulash uchun beriladigan Texnik shartlar Vazirlik bilan kelishiladi.

72. Texnik shart quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

yangi ulanadigan yoki avvaldan ulangan Foydalanuvchiga qoʻshimcha ravishda ruxsat etilgan (ishlab chiqarish/isteʼmol) nominal quvvat miqdori va quvvat koeffitsiyentini;

tarmoqqa ulanish nuqtasi (nuqtalari);

quvvat uzatish yoki tashqi elektr taʼminoti sxemasi;

qisqa tutashuv toklarining hisoblangan qiymatlari;

releli himoyasi va avariyaga qarshi avtomatika tizimlariga talablar;

monitoring/nazorat va aloqa vositalariga talablar;

oʻlchashlar va oʻlchash vositalariga talablar;

elektr energiyasining sifat koʻrsatkichlariga qoʻyilgan talablar;

dispetcherlik boshqaruvi iyerarxiyasi (dispetcherlik talablari);

avtomatik ulanish/oʻchirish/qayta ulanish shartlarini, ularni interfeyslarini, Foydalanuvchi Tizim operatorining avtomatika boʻyicha talablari bajarilishini taʼminlash uchun uskunalarni (qurilma) oʻrnatish joylari va ularning interfeyslari uchun talablar;

stabillashtiruvchi va elektr energiyasi sifatini nazorat qilish qurilmalarini oʻrnatishga talablar;

avariya vaziyatlarida elektr qurilmalarni himoya avtomatikasiga yoki ularni oʻchirishga boʻlgan talablar;

ekspluatatsiya talablari (aktiv quvvat, chastota va kuchlanishni rostlash);

loyihalashtirish va belgilangan ishlarni bajarishda texnik shartning amal qilish muddati.

5-§. Elektr tarmogʻiga ulanishni kelishish

73. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va Foydalanuvchi birgalikda Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalariga koʻra Texnik shartda berilgan texnik yechimga asosan quyidagilarni kelishadi:

tarmoqqa ulanish uchun bajarilishi zarur boʻlgan ishlar;

ulanishni amalga oshirish uchun majburiy shart sifatida bogʻlangan tarmoqlar va tizimlarni kengaytirish hamda mustahkamlash yuzasidan bajarilishi zarur boʻlgan ishlar;

tarmoqqa ulanayotgan quvvat;

ulanishga texnik shartda yuqorida koʻrsatilgan texnik talablar;

Foydalanuvchining obyektiga boʻlgan ekspluatatsiya talablari.

74. Tarmoqqa ulanish tadqiqotini oʻtkazish va Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida tadqiqot (loyihalash) boʻyicha texnik yechimlarni muvofiqlashtirish natijasida Uzatish tizimi operatori Texnik shart berilgan kundan boshlab oʻn besh ish kuni ichida tegishli Foydalanuvchining uskunalarini (qurilma) tarmoqqa ulanishi kelishilganligi toʻgʻrisidagi qaror qabul qiladi.

75. Tarmoqqa ulanishni kelishish toʻgʻrisidagi qaror oʻz ichiga quyidagilarni oladi:

Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalarini va tanlangan texnik yechim;

ulanish infratuzilmasini qurish va bogʻlangan tizimlardagi belgilangan ishlarni amalga oshirish hamda qurilmalarga qoʻyiladigan texnik talablar;

tarmoqdan foydalanish shartlari;

ulanish (belgilangan ishlarni amalga oshirish uchun sarflanadigan) xarajatlarini baholash.

76. Uzatish tizimi operatori tarmoqqa ulanishni kelishish toʻgʻrisida qaror qabul qilmasa yoki qabul qilingan qaror mazkur Qoidalarga muvofiq boʻlmasa, Foydalanuvchi Vazirlikka murojaat qilishga haqli.

77. Tarmoqqa ulanish infratuzilmasining qurilishi ruxsat berilgan sanadan boshlab ikki yil davomida yoki texnik shartda boshqa muddat belgilangan boʻlsa ushbu belgilangan muddatda boshlanmagan boʻlsa, texnik shart va tarmoqqa ulashni kelishish toʻgʻrisidagi qaror oʻz kuchini yoʻqotadi.

6-§. Ulanish shartnomasi

78. Ulanish shartnomasi Uzatish tizim operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida imzolanadi hamda uzatish tizimiga yakka tartibda ulanishda texnik, yuridik va iqtisodiy talablarni tartibga soladi.

79. Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi ulanish shartnomasini tuzishda taqdim etiladigan xizmatlarining miqdori va sifati mazkur Qoidalarda belgilangan talablarga muvofiqligini taʼminlaydi.

80. Barcha Foydalanuvchilar ulanish boʻyicha bir xil talablarga amal qiladilar va ulanish shartnomasini tuzishda oʻzlarining uskunalari (qurilma) mazkur Qoidalarda belgilangan qoidalarga, texnik talablarga, tartiblarga, texnik spetsifikatsiyalarga rioya etilishini tasdiqlashlari shart.

81. Ulanish shartnomasi yagona elektr energetika tizimiga ulanish infratuzilmasini qurish va undan foydalanishning quyidagi jarayonlarini qamrab oladi:

texnik loyiha hujjatlarini tayyorlash;

qurilish jarayoni;

tarmoq ulanish infratuzilmani qurilishi;

sinashlar, ekspluatatsiyaga kiritish va nazorat (inspeksiya);

ulanish infratuzilmasidan foydalanishga ruxsatnoma;

ulanish va aloqa infratuzilmasini ekspluatatsiya qilish tartibi.

82. Ulanish shartnomasi quyidagilarni belgilaydi:

Tarmoqqa ulanish tadqiqoti natijalari va uzatish tizimiga ulanish boʻyicha kelishuvga muvofiq Foydalanuvchini ulash uchun tarmoq infratuzilmasini;

Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchi obyektlari oʻrtasida asosiy mansublik chegaralarini;

Foydalanuvchining elektr tarmoqlariga ulanish infratuzilmasini qurish boʻyicha majburiyatlarini;

loyiha hujjatlarini tasdiqlash tartibi,

ulanish infratuzilmasi xarajatlarini toʻlash boʻyicha shartlar;

Tomonlarning boshqa oʻzaro huquq va majburiyatlari.

83. Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchiga, tarmoqqa ulanishni kelishish haqida qaror qabul qilingandan boshlab oʻttiz kundan kechiktirmagan holda ulanish shartnomasini taklif qilishi shart.

84. Foydalanuvchi uchun loyihalashtirish, qurilish-montaj, sinash-sozlash va kelishilgan oʻrnatmalarni ekspluatatsiyaga kiritishda texnik shart talablariga rioya etish majburiydir.

7-§. Tarmoqqa ulanish nuqtasida infratuzilmaning qurilishi

85. Foydalanuvchi tomonidan ulanish shartnomasiga muvofiq berilgan soʻrovga asosan Uzatish tizimi operatori tomonidan bunday faoliyatni bajarishga vakolat berilgan loyihalashtirish tashkiloti tasdiqlangan texnik shartga muvofiq uzatish tizimiga ulash loyihasini ishlab chiqadi.

86. Loyihalashtirish tashkiloti tarmoqqa ulash loyihasini Foydalanuvchi bilan kelishganidan soʻng, Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori hamda Nazorat qiluvchi organga koʻrib chiqish uchun kiritiladi.

Loyiha hujjatlari yuqoridagi barcha organlar tomonidan kelishilgandan soʻng tasdiqlash uchun Uzatish tizimi operatoriga qayta kiritiladi.

87. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va Nazorat qiluvchi organ ulanish loyihasini oʻttiz kun muddatda koʻrib chiqadi va shu muddat ichida kelishadi yoki asoslarni keltirgan holda rad etadi.

88. Ulanish loyihasini rad etilishi uchun quyidagilar asos boʻladi:

ulanish loyihasini mazkur Qoidalar talablariga javob bermasligi;

Uzatish tizimi operatori tomonidan berilgan texnik shartdan chetlashishlar aniqlanganda;

loyihaning amaldagi texnik reglamentlar va qoidalarga yoki Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq emasligi.

89. Boshqa sabablar boʻyicha Ulanish loyihasini kelishishni rad etilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

90. Ulanish loyihasini rad etish uchun asos boʻlib xizmat qilgan sabablar loyihalash tashkiloti tomonidan bartaraf etilganidan soʻng, kelishish uchun qayta kiritiladi.

Takroran koʻrib chiqish ulanishning qayta koʻrib chiqilgan loyihasi olingan kundan boshlab oʻn besh kundan oshmaydi.

91. Ulanish loyihasi, barcha tomonlar bilan kelishilganidan soʻng uch kun ichida, Uzatish tizimi operatori tomonidan tasdiqlanadi.

92. Ulanish nuqtasiga bogʻlangan tarmoqlar va tizimlarni kengaytirish hamda mustahkamlash uchun bajarilishi zarur boʻlgan ishlar Foydalanuvchi mablagʻlari hisobidan, Uzatish tizimi operatori tomonidan vakolat berilgan pudrat tashkiloti tomonidan amalga oshiriladi.

93. Ulanish nuqtasi infratuzilmasining qurilishi ulanish shartnomasida koʻrsatilgan muddatlarda yakunlanishi shart.

94. Vakolatli nazorat organi tomonidan ishlar tugatilganligi toʻgʻrisida Dalolatnoma rasmiylashtirilgandan soʻng Ulanish nuqtasi infratuzilmasining qurilish ishlari yakunlangan hisoblanadi.

8-§. Sinash-sozlash va ishga tushirish

95. Elektr tarmoqlariga ulanish infratuzilmasining qurilishi yakunlangandan soʻng mazkur Qoidalarning IX va X boʻlimlari talablariga muvofiq sinash-sozlash va ishga tushirish ishlari amalga oshiriladi.

96. Sinash-sozlash va ishga tushirish ishlari Foydalanuvchining xodimlari tomonidan Uzatish tizimi operatori va Nazorat qiluvchi organ vakillarining ishtirokida ixtisoslashgan kompaniyalar tomonidan bajariladi.

97. Sinash-sozlash va ishga tushirish ishlari Uzatish tizimi operatori va Nazorat qiluvchi organ vakillari tomonidan natijalar tasdiqlangan va sinashlar va ishga kiritish sozlash ishlari boʻyicha bayonnomalar tasdiqlanganidan soʻng yakunlanadi.

9-§. Elektr taʼminotini berish

98. Qurilish-montaj, sinash-sozlash ishlari yakunlangandan soʻng Foydalanuvchi Nazorat qiluvchi organga va Tegishli tizim operatoriga uzatish tizimiga ulanish uchun tayyorligini tekshirish boʻyicha murojaat qiladi.

99. Nazorat qiluvchi organ va Tegishli tizim operatorining vakillari murojaat qilingan kundan boshlab oʻn kun ichida Foydalanuvchi bilan birgalikda texnik shartning bajarilishi, yangi qurilgan va rekonstruksiya qilingan obyektlarini qurilish-montaj va ekspluatatsiyaga kiritishda tegishli meʼyor va qoidalar talablarining bajarilganligi, qurilmalarni ekspluatatsiya qilish uchun tegishli xodimlarning va ekspluatatsiya hujjatlarning mavjudligini tekshiradi.

100. Tekshirish oʻtkazish kuni Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan namunaviy shakldagi qurilish-montaj va sozlash-ishga tushirish ishlari hamda elektr qurilmalarini texnik koʻrikdan oʻtkazish boʻyicha dalolatnoma tuziladi, bir nusxasi Foydalanuvchiga yana bir nusxasi Tizim operatoriga yuboriladi.

101. Tekshirish dalolatnomasida eʼtirozlar yoki kamchiliklar mavjud boʻlmaganida besh ish kuni ichida Tegishli tizim operatori Foydalanuvchining qurilmalariga Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi beradi.

102. Foydalanuvchi tomonidan mazkur Qoidalar va boshqa texnik hujjatlar talablarga rioya etilmasligi, qurilish-montaj va sinash-sozlash ishlarini amalga oshirishda tegishli meʼyorlar va qoidalarga amal qilinmaganligi yoki ulardan chetlashishi, tayyorgarlikdan oʻtgan xodimlarning va ularga qurilmalarni ekspluatatsiya qilishda zarur boʻlgan asbob-uskunalarning mavjud emasligi, ekspluatatsiyaga oid zarur hujjatlarning yetarli boʻlmaganda elektr qurilmalariga elektr taʼminotini berish rad etiladi.

103. Mazkur Qoidalarning 102-bandida keltirilmagan sabablar boʻyicha Foydalanuvchi qurilmalarini ekspluatatsiyaga kiritish uchun Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi berishni rad etish taqiqlanadi.

104. Rad etishga asos boʻlgan sabablar bartaraf etilgandan soʻng, Foydalanuvchining qurilmalarini ekspluatatsiyaga kiritish uchun ikkinchi bor murojaat etilgan kundan uch ish kuni ichida tegishli Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi beriladi.

105. Qayta koʻrib chiqish jarayonida birinchi bor rad etishda koʻrsatilmagan sabablarni keltirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

106. Foydalanuvchining qurilmalari ekspluatatsiyasi uchun Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi Foydalanuvchiga berilgan kuni yuboriladi.

107. Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi olingandan soʻng Foydalanuvchi oʻzining qurilmalarini tarmoqqa ulash uchun Tegishli tizim operatori va Tizim operatoriga tasdiqlangan ishga tushirish sxemasi bilan birga ishga tushirish dasturini kelishish va tasdiqlash uchun kiritadi.

3-bob. Tarmoqdan uzish (uzilish), oʻchirish va qayta ulash

1-§. Ixtiyoriy uzilish

108. Foydalanuvchilar oʻz ixtiyoriga koʻra uskunalarining uzatish tizimidan chegaralanmagan vaqtga uzilishini talab qilishga haqli.

109. Foydalanuvchilar oʻzlarining ixtiyoriy uzilish qarorlari toʻgʻrisida yozma ravishda Tegishli tizim operatori va Tizim operatorini uzilishdan kamida olti oy oldin xabardor qilishi shart.

110. Ixtiyoriy uzilishni soʻrayotgan Foydalanuvchi, uzilish va ekspluatatsiyadan chiqarish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan barcha xarajatlarni oʻz zimmasiga oladi.

111. Uzatish tizimi operatori va Tegishli tizim operatori ekspluatatsiyadan chiqarish tadbirlarini oʻtkazadi va uzilish tadbirlari taʼsir etishi mumkin boʻlgan boshqa Foydalanuvchilarni xabardor qiladi.

2-§. Majburiy ravishda uzish yoki ajratish

112. Uzatish tizimi operatori quyidagi holatlarda Foydalanuvchi obyektlarini uzatish tizimidan uzish yoki oʻchirish qarorini qabul qiladi:

Vazirlik yoki Nazorat qiluvchi organning uzatish tizimidan uzish yoki oʻchirish toʻgʻrisidagi buyrugʻi;

Tizim operatorining koʻrsatmasi;

favqulodda vaziyat va holatlarda (vaqtincha);

ulanish shartnomasi talablariga muvofiq;

uzatish tizimi obyektining oʻchishiga olib kelgan ushbu tizim miqyosidagi avariya vaziyatida (vaqtincha).

113. Uzatish tizimi operatori uzilish va ajratishlarning barcha holatlarida tekshiruv oʻtkazishi va shundan soʻng tegishli Foydalanuvchiga yuqoridagi harakatlarga majbur qiluvchi holatlar toʻgʻrisida hisobot taqdim etishi shart.

114. Foydalanuvchilarga oldindan xabardor qilmasdan yoki ogohlantirmasdan, majburiy ravishdagi quyidagi uzilishlar uchun kompensatsiya toʻlanmaydi:

inson salomatligi va obyektlarning xavfsizligiga zarar yetkazilishi muqarrar boʻlgan vaziyatning oldini olishda;

elektr stansiyalari yoki tarmoqqa ulangan obyektlarda roʻy bergan avariyalarda;

Elektr stansiyalari operatorlari tomonidan Tizim operatori yoki Tegishli tizim operatorining topshiriqlarini bajarmaslik holatlarida;

elektr energiyasi taʼminotchisidan koʻrsatmalar olinganda;

Tegishli tizim operatoriga bogʻliq boʻlmagan va Uzatish tizimi operatorining biron bir qasddan qilinmagan harakatlarini yoki qoida buzilishi natijasi hisoblanmaydigan boshqa holatlarda.

115. Uzatish tizimi operatori Vazirlik va Regulator tomonidan keyingi harakatlar toʻgʻrisida zarur qarorlarni qabul qilish uchun tegishli hisobotni shakllantiradi va ularga taqdim etadi.

116. Isteʼmolchilar elektr energetika tizimining himoyasiga taalluqli boʻlgan quyidagi talablarga rioya qilishlari shart:

yuklamani majburiy oʻchirish;

chastotaning pasayishida yuklamani oʻchirish.

3-§. Elektr taʼminotini tiklash boʻyicha majburiyatlar

117. Uzatish tizimi operatori quyidagi holatlarda Tizim operatori bilan kelishgan holda maqbul narxlarda va imkon qadar qisqa muddatlarda Foydalanuvchining elektr taʼminotini tiklaydi:

Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchining manbadan uzilishiga sabab boʻlgan avariya vaziyati bartaraf etilganda va bu Tizim operatori tomonidan tasdiqlansa;

Uzatish tizimi operatori mazkur Qoidalar, qonunchilik hujjatlari yoki ulanish shartnomasiga muvofiq manbadan uzish uchun sabablar amalda mavjud emasligiga asoslangan dalilga ega boʻlsa;

Taʼminotchi ulanishni tiklash toʻgʻrisida koʻrsatma bersa.

4-bob. Barcha Foydalanuvchilar uchun umumiy ulanish shartlari

1-§. Chastota boʻyicha talablar. Chastotaning ogʻishidagi turgʻunlik

118. Oʻzbekiston Respublikasining uzatish tizimida chastotaning ogʻishi normal ishlash rejimlarida ± 0,2 Nz, maksimal ruxsat etilgan ogʻishi ± 0,4 Nz gacha chegaralarda qolishi shart.

119. Barcha Foydalanuvchilar chastotaning 47,0 Nz — 52,0 Nz diapazonida tarmoqqa ulangan holda qolish imkoniyatiga ega boʻlishi shart.

120. Chastotaning ogʻish darajasiga bogʻliq holda barcha Foydalanuvchilar quyidagi vaqt davomida tarmoqqa ulangan holda qolishlari kerak:

47,0 Nz ≤ f < 48,0 Nz chastotalar oraligʻi uchun, kamida 15 daqiqa;

48,0 Nz ≤ f < 49,0 Nz chastotalar oraligʻi uchun, kamida 30 daqiqa;

49,0 Nz ≤ f < 51,0 Nz chastotalar oraligʻi uchun, cheklanmagan;

51,0 Nz ≤ f ≤ 52,0 Nz chastotalar oraligʻi uchun, kamida 30 daqiqa.

121. Uzatish tizimida chastota 47,0 Nz dan pasayganda yoki 52,0 Nz dan koʻtarilganda barcha Foydalanuvchilar 0,3 soniyadan ortiq boʻlmagan vaqt davomida tarmoqdan uzilishi zarur.

2-§. Kuchlanishga talablar. Kuchlanishning ogʻishlaridagi barqarorlik.

122. Barcha Foydalanuvchilar 220 kV va undan past kuchlanishli tarmoqlarga ulanish nuqtasida kuchlanish darajasining oʻzgarishida quyidagi vaqt davomida tarmoqqa ulangan holda qolishlari kerak:

85% U nom < U ≤ 90% U nom kuchlanish oraligʻida kamida 30 daqiqa;

90% U nom < U ≤ 110% U nom kuchlanish oraligʻida cheklanmagan;

110% U nom < U ≤ 115% U nom kuchlanish oraligʻida kamida 30 daqiqa.

123. Barcha Foydalanuvchilar 500 kV va undan yuqori kuchlanishli tarmoqlarga ulanish nuqtasida kuchlanish darajasining oʻzgarishida quyidagi vaqt davomida tarmoqqa ulangan holda qolishlari kerak:

90% U nom < U ≤ 95% U nom, kuchlanish oraligʻida kamida 30 daqiqa;

95% U nom < U ≤ 105% U nom kuchlanish oraligʻida cheklanmagan;

105% U nom < U ≤ 110% U nom kuchlanish oraligʻida kamida 30 daqiqa.

124. Mazkur Qoidalarning 122 va 123-bandlarida koʻrsatib oʻtilgan talablar uzatish tizimining istalgan ulanish nuqtasida har qanday Foydalanuvchi tomonidan bajarilishi shart boʻlgan talablar hisoblanadi.

Tizim operatori kuchlanish tebranishlari yuqori yoki davomiyligi uzoq boʻlgan ulanish nuqtasida boshqa, yanada qatʼiy talablarni oʻrnatishga haqli.

125. Qisqa tutashuv natijasida uzatish tizimida yuzaga kelgan kuchlanishning pasayib ketishida Foydalanuvchining obyekti quyidagi shartlarga muvofiq uzatish tizimiga ulangan holda qolishi kerak:

ulanish nuqtasida kuchlanish 0 V gacha tushsa, qurilma 0,15 soniya davomida ulangan holda qolishi kerak;

ulanish nuqtasida kuchlanish nominal qiymatdan minimum darajadan pasaysa, uskuna 1,5 soniya davomida ulangan holda qolishi kerak;

ulanish nuqtasida kuchlanish minimum daraja teng yoki undan yuqori boʻlsa, qurilma nosozlik bartaraf qilingunga qadar ulangan holda qolishi kerak;

kuchlanishning qiymatlarining 0 foizdan 90 foizgacha nominal kattaliklari uchun vaqt Qoidalarga 8-ilovaga muvofiq chiziqli interpolyatsiya bilan aniqlanadi.

126. Uzatish tizimidagi kuchlanish yuqori boʻlgan holatda Foydalanuvchining obyekti quyidagi shartlarga muvofiq uzatish tizimiga ulangan holda qolishi kerak:

50 millisoniyagacha vaqt davomida, ulanish nuqtasida kuchlanish nominal qiymat 120 foizga teng yoki undan past boʻlsa, uskuna ish holatida saqlanadi;

50 millisoniyadan 1000 millisoniyagacha vaqt davomida, mazkur Qoidalarga 9-ilovaga muvofiq chiziqli interpolyatsiya asosida aniqlanuvchi qiymatdan past yoki unga teng boʻlgan kuchlanishda uskuna ish holatida qoladi.

3-§. Qisqa tutashuvlarni bartaraf etish

127. Uzatish tizimida, kuchlanishning barcha darajalari uchun qisqa tutashuvlarni bartaraf etish vaqti Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilanadi va Tizim operatori bilan kelishiladi.

Uzatish tizimining faqat shikastlanish yuz bergan oʻsha elementinigina selektiv oʻchirilishini taʼminlash uchun, himoyaning ishga tushish vaqti uskunaning ishga kiritish vaqtida oʻrnatiladi.

128. Himoyaning birinchi pogʻonasi ishlashi bilan uzilishi lozim boʻlgan elektr uzatish tarmoqlarida uzoq muddatli qisqa tutashuvlarni bartaraf etish vaqti (qisqa tutashuvning oʻtish qarshiligiga katta yuqori taʼsiri bundan mustasno) quyidagilardan yuqori boʻlmasligi kerak:

500 kV kuchlanishli elektr tizimida 100 ms;

220 kV kuchlanishli elektr tizimida 100 ms;

110 kV kuchlanishli elektr tizimida 150 ms.

129. Uzatish tizimida uzoqdagi yoki qoʻshni shinadagi shikastlanishlar masofaviy himoyaning ikkinchi pogʻonasi bilan oʻchirilishi kerak.

130. Asosiy himoya chiqarilgan holatda masofaviy himoyada tezlashtirish kiritilganda oʻchirish vaqti quyidagilardan yuqori boʻlmasligi lozim:

500 kV elektr uzatish tizimida 350 millisoniya;

220 kV elektr uzatish tizimida 500 millisoniya;

110 kV elektr uzatish tizimida 500 millisoniya;

131. Kuch transformatorlaridagi shikastlanishlar 100 millisoniyadan kech boʻlmagan vaqtda, ichki shikastlanishlardan himoyani ishga tushirish bilan bartaraf etilishi lozim (differensial himoya, yerga tutashuvdan himoya yoki transformatorning gaz himoyasi).

132. Elektr energetika tizimining barqarorligini va uskunalarning xavfsizligini taʼminlash uchun kuchlanish darajasi 110 kV va undan yuqori boʻlgan shinalar tizimlari uchun nosozliklarni (shikastlanish) tezda bartaraf etish uchun maxsus himoya tizimlari oʻrnatiladi.

Shinalardagi nosozliklarni bartaraf etish vaqti bir xil kuchlanishli elektr tarmoqlarida nosozliklarni (shikastlanishlarni) bartaraf etish vaqtidan oshmasligi shart.

4-§. Elektr energiyasi sifatiga qoʻyiladigan talablar

133. Foydalanuvchining qurilmalarini loyihalashtirish va joylashtirish ularni ekspluatatsiya qilish vaqtida uchinchi shaxslarning elektr energiyasi sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatmasligi hamda maʼlumot va signallarni uzatilishiga taʼsir qilmasligi kerak.

Foydalanuvchi ulanish nuqtasida kuchlanish flikerlarini hosil boʻlishini minimumga olib kelishi shart.

134. Tizim operatorining asoslangan tahliliga koʻra, uzatish tizimining ishi uchun xavf tugʻdiruvchi hamda barqaror boʻlmagan (uzlukli) isteʼmol yoki generatsiya qiluvchi qurilmalarga ega boʻlgan Foydalanuvchilar flikerlar egri chizigʻini qurishlari va kelishishlari shart.

Qisqa muddatli flikerlarning rejalashtirilgan taʼsir darajasi 0,8 dan oshmasligi, uzoq muddatli flikerlar rejalashtirilgan taʼsir davomiyligi 0,6 dan oshmasligi kerak.

135. Foydalanuvchi tok va kuchlanishning yuqori garmonikalarini generatsiyasining ruxsat etilgan chegaralarini qoniqtirishi lozim.

136. Elektr tarmogʻiga ulanish nuqtasidagi nominal kuchlanishga va Foydalanuvchining nominal quvvatiga bogʻliq ravishda yuqori garmonikalarni generatsiyasining ruxsat etilgan chegaralari texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda belgilanadi.

137. Tarmoqqa ulangandan soʻng, Foydalanuvchining qurilmalari tomonidan yuqori garmonikalar boʻyicha oʻrnatilgan mezonlarning bajarilishi tok va kuchlanishning yuqori garmonikalarini oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi.

Foydalanuvchi uskunalari generatsiyalayotgan yuqori garmonikalarning belgilangan chegaralarga muvofiqligi, vakolatli sinash laboratoriyasining sinash bayonnomasi orqali tasdiqlanadi. Uskunalar elektromagnit mosligi boʻyicha Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadigan texnik vositalarning elektromagnit mosligi toʻgʻrisidagi texnik reglament talablariga javob berishi lozim.

138. Elektr stansiyasining qurilishi yakunlanganidan soʻng tok va kuchlanish yuqori garmonikalarining ruxsat etilmagan darajalari hali ham mavjud boʻlsa, Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori, Foydalanuvchidan yuqori garmonikalarni tarmoqqa generatsiyasini kamaytirish boʻyicha amaliy choralar koʻrishni talab etishga haqli.

139. Alohida garmonikalarning maksimal darajasi Tegishli tizim operatori tomonidan, kuchlanishning har bir darajasi uchun belgilanadi.

Foydalanuvchiga qoʻyiladigan talablarga koʻra, bir hafta davomida normal ekspluatatsiya sharoitlarida ulanish nuqtasidagi kuchlanishning har bir alohida garmonikasining 10 daqiqalik samarali qiymatlarining 95 foizi Qoidalarga 10-ilovada keltirilgan qiymatlardan kichik yoki teng boʻlishi kerak. Normal ekspluatatsiya sharoitlarida yuqori kuchlanishli uzatish tizimidagi umumiy garmonik buzilish 3 foizdan oshmasligi shart.

140. Normal ish rejimida uzatish tizimi fazalarining teskari ketma-ketlik kuchlanishini maksimal tashkil etuvchisi 2 foizdan past darajada qolishi kerak. Rejali oʻchirishlar sharoitida 4 foiz maksimal qiymat bilan qisqa muddatli faza boʻyicha siljishga yoʻl qoʻyiladi.

5-§. Himoyaga boʻlgan talablar

141. Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori Foydalanuvchi obyektlarining xususiyatlarini hisobga olgan holda tarmoqni himoyalash uchun zarur himoya sxemasi va oʻrnatmalarini (sozlamalarini) koʻrsatadi.

142. Foydalanuvchi, ishlab chiqaruvchining talablariga va tavsiyalariga muvofiq oʻzining generatsiyalovchi moduli/uskunalarini himoyalash bilan bogʻliq boʻlgan himoya sxemalarini mustaqil ravishda ishlab chiqadi.

143. Foydalanuvchining obyektlarini himoyalash uchun zarur boʻlgan himoya sxemalari va elektr tarmogʻini himoyalash uchun zarur boʻlgan himoya sxemalari Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida koordinatsiya qilinishi va kelishilishi lozim.

144. Ichki shikastlanishlardan himoyalash sxemalari va oʻrnatmalari (sozlamalari) Foydalanuvchining faoliyatini tahdid ostiga qoʻymasligi zarur.

145. Foydalanuvchining elektr himoyasi uzatish tizimi xavfsizligini, Foydalanuvchi va Uzatish tizimi operatori xodimlarining sogʻligʻiga, jamoatchilikka hamda Foydalanuvchi obyektlariga zararni kamaytirishni eʼtiborga olgan holda ekspluatatsiyaviy boshqaruvdan ustuvorlikka ega boʻlishi lozim.

146. Himoyalash sxemalari elektr tarmogʻiga ulanishga kelishishda koʻrsatib oʻtilgan Tegishli tizim operatori va Tizim operatorining talablariga muvofiq tashkillashtiriladi va quyidagi jihatlarni qamrab olishi mumkin:

tashqi va ichki qisqa tutashuv;

nosimmetrik yuklama (fazalarning teskari ketma-ketligi);

ulanish nuqtasidagi koʻtarilgan (pasaygan) kuchlanish;

generatorning klemmalarida koʻtarilgan (pasaygan) kuchlanish;

tizimlararo tebranishlar;

ishga tushirish toki;

elektr uzatish tarmogʻi himoyasi;

blok transformatorning himoyasi;

asosiy himoyaning nosozligi va taqsimlovchi qurilmaning ulanmalarini noselektiv ishlab ketishi, oʻchmay qolishi holatida zaxira himoyasi;

chastota oʻzgarishining tezligi.

147. Foydalanuvchi quyidagi ustuvorlikda (eng yuqoridan eng pastgacha) oʻzining himoyalash va boshqarish qurilmalarini tashkillashtiradi:

Foydalanuvchining obyektlarini himoyalash;

tarmoqni himoyalash;

avariyaga qarshi avtomatika tizimi bilan kelishtirilganlik;

chiqish aktiv quvvatini rostlash (faqat generatorlar uchun).

148. 110 kV kuchlanishli tarmoqlarga Foydalanuvchining obyektlarini ulashda himoyaga boʻlgan namunaviy talablar Uzatish tizimi operatori tomonidan ishlab chiqiladi va rasmiy veb-saytida eʼlon qilinadi. 220 kV va 500 kV kuchlanishli tarmoqlarga ulanishda himoyaga boʻlgan talablar har bir holat uchun alohida korreksiya qilinadi.

6-§. Real vaqt rejimidagi aloqa va maʼlumotlar almashinuviga talablar

149. Uzatish tizimi operatorining talablariga muvofiq, barcha Foydalanuvchilar real vaqt rejimidagi oʻlchash vositalariga ega boʻlishi kerak. Real vaqtdagi oʻlchashlarga taalluqli talablar muayyan Foydalanuvchi uchun Uzatish tizimi operatori tomonidan tarmoqqa ulanish shartnomasida belgilab beriladi.

150. Muayyan turdagi Foydalanuvchilar avariyalarni qayd etish va oʻz tizimlarini dinamikada oʻzini tutishini monitoring qilish qurilmalariga ega boʻlishi lozim. Ushbu obyekt quyidagi parametrlarni qayd etishi kerak:

kuchlanish;

elektr toki;

aktiv va reaktiv quvvat;

chastota;

tok va kuchlanish vektor kattaliklarning qiymati va faza burchaklari;

energetika tizimi quvvat stabilizatori va kuchlanishni avtomatik rostlagichi uskunalari monitoringi va ishlash statistikasi;

kuch transformatorida kuchlanishni avtomatik rostlagichining holati;

taqsimlovchi qurilmalarning va avariya signallarining holati.

151. Barcha Foydalanuvchilar aktiv va reaktiv quvvat hisoblagichlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak. Ushbu hisoblagichlarning aniqligiga texnik talablar vakolatli tashkilotlar tomonidan belgilanadi, ammo ular 0,2 dan past sinfda boʻlmasligi kerak.

7-§. Masofadan boshqarish markazi va monitoringga talablar

152. Uzatish tizimi operatori Tizim operatorining talabiga koʻra Elektr tarmogʻiga ulanishga kelishishda Foydalanuvchidan oʻzining dispetcherlik boshqaruvi markazini belgilashga soʻrov berishi mumkin.

Foydalanuvchining boshqaruv markazi uzluksiz ish rejimida boʻlishi lozim. Masofadan boshqarishga taalluqli ravishda, Foydalanuvchini obyektlarining har bir boshqaruv markazi Tizim operatorining tegishli hududiy, mintaqaviy dispetcherlik boshqaruvi markaziga boʻysunishi kerak.

153. Foydalanuvchi, oʻzining boshqaruv markazidan quyidagilarni masofadan boshqarishni taʼminlashi lozim:

35 — 500 kV kuchlanishli avtomatik oʻchirgichlarni, ajratkichlarni hamda transformatorlarning kuchlanish rostlagichlari;

transformatorning past kuchlanish tomonidagi avtomatik oʻchirgichlar.

154. Foydalanuvchining boshqaruv markazi quyidagilar bilan yetarlicha jihozlangan (ulanishni kelishishda belgilanadi) boʻlishi kerak:

aloqa vositalari (xususiy yoki ijaraga olingan liniyalar, optik tolali kabel, radioreleli, yuqori chastotali aloqa, GSM, elektron pochta va hokazo);

maʼlumotlarni masofadan uzatish uchun kommunikatsiya qurilmalari;

himoya qurilmalarini oʻqish va parametrlarini oʻzgartirish uchun kommunikatsiya qurilmalari;

kuzatuv, nazorat va dispetcherlash qurilmalariga (tizimlariga) funksional talablar.

155. 110 kV dan quyi kuchlanishli, oʻrnatilgan quvvati 1 MW dan yuqori boʻlgan generatsiyalovchi modullarga ulangan taqsimlash yoki Berk taqsimlash tizimi operatorlari boshqaruv markazlari va (yoki) obyektni boshqarish markazi Tizim operatorining boshqaruv markaziga umumiy generatsiya haqida maʼlumot uzatish uchun zarur qurilmalarga ega boʻlishi kerak.

156. Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchi va Tizim operatori belgilagan boshqaruv markazi oʻrtasidagi masofadan boshqarish va monitoring tizimi boʻyicha talablarni texnik shart berish/ulanishni kelishish jarayonida belgilab beradi.

157. Barcha Foydalanuvchilar eng kamida quyidagi parametrlarni masofadan boshqarish va monitoring qilishga imkoniyat berishlari kerak:

ulanish nuqtasidagi tok kuchi, kuchlanish va chastotasi;

aktiv quvvat va uning yoʻnalishi;

reaktiv quvvat va uning yoʻnalishi;

yuqori kuchlanishli oʻchirgichlar va ajratgichlarning holati.

Real vaqt rejimida uzatilishi shart boʻlgan maʼlumotlarga qoʻyiladigan talablar mazkur Qoidalarga 11-ilovada batafsil bayon etilgan. Ushbu talablar tarmoqqa ulanish vaqtida Uzatish tizimi operatori tomonidan oʻzgartirilishi mumkin.

5-bob. Elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar uchun ulanish shartlari

1-§. Barcha ishlab chiqaruvchilarga qoʻyiladigan talablar

158. Generatsiyalovchi modullar chastotaning oʻzgarish tezligi ±2 Nz/s yoki undan kamroqni tashkil etganda tizimiga ulangan holda qolishga imkoniyatiga ega boʻlishi lozim. Chastotaning oʻzgarish tezligi ±2 Nz/s dan ortgan holatlarda generatsiyalovchi modullar 1,25 soniyadan keyin tarmoqdan uzilishi mumkin.

159. Tarmoqda kuchlanish va chastotaning turgʻun rejimdagi ogʻishlarida, generatsiyalovchi modullar Qoidalarga 12-ilovada keltirilgan ulanish nuqtalarida kuchlanish darajalari boʻyicha ajratilgan qiymatlarga mos keladigan aktiv quvvatni generatsiya qilish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

160. Generatsiyalovchi modullar har qanday ish rejimida va har qanday ishchi nuqtadan Tizim operatori talab qilgan chegaraviy qiymatgacha chiqishdagi aktiv quvvatni cheklash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Talab etilgan qiymat Tizim operatori tomonidan ulanish nuqtasi uchun berilishi va ayni vaqtda ishda mavjud boʻlgan tegishli generatsiyalovchi modulning chiqishidagi aktiv quvvatning foiz qiymatiga mos kelishi lozim.

Chiqishdagi aktiv quvvatni chegaraviy qiymatgacha cheklash, generatsiyalovchi modulni tarmoqdan uzmasdan, generatsiyalovchi modulning bir daqiqadagi oʻrnatilgan quvvatidan eng kichik 10 foizli qadamlar bilan amalga oshirilishi kerak.

161. Sinxron generatsiyalovchi modul, shuningdek, elektr stansiyalar parkidagi ishlab chiqarish modullari chastotaning ortishi bilan cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejimga (LFSM-O), mazkur Qoidalarga 13-ilovaga muvofiq chastotaning haddan tashqari koʻtarilishi vaqtida chiqishdagi aktiv quvvatni kamaytirish (pasaytirish)ga qodir boʻlishi kerak. Chastotaning haddan tashqari koʻtarilishi quyidagi formula bilan aniqlanadi:

s — statizm;

∆f — Chastotaning ogʻishi;

∆f p — yuqori darajali tartibga solishni faollashtirish chastotasi, yaʼni past chastotada;

∆P — aktiv quvvatni oʻzgarishi;

P n — sinxron generatsiyalovchi modulning aktiv quvvati, yaʼni quvvat parki modullari uchun ulanish nuqtasidagi joriy aktiv quvvat.

2-§. Sinxron generatorlarga qoʻllaniluvchi ulanish shartlari

162. Yuklamani oʻzgarish tezligi, turbogeneratorli modullar uchun bir daqiqada 4% P nom dan va gidrogeneratorli modullar uchun bir daqiqada 30% P nom dan kamni tashkil etmasligi kerak.

Ushbu oʻzgarishlar vaqtida aktiv quvvatning chiqishdagi barqaror qiymati texnik minimum va nominal quvvat oʻrtasidagi barcha ishchi nuqtalarda taʼminlanishi kerak.

3-§. Birlamchi rostlashga talablar

163. Issiqlik va elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi kombinatsiyalashgan elektr stansiyalardan tashqari, nominal oʻrnatilgan quvvati 50 MW ga teng yoki undan yuqori boʻlgan har bir generatsiyalovchi modul, birlamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

164. Nominal aktiv quvvati 50 MW dan kam boʻlgan har bir generatsiyalovchi modul Tizim operatori bilan kelishuvga muvofiq birlamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi mumkin.

165. Birlamchi rostlash qoʻllaniladigan barcha generatsiyalovchi modullarga quyidagi talablar qoʻllaniladi:

birlamchi rostlanuvchi diapazon nominal aktiv quvvatning ±2 foizdan kam boʻlmasligi kerak;

aktiv quvvat xarakteristikasi — birlamchi boshqarish qurilmasining chastotasi 4 — 6 foiz diapazonda rostlanishi kerak;

birlamchi rostlashning ishga tushish vaqti — tashqi taʼsir sodir boʻlgandan soʻng, 2 soniyagacha birlamchi rostlashga buyruq beruvchi, tashqi taʼsir sodir boʻlgandan soʻng maksimum 15 soniyada birlamchi rostlashning toʻla hajmidan 50 foiz yoki kamroq quvvatni jalb qilishga buyruq beruvchi, birlamchi rostlashning toʻla hajmidan 50 foizdan 100 foizgacha quvvatni jalb qilishni talab etuvchi tashqi taʼsirlarda birlamchi rostlashni ishga tushirish vaqti 15 dan 30 soniyagacha diapazonda chiziqli bogʻliqlikdan aniqlanadi;

ekspluatatsiyaviy sozlama — chastota darajasini kvaziturgʻun rejimdan ± 200 mNz ga ogʻishlarida birlamchi zaxira toʻliq jalb qilinishi kerak;

birlamchi zaxirani jalb qilish davomiyligi 15 daqiqadan kam boʻlmasligi lozim;

chastota rostlagichning sezmaslik zonasi ± 10 mNz dan oshmasligi kerak;

oʻlchash aniqligi 10 mNz dan past yoki teng boʻlishi lozim;

birlamchi rostlashning sezmaslik (oʻlik) zonasi 0 dan ± 20 mNz gacha chegaralarda boʻlishi kerak;

birlamchi rostlash generatorining aylanish chastotasini oʻlchash davri 0,1 soniyadan oshmasligi lozim;

kuzatish davriyligi 1 soniyani (tavsiya etiladi), maksimal 10 soniyani tashkil etishi kerak.

166. Generatsiyalovchi modul birlamchi rostlash rejimida ishlash imkoniyatiga ega boʻlsa, u birlamchi rostlashda (yoqish/oʻchirish) ishtirok etish uchun, uning holati haqida Uzatish tizimi operatorining dispetcherlik boshqaruvi va maʼlumotlarni yigʻish dasturiy-apparat kompleksi (SCADA) tizimida signal yuborish uchun tegishli qurilmalar bilan jihozlangan boʻlishi va birlamchi rostlashni faollashtirish va faolsizlantirish uchun Uzatish tizimi operatoridan boshqaruvchi signal olishi lozim.

4-§. Ikkilamchi rostlashga talablar

167. Nominal quvvati 20 MW ga teng yoki undan katta (P nom ≥ 20 MW) boʻlgan har bir gidrogeneratsiyalovchi modul ikkilamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi va nominal quvvatining 30 foiz miqdorida (0,3 P nom ) rostlashning minimal diapazonini taʼminlashi kerak.

168. Issiqlik va elektr energiyasini ishlab chiqarishga moʻljallangan generatsiyalovchi modullardan tashqari nominal quvvati 150 MW ga teng yoki undan katta (P nom ≥ 150 MW) boʻlgan har bir turbogeneratorli modul ikkilamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak, rostlashning minimal hajmi koʻmirda ishlovchi turbogeneratorlar uchun nominal quvvatining 15 foiz (0,15 P nom ) ni va gaz yoki boshqa yoqilgʻida ishlovchi turbogeneratorlar uchun 25 foiz (0,25 P nom ) ni tashkil etishi kerak.

169. Ikkilamchi rostlash imkoniyatiga ega boʻlgan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari Uzatish tizimi operatorining avtomatik boshqaruv (SCADA) tizimiga quyidagi maʼlumotlarni taqdim etadi:

ikkilamchi rostlashni amalga oshirishda generatsiyalovchi modulning maksimal va minimal quvvat;

ikkilamchi rostlash ishga tushishida aktiv quvvat tebranishining oʻzgarishi;

generatsiyalovchi modulning bazaviy quvvati;

generatsiyalovchi modul ikkilamchi rostlash qurilmasi holati (yoniq/oʻchiq);

generator ishtirokining ikkilamchi rostlashdagi ulushini hisoblash uchun zarur boʻlgan maʼlumotlar.

170. Ikkilamchi rostlashda ishtirok etadigan generatsiyalovchi modul va elektr energiyasini saqlash tizimi Uzatish tizimi operatorining avtomatik boshqaruv (SCADA) tizimidan operativ rejimda quyidagi maʼlumotlarni olish imkoniyati ega boʻlishi kerak:

ikkilamchi rostlash buyrugʻining holati (ikkilamchi rostlash yoniq/oʻchiq), ikkilamchi rostlash uchun joriy talab etiladigan quvvat;

generatsiyalovchi modul ulangan uzatish tizimidagi taqsimlash qurilmalarining holati;

generatsiyalovchi modul ulangan uzatish tizimi qurilmalarida kuchlanish, chastota, aktiv va reaktiv quvvat oqimlarining joriy qiymatlari.

5-§. Uchlamchi rostlashga talablar

171. Barcha gidrogeneratorli modullarning uzatish tizimi bilan sinxronlanish vaqti 15 daqiqadan kam boʻlishi kerak.

172. Qaytariluvchi sikllar bilan suvni nasos rejimida koʻtarish va tushirish orqali generator rejimida ishlash imkoniyatiga ega boʻlgan gidro elektr stansiyalar, yaʼni gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyalar agregatlarining uzatish tizimi bilan sinxronlanish vaqti (ikkala ishlash rejimi uchun ham) 15 daqiqadan kam boʻlishi kerak.

173. Bugʻ-gaz qurilmalarining barcha generatsiyalovchi modullarining uzatish tizimi bilan sinxronlanish vaqti 30 daqiqadan kam boʻlishi kerak.

174. Har bir generatsiyalovchi modul aktiv quvvatni chegaralangan (kamaytirilgan) ishlab chiqarish rejimida ishlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Texnik minimum deb nomlanuvchi, generatorning barqaror ishlashi kafolatlangan generatsiyaning minimal darajasi quyidagi qiymatlarga mos kelishi lozim:

gidrogeneratorlar uchun — P min ≤ 0,45 P nom ;

koʻmirda ishlaydigan turbogeneratorlar uchun — P min ≤ 0,7 P nom ;

gaz yoki mazutda ishlaydigan turbogeneratorlar uchun — P min ≤ 0,4 P nom ;

aralash siklli generatorlar uchun:

gaz turbinasi uchun — P min ≤ 0,4 P nom ,

bugʻ turbinasi uchun — P min ≤ 0,8 P nom ;

boshqa turdagi generatorlar uchun P min ≤ 0,8 P nom .

6-§. Kuchlanishni rostlashga talablar

175. Generatsiyalovchi modul mazkur Qoidalarga 14-ilovaga muvofiq diapazonlarda kuchlanishni rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi shart. Generatsiyalovchi modul birlamchi yoki ikkilamchi rostlashda ishtirokidan qatʼiy nazar, kuchlanishining normal qiymatlari chegarasida uzluksiz, kuchlanishning normal qiymatlari diapazonidan tashqarida boʻlganda vaqtinchalik kuchlanishni rostlash imkoniga ega boʻlishi kerak.

176. Kuchlanish normal ishchi kuchlanish diapazonidan pasayganda generator kuchlanishni normal ishchi diapazoni chegarasidan pasaygan har bir foizi uchun qoʻzgʻatish tokini kamida 2 foizga koʻtarishi bunda qoʻzgʻatish tokini maksimal 200 foiz kattalikkacha oshirish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Qoʻzgʻatish tokining oshirilishi kuchlanish pasayib ketganidan soʻng 20 millisoniyadan kechikmasdan boshlanishi va kuchlanish normal ishchi diapazoniga qaytganidan soʻng kamida 500 millisoniya davom etishi, lekin kuchlanish tushib ketgan vaqtdan boshlab 10 soniyadan oshmasligi kerak.

7-§. Uzatish tarmoqlaridagi qisqa tutashuvlarda dinamik turgʻunlik

177. Kuchaytiruvchi transformatorning yuqori kuchlanish tomonidagi qisqa tutashuvning quvvati generatorning nominal quvvatidan olti barobar yoki undan koʻproq boʻlsa, turgʻunlikning buzilishi natijasida generatsiyalovchi modulni oʻchib qolishini oldini olish uchun uzatish tizimidagi himoya tizimi qisqa tutashuvlardan 150 millisoniyadan kechikmasdan oʻchirilishini taʼminlashi kerak. Ushbu vaziyatda generatorning oʻz ehtiyojlari boshqa manbaga oʻtkazilmaydi deb taxmin qilinadi.

8-§. Kichik taʼsirlardagi dinamik turgʻunlik

178. Uzatish tizimida kichik taʼsirlardagi aktiv quvvat oqimlarining tebranishlari generatorni tarmoqdan oʻchishiga yoki himoya qurilmalari ishlab aktiv quvvat generatsiyasini pasayishiga olib kelmasligi kerak.

9-§. Generatorni oʻz ehtiyojlarni taʼminlashga oʻtkazish

179. Nominal quvvati 100 MW dan yuqori boʻlgan turbogeneratorli modul hamda oʻrnatilgan quvvatidan qatʼiy nazar barcha gidrogeneratorlar chastota yoki kuchlanishni ruxsat etilgan chegaralardan ogʻishida quyidagi imkoniyatlarga ega boʻlishi kerak:

oʻz ehtiyojlarini taʼminlash rejimiga qayta ulanishga;

kuchlanish yoki chastotaning ogʻishi sababli vujudga kelgan oʻchishdan soʻng 15 daqiqa davomida tarmoqqa qayta ulanishga.

180. Generatsiyalovchi modulni oʻz ehtiyojlarini qoplash rejimiga qayta ulash imkoni, himoyani ishlab ketish sxemasiga muvofiq uzatish tizimining ishini buzilishi holatida ham taʼminlanishi kerak.

181. Energoblokni oʻz ehtiyojlarini qoplash rejimiga oʻtkazilgandan keyin turbogeneratorli modul mazkur rejimda kamida 60 daqiqa ishlash qobiliyatini saqlashi lozim.

10-§. Noldan ishga tushirish qobiliyati

182. Toʻliq oʻchishdan soʻng oʻzgaruvchan tok tarmogʻidan uzilgan generatsiyalovchi modulning tashqi elektr taʼminot manbaisiz maxsus zaxira energiya manbai vositasida qayta ishga tushishi hamda kuchlanish va chastotani ushlab turishi, yaʼni noldan ishga tushirish qobiliyati uzatish tizimiga ulanish jarayonida kelishiladi va tegishli ulanish shartnomasida roʻyxatga olinadi.

183. Generatsiyalovchi modulni noldan ishga tushirishni qobiliyati elektr energetika tizimining qisman yoki toʻliq oʻchganidan keyin uni tiklash uchun Tizim operatorining soʻroviga boʻyicha taʼminlanishi lozim.

184. Generatsiyalovchi modulni ushbu rejimda ishlashi kamida 15 daqiqa davomida taʼminlanishi kerak.

11-§. Alohida ishlash imkoniyati

185. Generatsiyalovchi modulni alohida ishlash imkoniyati uzatish tizimiga ulanish jarayonida kelishilishi va tegishli ulanish shartnomasida roʻyxatga olinishi kerak.

186. Generatsiyalovchi modulning alohida ishlash imkoniyati, elektr energiyasi qisman yoki toʻliq oʻchgandan keyin elektr energetika tizimini tiklash uchun Tizim operatorining talabi boʻyicha taʼminlanishi lozim.

187. Alohida ishlash imkoniyati bor generatsiyalovchi modul, oʻz ehtiyoji quvvatidan yuqori va ushbu generatsiyalovchi modulning nominal quvvatidan past quvvat ishlab chiqarish bilan ihotalangan tarmoqda sinxron ishlashi lozim. Alohida ishlash rejimi kamida olti soatni tashkil etishi shart.

188. Generatsiyalovchi modul alohida ishlash rejimida boʻlsa, u nominal qiymatning 10 foiz darajasigacha generatsiyani tez oʻzgartirish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

12-§. Generatorlarning turgʻunligi

189. Quvvati 200 MW dan yuqori boʻlgan turbogeneratorlar hamda nominal quvvati 100 MW dan yuqori boʻlgan gidrogeneratorlar energetika tizimi stabilizatori (PSS) bilan jihozlanishi kerak.

190. Tizim operatori quyidagilarni inobatga olib, elektr energetika tizimining quvvat stabilizatori uchun sozlamalarni belgilaydi:

qurilma tebranishlarga olib kelmaydigan oʻzgarishlarga javob bermaydi;

quvvat stabilizatori qurilmasining chiqish signali kuchlanishni rostlagichining kirish signalini ±10 foiz diapazonini chegarasidan oshmaydi;

boshqa generatsiyalovchi modullarda aylanma tebranishlarni olib kelmaydi.

6-bob. Qayta tiklanuvchi energiya manbalariga qoʻllaniladigan ulanish shartlari

1-§. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining turlari

191. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosida generatsiyalovchi modullarni ulash uchun texnik talablar qayta tiklanuvchi energiya manbalarining umumiy nominal quvvatiga qarab quyidagi turlarga boʻlinadi:

“A” turi — oʻrnatilgan quvvati 1 kW dan 50 kW gacha boʻlgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari;

“B” turi — oʻrnatilgan quvvati 50 kW dan 500 kW gacha boʻlgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari;

“C” turi — oʻrnatilgan quvvati 500 kW dan 20 MW gacha boʻlgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari;

“D” turi — oʻrnatilgan quvvati 20 MW dan yuqori boʻlgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari.

2-§. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari aktiv quvvatini rostlashga talablar

192. Past kuchlanishli tarmoqlarga ulangan qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosidagi generatsiyalovchi modullar ulash nuqtasida, oʻrta va yuqori kuchlanishli tarmoqlarga ulangan qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosidagi generatsiyalovchi modullar har bir blok transformatorining past kuchlanish tomonida oʻchish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

193. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini toʻgʻridan-toʻgʻri yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlariga ulashga yoʻl qoʻyilmaydi. 110 kV va undan yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlariga Uzatish tizimi operatori bilan kelishilgan holda Tarmoqqa ulanish tadqiqoti va ulanish shartnomasiga muvofiq faqat mavjud yoki yangi podstansiya yoxud taqsimlash qurilmalarini qurish orqali ulanishga ruxsat etiladi.

194. “A” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdan avtomatik tarzda uziladi va qayta ulanadi.

195. “B”, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalar oʻzlari ulangan tarmoq operatori yoki Tizim operatori tomonidan istalgan vaqtda masofadan oʻchirilishi yoki ularning chiqishdagi aktiv quvvatini cheklash imkoniyatini beruvchi vositalarga ega boʻlishi shart.

196. “A” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdagi nosozlik sababli oʻchirgan/oʻchirilgan boʻlsa, u normal ekspluatatsiya sharoitlari tiklangandan keyin 5 daqiqadan ortmagan davr davomida tarmoqqa avtomatik tarzda qayta ulanishi mumkin. Ulanishni kechiktiruvchi vaqt relelarini oʻrnatilishi va ularning sozlamalari Tegishli tizim operatori bilan kelishiladi.

197. “B”, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdagi nosozlik sababli oʻchirilgan boʻlsa, unda qayta tiklanuvchi energiya manbalari faqat Tegishli tizim operatori yoki Tizim operatorining ruxsati bilan tarmoqqa qayta ulanishi mumkin.

198. Tashqi sabablar taʼsirida (tabiat hodisalari, ob-havo) oʻchgan qayta tiklanuvchi energiya manbalari ushbu sabab bartaraf etilgandan soʻng Tizim operatoriga xabar bergan holda tarmoqqa avtomatik tarzda qayta ulanishi mumkin.

199. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdan tashqi sabab taʼsirida yoki tarmoqda avariya vaziyati sodir boʻlgunga qadar tashqi taʼsir boʻyicha oʻchgan boʻlib, yagona elektr energetika tizimining ekspluatatsiya sharoitlari normal holatga qaytgan boʻlsa ham ushbu qurilmalarni avtomatik tarzda qayta ulanishi mumkin emas. Ularning qayta ulanishiga faqat Tizim operatori koʻrsatmasi berilganidan soʻng ruxsat etiladi.

200. “A” va “B” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqdan ichki nosozlik sababli uzilgan (oʻchirilgan) boʻlsa, nosozliklar bartaraf etilgandan keyin Tegishli tizim operatori bilan kelishilmasdan qayta ulanishi mumkin.

201. Sinxron generatsiyalovchi modul, shuningdek, “B”, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari Qoidalarga 15-ilova va 161-bandid a koʻrsatilgan formula bilan aniqlangan statik maʼlumotlarga muvofiq past chastotada aktiv quvvatni oshirish imkoniyatini beradigan darajada jihozlanadi.

202. Elektr energetika tizimini muvozanatlash uchun yetarli zaxirani yaratish maqsadida Tizim operatori Uzatish tizimi operatori bilan birgalikda oʻrnatilgan quvvati 10 MW dan katta boʻlgan “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalariga oʻrnatilgan quvvatning 30 foiz miqdorida elektr energiyasini saqlash tizimlarini oʻrnatishni talab qilish huquqiga ega.

203. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari bir daqiqada nominal aktiv quvvatini umumiy oʻrnatilgan quvvatining 25 foizga pasaytirish imkoniga ega boʻlishi shart.

204. Generatsiyalovchi modullar aktiv quvvatni oshirishni faollashtirish uchun statik chegara va chastotaning ogʻishi tizimlararo ishlash shartlariga muvofiq 2-12 foizgacha, yaʼni 49,8 Nz dan 49,5 Nz gacha oraliqda ishlash imkoniyatini beradigan uskunalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim. Tizim operatori chastota ogʻishining oʻrnatilgan statik chegarasini aniqlaydi va bu qiymat vaqt oʻtishi bilan oʻzgartirilishi mumkin.

205. Generatsiyalovchi moduli past chastotali rejimlarda oʻzining ishlab chiqarishining texnik maksimal darajasiga qadar barqaror rostlashni taʼminlashi kerak. Ushbu rostlashda ishlash davomida generatsiyalovchi modul birlamchi va ikkilamchi rostlashga jalb etilmaydi va ushbu funksiya uchun javob bermaydi.

206. Elektr stansiyasi operatori yuqori chastotali rejimlarda rostlashga reaksiyaning haqiqiy tezligi toʻgʻrisida Tizim operatorini xabardor qilishi kerak.

Bu reaksiya vaqti 2 soniyadan sekinroq boʻlsa, Elektr stansiyasi operatori Tizim operatoriga texnik jihatdan reaksiya vaqti bundan tezroq boʻlishi mumkin emasligini isbotlashi kerak boʻladi.

207. Chastota 49 Nz dan pasayganda aktiv quvvatning kamayishi chastotaning har 1 Nz qisqarishi uchun toʻla quvvatning (chastota 50 Nz boʻlgandagi toʻliq quvvat) 2 foizdan oshmaydi.

208. Oʻrnatilgan quvvati 5 MW dan katta boʻlgan “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, Tizim operatori va uning hududiy boʻlinmalariga chiqishdagi aktiv quvvatni cheklashni masofadan boshqarish imkoniyatini taqdim etishi lozim.

209. Oʻrnatilgan quvvati 5 MW dan katta katta boʻlgan “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari chastotani rostlash uchun ikkilamchi rostlash va pastga qarab tez uchlamchi rostlashda ishtirok etish uchun jihozlangan boʻlishi shart.

Ular Tizim operatorining dispetcherlik boshqaruvi markaziga barcha zarur maʼlumotlarni uzatish va boshqaruv signallarini almashishning barcha zarur vositalarini oʻrnatishlari kerak.

Qayta tiklanuvchi energiya manbalari tomonidan ushbu yordamchi xizmatlarning koʻrsatilishi Uzatish tizimi operatori bilan tuziladigan shartnoma asosida amalga oshiriladi va ushbu shartnoma bilan tartibga solinadi.

3-§. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari uchun kuchlanishni rostlash talablari

210. Tegishli tizim operatorining talabi boʻyicha “A” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulanish nuqtasida induktiv xarakterda 0,95 hamda sigʻim xarakterda 0,95 quvvat koeffitsiyentini rostlash diapazonini taʼminlash imkoniyatiga ega boʻlishi talab etiladi.

211. Elektr tarmoqlariga ulangan “B” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchlanishini rostlash, ulanish nuqtasidagi ishchi kuchlanishni Tegishli tizim operatori tomonidan belgilanadigan oʻrnatmalardan foydalanib taʼminlanadi. Ushbu qayta tiklanuvchi energiya manbalari uchun ishchi kuchlanish oʻrnatmasi quyidagilar orqali tanlanadi:

oʻrnatma qiymatini kelishish;

kuchlanishning tegishli reja-grafigini tuzish;

oʻrnatma qiymatini operativ (onlayn) berish.

212. Oʻrnatma qiymatini operativ (onlayn) berilganda, ishchi kuchlanish oʻrnatmasi uchun tegishli yangi talablar ulanish nuqtasida bir daqiqa davomida oʻrnatilishi kerak.

213. “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari kuchlanishni ushlab turish, reaktiv quvvatni ushlab turish rejimlarida yoki quvvat koeffitsiyentini saqlash rejimida reaktiv quvvatni avtomatik rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

214. Barcha qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchaytiruvchi yoki kuch transformatori generatsiyalovchi modulning xususiyatlari bilan mutanosib ravishda (rostlash diapazoni va qadami) kuchlanish rostlagichlari bilan jihozlangan boʻlishi shart. “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchaytiruvchi yoki kuch transformatorlari kuchlanishni yuklama ostida kuchlanish rostlagichi bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

215. Isteʼmolchi qurilmalarining tarkibiga kiruvchi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, isteʼmolchilar uchun Elektr energiyasidan foydalanish qoidalari yoki ihotalangan tarmoqlar uchun Uzatish tizimi operatori tomonidan tasdiqlangan qoidalarga muvofiq kuchlanish boʻyicha talablarni qondirishi lozim.

216. “A” turdagilaridan tashqari barcha qayta tiklanuvchi energiya manbalarining kuchlanishni rostlash imkoniyati ekspluatatsiya sxemalarining texnik holati bilan chegaralanadi.

217. Kuchlanishni ushlab turish rejimida ishlash uchun “C” va “D” turlardagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari 0,01 n.b.dan ortiq boʻlmagan qadam bilan, 0,95 — 1,05 n.b diapazonda, 0,5 foizdan ortiq boʻlmagan qadamda, 2 — 7 foiz eng kichik oʻzgarish qiyaligi bilan tarmoq bilan reaktiv quvvat almashish orqali ulanish nuqtasidagi kuchlanishni saqlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Ulanish nuqtasida kuchlanish qiymati uning berilgan qiymatiga teng boʻlganida, generatsiyalovchi modulning chiqishidagi reaktiv quvvati nolga teng boʻlishi kerak.

218. Oʻrnatma 0,5 foizdan ortiq boʻlmagan qadam bilan tarmoqning oʻrnatilgan kuchlanishidan 1 n.b. da noldan ±5 foizgacha diapazonda tanlanadigan sezmaslik zonasi bilan yoki usiz ishlashi mumkin.

219. “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, kuchlanishning pogʻonali oʻzgarishlaridan soʻng, 30 soniya davomida chiqishdagi reaktiv quvvatni oʻzgartirishni 90 foizga yetkazish va 60 soniya davomida maksimal reaktiv quvvatdan 5 foizdan ortiq boʻlmagan qadam bilan oʻzgarish qiyaligiga muvofiq qiymatlargacha tiklanish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

220. Reaktiv quvvatni ushlab turish rejimida, “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari istalgan diapazonda, reaktiv quvvatni, toʻla reaktiv quvvatdan ± 5 MVar yoki ± 5 foiz (qaysi koʻrsatkichdan foydalanilishiga qarab) qadamlarda, ulanish nuqtasidagi reaktiv quvvatni toʻla reaktiv quvvatdan 5 MVar yoki 5 foiz aniqlik chegaralari bilan (qaysi koʻrsatkich kichikligiga qarab) nazorat qilgan holda, reaktiv quvvatni berilgan qiymatini chiqarib berishga qodir boʻlishi kerak.

221. Quvvat koeffitsiyentini rostlash rejimida “C” va “D” turlardagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, ulanish nuqtasida mazkur Qoidalarga 16-ilovada koʻrsatilgan diapazon chegaralarida, 0,01 dan oshmagan qadam bilan quvvat koeffitsiyentini ushlab turish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Chiqishdagi aktiv quvvat toʻsatdan oʻzgargandan keyin Tizim operatori, talab qilingan quvvat koeffitsiyentiga erishish uchun vaqt oraligʻini va quvvat koeffitsiyentini yoʻl qoʻyilgan qiymatini koʻrsatishi kerak. Yoʻl qoʻyilgan quvvat koeffitsiyentining ogʻishi, unga mos keluvchi reaktiv quvvatning yoʻl qoʻyilgan qiymati bilan ifodalanadi.

Yoʻl qoʻyilgan reaktiv quvvat yoki mutlaq qiymat bilan yoki “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalarining maksimal reaktiv quvvatiga nisbatan foizda ifodalanishi kerak.

222. Tizim operatori reaktiv quvvatni rostlash rejimlarining yuqoridagi uchta variantidan va ular bilan bogʻliq oʻrnatmalardan qaysi biri qayta tiklanuvchi energiya manbalarining tegishli generatsiyalovchi moduliga qoʻllanilishi kerakligini hamda tegishli oʻrnatmani masofadan turib berish uchun qanday qoʻshimcha uskuna zarurligini koʻrsatishi kerak.

4-§. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari uchun reaktiv quvvat boʻyicha talablar

223. Ushbu qoidalarning 14 , 16 va 17-ilovalarida keltirilgan diagrammalar “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari kuchlanishni/reaktiv quvvatni ushlab turish uchun minimal texnik imkoniyatlarini xarakterlaydi.

Generatsiyalovchi modulning reaktiv quvvati va uni rostlash qobiliyati toʻliq foydalanilishi lozim.

Generatsiyalovchi modulning reaktiv quvvati elektr energetika tizimining kuchlanishini rostlash ehtiyojlarini qondira olmasa, qayta tiklanuvchi energiya manbalarida markazlashtirilgan reaktiv quvvatni kompensatsiya qiluvchi qurilmalar oʻrnatilishi kerak va zarur boʻlsa reaktiv quvvatni dinamik kompensatsiyasi qiluvchi qurilmalari oʻrnatilishi kerak.

Ushbu qurilmalar oʻrganish natijalari asosida va tegishli Foydalanuvchining tarmoqqa ulanishi uchun texnik shartlarga muvofiq oʻrnatilishi kerak.

224. “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari, Qoidalarga 16-ilovada koʻrsatilganidek, reaktiv quvvatning maksimal quvvatga + 0,4 dan — 0,4 gacha boʻlgan diapazonini xarakterlovchi reaktiv quvvat kattaligini taʼminlagan holda, maksimal qiymatdan past chiquvchi aktiv quvvat uzatish bilan ishlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Maksimal quvvatdan past chiquvchi aktiv quvvat uzatish bilan ishlashda (P < P max ) “S” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari oʻzlarining P-Q/P max xarakteristikasining istalgan ishchi nuqtasida reaktiv quvvatni taʼminlashlari shart.

Ushbu qayta tiklanuvchi energiya manbalarining barcha bloklari texnik jihatdan foydalanishda boʻlsa (ular texnik xizmat koʻrsatish yoki nosozligi sababli ishdan chiqarilmagan boʻlsa), aks holda texnik imkoniyatlarni hisobga olgan holda reaktiv quvvat kamroq boʻlishi mumkin.

225. “C” va “B” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari oʻzlarining P-Q/P max tavsifi chegaralarida, Tegishli tizim operatoridan olingan va ulanish shartnomasida koʻrsatilgan vaqtinchalik talablarga muvofiq, istalgan ishchi nuqtada talab etilgan qiymatlargacha oʻtish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

5-§. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari uchun qisqa tutashuv toklari boʻyicha talablar

226. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining nosinxron generatsiyalovchi modullari kuchlanishi pasayib ketgan vaqtda elektr tarmogʻi kuchlanishini qoʻshimcha reaktiv tok bilan qoʻllab turishi lozim. Buning uchun elektr tarmogʻi kuchlanish qayta tiklanuvchi energiya manbalari generatsiyalovchi modulining kuchlanishining amaldagi qiymatidan 10 foizdan koʻproq pasayib ketganida, kuchlanish rostlagichi mazkur Qoidalarga 17-ilovadagi grafikda koʻrsatilganidek sozlanishi kerak.

Yagona elektr energetika tizimida turli turdagi generatsiyalovchi texnologiyalardan foydalanilishini inobatga olgan holda, Tizim operatori nosinxron qayta tiklanuvchi energiya manbalariga har bir alohida ulanish nuqtasi uchun reaktiv tok oqimini ushlab turish toʻgʻrisida koʻrsatma beradi.

227. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari tarmoqda tashqi taʼsirlar sodir boʻlgandan soʻng 40 millisoniyadan kechikmay (ishga tushirish vaqti) zarur reaktiv quvvatni yetkazib berish imkoniyatiga ega boʻlishi lozim.

Bu qayta tiklanuvchi energiya manbalari ichidagi elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi uskunalarning klemmalaridagi kuchlanishni oʻlchash imkonini beradi.

Zarurat boʻlganida qayta tiklanuvchi energiya manbalari nominal tokning 100 foizdan kam boʻlmagan miqdorda reaktiv quvvat chiqarish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

228. Kuchlanish ruxsat etilgan diapazon chegaralarida tiklanganidan soʻng berilgan xarakteristikaga muvofiq yana 500 millisoniya davomida kuchlanishni ushlab turishi lozim.

Kuchlanish tiklanganidan soʻng oʻtish tiklanish jarayonlari 300 millisoniyadan soʻng yakunlanishi kerak.

Qayta tiklanuvchi energiya manbalari generatsiyalovchi modullari ulanish nuqtasidan nisbatan uzoqda joylashib, bu kuchlanishni ushlab turishda samarasiz boʻlsa, Tizim operatori ulanish nuqtasidagi kuchlanish pasayishini oʻlchashni hamda ulanish nuqtasidagi kuchlanishni oʻlchangan koʻrsatkichga bogʻlik holatda qoʻllab turilishini soʻraydi.

6-§. Shamol elektr stansiyalari uchun maxsus talablar

229. Shamol generatsiyalovchi moduli Tizim operatoriga operativ rejimda quyidagi qoʻshimcha maʼlumotni taqdim etishi kerak:

amalda ishlayotgan shamol generatorlarining soni;

ishlamayotgan shamol generatorlarining soni va sababini (shamolning kuchli (kuchsiz) tezligi, buzilishi, taʼmirlash).

230. Shamol generatsiyalovchi moduli, Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorining texnik boshqaruv tizimlariga quyidagi meteorologik maʼlumotlarni operativ rejimida uzatish imkoniyatiga ega holda jihozlangan boʻlishi lozim:

oʻrnatilgan balandlikdagi shamolning tezligi va yoʻnalishi;

havo harorati va atmosfera bosimi, 735 — 1060 mbar diapazonda.

7-bob. Isteʼmolchilar uchun ulanish shartlari

231. Uzatish tizimiga ulangan uzlukli yuklamani ekspluatatsiya qiluvchi yoki yuklamani rostlashda ishtirok etuvchi Isteʼmolchilar va (yoki) Taqsimlash tizim operatorlari qurilmalardagi haqiqiy yuklama toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni Tizim operatoriga taqdim etish boʻyicha texnik imkoniyatga ega boʻlishlari kerak.

232. Uzlukli yuklamani ekspluatatsiya qiluvchi yoki yuklamani rostlashda ishtirok etuvchi Isteʼmolchilar va (yoki) Taqsimlash tizimi operatorlari Uzatish tizimi operatorining SCADA tizimidan operativ rejimda quyidagi maʼlumotlarni olish imkoniyatiga ega boʻlishlari kerak:

yuklamani oʻchirish uchun buyruq holati (yoqish/oʻchirish buyrugʻi);

oʻchirishning talab etilgan hajmi (rostlash sxemasida boshqaruvchi signal);

Isteʼmolchi obyektiga ulangan taqsimlash qurilmasining ulanish holati;

Isteʼmolchi obyektiga ulangan uzatish qurilmalarida kuchlanish, chastota, aktiv va reaktiv quvvat oqimlarining joriy qiymatlari.

233. Uzatish tizimiga va (yoki) Taqsimlash tizimi operatorlari tarmoqlariga ulangan Isteʼmolchilar Tizim operatorining masofaviy harakati yoki talabiga muvofiq tarmoqdan uzilish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Uzatish tizimi operatori tarmoqqa ulanish shartnomasida avtomatik oʻchirish uskunalari uchun talablarni belgilashi mumkin.

234. Uzatish tizimiga va (yoki) Taqsimlash tizimi operatorlari tarmoqlariga ulangan Isteʼmolchilar past chastotali rejimlarda yuklamani tushirish (pasaytirish) orqali elektr energetika tizimini himoya qilish maqsadida oʻz isteʼmolning bir qismini avtomatik tarzda “past chastotali” uzib qoʻyish imkoniyatini taʼminlab berishi lozim.

Tizim operatori past chastota va chastotaning oʻzgarish tezligi kombinatsiyasiga asoslangan oʻchirish impulsini belgilashi mumkin.

235. Uzatish va (yoki) taqsimlash tizimiga ulangan Isteʼmolchilar Tizim operatori bilan oʻzlarining obyektlari uchun himoya sxemalari va sozlamalarini kelishib olishlari kerak.

Himoyaga qoʻyiladigan minimal talablar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

tashqi va ichki qisqa tutashuv toklaridan himoya qilish;

uzatish tizimiga ulanish nuqtasida oʻta kuchlanish va kuchlanishning tushishidan himoya qilish;

oʻta yuklanish va chastota tushishdan himoya qilish;

kommutatsiya uskunalaridagi nosozliklardan himoya qilish;

zaxira himoyasi.

236. Isteʼmolchilar uzatish tizimiga ulanish nuqtasida induktiv xarakterda 0,95 hamda sigʻim xarakterda 0,95 chegaralarida quvvat koeffitsiyenti ushlab turilishini taʼminlashi lozim.

8-bob. Elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun ulanish shartlari

1-§. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining ulanishi uchun umumiy shartlar

237. Ushbu bobda keltirilgan talablar yagona elektr energetika tizimiga ulangan, oʻrnatilgan quvvati 500 kW va undan yuqori boʻlgan elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun qoʻllaniladi.

238. Qoidalarning III boʻlim 4-bobida keltirilgan umumiy talablar elektr energiyasini saqlash tizimi uchun ham qoʻllaniladi.

239. Sinxron generator tarmoqlari orqali yagona elektr energetika tizimiga ulangan elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun sinxron generatsiyalovchi modullarga qoʻyiladigan talablar tatbiq etiladi.

240. Nosinxron generatsiyalovchi modul (qayta tiklanuvchi energiya manbalari) yoki elektrotexnika qurilmalari (invertorlar) orqali yagona elektr energetika tizimiga ulangan elektr energiyasini saqlash tizimlariga qayta tiklanuvchi energiya manbalariga qoʻyiladigan talablar tatbiq etiladi.

Har bir elektr energiyasini saqlash tizimi isteʼmol rejimi (quvvat isteʼmol qilish)da ishlayotgan vaqtida va past chastotali isteʼmoldan avtomatik tarzda oʻchirish sxemasining ishga tushishidan avval injeksiya (quvvat ishlab chiqarish) rejimiga avtomatik oʻtish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Tizim operatori ushbu imkoniyatning tavsiflaridan kelib chiqib, elektr energiyasini saqlash tizimining avtomatik tarzda isteʼmol rejimidan ishlab chiqarish rejimiga oʻtishi uchun zarur boʻlgan vaqtni belgilaydi.

241. Elektr energiyasini saqlash tizimi uchun optimal ish maydoni mazkur Qoidalarga 18-ilovaga muvofiq boʻlishi shart.

242. Elektr energiyasini saqlash tizimi mazkur Qoidalarga 19-ilovaga muvofiq ulanish nuqtasida uzilishsiz kuchlanish pasayishiga bardosh berishi kerak.

243. Chastota oʻta ortishida sodir boʻlganda, isteʼmol rejimida ishlayotgan (aktiv quvvatni yutuvchi) elektr energiyasini saqlash tizimlari mazkur Qoidalarga 20-ilovaga muvofiq chastotaning ortishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejim (LFSM-O) xarakteristikasiga asosan isteʼmol quvvatini oshirishi kerak.

Har bir elektr energiyasini saqlash tizimi qoʻshimcha ravishda Tizim operatori koʻrsatmasiga asosan qabul qilinayotgan (isteʼmol) aktiv quvvatni tez toʻxtatish imkonini beruvchi kirish portiga ega boʻlishi kerak.

244. Chastota pasayganida elektr energiyasini saqlash tizimining reaksiyasi mazkur Qoidalarga 21-ilovaga muvofiq holda chastotaning pasayishidagi cheklangan chastotaviy-sezuvchan rejimi (LFSM-U) xarakteristikasiga mos kelishi kerak.

Tizim operatori elektr energiyasini saqlash tizimining ayrim texnologiyalari uchun isteʼmol rejimidan ishlab chiqarish rejimiga yoki aksincha oʻtish uchun zarur boʻlgan vaqtni, isteʼmol va ishlab chiqarish rejimidagi quvvatni pasaytirish imkoniyatini hisobga oladi.

245. Aktiv quvvatni maksimal darajada ishlab chiqarish va isteʼmol qilishda elektr energiyasini saqlash tizimi mazkur Qoidalarga 22-ilovaga muvofiq toʻliq ish diapazonida ulanish nuqtasida reaktiv quvvat ishlab chiqarish va uni isteʼmol qilish imkoniyatiga ega boʻlishi shart.

246. Elektr energiyasini saqlash tizimlari maksimal aktiv quvvat ishlab chiqarishda mazkur Qoidalarga 23-ilovaga muvofiq toʻliq ish diapazonida ulanish nuqtasida reaktiv quvvat ishlab chiqarish va isteʼmol qilish imkoniyatiga ega boʻlishi shart.

2-§. Elektr energiyasini saqlash tizimlarida reaktiv quvvat boshqaruvi

247. Elektr energiyasini saqlash tizimlari ulanish nuqtasida mazkur Qoidalarda belgilangan darajadagi reaktiv quvvat bilan taʼminlash va qabul qilish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Reaktiv quvvatni rostlash quyidagicha amalga oshiriladi:

belgilangan oʻrnatmani oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatma olinganidan soʻng 2 soniya qoʻllaniladi;

belgilangan oʻrnatmani yangi qiymatga oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatmalar olgandan soʻng 2 soniya ichida boshlanadi;

yangi oʻrnatmani oʻrnatish 30 soniya ichida yakunlanadi.

248. Reaktiv quvvat boshqaruvi quyidagilar yordamida sozlanadi:

maksimal xatolik nominal reaktiv quvvatning 5 foizdan oshmasligi kerak, bunda aniqlik 1 daqiqa davomida oʻlchanadi;

aniqlik nominal reaktiv quvvatning 5 foizga teng yoki undan yuqori boʻladi.

3-§. Elektr energiyasini saqlash tizimlarida quvvat koeffitsiyenti nazoratiga talablar

249. Elektr energiyasini saqlash tizimlari ulanish nuqtasida aktiv va reaktiv quvvatni quvvat koeffitsiyenti boʻyicha taʼminlashi va qabul qilish (quvvat koeffitsiyentini boshqarish) imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Quvvat koeffitsiyentini rostlash quyidagilarga javob berishi kerak:

belgilangan qiymatni oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatmalar olinganidan soʻng 2 soniya ichida oʻzgartirish buyrugʻini bajarish;

yangi oʻrnatmaga sozlashda belgilangan qiymatni oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatmalar olgandan soʻng 2 soniya ichida sozlashni boshlash;

yangi oʻrnatmaga sozlash boʻyicha belgilangan qiymatni oʻzgartirish yuzasidan buyruq olgandan soʻng 30 soniya ichida yakunlash.

250. Quvvat koeffitsiyentini boshqarish quyidagilar bilan rostlanadi:

maksimal xatolik elektr energiyasini saqlash tizimlarining nominal reaktiv quvvat qiymatining ± 2 foizni tashkil qilishi kerak, bunda aniqlik 1 daqiqa davomida oʻlchanadi;

aniqlik 0,01 teng yoki undan yuqori boʻlishi kerak.

4-§. Elektr energiyasini saqlash tizimlarida kuchlanish nazorati

251. Elektr energiyasini saqlash tizimlari reaktiv quvvat taʼminlash va qabul qilish imkoniyatiga ega boʻlishi va shu bilan ulanish nuqtasida barqaror va doimiy kuchlanishni saqlab turishi kerak.

Kuchlanishni rostlash belgilangan qiymatning 90 foizni 1 soniya ichida va qolgan 10 foizni belgilangan qiymatni oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatma olgandan keyin 5 soniya ichida bajarishga qodir boʻlishi kerak.

Kuchlanishni rostlash quyidagilar yordamida sozlanadi:

maksimal xatolik nominal reaktiv quvvatning ±5 foizini tashkil etishi kerak, bunda aniqlik 1 daqiqa davomida oʻlchanadi.

0,5 foiz yoki undan yuqori pasayish uchun ruxsat etiladi. Bunda pasayishni 2 — 7 foiz oraligʻida sozlash imkoniyati boʻlishi kerak.

sezmaslik zonasi uchun qadam oʻlchami, 220/400 kV kuchlanish uchun 0,25 foiz va 132/150 kV kuchlanish uchun 0,5 foizdan oshmasligi kerak boʻlgan U ref ning ±5 foiz oraligʻida oʻrnatilishi va belgilangan kuchlanishni rostlash nuqtasiga nisbatan nosimmetrik boʻlishi kerak.

normal ish kuchlanish diapazonida Tegishli tizimi operatori tomonidan belgilangan sozlama.

5-§. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining boshqaruv qobiliyati

252. Elektr energiyasini saqlash tizimlari aktiv quvvatini Tegishli tizim operatori tomonidan ekspluatatsiyaga kiritishda oldindan belgilangan qiymatlarga rostlashga imkon beruvchi boshqarish va himoya tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

253. Himoya tizimi Tegishli tizim operatoridan olingan koʻrsatmaga javoban ishlab chiqarish va isteʼmol rejimlarida elektr energiyasini saqlash tizimlarining aktiv quvvatini bir yoki bir nechta oldindan belgilangan nuqtalarga rostlashi kerak.

Elektr energiyasini saqlash tizimlari ishlab chiqarish va isteʼmol rejimida kamida beshta sozlanishli boshqaruv darajasiga ega boʻlishi kerak, ular quyidagi darajalarga oʻrnatiladi, Tegishli tizim operatori tomonidan boshqasi nazarda tutilmagan boʻlsa:

nominal quvvatning 70 foiz;

nominal quvvatning 50 foiz;

nominal quvvatning 40 foiz;

nominal quvvatning 10 foiz;

uzilmagan holda, nominal quvvatning 0 foiz.

254. Mazkur Qoidalarning 253-bandga muvofiq boshqarish imkoniyati 1 soniya ichida boshlanishi va 10 soniya ichida toʻliq amalga oshirilishi kerak.

255. Tugallangan yoki uzluksiz sozlashning aniqligi 1 daqiqa davomida oʻlchangan belgilangan qiymatdan 1 foizdan koʻp chetga chiqmasligi kerak.

256. Elektr energiyasini saqlash tizimlari yoki ushbu tizimlar boshqa obyektning bir qismi boʻlgandagi himoyaga qoʻyiladigan talablar va tegishli sozlamalar tarmoqqa ulanish nuqtasida butun obyekt uchun belgilanadi.

Uzatish tizimi operatori va (yoki) Taqsimlash tizimi operatori Elektr energiyasini saqlash tizimlari operatori bilan kelishilgan holda turli xil himoya sozlamalariga ruxsat berishi mumkin.

257. Elektr energiyasini saqlash tizimlarida himoya va boshqarish funksiyalariga quyidagi tartibda ustunlik berilishi kerak:

tarmoq va elektr energiyasini saqlash tizimlarini himoya qilish;

tegishli hollarda sintetik inersiya;

chastotali boshqarish (aktiv quvvatni rostlash);

quvvatni cheklash;

quvvat gradiyentining cheklanishi.

258. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining qurilmalari quvvat tebranishini dempfirlashni amalga oshirishga imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Quvvat tebranishini dempfirlash quyidagi talablarga javob berishi kerak:

a) elektr energiyasini saqlash tizimlari tomonidan generatsiyalanuvchi aktiv quvvatning tebranishi 0,1 Nz dan 50Nz gacha boʻlgan chastotalarda joriy elektr energiyasi ishlab chiqarishning ± 0,5 foizdan yoki isteʼmolning ± 0,25 foizdan oshmasligi lozim;

b) mazkur bandning “a” kichik bandida koʻrsatilgan chegaradan oshib ketadigan quvvat tebranishlari chegaradan oshib ketgandan keyin 180 soniya ichida chegara qiymatlarigacha dempfirlanishi kerak;

v) quvvat tebranishlarini dempfirlash xususiyati kuchlanish va chastotalar uchun normal ishchi diapazondagi hamda vaqt bilan cheklangan ishchi kuchlanish diapazonidagi barcha kuchlanishlarga taalluqlidir;

g) talablar ulanish nuqtasida va elektr energiyasini saqlash tizimlaridan tashqarida sodir boʻlgan ayrim hodisalardan keyin normal, barqaror sharoitlar uchun qoʻllaniladi va tekshiriladi.

Elektr energetika tizimida takroriy hodisalar sodir boʻlganda, elektr energetika tizimidagi oxirgi hodisadan keyin 180 soniya ichida quvvat tebranishlarini chegara qiymatlarigacha dempfirlanishi kerak.

259. Quvvati 1 MW dan yuqori boʻlgan barcha elektr energiyasini saqlash tizimlari qurilmalari birlamchi rostlash, ikkilamchi rostlash, tez uchinchi darajali rostlash va noldan ishga tushirish xizmatlarini taqdim etishi shart.

260. Qoʻshimcha xizmatlarni taqdim etishda ishtirok etadigan barcha elektr energiyasini saqlash tizimlari qurilmalari mantiqiy interfeys (kirish porti) bilan jihozlangan boʻlishi kerak, shunda u kirish porti orqali olingan koʻrsatmalarga javob bera oladi.

Tegishli tizim operatori ushbu funksiyani masofadan boshqarish uchun uskuna/qurilmalarga talablarni belgilashga haqli.

261. Elektr energiyasini saqlash tizimlari qurilmalari Uzatish tizimi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori va Tizim operatorining boshqaruv markaziga quyidagi maʼlumotlarni taqdim etishi kerak:

tarmoqqa ulanishning avtomatik oʻchirgichi — holati;

elektr energiyasini saqlash tizimlari avtomatik oʻchirgichi — holati;

aktiv quvvatni oʻlchash va boshqarish — holati (yoqilgan/oʻchirilgan) va boshqaruv signallari;

reaktiv quvvatni oʻlchash va boshqarish — holati (yoqilgan /oʻchirilgan) va boshqaruv signallari;

quvvat koeffitsiyentini oʻlchash va boshqarish — holati (yoqilgan /oʻchirilgan) va boshqaruv signallari;

ishlab chiqarish va isteʼmol rejimida rejalashtirilgan aktiv quvvat;

ulanish nuqtasida oʻlchangan kuchlanish;

kuchlanishni boshqarish (yoqilgan/oʻchirilgan), boshqarishni pasayishi;

himoya tizimlari maʼlumotlari;

toʻxtatish/ushlab turish signali.

IV boʻlim. Operativ rejalashtirish

1-bob. Operativ rejalashtirishning maqsadi va qoʻllash doirasi

262. Uzatish tizimida operativ rejalashtirish — Tizim operatori tomonidan barcha operatorlar va Foydalanuvchilar bilan oʻzaro hamkorlikda amalga oshiriladigan, bir kundan bir yilgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olgan, real vaqt rejimidagi operativ tadbirlarga tayyorgarlik jarayonidir. Ushbu jarayonning vaqt oraligʻi yil, mavsum, oy, hafta va kundan iborat.

263. Operativ rejalashtirish turli vaqt oraligʻida yagona elektr energetika tizimining operativ xavfsizligi, xodimlar va jihozlarning xavfsizligiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan barcha holatlarni oldindan baholash orqali real vaqt rejimida uzatish tizimining xavfsiz, barqaror va samarali ishlashini taʼminlash.

264. Operativ rejalashtirishning asosiy maqsadlari quyidagilar:

yakuniy isteʼmolchilar elektr taʼminotining yuqori ishonchliligini taʼminlash;

mavjud resurslarni optimallashtirish hamda yagona elektr energetika tizimi va Foydalanuvchilarga tegishli obyektlarni samarali ishlashini tashkil etish.

265. Operativ rejalashtirish quyidagi tadbirlarni oʻz ichiga oladi:

oʻchirishlar (tanaffuslar)ni rejalashtirish;

xavfsizlikni baholash (isteʼmol va ishlab chiqarish prognozi, quvvat zaxirasini baholash va uzatish tizimining muvofiqligini baholash);

rejalashtirish (kundalik ish rejalari, grafiklar ishlab chiqish).

2-bob. Uzatish tizimidagi oʻchirishlarni boshqarish

1-§. Oʻchirishlarni boshqarishdagi umumiy shartlar

266. Uzatish tizimidagi oʻchirishlarni boshqarishni rejalashtirish, Tizim operatori tomonidan uzatish tizimining barcha obyektlarida rejali oʻchirishlarni muvofiqlashtirish, rejalashtirilmagan oʻchirishlarni amalga oshirish va majburiy oʻchirishlar bilan bogʻliq vaziyatlarni hal etishni oʻz ichiga oladi.

267. Oʻchirish va taʼmirlash ishlarini tashkil etish uskunalarni ishlab chiqaruvchilarining tavsiyalari, shuningdek alohida turdagi uskunalar uchun ichki qoidalarga muvofiq amalga oshirilib, quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

oʻchirish va texnik xizmat koʻrsatish hujjatlarini ishlab chiqish;

oʻchirish tadbirlarini rejalashtirish va unga tayyorlash;

rejalashtirilgan ishlarni bajarish va ekspluatatsiyaga kiritish;

uskunalarni taʼmirlash va texnik xizmat koʻrsatish ishlarining sifatini baholash;

qabul qilish tadbirlari.

268. Barcha turdagi texnik xizmat koʻrsatish va (yoki) taʼmirlash ishlarining muddati va davomiyligi ishlab chiqaruvchilarning tavsiyalari, uskunaning foydalanganlik muddati va haqiqiy texnik holatini va oʻzgarib turuvchi ish sharoitlarini hisobga olgan holda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga muvofiq ularni soz va ishga yaroqli holatda saqlash zarurati bilan belgilanadi.

Muayyan turdagi uskunalar uchun Taʼmirlash qoidalarida qoʻshimcha talablar belgilanadi.

2-§. Rejali oʻchirishlar

269. Rejali oʻchirishlar uzatish tizimidagi obyektlarning (elektr uzatish tarmoqlari, kabel liniyalari, podstansiyalar, kuch transformatorlari) taʼmirlash va (yoki) texnik xizmat koʻrsatish ishlarini olib borish uchun tashkil etiladi.

270. Uzatish tizimidagi barcha rejali oʻchirishlar ishlab chiqarish quvvatlari va taqsimlash tarmoqlaridagi oʻchirishlar bilan maksimal tarzda muvofiqlashtirilishi kerak.

Oʻchirishlarni muvofiqlashtirishdan asosiy maqsad yakuniy isteʼmolchilarni elektr taʼminotida uzilishlar muddatini qisqartirish, yetkazib berilayotgan elektr energiyasi sifat koʻrsatkichlarini saqlab qolgan holda bajariladigan tadbirlarning samaradorligini taʼminlash.

271. Uzatish tizimidagi har qanday ishlarni bajarishda, jumladan uzatish obyektlarini oʻchirishda normativ-huquqiy hujjatlar, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq barcha xavfsizlik choralari koʻrilishi shart.

272. Texnik xizmat koʻrsatish/taʼmirlash ishlarini bajarish va ekspluatatsiyaga kiritish uchun uskuna va obyektlarni oʻchirish tegishli oʻchirish rejasida belgilangan muddatlarda va uzatish tarmoqlarining mansublik darajasi boʻyicha masʼul dispetcherlik xizmati bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi.

273. Oʻchirishlarni rejalashtirish, amalga oshirish, taʼmirlash, texnik xizmat koʻrsatish Tizim operatorining “Uzatish tizimida oʻchirishlarni boshqarish tartibi” hujjatiga binoan amalga oshiriladi.

274. Oʻchirishlarni rejalashtirishni muvofiqlashtirish yillik, oylik va kunlik oraliqlarda amalga oshiriladi.

275. Elektr energetika tizimi obyektlarining yillik oʻchirish rejasi (keyinchalik matnda — Yillik oʻchirish rejasi) joriy yilda keyingi kalendar yilining 1-yanvardan 31-dekabrgacha boʻlgan muddatlarda, choraklik, oylik va haftalik davrlar kesimida zarur boʻlgan oʻchirishlar uchun tuziladi.

276. Yillik oʻchirish rejasi uzatish tizimidagi quyidagi oʻchirish rejalari asosida ishlab chiqiladi:

tizimlararo elektr uzatish tarmoqlarining oʻchirish rejasi — ushbu reja qoʻshni elektr energetika tizimlari operatorlari bilan kelishilgan boʻlishi lozim;

uzatish tizimiga ulangan generatsiya obyektlari qurilmalarining oʻchirish rejasi — generatsiya obyektlari operatorlari oʻzlarining oʻchirish rejalarini Tizim operatoriga taqdim etadilar;

uzatish tizimiga ulangan elektr energiyasini saqlash tizimlarining oʻchirish rejalari;

toʻgʻridan-toʻgʻri uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchilar qurilmalarining oʻchirish rejasi — Isteʼmolchilar obyektlari operatorlari oʻchirish rejalarini Tizim operatoriga taqdim etadilar;

taqsimlash elektr tarmoqlaridagi oʻchirish rejasi — Taqsimlash tizimi operatorlari uzatish tizimi bilan chegaralardagi oʻz uskunalarining oʻchirish rejalarini Tizim operatoriga taqdim etishlari talab etiladi.

Barcha Foydalanuvchilar Yillik oʻchirish rejasini Tizim operatoriga yilning 15-sentabr sanasigacha taqdim etishlari shart.

277. Tizim operatori Yillik oʻchirish rejasini ishlab chiqadi. Yillik oʻchirishlarning taklif etilayotgan rejasini ishlab chiqishda Tizimi operatori Foydalanuvchilarning tegishli takliflarini inobatga oladi hamda uzatish tizimi obyektlarida oʻchirishlarni samarali tashkil etish uchun barcha imkoniyatlarni ishga soladi.

Yillik oʻchirish rejasining dastlabki loyihasini joriy yilning 1-oktabr sanasiga qadar Foydalanuvchilarga yuboradi.

278. Foydalanuvchilar joriy yilning 1-noyabr sanasigacha kiritilgan Yillik oʻchirish rejasi loyihasi yuzasidan Tizim operatoriga oʻz taklif va mulohazalarini taqdim etadilar.

279. Tizim operatori Yillik oʻchirish rejasi boʻyicha Foydalanuvchilar tomonidan taqdim etilgan taklif va mulohazalarni oʻrganib chiqadi va imkon qadar inobatga oladi. Zaruratga koʻra qulay yechim topish maqsadida Foydalanuvchilar bilan muzokaralar oʻtkazadi.

Muzokaralar jarayonida umumiy kelishuvga erishilmagan masalalar boʻyicha yakuniy qarorni Tizimi operatori qabul qiladi. Tomonlar bilan kelishilgan Yillik oʻchirish rejasi Tizim operatori tomonidan joriy yilning 1-dekabr sanasigacha qabul qilinadi.

280. Tizim operatori Yillik oʻchirishlar rejasini barcha operatorlar va Foydalanuvchilarga ishda qoʻllash uchun, Vazirlik va Nazorat qiluvchi organga maʼlumot uchun taqdim etadi.

281. Yillik oʻchirish rejasi qabul qilinganidan keyin unga oʻzgartirish va qoʻshimchalar ushbu rejani qabul qilishda qoʻllanilgan tartib asosida kiritiladi.

282. Foydalanuvchilar Yillik oʻchirish rejasiga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish yuzasidan takliflarini Tizim operatoriga oʻzgartirish kiritish muddatidan oʻttiz kun avval taqdim etishlari lozim.

283. Yilning birinchi oyi uchun oylik oʻchirish rejasi Yillik oʻchirish rejasi bilan baravar ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi.

284. Kelgusi oylik oʻchirishlar rejalari Yillik oʻchirish rejasiga asosan va Tizim operatori tomonidan qabul qilingan rejaga oʻzgartirish kiritish zarurati hamda Foydalanuvchilar tomonidan taqdim etilgan soʻrovlar asosida ishlab chiqiladi.

285. Oylik oʻchirish rejalari kunlik oʻchirish rejalari kesimida tuziladi.

286. Foydalanuvchilarning oylik oʻchirish rejasi boʻyicha takliflari Tizim operatoriga tegishli oy boshlanishidan kamida qirq besh kun oldin yuborilishi kerak, takliflar Yillik oʻchirish rejasi bilan birga taqdim etiladigan yilning birinchi oyi uchun oʻchirish rejasi bundan mustasno.

287. Oylik oʻchirish rejasi tegishli oy boshlanishidan kamida oʻttiz kun oldin tuziladi.

Tizim operatori oylik oʻchirish rejasini ushbu tadbirlarni amalga oshirish boshlanishidan kamida yigirma besh kun oldin Foydalanuvchilarga taqdim etadi.

288. Oylik oʻchirish rejalari, Tizim operatori tomonidan asosli sabablar mavjudligida va ushbu jarayonlarda ishtirok etuvchi barcha Tomonlar va Foydalanuvchilarning talabiga binoan yoki ularning roziligi bilan oʻzgartirilishi mumkin.

Oʻzgartirishlar, oʻzgartirish kiritish uchun sabab boʻlgan holat yuzaga kelgan vaqtdan boshlab, oʻchirish rejasi qabul qilingan oyning oxirigacha boʻlgan davrga taalluqli hisoblanadi.

289. Foydalanuvchilar kelgusi oy boshlanishidan kamida 2 hafta oldin Tizim operatoriga oylik oʻchirish rejasiga oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisida murojaat yuborishlari mumkin.

290. Kunlik oʻchirish rejalari oylik oʻchirish rejalari asosida tuziladi va soatlik oʻchirishlar rejalari kesimida taqdim etiladi.

291. Oylik oʻchirish rejalariga muvofiq belgilangan oʻchirishlar rejalari boshlangan oʻchirishlar muddatini uzaytirish boʻyicha yoki oʻchirishlarni kechiktirish boʻyicha tasdiqlangan talabnomalar, Tizim operatori dispetcherlik xizmatining oʻzgartirishlar yuzasidan talabnomalari, shuningdek avariya tiklash ishlarini olib borish yuzasidan talabnomalari asosida qayta koʻrib chiqilishi mumkin.

292. Asosli sabablarga koʻra elektr uzatish tizimining maʼlum obyektida rejalashtirilgan ishlar kunlik oʻchirish rejasida belgilangan muddatda bajarilmagan yoki yakunlanmagan boʻlsa, Foydalanuvchi Tizim operatoriga yangi oʻchirish muddatini maʼlum qilishi kerak.

Yangi oʻchirish muddati qabul qilingan oʻchirish rejalariga zid kelmasligi kerak.

Oʻchirishlarning kechiktirilgan yoki uzaytirilganlari boʻyicha yangi muddatlarini belgilash masʼuliyati Tizim operatori va Foydalanuvchining zimmasiga yuklatiladi.

293. Uzatish tizimi obyektining rejalashtirilgan oʻchirish tadbirlarini bajarish uchun Tizim operatori muvofiqlashtirish va tasdiqlash boʻyicha ichki tartiblarga amal qiladi.

Tizim operatori oʻchirishdan kamida uch kun oldin rejalashtirilgan tadbirlar natijasida tizimida oʻzgarish kutilayotgan Foydalanuvchilarni oʻchirish boshlanishi va davomiyligi toʻgʻrisida xabardor qiladi.

294. Rejalashtirilgan oʻchirish tadbirlarini bajarish maqsadida Foydalanuvchilar Tizim operatoriga belgilangan shakldagi oʻchirish talabnomasini yuborishlari lozim.

295. Foydalanuvchilar kelgusi haftaga rejalashtirilgan oʻchirishlar toʻgʻrisidagi xabarnomani joriy haftaning chorshanba kuni soat 10:00 gacha Tizim operatoriga yuborishlari kerak.

Favqulodda vaziyat sodir boʻlgan holda, rejadan tashqari oʻchirish boʻyicha shoshilinch tadbirlarni bajarish uchun Foydalanuvchi zudlik bilan Tizim operatoriga xabar berishi lozim.

296. Kelgusi haftaga rejalashtirilgan oʻchirishlarni bajarish uchun ruxsat Tizim operatori tomonidan Foydalanuvchilarga, joriy haftaning payshanba kuni soat 15:00 gacha, rejadan tashqari (avariya) ishlar uchun zudlik bilan, xabar olinganidan keyin 60 daqiqadan kechiktirmasdan berilishi kerak.

297. Rejalashtirilgan oʻchirish tadbirlari yakunlanganidan soʻng, obyektni ekspluatatsiyaga kiritishdan oldin, Tizim operatori oʻchirish natijasida elektr taʼminoti rejimiga taʼsir qiladigan barcha Foydalanuvchilarni xabardor qiladi.

298. Oʻchirishlar uchun rejalashtirilgan ishlar yakunlanganidan soʻng Foydalanuvchining obyektini ekspluatatsiyaga kiritish Tizim operatorining dispetcheri bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi.

3-§. Rejadan tashqari oʻchirish

299. Rejadan tashqari oʻchirish — bu rejali oʻchirishlar rejalarida koʻrsatilmagan, favqulodda vujudga kelgan vaziyat sababli bajarilishi lozim boʻlgan va navbatdagi oʻchirish rejasida belgilangan muddatda bajarishga kechiktirilishi mumkin boʻlmagan oʻchirishlar.

300. Uzatish tizimidagi Tomonlardan biri rejadan tashqari oʻchirishga ruxsat soʻrayotgan boʻlsa va bu oʻchirish boshqa rejali oʻchirishlarga yoki Foydalanuvchilarga taʼsir etmasa, Tizim operatori soʻralayotgan oʻchirishni Oʻchirishlar rejasiga kiritadi.

301. Soʻralayotgan rejadan tashqari oʻchirish boshqa rejali oʻchirishlar yoki Foydalanuvchilarning elektr taʼminoti rejimiga taʼsir etsa, Tizim operatori, ushbu oʻchirishni amalga oshirishini osonlashtirish maqsadida ushbu Foydalanuvchilar bilan muzokaralar oʻtkazadi.

302. Foydalanuvchining obyekti rejadan tashqari oʻchirishni talab qilgan taqdirda, tegishli Foydalanuvchi zudlik bilan Tizim operatoriga oʻchirish sababini, rejalashtirilgan sanasi va boshlanish vaqtini, shuningdek oʻchirish davomiyligini koʻrsatib, rejadan tashqari oʻchirishga talabnoma yuborishi kerak.

303. Tizim operatori rejadan tashqari oʻchirish toʻgʻrisidagi talabnomani olganidan soʻng zudlik bilan uni koʻrib chiqadi, mazkur holatning uzatish tizimiga va boshqa Foydalanuvchilarga boʻlgan taʼsirini tahlil qiladi hamda talabnoma yuborgan Tomonga mazkur rejadan tashqari oʻchirishni bajarish uchun eng maqbul yechim toʻgʻrisida xabar beradi.

4-§. Majburiy oʻchirish

304. Majburiy oʻchirish — bir zumda yoki juda qisqa vaqt ichida sodir boʻladigan, Tizim operatori nazoratidan tashqarida sodir boʻladigan oʻchish.

305. Majburiy oʻchirish Foydalanuvchi obyektiga taʼsir koʻrsatgan holda Tizim operatori, hodisa hamda zarur tafsilotlar bilan birga, oʻchirishning kutilayotgan davomiyligi haqida zudlik bilan xabardor qilishi shart.

306. Majburiy oʻchirish uzatish tizimi obyektlariga taʼsir koʻrsatsa, Tizim operatori, hodisa toʻgʻrisida zarur tafsilotlar bilan birga, oʻchirishning kutilayotgan davomiyligi haqida tegishli Foydalanuvchilarni zudlik bilan xabardor qilishi kerak.

307. Uzatish tizimi obyektlarining majburiy oʻchirilishi taqsimlash tizimi yoki bevosita ulangan Foydalanuvchining elektr taʼminotidagi cheklanishiga yoki generatsiyalovchi obyektdan ishlab chiqarilgan elektr energiyasini uzata olmaslikka olib kelsa, Tizim operatori tegishli Foydalanuvchi (Foydalanuvchilar)ni majburan oʻchirish sabablari toʻgʻrisida va oʻchirish davomiyligi toʻgʻrisida zudlik bilan xabardor qilishi lozim.

308. Majburiy oʻchirishga olib kelgan vaziyatlar bartaraf etilgandan soʻng va ajratish taʼsir qilgan qurilmalarning ishlash qobiliyati tiklangandan keyin Foydalanuvchi uskunasini ekspluatatsiyaga kiritish jarayoni faqat Tizim operatorining vakolatli dispetcherlik markazi bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi.

309. Foydalanuvchi uskunasini majburiy oʻchirishga olib kelgan sabablar bartaraf etilgandan soʻng va oʻchirishlar taʼsir qilgan qurilmalarning ishlash qobiliyati tiklangandan keyin Tizim operatori oʻchirishlar elektr taʼminoti rejimiga taʼsir etgan Foydalanuvchilarni uzatish tizimlari tegishli qurilma va uskunalarining ulanishi yuzasidan xabardor qiladi.

3-bob. Elektr energetika tizimi ishonchliligini baholash

1-§. Elektr energetika tizimi ishonchliligini baholashning umumiy shartlari

310. Elektr energetika tizimining muvofiqligini baholash Tizim operatori tomonidan amalga oshiriladigan faoliyat boʻlib, u elektr energetika tizimining muhim parametrlarini baholashni taʼminlaydi va baholash amalga oshiriladigan vaqt oraligʻida elektr energetika tizimi faoliyatining muvofiqligi tahlilini taqdim etadi.

311. Operativ rejalashtirish doirasida elektr energetika tizimining muvofiqligini baholash, kunlik yangilab borish bilan, mavsumiy asosda muntazam ravishda oʻtkaziladi. Istisno tariqasida (qattiq qurgʻoqchilik, yoqilgʻi taʼminotida uzilishlar, ekstremal ob-havo sharoitlari va b.) elektr energetika tizimining muvofiqligini baholash qisqaroq vaqt davomida amalga oshirilishi mumkin.

312. Elektr energetika tizimining muvofiqligini baholash natijalari (yil, mavsum, oy, maʼlum vaqt oraliqlari uchun) Tizim operatori tomonidan eʼlon qilinuvchi, uzatish tizimi muvofiqligining prognozi hisoblanadi.

2-§. Isteʼmol prognozi

313. Operativ rejalashtirish nuqtai nazaridan isteʼmol prognozi elektr energetika tizimining yillik, oylik va kunlik elektr energiyasiga boʻlgan talabi prognozini oʻz ichiga oladi.

Isteʼmol prognozi shuningdek, aktiv quvvatni maksimal va minimal isteʼmolining, reaktiv quvvatni maksimal va minimal isteʼmolining prognozini hamda namunaviy yuklama grafiklarini, jumladan: mavsumiy, oylik, haftalik, ishchi, dam olish va bayram kunlari hamda isteʼmol darajasi yuqori yoki past boʻlgan kunlarni oʻz ichiga oladi.

314. Isteʼmol prognozi Foydalanuvchilar maʼlumotlari va isteʼmol bilan bogʻliq oʻtgan davr maʼlumoti asosida ishlab chiqiladi.

315. Foydalanuvchilarning quyidagi toifalari isteʼmol prognozi maʼlumotlari (kunlik/soatlik isteʼmol, aktiv va reaktiv quvvat, eng yuqori quvvat, yuklama grafiklari)ni Tizim operatoriga taqdim etishlari shart:

elektr uzatish tizimiga toʻgʻridan-toʻgʻri ulangan isteʼmolchilar;

taqsimlash tarmogʻining uzatish tizimiga ulanishining barcha nuqtalaridagi umumiy isteʼmoli uchun har bir Taqsimlash tizimi operatori;

berk taqsimlash tarmogʻining uzatish tizimiga ulanishida energiya (quvvat) balansi uchun har bir Berk taqsimlash tizimi operatori;

uzatish tizimidan oʻz isteʼmolini qisman qoplash uchun Foydalanuvchi Elektr stansiyalari operatorlari;

elektr energiyasini saqlash tizimlari operatorlari.

316. Barcha Foydalanuvchilar Tizim operatoriga oʻz elektr energiyasi isteʼmolining prognozlarini quyidagi muddatlarda taqdim etishlari lozim:

oylik isteʼmol prognozi — kelgusi oy uchun har oyning 20-sanasigacha;

har haftalik isteʼmol prognozi — kelgusi hafta uchun har haftaning toʻrtinchi kuni soat 12:00 gacha;

kundalik isteʼmol prognozi — keyingi kun uchun har bir ish kunida soat 09:00 gacha;

dam olish (bayram) kunlarida — barcha dam olish (bayram) kunlari va keyingi birinchi ish kunigacha;

elektr energiyasining nazarda tutilmagan tanqisligi, fors-major holatlar, ekstremal iqlim sharoitlari, yoqilgʻi yetkazib berishdagi muammolar boʻlgan taqdirda, Tizim operatorining soʻrovi boʻyicha, belgilangan muddatda.

317. Barcha Foydalanuvchilar yillik isteʼmol prognozlarini tegishli hujjatlar bilan vakolat berilgan organga yillik va koʻp yillik prognozlarni kelgusi yil uchun har yili 1-oktabrgacha taqdim etadi.

318. Foydalanuvchilarning yillik elektr energiyasi isteʼmol prognozlari kamida quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

umumiy yillik isteʼmolining oylar kesimidagi taqsimoti (kW·h);

kutilayotgan har oylik aktiv quvvatning minimal va maksimal isteʼmoli miqdori (kW);

isteʼmolchi tomonidan yuklamani rostlash boʻyicha tadbirlarni ishlab chiqilganligi (qiymati va muddatlari);

reaktiv quvvat isteʼmoli miqdori (kVar).

319. Foydalanuvchilarning oylik elektr energiyasi isteʼmol prognozlari kamida quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

umumiy har oylik isteʼmolining kunlik taqsimoti (kW·h);

haftalik va kunlik aktiv quvvatning minimal va maksimal isteʼmoli miqdori (kW);

isteʼmolchi tomonidan yuklamani rostlash boʻyicha tadbirlarni ishlab chiqilganligi (qiymati va muddatlari);

reaktiv quvvatni soatlik isteʼmoli miqdori (kVar).

320. Foydalanuvchilarning haftalik elektr energiyasi isteʼmol prognozlari kamida quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

umumiy haftalik isteʼmolini har soatlik taqsimoti (kW·h);

aktiv quvvatning prognoz qilingan minimal va maksimal isteʼmoli miqdori (kW);

isteʼmolchi tomonidan yuklamani rostlash boʻyicha tadbirlarni ishlab chiqilganligi (qiymati va muddatlari);

reaktiv quvvatni soatlik isteʼmoli miqdori (kVar).

321. Foydalanuvchilarning kunlik elektr energiyasi isteʼmolining prognozlari haftalik prognozlar maʼlumotlarini oʻz ichiga oladi, bunda maʼlumotlar faqat maʼlum bir kun uchun yangilanadi.

322. Mazkur boʻlimda koʻrsatilgan elektr energiyasi isteʼmolining prognozlari har bir Foydalanuvchi uchun elektr energiyasining umumiy isteʼmoli, shuningdek tegishli Foydalanuvchining uzatish tizimiga ulangan har bir nuqtasi boʻyicha umumiy isteʼmoli sifatida keltirilishi lozim.

323. Har bir Foydalanuvchi oʻzining elektr energiyasi isteʼmoli prognozida prognoz qilinadigan davrda amalga oshiriladigan yangi (joriy yoki rejalashtirilayotgan) rivojlanish loyihalari bilan bogʻliq elektr energiyasi isteʼmoli miqdorining oʻzgarishini hisobga olishi kerak.

324. Tizimi operatori elektr energiyasi isteʼmoli prognozlarini olishda, taqdim etilgan prognozni asossiz deb hisoblasa, ushbu Foydalanuvchini xabardor qilgan holda, u tomondan taqdim etilgan prognozni rad etishi mumkin.

325. Foydalanuvchilar Tizimi operatorining eʼtirozlarini qabul qilishlari, elektr energiyasi isteʼmolining qayta koʻrib chiqilgan prognozini taqdim etishlari yoki asoslantirilgan holda eʼtirozni rad etishlari, shuningdek oʻzlarining dastlabki elektr energiyasi isteʼmoli prognozini tasdiqlashlari mumkin.

326. Foydalanuvchilar elektr energiyasi isteʼmoli prognozlarini oʻzgartirishlari va ushbu prognozning oʻzgartirilgan variantini belgilangan muddatlardan avval taqdim etishlari mumkin.

3-§. Generatsiya (ishlab chiqarish) prognozi

327. Generatsiya (ishlab chiqarish) prognozi operativ rejalashtirish nuqtai nazaridan yillik, oylik va kunlik elektr energiyasi ishlab chiqarish prognozini oʻz ichiga oladi, mavjud maksimal va minimal aktiv quvvat ishlab chiqarish prognozini, reaktiv quvvatni maksimal va minimal isteʼmoli, uzatilishi hamda aktiv quvvat ishlab chiqarilishining: mavsumiy, oylik, haftalik va kunlik namunaviy grafiklarini yaratishni koʻzda tutadi.

328. Generatsiya prognozi Uzatish tizimi operatori tomonidan, Foydalanuvchilar maʼlumotlari, ishlab chiqarishning oʻtgan davr maʼlumotlari va rejalashtirilgan oʻchirishlarga muvofiq generatsiyalovchi modullarning mavjudligi va majburiy oʻchirishlarning oʻtgan davr maʼlumotlari asosida ishlab chiqiladi.

329. Elektr energiyasi ishlab chiqaruvchilari va elektr energiyasini saqlash tizimlari quyidagi muddatlarda barcha generatsiyalovchi modullar boʻyicha generatsiya va mavjud quvvat prognozlarini taqdim etishlari kerak:

generatsiyaning yillik prognozi — kelgusi yil uchun har yili 1-oktabrgacha;

generatsiyaning oylik prognozi — kelgusi oy uchun har oyning 20-sanasigacha;

generatsiyaning haftalik prognozi — kelgusi hafta uchun har hafta payshanba kuni soat 12:00 gacha;

generatsiyaning kunlik prognozi — keyingi kun uchun har bir ish kunida soat 09:00 gacha;

dam olish (bayram) kunlarida — barcha dam olish (bayram) kunlari va keyingi birinchi ish kuni uchun.

330. Generatsiya va mavjud quvvatning yillik prognozi quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

har bir generatsiyalovchi moduli va elektr energiyasini saqlash tizimining, oʻchirish grafiklari va majburiy oʻchirishlarining oʻtgan davr koʻrsatkichlarini hisobga olgan holda rejalashtirilgan maksimal va minimal quvvati (kW);

elektr stansiyalari va har bir generatsiyalovchi modul boʻyicha hamda elektr energiyasini saqlash tizimlarining oylik rejalashtirilgan elektr energiyasining ishlab chiqarishi (kW·h);

har bir generatsiyalovchi modul va elektr energiyasini saqlash tizimining reaktiv quvvat (kVar) ishlab chiqarish imkoniyati.

331. Generatsiya va mavjud operativ quvvatning oylik prognozlari quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

har bir generatsiyalovchi modul va elektr energiyasini saqlash tizimining ishdan toʻxtatish grafiklari va majburiy oʻchirishlarining oʻtgan davr koʻrsatkichlarini hisobga olgan holda rejalashtiriladigan haftalik va kunlik maksimal hamda minimal quvvati (kW);

elektr stansiyalari va har bir generatsiyalovchi modul boʻyicha kunlik rejalashtirilgan elektr energiyasini ishlab chiqarilishi (kW·h);

ish kunlari va dam olish kunlari uchun generatsiyalovchi modul va elektr energiyasini saqlash tizimlarining namunaviy kundalik ishlab chiqarish jadvali (kW).

332. Generatsiya va mavjud quvvatining haftalik prognozlari oylik prognoz kabi bir xil faqat kun kesimidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi.

333. Generatsiya va mavjud quvvatining har kunlik prognozlari haftalik prognoz kabi faqat muayyan kun uchun yangilangan maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak.

334. Taqsimlash tizimi operatorlari, Berk taqsimlash tizimi operatorlari va uzatish tizimiga bevosita ulangan Isteʼmolchilar Uzatish tizimi operatoriga oʻzlarining tizimlariga ulangan yoki ularning hududida joylashgan taqsimlangan generatsiya va (yoki) elektr energiyasini saqlashning rejalashtirilayotgan jami va quvvati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni taqdim etishlari lozim.

335. Ishlab chiqarish va mavjud operativ quvvatning prognozlari har bir Foydalanuvchi boʻyicha elektr energiyasini umumiy ishlab chiqarish va mavjud quvvati, shuningdek tegishli Foydalanuvchining uzatish tizimiga ulangan har bir nuqtasi boʻyicha jami elektr energiyasini ishlab chiqarish va mavjud quvvati sifatida koʻrsatilishi kerak.

336. Har bir Foydalanuvchi oʻzining ishlab chiqarish va mavjud quvvati prognozida yangi (joriy yoki rejalashtirilayotgan) ishlab chiqarish va elektr energiyasini saqlash tizimlarini rivojlantirish loyihalari yoki prognoz davrida amalga oshiriladigan ekspluatatsiyadan chiqarish rejalari bilan bogʻliq elektr energiyasini ishlab chiqarish va amaldagi mavjud quvvatidagi oʻzgarishlarni hisobga oladi.

337. Elektr energiyasi ishlab chiqarish va mavjud quvvat prognozlarini olishda Tizim operatori elektr energiyasi ishlab chiqarish va amaldagi quvvat prognozlarini olishda, taqdim etilgan prognoz asossiz deb hisoblasa, mazkur prognozni taqdim etgan Foydalanuvchini xabardor qilgan holda, ushbu prognozni rad etishga haqli.

338. Foydalanuvchilar Uzatish tizimi operatorining eʼtirozlarini qabul qilishlari hamda elektr energiyasi ishlab chiqarish va amaldagi quvvatning qayta koʻrib chiqilgan prognozini taqdim etishlari yoki eʼtirozni asoslangan holda rad etishlari, oʻzlarining dastlabki elektr energiyasi isteʼmoli prognozini tasdiqlashlari mumkin.

339. Foydalanuvchilarga elektr energiyasi ishlab chiqarish va amaldagi quvvat prognozlarini oʻzgartirishga va ushbu prognozning oʻzgartirilgan variantini belgilangan muddatlardan avval taqdim etishga ruxsat beriladi.

4-§. Tizimlararo bogʻlanishlarning oʻtkazish qobiliyatini aniqlash

340. Tizim operatori qoʻshni elektr energetika tizimlar bilan transchegaraviy elektr uzatish imkoniyatini aniqlashga haqli va masʼul hisoblanadi. Bu imkoniyat yagona elektr energetika tizimida elektr energiyasining eksporti va importini hamda Oʻzbekiston Respublikasining uzatish tizimlari orqali qoʻshni elektr energetika tizimlariga yetkazib berilgan elektr energiyasini hisobini yuritishga xizmat qiladi.

341. Elektr uzatish tarmoqlarining oʻtkazuvchanlik imkoniyatini aniqlash Tizim operatori qoʻshni elektr energetika tizimlari operatorlari bilan oʻzaro hamkorlikda har bir tizimlararo elektr uzatish tarmoqlari va qoʻshni energetika tizimlarini bogʻlovchi tizimlararo barcha bogʻlovchi nuqtalari uchun quyidagi qiymatlarni aniqlaydi:

uzatiladigan quvvat chegarasi (UQCH) — hisoblash yoʻli bilan aniqlanadigan tizimlararo tarmoqlarning (tarmoqlar kesimida) oʻtkazish qobiliyatini maksimal qiymati boʻlib, ushbu qiymatdan ortib ketishish natijasida turgʻunlikning buzilishiga olib keladi, odatda ushbu qiymat termik chegaralardan kam boʻladi;

uzatishning ishonchlilik zaxirasi (UIZ) — bu Tizim operatori va boshqa qoʻshni tizimlar operatorlari tomonidan zarur favqulodda yordam koʻrsatish uchun foydalanishga moʻljallangan uzatiladigan quvvat chegarasining bir qismi;

maksimal ruxsat etilgan oʻtkazish qobiliyati (MREOʻQ) quyidagicha hisoblanadi: MREOʻQ = UQCH — UIZ:

mavjud oʻtkazish qobiliyati (MOʻQ) — qoʻshni elektr energetika tizimlarning tizim operatorlari oʻrtasidagi kelishuvlarga binoan hamda turli texnik va maʼmuriy shartlar asosida foydalanilishi mumkin boʻlgan transchegaraviy oʻtkazish qobiliyati.

342. Davlatlararo quvvat oʻtkazish qobiliyati — tizimlararo tarmoqlar yoki tizimlararo tarmoqlar toʻplami orqali real vaqt rejimdagi aktiv quvvat oqimlarini chegaraviy oʻtkazish qobiliyatidir, u vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib turishi mumkin.

343. Transchegaraviy quvvat oʻtkazish qobiliyati quyidagi davrlar: mavsum, oy, hafta va kun uchun soatlar boʻyicha qiymatlar orqali belgilanadi.

344. Elektr uzatish tarmoqlarining transchegaraviy oʻtkazish qobiliyatiga quyidagi omillar asosiy taʼsir koʻrsatadi:

ichki uzatish tarmoqlarining oʻtkazish qobiliyati;

uzatish tizimi qurilmalarining ishchi holati;

qoʻshni elektr energetika tizimlari oʻrtasidagi elektr energiyasi tranzit oqimlarining hajmlari;

uzatish tizimi ishining xavfsizlik (n-1) mezoni;

uzatish quvvatlarining nosozliklari, ishdan toʻxtab qolishi, ob-havo sharoitlari va hokazolar bilan bogʻliq oʻtkazish qobiliyatining cheklovlari.

345. Tizim operatori transchegaraviy uzatish quvvatini aniqlash uchun yagona elektr energetika tizimida operativ rejalashtirishning prognoz va haqiqiy maʼlumotlariga asoslanadi.

Zaruratga koʻra tegishli yoʻnalishda va maʼlum vaqt davrida transchegaraviy oʻtkazish qobiliyatini aniqlash uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha maʼlumotlarni taqdim etish yuzasidan Foydalanuvchilarga va boshqalarga murojaat qilishi mumkin.

346. Uzatish tizimi operatori oʻzining veb-saytida qoʻshni elektr energetika tizimlari bilan alohida chegaralar orqali tizimlararo oʻtkazish imkoniyati toʻgʻrisidagi haqiqiy maʼlumotlarni hamda elektr energiyasi eksport-import operatsiyalarini amalga oshirish uchun tizimlararo bogʻlanishlarning oʻtkazish imkoniyatidan foydalanish qoidalarini eʼlon qiladi.

5-§. Xavfsizlikni baholash

347. Tizim operatori elektr energetika sohasidagi nazorat organi bilan birgalikda muntazam ravishda ekspluatatsiyaviy xavfsizlik tahlilini oʻtkazishi va elektr energetika tizimining ekspluatatsiyasi ishonchliligini talab etilgan darajada ushlab turish uchun zarur saʼy-harakatlarni amalga oshirishi shart.

348. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlilini oʻtkazish uchun Tizim operatori Uzatish tizimi operatori bilan birgalikda uzatish tizimining namunaviy modellarini ishlab chiqadi.

Mazkur namunaviy modellar yagona elektr energetika tizimi obyektlari boʻyicha tuzilmaviy axborot va maʼlumotlarni, jumladan boshqa tarmoqlar bilan bogʻlanishlarni va ulangan Foydalanuvchilarni oʻz ichiga olishi kerak.

Modellashtirish uchun maʼlumotlar muntazam ravishda yangilab borilishi lozim.

Tizim operatori maʼlumotlarni Foydalanuvchilardan soʻrab olishga haqli va tarmoqning oʻzaro bogʻlanish nuqtalarini koʻrib chiqishda uzatish tizimidagi boshqa operatorlar bilan hamkorlik qiladi.

349. Uzatish tizimining modellari SCADA tizimidan olingan maʼlumotlardan foydalanib, xavfsizlikni baholash mezonlari aniqlanadigan belgilangan vaqt oraliqlari uchun sozlanadi.

350. Maʼlumotlar Foydalanuvchilar va Tizim operatori tomonidan uzatish tizimi obyektlari uchun eng kamida umumiy isteʼmolning quyidagi rejimlari uchun (kun/vaqt) taqdim etilishi kerak:

qishki maksimum va minimum;

bahorgi maksimum va minimum;

yozgi maksimum va minimum;

kuzgi maksimum va minimum.

351. Ushbu Qoidalarning 349-bandida keltirilgan kelgusi yil uchun tahlil oʻtkazish rejimlari quyidagi asosiy maʼlumotlarga asoslangan boʻlishi kerak:

elektr energiyasiga boʻlgan talab, anʼanaviy generatsiyaning mavjudligi;

qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan kutilayotgan ishlab chiqarish (jumladan, taqsimlangan ishlab chiqarish boʻyicha jami qiymatlari);

elektr energiyasini saqlash tizimlarining mavjudligi va ularning rejalashtirish maʼlumotlari;

import-eksportning rejalashtirilayotgan hajmlari (ikkala yoʻnalishda ham chegaralararo oʻtkazish qobiliyati bilan taqdim etilgan);

uzatish tarmoqlariga texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha rejalashtirilgan ishlar va tegishli rejadagi yilda yangi obyektlarning ekspluatatsiyaga kiritilishi.

352. Xavfsizlik tahlilini oʻtkazishda uzatish tizimining aniq modellari shuningdek, tarmoq tuzilmalari yoki operativ rejimlardagi oʻzgarishlar, himoya tizimlari oʻrnatmalari, avariyaga qarshi avtomatika sxemasi, transformatorlarning yuklama ostida kuchlanishni rostlagichlari, podstansiyalar sxemalari va ish rejimlaridagi oʻzgarishlar toʻgʻrisida aniq maʼlumotlarga asoslaniladi.

353. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili Tizim operatori tomonidan quyidagi muddatlarda oʻtkaziladi:

yillik tahlil — kelgusi yil uchun har yili oktabr oyi oxirigacha;

mavsumiy tahlil — har bir mavsum boshlanishidan bir oy oldin “bahor-yoz” mavsumi uchun 1-martgacha va “kuz-qish” mavsumi uchun 1-sentabrgacha;

oylik tahlil — kelgusi oy uchun har bir oyning 25 sanasigacha;

haftalik tahlil — kelgusi haftaning payshanba kuni;

kundalik tahlil — kelgusi kun uchun, har bir ish kuni soat 18:00 gacha, bayram va dam olish kunlari uchun — barcha kelgusi bayram kunlari va keyingi birinchi ish kuni.

354. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlilini oʻtkazish uchun Tizim operatori toʻliq sxema uchun Qoidalarning 1090-bandiga binoan belgilangan ekspluatatsiya sharoitlarini (kritik va turgʻun boʻlmagan) modellashtiradi va mazkur Qoidalarning XI boʻlim 2-bobiga muvofiq belgilangan ekspluatatsiyaviy xavfsizlik chegaralari (n-1) uchun muvofiqligini tekshiradi.

355. Uzatish tizimining asosiy elementlarini rejalashtirilgan oʻchirishlaridan oldin Tizim operatori tarmoqning umumiy modelidan foydalanib ekspluatatsiyaviy xavfsizlik tahlilini oʻtkazadi.

356. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili natijalariga binoan qoʻshni elektr energetika tizimlar operatorlarining tarmoqlari taʼsirga uchrashi kuzatilgan holda Tizim operatori ular bilan ekspluatatsiyaviy xavfsizlik tahlili natijalarini muhokama qiladi.

357. Yuzaga kelishi mumkin boʻlgan vaziyatlarni aniqlash maqsadida Tizim operatori tomonidan yillik, oylik va haftalik ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili oʻtkazilishi kerak. Bunda quyidagi holatlar boʻyicha tahlillar oʻtkaziladi:

yagona elektr energetika tizimining nomutanosibligi va elektr energetika tizimi muvozanatini taʼminlash uchun zaxiraning mavjud emasligi;

ekspluatatsiyaviy xavfsizlik chegaralardan ortib ketadigan quvvat, oʻta yuklanishlar boʻyicha;

elektr uzatish tizimining tugunlaridagi yuqori/past kuchlanish;

elektr uzatish tizimida barqarorlik boʻyicha chegaralarning buzilishi;

qisqa tutashuv toklarining chegaraviy qiymatlari oʻzgarishi.

358. Potensial cheklovlar aniqlanganda, Tizim operatori ushbu Qoidalarning V boʻlim 3-bobi 4-paragrafiga muvofiq korreksiyalovchi tadbirlarni ishlab chiqadi.

359. Tizim operatori potensial cheklovlarni aniqlash hamda qoʻshni elektr energetika tizimlari operatorlari va Foydalanuvchilar bilan birgalikda korreksiyalovchi tadbirlarni amalga oshirish uchun bir kun oldin va joriy kun davomida ekspluatatsiya xavfsizligi tahlilini oʻtkazadi.

Tizim operatori elektr energiyasining haqiqiy isteʼmoli va ishlab chiqarilishi monitoringini oʻtkazishi va sezilarli farqlar (ogʻish) boʻlsa, ekspluatatsiyaviy xavfsizlik tahlilini yangilashi lozim. Ekspluatatsiyaning real vaqt rejimiga yaqinlanilganda elektr energetika tizimi holatini baholash qoʻllanilishi lozim.

360. Tizim operatori ekspluatatsiyaning barcha bosqichlarida baholash va ekspluatatsiyaviy xavfsizlikni tiklash uchun hisoblanadi.

Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili uzatish tarmoqlarining konfiguratsiyasi va elektr energetika tizimining barqarorligi hamda dinamik turgʻunligini hisobga olishi kerak.

361. Ekspluatatsiya xavfsizligini tahlil qilishda Tizim operatori operativ rejalashtirish jarayonining quyidagi maʼlumotlaridan foydalanishi lozim:

elektr energiyasi isteʼmoli va ishlab chiqarilishi prognozi maʼlumotlari;

oʻchirishlarni rejalashtirish maʼlumotlari;

uzatish tizimini boshqarish uchun aktiv quvvat zaxirasining prognozi;

elektr energetika tizimining ishi toʻgʻrisida oʻtgan davr maʼlumotlari;

elektr energiyasini davlatlararo oqimining hisoblangan hajmlari;

elektr energetika tizimining xavfsizligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan avariya vaziyatlari haqida xabarlar;

elektr energiyasini isteʼmoli va ishlab chiqarilishi prognoziga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan elektr energetika tizimidagi cheklovlar;

yoqilgʻi taʼminoti shartlari;

meteorologik holat prognozlari;

elektr energetika tizimining barqarorligi va xavfsizligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan holatlar yuzasidan ommaviy axborot vositalari materiallari.

362. Tizim operatori, zaruratga koʻra, Foydalanuvchidan tegishli muddat uchun ekspluatatsiya xavfsizligi tahlilini oʻtkazish uchun yangilangan axborot taqdim etishi yoki avval taqdim etilgan axborotni tasdiqlashini talab etishi mumkin.

363. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili Tizim operatori tomonidan orttirilgan tajriba va oʻtgan davrdagi maʼlumotlarga asosan tanlab olingan, lekin quyidagilardan kam boʻlmagan holda, maʼlum ish soatlari uchun oʻtkazilishi kerak:

yillik ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili uchun — har bir oyning bir haftasidagi bir kunining bir soati;

mavsumi ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili uchun — mavsum davomida har haftaning bir kunining bir soati;

oylik ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili uchun — oyning bir kunining bir soati;

haftalik ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili uchun — har bir kunning tanlab olingan olti soati;

kundalik ekspluatatsiya xavfsizligi tahlili uchun — kelgusi kunning har bir soati.

364. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlilining natijalari boʻyicha Tizim operatori tomonidan tayyorlanadigan maʼlumotlar har bir tegishli davr (yil/oy/hafta/kun/soatlar) kesimida quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

elektr energiyasini tarmoqdagi va elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi obyektlardagi oʻz ehtiyojlari uchun yoʻqotishlarini hisobga olgan holda isteʼmol qilish prognozlari;

mavjud aktiv quvvat ishlab chiqarish prognozlari;

elektr energetika tizimining ekspluatatsiya xavfsizligi chegaralari buzilishi mumkin boʻlgan ehtimoliy vaziyatlarning tahlili;

aktiv quvvat zaxiralarining yetarlicha taʼminlanmayotgan ehtimoliy vaziyatlarning tahlili;

yagona elektr energetika tizimining birlamchi va ikkilamchi zaxirasining yetarlicha taʼminlanayotgan ehtimoliy vaziyatlarning tahlili;

avariya vaziyatlari roʻyxatidagi avariya vaziyatlari sodir boʻlishi ehtimoli;

avariya vaziyatlari roʻyxatidagi avariyalar oqibatlarini bartaraf etish boʻyicha tadbirlar;

Tizim operatorining xulosasiga koʻra elektr energetika tizimi va elektr taʼminoti xavfsizligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan boshqa zarur maʼlumotlar.

365. Ekspluatatsiya xavfsizligi tahlilining natijalariga koʻra, Tizim operatori barcha prognoz qilingan rejimlar uchun tegishli davrdagi energobloklarning aktiv quvvati zaxiralari hajmlarini, chastotani rostlash (chastotani ushlab turish, tiklash va qoʻllab turish uchun zaxiralar) boʻyicha yordamchi xizmatlar hajmlarini, shuningdek, oʻzaro ulanish shartnomalariga muvofiq davlatlararo oqimlar boʻyicha kelishilgan ogʻishlarni saqlab qolish boʻyicha boshqa yordamchi xizmatlarning hajmlarini ham belgilaydi.

6-§. Tizimining operatsion barqarorligi prognozi (O-SAF)

366. Tizim operatori respublikadagi umumiy isteʼmolni qondirish va eksport-import majburiyatlarini bajarish uchun turli operativ rejimlarda aktiv quvvatning zarur zaxirasini taʼminlaydi va respublika yagona elektr energetika tizimida umumiy elektr energiyasini ishlab chiqarish imkoniyatini baholash orqali elektr energetika tizimi barqarorligi tahlilini oʻtkazadi.

367. Elektr energetika tizimi barqarorligini tahlil qilish va uzatish tizimining muvofiqligi prognozi Tizim operatori tomonidan turli prognozlarning natijalari, xususan yillik oʻchirish rejasi, isteʼmol prognozi, ishlab chiqarish prognozi, tizimlararo uzatish quvvatini aniqlash va elektr energetika tizimi barqarorligini baholash natijalari (O-SAF) asosida ishlab chiqiladi.

368. Ushbu Qoidalarning 367-bandida keltirilgan maʼlumotlarni hisobga olgan holda, Tizim operatori moslikning ehtimoli, uning boʻlmasligi muddati hamda oqibatda yetkazib berilmaydigan elektr energiyasining kutilayotgan hajmini baholaydi.

369. Tizim operatori yiliga ikki marta elektr energetika tizimi xavfsizligining mavsumiy tahliliga mos keladigan rejimlarni hisobga olgan holda, kelgusi yoz va qish mavsumi uchun barqarorlik prognozi (O-SAF)ni amalga oshirishi lozim. Olingan natijalar yagona elektr energetika tizimining qishki va yozgi barqarorlik prognozi (O-SAF)da taqdim etiladi.

Hisobotlar Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorining rasmiy veb-saytlarida eʼlon qilinadi va Foydalanuvchilar oʻz ishlarini rejalashtirishlarida qoʻllanma sifatida foydalaniladi.

370. Tizim operatori generatsiyalovchi modullarning faoliyatida, yuklamalarda, qayta tiklanuvchi energiya manbalarining koʻrsatkichlarida yoki tizimlararo uzatish quvvatlarida kutilayotgan barqarorlikka sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan oʻzgarishlarni aniqlaganda oʻzining barqarorlik prognozi (O-SAF) hisobotlarini yangilashga haqli.

371. Tizim operatori quyidagilarga asoslangan holda, kunlik vaqt oraligʻida elektr energetika tizimi barqarorligi tahlilini oʻtkazadi:

yuklama prognozi;

anʼanaviy va qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan generatsiya prognozi;

rejalashtirilgan oʻchirishlar roʻyxati;

mavjud aktiv quvvat zaxiralari;

tizimlararo chegaralardagi quvvatga mos elektr energiyasi importi va eksporti;

generatsiyalovchi modullar imkoniyatlari va ularning tayyorlik holati;

Foydalanuvchi obyektlarining isteʼmolini, ularning holati va mavjudligini hisobga olgan holda boshqarish imkoniyatlari.

372. Ushbu Qoidalarning 371-bandiga muvofiq oʻtkazilgan tahlillar natijasida Tizim operatori barqarorlik buzilganligi va ushbu holatning davomiyligi natijasida yetkazib berilmagan elektr energiyasi hajmini aniqlaydi.

Barqarorlik buzilgan va tiklanmagan boʻlsa, Tizim operatori Vazirlikni xabardor qiladi, barqarorlik buzilishi sabablarining tahlili, ushbu holatni bartaraf etish boʻyicha choralar yuzasidan oʻz takliflarini yuboradi.

4-bob. Kundalik ish jadvallari

1-§. Foydalanuvchilarning kunlik ish jadvallari

373. Tizim operatori respublika boʻyicha uzatish tizimidagi ishlarni rejalashtirish uchun javobgardir. Barcha Foydalanuvchilar Tizim operatorining mazkur boʻlimda belgilangan talablariga rioya qilishlari shart.

374. Tizim operatori uzatish tizimidagi ishlarni rejalashtirishni tegishliligi boʻyicha “Energiya” koordinatsion dispetcherlik markazining (keyingi oʻrinlarda — “Energiya” KDM) mintaqaviy boshqaruv markazi bilan bevosita hamkorlikda amalga oshiradi.

375. Uzatish tizimidagi kunlik ish jadvallari quyidagilar:

Foydalanuvchilarning kunlik ish jadval (grafik)lari;

Foydalanuvchilarning soatlik ish jadval (grafik)lari;

uzatish tizimining kunlik ish jadval (grafik)lari.

376. Barcha Foydalanuvchilar oʻzlarining kunlik ish jadval (grafik)larini Tizim operatoriga taqdim etishlari shart.

377. Foydalanuvchilarning kunlik ish jadvallari — alohida Foydalanuvchiga tegishli boʻlgan yoki uning tasarrufidagi obyektlar uchun elektr energiyasini ishlab chiqarish, isteʼmol qilish, elektr energiyasini saqlash tizimlarini zaryadlash va razryadlash, ichki va tashqi savdoning (eksport va import) soatlik rejasini oʻz ichiga oladi.

378. Kunlik ish jadvallari uzatish tizimiga ulanish nuqtasidan qatʼiy nazar butun uzatish tizimi uchun umumlashtiriladi. Transchegaraviy oqimlar qoʻshni energotizimlar operatorlari (“Energiya” KDM bilan bevosita hamkorlikda) bilan kelishiladi.

379. Tizim operatori kunlik ish jadvallarini taqdim etish shaklini belgilaydi va ularni taqdim etish tartibini (formati) oʻrnatadi. Kunlik ish jadvallarini taqdim etish shakli va uslubi, shuningdek boshqa zarur koʻrsatma va yoʻriqnomalar Tizim operatorining veb-saytida eʼlon qilinadi.

380. Tizim operatori kunlik ish jadvallarini taqdim etish uchun ixtisoslashtirilgan IT-platforma va Tizim operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida ajratilgan aloqa kanallaridan foydalanishi kerak.

Kunlik ish jadvallarini taqdim etish uchun zaxira manbai sifatida internetdan foydalangan holda elektron pochta orqali yuborilishi mumkin boʻladi.

381. Tizim operatori odatiy sharoitlarda, shuningdek axborot tizimi mavjud boʻlmagan holatlarda kunlik ish jadvallarini taqdim etish, tekshirish va tasdiqlash tartibini ishlab chiqadi va uni oʻzining rasmiy veb-saytida eʼlon qiladi.

382. Kunlik ish jadvallarida asosiy vaqt oraligʻi bir soatni tashkil etadi.

383. Foydalanuvchilar keyingi kun uchun kunlik ish jadvallarini bir kun oldin soat 10:00 dan kechiktirmay Tizim operatoriga taqdim etadi.

384. Tizim operatori soat 10:30 ga qadar barcha kunlik ish jadvallari oladi va ularni oʻrnatilgan shaklga va talabga muvofiq taqdim etilganligi yuzasidan tekshiradi.

Foydalanuvchi kunlik ish jadvallarini oʻz vaqtida taqdim etmagan yoki notoʻgʻri taqdim etgan holda Tizim operatori tegishli Foydalanuvchi uchun namunaviy kunlik ish jadvallarini belgilaydi va unga ogohlantirish beradi.

Foydalanuvchi keyinchalik ham kunlik ish jadvallarini oʻz vaqtida taqdim etmasa yoki notoʻgʻri taqdim etsa, Tizim operatori Regulatorga shikoyat kiritishi va tegishli chora-tadbirlarni qoʻllashi mumkin.

385. Yagona elektr energetika tizimi boʻyicha barcha kunlik ish jadvallari oʻzaro mutanosib boʻlishi, yaʼni barcha kunlik ish jadvallarining yigʻindisi (ishlab chiqarish, isteʼmol qilish, eksport va import) nolga teng boʻlishi kerak. Soat 13:30 ga qadar Tizim operatori yondosh energotizimlar operatorlari bilan elektr energiyasi oqimlari saldosini va barcha kunlik ish jadvallari mutanosibligini tekshiradi.

386. Uzatish tizimidagi barcha kunlik ish jadvallari mutanosib boʻlgan holda, rejalashtirish grafiklarni tuzish jarayoni yakunlanadi. Tizim operatori kunlik ish jadvallarida maʼlum nomutanosibliklarni aniqlasa, tegishli Foydalanuvchilarga oʻz jadvallariga soat 14-00 gacha mos ravishda tuzatishlar kiritish yuzasidan tavsiya beradi. Qayta koʻrib chiqilgan kunlik ish jadvallari Tizim operatoriga belgilangan shakl va tartibda yuboriladi.

387. Qayta koʻrib chiqilgan kunlik ish jadvallarining mutanosibligi Tizim operatori tomonidan qayta tekshiriladi va natija qoniqarli boʻlsa, rejalashtirilayotgan kun uchun kunlik ish jadvallari tuzish jarayoni yakunlanadi. Kunlik ish jadvallarida kamchiliklar boʻlsa, ular rad etiladi.

388. Oʻrnatilgan quvvati 5 MW ga teng va undan katta boʻlgan har bir generatsiyalovchi modul uchun elektr energiyasini ishlab chiqarishning kunlik ish jadvallari bir soatlik rejalashtirish oraligʻiga boʻlingan quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi:

har bir elektr stansiyaning jami va uning har bir generatsiyalovchi moduli uchun alohida aktiv quvvat;

har bir generatsiyalovchi modul uchun maksimal va minimal aktiv quvvat;

har bir generatsiyalovchi va gidroakkumulyatsiyalovchi (rostlovchi) elektr stansiyalar/qurilmalarning mavjudligi;

uzatish tizimidagi yakuniy isteʼmol;

elektr energiyasini ichki va (yoki) tashqi oqimlari.

389. Foydalanuvchilar va Taqsimlash tizimi operatorlarining (jumladan Berk taqsimlash tizim operatorlari) kunlik isteʼmol jadvallari bir soatlik rejalashtirish oraligʻiga boʻlingan quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi:

jami aktiv quvvat isteʼmoli;

anʼanaviy generatsiyalovchi modullarning jami aktiv quvvat ishlab chiqarishi;

qayta tiklanuvchan energiya manbalari qurilmalarining jami aktiv quvvat ishlab chiqarishi;

boshqariladigan yuklamalarning jami aktiv quvvat isteʼmoli;

boshqariladigan yuklamalarning mavjudligi;

elektr energiyasini ichki va (yoki) tashqi savdosi.

390. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining kundalik ish jadvallari bir soatlik rejalashtirish oraligʻiga boʻlingan quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi:

jami aktiv quvvat isteʼmoli;

jami aktiv quvvat ishlab chiqarish;

boshqariladigan yuklamalarning aktiv quvvat isteʼmoli;

elektr energiyasini saqlash tizimlarining mavjudligi;

elektr energiyasini ichki va (yoki) tashqi savdosi.

391. Elektr energiyasi treyderlari oʻzlarining kundalik ish jadvallarida elektr energiyasining barcha ichki va tashqi savdolari toʻgʻrisida batafsil maʼlumotlarni taqdim etadi.

2-§. Foydalanuvchilarning kun ichidagi ish jadvallari

392. Foydalanuvchilarining kun ichidagi ish jadvallari — elektr energiyasi bozoridagi operatsiyalar yoki ularning qurilmalari mavjudligidagi oʻzgarishlar natijasida kundalik ish jadvallariga kiritiladigan oʻzgarishlardir.

Kun ichidagi ish jadvallari — elektr energiyasini ishlab chiqarish, isteʼmol, saqlash hamda ichki va tashqi savdosi boʻyicha kunda taqdim etilgan va tasdiqlangan ish jadvallaridagi oʻzgarishlardir.

393. Kun ichidagi jadvallar Tizim operatoriga rejalashtirish kuni, operatsiyalardan kamida ikki soat oldin taqdim etilishi kerak. Foydalanuvchilar kun ichidagi ish jadvallarini maxsus elektron platforma orqali ham yuborishlari mumkin.

394. Kun ichidagi ish jadvallari Tizim operatori tomonidan kunlik ish jadvallari kabi yondashuv asosida, taʼsir doirasidagi barcha operatsiyalar hamda ichki va tashqi ish jadvallarini muvozanatga keltirgan holda tasdiqlaydi.

3-§. Uzatish tizimining kundalik ish jadvallari

395. Tizim operatori Uzatish tizimi operatori bilan birgalikda, uzatish tizimining Foydalanuvchilari va transchegaraviy oqimlarning tasdiqlangan kunlik va kun ichidagi ish jadvallari asosida, tegishli qoʻshni energotizimlar operatorlari bilan kelishilgan holda, Uzatish tizimining kundalik ish jadvallarini ishlab chiqadi.

396. Tasdiqlangan kundalik ish jadvallardan foydalanib Tizim operatori yagona elektr energetika tizimida chastotani rostlash boʻyicha zaxiralarning mavjudligini va qoʻshni elektr energetika tizimlarining har biri bilan transchegaraviy oqimlar hajmini hisoblaydi.

397. Uzatish tizimining kundalik ish jadvallari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

quvvati 5 MW ga teng yoki undan yuqori boʻlgan barcha generatsiyalovchi modullari va quvvati 0,5 MW ga teng yoki undan katta boʻlgan elektr energiyasini saqlash tizimlarining aktiv quvvat ishlab chiqarish jadvali va ularning mavjudligi, bunda anʼanaviy va qayta tiklanuvchi energiya manbalarining generatsiyasi boʻyicha alohida jadval shakllantiriladi;

quvvati 5 MW gacha boʻlgan generatsiyalovchi modullar boʻyicha aktiv quvvat ishlab chiqarilishining umumlashtirilgan jadvali;

jami aktiv quvvat isteʼmoli jadvali;

boshqariladigan isteʼmol talabi va uning mavjudligi;

elektr stansiyalar va generatsiyalovchi modullar kesimida elektr energetika tizimidagi zaxiralarning mavjudligi;

qoʻshni elektr energetika tizimlar bilan transchegaraviy oqimlar;

har bir chegaralar aro bogʻlanishlarda ishonchlilik zaxirasi darajasi;

uzatish tizimidagi isroflarni baholash.

398. Tizim operatori kundalik xavfsizlikni baholash uchun uzatish tizimining kunlik rejasidan foydalanadi. Xavfsizlik tahlili taqdim etilgan kundalik ish jadvallari barqaror ishlash sharoitlarni taʼminlamasligini koʻrsatsa, Tizim operatori tegishli choralarni koʻradi.

5-bob. Oʻta yuklanishlar prognozi

399. Elektr energetika tizimidagi rejalashtirish tadbirlari tugatilganidan soʻng, lekin elektr energiyasi oqimlari jadvallari tasdiqlanishidan oldin, Tizim operatori uzatish tizimida elektr energiyasini ishlab chiqarish, isteʼmoli va tranzitining rejali hajmlarini taʼminlay olishga qodirligini tekshirish uchun oʻta yuklanishlar prognozi boʻyicha hisob-kitoblarni oʻtkazadi.

Hisob-kitoblar oʻtkazishdan maqsad — rejalashtirilgan kundagi ekspluatatsiya qilish davomida uzatish tizimining ayrim elementlari oʻta yuklanishi xavfini tekshirishdir.

Baholash, barqaror ish rejimi va “n-1” rejimlar uchun uzatish tizimining ayrim muhim elementlari yoʻqotilishi ehtimolidan kelib chiqib oʻtkaziladi.

400. Oʻta yuklanish prognozi hisob-kitoblari natijasi boʻyicha uzatish tizimida barqaror ish rejimlarida oʻta yuklanishlar kuzatilgan holda Tizim operatori uzatish tizimida yuz berishi mumkin boʻlgan oʻta yuklanishlarni bartaraf etish maqsadida taqdim etilgan va tasdiqlangan grafiklarga oʻzgartirishlar kiritishni talab qilishi mumkin. Foydalanuvchilar Tizim operatorining talabi boʻyicha oʻz jadvallariga tegishli oʻzgartirishlar kiritishlari shart.

401. Tasdiqlangan jadvallarga oʻzgartirishlar kiritish imkoni boʻlmagan holda Tizim operatori dispetcherlarga barqaror ish rejimlarida oʻta yuklanishlar prognoz qilingan vaqt oraligʻida elektr energetika tizimining zaxiralarini ishga tushirishga koʻrsatma beradi.

402. Oʻta yuklanish prognozi boʻyicha hisoblashlar natijasiga koʻra uzatish tizimida “n-1” rejimlarida oʻta yuklanishlar aniqlansa, Tizim operatori dispetcherlarga, “n-1” operativ rejimi sodir boʻlish holatiga nisbatan zarur tadbirlarni rejalashtirish koʻrsatmasini beradi.

Standart choralar quyidagilardan iborat: generatsiyani va elektr energiyasini saqlash tizimlarini takroran dispetcherlash, eksport yoki import uzatmalarni qisqartirish, hamda yagona elektr energetika tizimi zaxiralarini ishga solish.

V boʻlim. Elektr rejimlarini boshqarish

1-bob. Elektr rejimlarini boshqarishning maqsadi va qoʻllash doirasi

403. Elektr rejimlarini boshqarish jarayoni uzatish tizimida asosiy faoliyat turlaridan biri boʻlib, faoliyatning qolgan turlari uning samarali ishlashiga xizmat qiladi va unga uzviy bogʻliqdir. Bu faoliyat operativ rejimda yoki ushbu rejimga juda yaqin vaqt oraligʻida, har qanday holatda operativ kun davomida bajariladi.

Elektr rejimlarini boshqarish, iyerarxik tartibda tashkil etilgan Tizim operatori va uning mintaqaviy hamda hududiy boʻlinmalari rahbarligi ostida, yagona elektr energetika tizimidagi elektr stansiyalar va podstansiyalarning tezkor xodimlari tomonidan, kunlik va kundalik ish sharoitida amalga oshiriladi.

404. Elektr rejimlarini boshqarishning asosiy maqsadi elektr energetika tizimining xavfsiz, barqaror va samarali ishlashini hamda jalb qilingan xodimlar va uskunalarning maksimal xavfsizligini taʼminlash bilan bir vaqtda yakuniy isteʼmolchilar elektr taʼminotining uzluksizligini taʼminlashdir.

405. Elektr rejimlarini boshqarishning vazifalari yagona elektr energetika tizimi ish samaradorligini taʼminlash, elektr energiyasi bozori faoliyatini yengillashtirish, qoʻshni mamlakatlar elektr energetika tizimlari bilan barqaror integratsiyani taʼminlash va parallel ish rejimlarini boshqarishdan iborat.

406. Qoidalarning mazkur boʻlimi Tizim operatori, Uzatish tizimi operatori, barcha ishlab chiqaruvchilar, Isteʼmolchilar, elektr energiyasini saqlash tizimlari hamda taqsimlash va Berk taqsimlash tizimi operatorlari va uzatish tizimiga ulangan boshqa Foydalanuvchilarga taalluqli.

407. Mazkur boʻlim taalluqli boʻlgan barcha Tomonlar uning muvaffaqiyatli va samarali qoʻllanilishi uchun faol yordam berishlari shart.

2-bob. Tezkor-dispetcherlik boshqaruvi

1-§. Tezkor-dispetcherlik boshqaruvining maqsadi va qoʻllash doirasi

408. Tezkor-dispetcherlik boshqaruvi Oʻzbekiston Respublikasining yagona elektr energetika tizimini iyerarxik va markazlashtirilgan tartibda operativ boshqarish faoliyati boʻlib, asosiy maqsadi yagona elektr energetika tizimidagi yakuniy isteʼmolchilar elektr taʼminotining uzluksizligi, ishonchliligi va sifatini taʼminlashdan iborat.

409. Tezkor-dispetcherlik boshqaruvi jarayoni operativ (real vaqt rejimida) yoki real vaqtga yaqin rejimda elektr energetika tizimining xavfsiz ishlashini taʼminlash maqsadida Tizim operatori tomonidan amalga oshiriladi. Tizim operatori tezkor-dispetcherlik boshqaruvi jarayonida muvofiqlashtiruvchi dispetcherlik markazi “Energiya” KDM va boshqa qoʻshni tizim operatorlari bilan birgalikda quyidagi faoliyatni amalga oshiradi:

elektr energiyasining rejalashtirilgan oʻzaro almashinuvlarini operativ rejimda monitoring qilish;

elektr energiyasining davlatlararo va ichki mintaqalararo oqimlarini nazorat qilish;

Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyalari operatori bilan birgalikda yagona elektr energetika tizimi obyektlariga texnik xizmat koʻrsatish dasturini amalga oshirish;

Foydalanuvchilarga aktiv/reaktiv quvvatni rostlash va (yoki) boshqa tizim xizmatlari uchun koʻrsatmalar berish;

Isteʼmolchilarga isteʼmolni rostlashga oid koʻrsatmalar berish;

Tegishli tizim operatorlari bilan birgalikda tarmoqlardagi oʻta yuklanishlar muammosini hal etish;

operativ ishonchlilikning tegishli darajasini saqlab turish;

kutilmagan, favqulodda yoki rejalashtirilmagan vaziyatlarning sodir boʻlishi bilan bogʻliq masalalar yechimini topish.

410. Dispetcherlik jarayoni toʻliq Tizim operatori tomonidan amalga oshiriladi. Tizim operatori elektr energetika tizimini funksional iyerarxiyasi doirasida alohida Tomonlarning huquq va majburiyatlarini belgilab beruvchi, dispetcherlik boshqaruvi jarayoni uchun operativ reglamentlar majmuasini ishlab chiqadi va tasdiqlaydi hamda unga rioya qiladi.

411. Oʻzbekiston Respublikasi yagona elektr energetika tizimida dispetcherlik boshqaruvi markazlashtirilgan tartibda Tizim operatori tomonidan amalga oshiriladi.

Mintaqaviy dispetcherlik boshqarmalari mintaqaviy uzatish tarmoqlarining va oʻzining masʼullik zonalarida ulangan, Tizim operatorining boshqaruvi ostida boʻlgan va toʻliq boʻysunuvidagi Foydalanuvchilarining ishini muvofiqlashtiradi.

2-§. Dispetcher koʻrsatmalari

412. Dispetcher koʻrsatmalari bu Tizim operatorining operativ xodimlari tomonidan turli Foydalanuvchilarga beriladigan operativ koʻrsatmalaridir.

413. Berish usuliga koʻra dispetcher koʻrsatmalari quyidagicha boʻlishi mumkin:

avtomatik — SCADA/EMS va (yoki) chastotani va quvvatni avtomatik boshqarish tizimi orqali beriladi;

qoʻlda — operativ, dispetcherlar tomonidan aloqa vositalari orqali beriladi.

414. Boshqaruv taʼsiri turiga koʻra dispetcher koʻrsatmalari quyidagicha boʻlishi mumkin:

bevosita (toʻgʻridan-toʻgʻri) — masofadan boshqariladigan vositalardan foydalangan holda yoki avtomatik yoki qoʻlda;

bilvosita — boshqaruvning masofadagi uchastkasida navbatchi operatorlar orqali.

415. Uzatish tarmoqlaridagi uskunalarga bogʻliq holda koʻrsatmalar quyidagi tarzda berilishi mumkin:

elektron — maʼlumotlar almashish va aloqa uchun IT-vositalardan foydalangan holda;

yozma — faks yoki elektron pochta orqali;

ogʻzaki — telefon, radio va boshqa aloqa vositalari yordamida.

3-§. Dispetcherlik koʻrsatmalarini berish va qabul qilish tartibi

416. Koʻrsatmalar mazkur Qoidalarga muvofiq beriladi.

417. Qaror qabul qilish va koʻrsatma berishda Tizim operatori quyidagi omillarni hisobga olishi kerak:

elektr energiyasining rejadagi va haqiqiy isteʼmoli oʻrtasidagi farq;

aktiv quvvatlarning transchegaraviy oqimlarining reja grafiklari va haqiqiy koʻrsatkichlari oʻrtasidagi farq;

balanslovchi xizmat koʻrsatuvchilaridan olingan balanslovchi quvvat va elektr energiyasi mavjudligi toʻgʻrisidagi rasmiy xabarnomalar;

generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlarining deklaratsiya qilingan quvvatidagi oʻzgarishlar;

uzatish tizimi konfiguratsiyasidagi oʻzgarishlar;

uzatish tizimiga ulanish nuqtalariga taʼsir koʻrsatuvchi taqsimlash tarmoqlari topologiyasi (mavjud uskuna/qurilmalarning joylashuvi)dagi oʻzgarishlar;

parallel ishlash, isteʼmolchilarga elektr energiyasi yetkazib berish ishonchliligi va sifatini taʼminlovchi generatsiyalovchi quvvatlar zaxiralarining tegishli toifalari mavjudligi;

elektr stansiyalari yoki uzatish tarmoqlari podstansiyalarining shinalaridagi kuchlanish grafiklariga rioya etilishi;

aktiv quvvatning zarur zaxirasini taʼminlash maqsadida uzatish tizimiga ulangan elektr stansiyalari shinalari yoki uzatish tizimi podstansiyalari shinalaridagi kuchlanish grafiklarini oʻzgartirish zarurati;

issiqlik va elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun aralash sikldan ishlovchi generatorlarning ish grafiklaridagi oʻzgarishlar;

elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun qayta tiklanuvchan energiya manbalaridan foydalanadigan generatsiyalovchi modullarning ish grafiklaridagi oʻzgarishlar;

elektr energiyasini tizimlar oʻrtasidagi almashuvlarning reja grafiklaridagi oʻzgarishlar;

uzatish tizimiga ulangan elektr energiyasini saqlash tizimlarining zaryadlash/razryadlash jadvallarining oʻzgarishi;

elektr energetika tizimida avariya holatlarining sodir boʻlishi;

ekspluatatsiyaga taalluqli reglament va hujjatlar jumladan, xavfsizlik texnikasi boʻyicha yoʻriqnomalar asosida beriladigan koʻrsatmalar;

isteʼmolchilarga yetkazib beriladigan elektr energiyasi taʼminotidagi uzilish xavfining ehtimoli;

elektr energetika tizimi ishining sifatiga va ishonchliligiga taʼsir etuvchi boshqa omillar.

418. Ekspluatatsiyaning normal sharoitlarida beriladigan koʻrsatmalar generatsiyalovchi modullarning bayon qilingan texnik xarakteristikalariga muvofiq boʻlishi kerak.

419. Elektr energetika tizimining ishonchliligi va parallel ishlash sifatining pasayishiga olib keladigan holatlar (avariyalar) sodir boʻlganda yoki avariya sodir boʻlish ehtimoli yuzaga kelganda, Tizim operatori quyidagi vakolatga ega:

elektr energiyasi bozori ishini toʻxtatish va (yoki) toʻxtatib turish uchun koʻrsatma berish (elektr energiyasi sotish yoki sotib olish boʻyicha savdo);

yagona elektr energetika tizimining barqarorligi, ishonchliligi xavf ostida ekanligini, shuningdek yetkazib berilayotgan elektr energiyasining sifat koʻrsatkichlari pasayishi mumkinligi kutilayotganligini aniqlasa, elektr energiyasini ishlab chiqarish, isteʼmol qilish, saqlash tizimlarini zaryadlash (razryadlash) va elektr energiyasini almashishning rejadagi hajmlarini oʻzgartirish yoki cheklovlar kiritish.

420. Tizim operatori mazkur Qoidalarning 419-bandida koʻrsatilgan harakatlarni amalga oshirsa, u holda Tizim operatori audit oʻtkazilishi uchun oʻz harakatlari tafsilotlari va sabablarini qayd etib boradi.

421. Tizim operatori istalgan Foydalanuvchi yoki Regulatorning asoslangan soʻroviga koʻra yozma ravishda hisobot taqdim etishi shart.

422. Koʻrsatmalar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

sinxronlash/qayta sinxronlash boʻyicha koʻrsatmalar;

tizim xizmatlarini faollashtirish;

taʼmirga/taʼmirdan chiqarish uchun oʻchirib-ulash amallarini bajarish;

zaxira rejimi yoki ish rejimiga oʻtkazish;

aktiv/reaktiv quvvat boʻyicha koʻrsatmalar berish;

elektr energetikasi obyektlari (stansiyalar) va uzatish tarmoqlari podstansiyalari uchun kuchlanishlar grafiklari;

uzatish tizimiga ulanish nuqtalari bilan bogʻliq taʼmirlash ishlarini oʻtkazish va ekspluatatsiya davomida xavfsizlikni taʼminlash qoidalari;

avariyani bartaraf etish boʻyicha tezkor tadbirlar;

elektr energetika tizimini operativ boshqarish bilan bogʻliq boshqa tadbirlar.

423. Koʻrsatmalar, tushunmovchiliklar va xatoliklar ehtimolini kamaytirish maqsadida, aniq va loʻnda berilishi shart.

424. Tizim operatori koʻrsatmalarning avtomatik yozib olinishi va foydalanish uchun qulay boʻlgan elektron shaklda saqlanishini taʼminlaydi.

Koʻrsatmalar kamida ikki yil saqlanishi shart.

Istalgan Foydalanuvchi va (yoki) elektr energiyasi ulgurji bozorining ishtirokchisi ushbu maʼlumotning kerakli qismidan foydalanish maqsadida soʻrab olishga haqli.

Maʼlumotdan foydalanishga ruxsat, Tizim operatorining roziligi bilan, Regulator yoki Vazirlik koʻrsatmasiga binoan taqdim etiladi.

425. Koʻrsatmalarning muvaffaqiyatli qabul qilinganligi darhol tasdiqlanishi shart.

426. Koʻrsatma bergan shaxs uning toʻgʻri qabul qilganligini tasdiqlashi lozim. Koʻrsatmalarni bajarish faqat tasdiqlash qoniqarli baholangandan soʻnggina boshlanadi.

427. Aloqa boʻlmagan hollarda harakatlar Tizim operatori tomonidan ishlab chiqilgan maxsus yoʻriqnomaga asosan amalga oshiriladi. Bunda:

manfaatdor tomonlar aloqani tiklash boʻyicha zarur choralarni koʻradi;

generatsiyalovchi modullar aktiv quvvat, kuchlanish va chastotaning qiymatlarini amaldagi soʻnggi grafiklarga muvofiq ushlab turishlari lozim;

zaruratga koʻra yangi aloqa kanallari tashkil etiladi, bu haqda manfaatdor Tomonlar oʻzaro xabardor qilinadi.

4-§. Dispetcher koʻrsatmalariga rioya etish

428. Dispetcher koʻrsatmalari quyidagi hollarda asoslangan hisoblanadi:

koʻrsatmalar berilgan Tomonning texnik jihatdan chegaralanganligiga muvofiq boʻlsa;

mazkur Qoidalarda belgilangan talablarga zid boʻlmasa;

oʻrnatilgan tartib, shuningdek berish va qabul qilish tartib-qoidalari asosida ishlab chiqilgan boʻlsa;

tegishli vaqt davriga muvofiq boʻlsa.

429. Barcha Foydalanuvchilar Dispetcher koʻrsatmalariga belgilangan muddatda, aniq javob berishlari hamda oʻz majburiyatlarini mazkur Qoidalarning V boʻlimi 3-bob 2-paragrafiga muvofiq bajarishlari shart.

430. Elektr stansiyalari operatorlari Tizim operatorining koʻrsatmalariga amal qilishlari shart.

Koʻrsatmalarning bajarilishi insonlarning (xodimlarning) sogʻligʻi va hayoti yoki uskunalarning xavfsizligiga jiddiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlsa, generatsiyalovchi modullarga xizmat koʻrsatuvchi xodimlar zudlik bilan Tizim operatoriga bunday sharoitlar mavjudligi toʻgʻrisida xabar berishlari kerak.

Bunday holatda Tizim operatori koʻrsatmani bekor qilishi yoki unga oʻzgartirish kiritishi lozim.

431. Istalgan vaqtda va qandaydir sababga koʻra Foydalanuvchining Tizim operatori tomonidan berilgan joriy koʻrsatmani bajarish imkoniyati boʻlmasa, Foydalanuvchi bu haqda Tizim operatorini darhol xabardor qilishi shart.

432. Foydalanuvchi koʻrsatmalarga rioya etish imkoniyatiga ega emasligi toʻgʻrisida Tizim operatorini xabardor qilmagan holatda va shu vaqtda Tizim operatori Foydalanuvchi tomonidan koʻrsatmalarning bajarilmayotganligini qayd etsa, Tizim operatori elektr energetika tizimi ishi va xavfsizligiga salbiy taʼsirlarni oldini olish va (yoki) kamaytirish yuzasidan barcha zarur choralarni qoʻllashga haqli.

433. Tizim operatori tomonidan Foydalanuvchining koʻrsatmalarga rioya etmayotganligi aniqlangan taqdirda ushbu Foydalanuvchi darhol xabardor qilinadi va unga koʻrsatmalarni zudlik bilan bajarish yuzasidan farmoyish yuboriladi.

434. Foydalanuvchi tomonidan bir operativ kun davomida 1 ta koʻrsatma toʻliq bajarilmagan taqdirda, koʻrsatmalar bajarilmagan deb hisoblanadi va Tizim operatori tomonidan rasmiy ogohlantirish beriladi hamda koʻrsatmani bajarmaslik sabablari toʻgʻrisida batafsil maʼlumot taqdim etish boʻyicha soʻrov yuboriladi.

435. Rasmiy ogohlantirish olgan Foydalanuvchi Tizim operatori dispetcherining barcha kelgusi koʻrsatmalarini bajarish majburiyatini oladi.

436. Foydalanuvchi texnik sabablarga koʻra Tizim operatori dispetcherining koʻrsatmalarini bajarish imkoniyatiga ega boʻlmasa, u yozma ravishda murojaat etishi hamda koʻrsatma koʻrsatkichlarini oʻzgartirish va mos ravishda koʻrsatmaga tuzatishlar kiritishni talab qilishi kerak.

437. Foydalanuvchi bir kalendar yili ichida ikki marta koʻrsatmalarga rioya etmaganligi toʻgʻrisidagi rasmiy ogohlantirish olsa, Tizim operatori bu haqda Vazirlik va Regulatorni xabardor qilishi hamda tegishli choralar koʻrishni talab qilishi kerak.

5-§. Tizim operatorining vazifa va majburiyatlari

438. Tizim operatori yagona elektr energetika tizimining ishonchli, barqaror va xavfsiz ishlashini taʼminlash hamda uning ruxsat etilgan chegaralar doirasida ishlash samaradorligi uchun javobgardir.

439. Tizim operatori ushbu Qoidalarning 438-bandida koʻrsatilgan talablarning va yagona elektr energetika tizimining ishonchliligi, xavfsizligi hamda sifati boʻyicha texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga rioya etish majburiyati oʻrtasidagi muvozanatni taʼminlashi lozim.

440. Tizim operatori barcha holatlarda, ushbu Qoidalarning 438 va 439-bandlari talablarini bajarish maqsadida, zarur harakatlarni amalga oshirishga haqli, biroq, asosli soʻrov berilganda ushbu harakatlari borasida tushuntirish berishga majbur. Tizim operatori har qanday holatni oldindan baholagan holda oqilona va ehtiyotkorlik bilan harakat qilishi shart.

441. Elektr energetika tizimida elektr taʼminotining ishonchliligi, barqarorligi, xavfsizligi va sifati texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablarini faqat istisno holatlaridagina xavf ostiga qoʻyilishi mumkin.

Tizim operatori talablarga rioya etilmaganligi yoki chetga chiqishlarga olib kelgan holatlarni batafsil tushuntirishi shart.

Bunday istisnolarga, boshqa vaziyatlar bilan bir qatorda, quyidagilar kiradi va bu bilan cheklanmaydi:

favqulodda vaziyatdan soʻng — elektr energiyasi taʼminoti toʻliq uzilgandan keyingi tiklash jarayoni;

yirik avariyadan soʻng — yagona elektr energetika tizimini yirik avariyadan soʻng tiklash jarayonining dastlabki 30 daqiqasi davomida.

3-bob. Barqaror rejimlarda tezkor-dispetcherlik boshqaruvini tashkillashtirish

1-§. Tezkor-dispetcherlik boshqaruvini tashkillashtirishning umumiy shartlari

442. Real vaqt (operativ) rejimlarida yagona elektr energetika tizimida muvozanatni taʼminlash kunlik grafiklar asosida amalga oshiriladi. Generatsiyalovchi modullar operatorlari normal ish rejimlarida generatsiya va aylanuvchi zaxiraning belgilangan kunlik grafiklariga rioya qilishlari kerak.

443. Elektr energiyasi va quvvati isteʼmolchilariga aktiv quvvat isteʼmolining belgilangan soatlik grafigidan ortishiga ruxsat etilmaydi.

444. Elektr energiyasini saqlash tizimlari aktiv quvvatni isteʼmol qilish va ishlab chiqarishda belgilangan (soatlik) grafiklardan tashqariga chiqmasligi (ortishi yeki kamayishi) kerak.

445. Parallel ishlash rejimlarini boshqarish kunlik grafik bilan belgilanadigan elektr energiyasi va quvvatning davlatlararo oqimlari balansini taʼminlash asnosida amalga oshiriladi.

2-§. Mustaqil nazorat

446. Generatsiyalovchi modullar va (yoki) elektr energiyasini saqlash tizimlari operatorlari elektr energiyasi yetkazib berish shartnomalariga asosan aktiv va reaktiv quvvat ishlab chiqarish hamda qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish boʻyicha kunlik grafikka muvofiq oʻz miqdoriy majburiyatlari bajarilishini mustaqil nazorat qiladilar.

447. Generatsiyalovchi modullar va (yoki) elektr energiyasini saqlash tizimlari elektr energetika tizimiga meʼyoriy hujjatlar va elektr energiyasi yetkazib berish boʻyicha tuzilgan shartnomalar talablariga javob beruvchi sifatdagi elektr energiyasi va quvvat yetkazib berilishini mustaqil nazorat qilishlari shart.

448. Elektr energiyasi isteʼmolchilari va elektr energiyasini saqlash tizimlari tasdiqlangan kunlik grafiklarga muvofiq oʻz majburiyatlarini bajarilishini, shuningdek, quvvat va elektr energiyasi isteʼmoli boʻyicha oʻz majburiyatlarini bajarilishini mustaqil ravishda nazorat etib borishlari kerak.

449. Qoʻshimcha xizmat koʻrsatuvchilar, qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomalar shartlariga rioya etilishini mustaqil nazorat qilishlari lozim.

450. Muvozanatlash bozori ishtirokchilari oʻzlariga tegishli obyektlarning ishini qayd etilgan texnik parametrlarga muvofiq ishlashini mustaqil nazorat qiladilar.

3-§. Muvozanatlash mexanizmlari

451. Tizim operatori yagona elektr energetika tizimida generatsiya va isteʼmol oʻrtasidagi balansni taʼminlash uchun doimo mavjud generatsiya quvvatlaridan foydalanishi kerak.

Tizim operatori qoʻshni tizimlararo quvvat oqimlarining kelishilgan grafiklarga rioya qilgan holda saqlab turilishini taʼminlashi lozim.

452. Qoʻshni tizimlar bilan transchegaraviy quvvat oqimlarining kelishilgan grafiklaridan chetga chiqish miqdorlaridan kelib chiqib, Oʻzbekiston Respublikasi yagona elektr energetika tizimida quvvat ogʻishining ruxsat etilgan diapazoni ± 50 MW ni tashkil etadi.

Bu diapazon xalqaro shartnomalarga muvofiq oʻzgartirilishi mumkin. Aktiv quvvat balansini taʼminlash boʻyicha koʻrilayotgan choralarga qaramay elektr energetika tizimida quvvatning jami ogʻishi belgilangan qiymatdan ortiq boʻlsa, Tizim operatori transchegaraviy quvvat oqimlarini grafik boʻyicha kelishilgan qiymatlargacha tiklash boʻyicha zarur choralarni koʻradi.

453. Tizim operatori mazkur Qoidalarning 452-bandida belgilangan ruxsat etilgan chegara doirasida, qoʻshni tizimlar bilan quvvat almashinuvini rejadagi qiymatlardan oshmasligini taʼminlash bilan bir qatorda, qoʻshni mamlakatlar energetika tizimlari operatorlari bilan ikki tomonlama imzolangan shartnomalarga muvofiq eksport-import qiymatlarini belgilangan chegaralardan oshirmaslik majburiyatini oladi.

Ushbu chegaralardan biri buzilgan holatlarda Tizim operatori quvvat oqimlarini grafik boʻyicha kelishilgan koʻrsatkichlargacha qaytarish uchun zarur choralarni koʻrishi, jumladan yuklamani yoki generatsiyalovchi modullarni avtomatik oʻchirishdan foydalanishi kerak.

454. Tizim operatori oʻz vazifalarini dispetcherlik koʻrsatmalarini berish orqali bajaradi, bunda uning avtomatik boshqaruv tizimidan chiquvchi boshqarish signallaridan tarkib topgan quyida keltirilgan maqsaddagi koʻrsatmalar berish orqali bajaradi:

mazkur Qoidalarning 452-bandida belgilangan quvvat ogʻishlari va 453-bandida belgilangan qoʻshni tizimlar oʻrtasidagi quvvat oqimlariga ruxsat etilgan chegaralari doirasida aktiv quvvat balansini taʼminlash;

generatsiyani avtomatik boshqarish tizimiga ulangan generatsiyalovchi modullar uchun aktiv quvvat boʻyicha oʻrnatmalarni tasdiqlash;

aktiv quvvatni rostlash zaxiralarini faollashtirish;

oldindan belgilangan Foydalanuvchilarni oʻchirish.

4-§. Oʻta yuklanishlarni boshqarish. Uzatish tizimining oʻtkazish qobiliyati boʻyicha cheklovlari

455. Oʻta yuklanishlarni boshqarishdan maqsad Foydalanuvchilarga elektr energiyasini uzatishda belgilangan oʻtkazuvchanlik qobiliyati boʻyicha shartlarga maksimal darajada rioya qilgan holda elektr energetika tizimining ishonchli ishlashini taʼminlash hisoblanadi.

456. Elektr energetika tizimi ish rejimlarini real vaqtda operativ boshqarish jarayonida Tizim operatori tizimlararo va ichki elektr uzatish tarmoqlarining maksimal oʻtkazish qobiliyatiga nisbatan haqiqiy yuklanishlarini kuzatishi kerak.

Bunda Tegishli tizim operatorlari tomonidan elektr uzatish tarmoqlarining maksimal oʻtkazish qobiliyati toʻgʻrisida maʼlumotlar Tizim operatoriga taqdim etiladi.

457. Uzatish tizimining oʻtkazish qobiliyatini pasayishiga olib keluvchi oʻta yuklanish fakti aniqlanishi yoki sodir boʻlish xavfi qayd etilishi bilan Tizim operatori Tegishli tizim operatorlari bilan birgalikda ushbu holatni bartaraf etish va uzatish tizimining oʻtkazuvchanlik qobiliyatini toʻliq qayta tiklash uchun barcha zarur choralarni koʻradi.

458. Uzatish tizimida oʻta yuklanishlar quyida keltirilgan bir yoki bir nechta sabablarga koʻra sodir boʻlishi mumkin:

Foydalanuvchilar oʻrtasida rejali quvvat almashinuvlarini kelishish jarayonida uzatish tizimining maksimal quvvat uzatish chegaraviy parametrlariga rioya etmaslik natijasida;

uzatish tizimi elementining avariyaviy oʻchishida;

uzatish tizimidagi generatsiyalovchi modulning avariyaviy oʻchishida;

uzatish tizimida yuklamaning avariyaviy oʻchishida;

qoʻshni davlat elektr energetika tizimida yoki tizimlar oʻrtasidagi bogʻlanishlarda nosozliklar sodir boʻlganda.

459. Kunning har qanday vaqtida uzatish tizimida oʻta yuklanishlar yuzaga kelishi ehtimoli aniqlangan holda Tizim operatori tomonidan ushbu holatni bartaraf etish boʻyicha barcha zarur choralar koʻriladi.

460. Oʻta yuklanishlarni bartaraf etish boʻyicha koʻriladigan tadbirlar Tizim operatori tomonidan ularning samaradorlik darajasiga koʻra belgilanishi va uzatish tizimida avariyalar sodir boʻlishi xavfini kamaytirish maqsadida zudlik bilan bajarilishi shart. Bu tadbirlarga quyidagilar kirishi mumkin:

uzatish tizimida elementlarni qayta ulash;

uzatish tizimining konfiguratsiyasini oʻzgartirish;

qayta dispetcherlashni amalga oshirish;

kelishuvlarini oʻtkazish;

nasos rejimda ishlayotgan gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyalarni oʻchirish;

qoʻshimcha xizmatlar toʻgʻrisidagi kelishuvga asosan isteʼmolchilar yuklamasini pasaytirish;

zaxiradagi generatsiya quvvatlarini yoki elektr energiyasini saqlash tizimlarini kiritish;

Foydalanuvchilar oʻrtasida rejalashtirilgan elektr energiyasi almashuvlarini qisqartirish yoki toʻliq bekor qilish.

461. Foydalanuvchilar oʻrtasida rejalashtirilgan elektr energiyasi almashuvlarini qisqartirish yoki toʻliq bekor qilish boshqa samarali qayta tiklash tadbirlarini bajarish mumkin boʻlmagan hollarda qoʻllanishi mumkin.

462. Tizim operatori barcha Foydalanuvchilarga maksimal imkon darajasida teng munosabatda boʻlishi va toʻla shaffoflikni taʼminlagan holda oʻta yuklanishlar bartaraf etilguncha elektr energiyasining rejali almashuvlarini quyidagi tartibda qisqartirishi yoki toʻliq bekor qilishi kerak:

birinchi navbatda oʻta yuklanishlarni bartaraf etishga sezilarli taʼsir etuvchi elektr energiyasining rejali almashuvlari;

oʻta yuklanishlarni bartaraf etish boʻyicha oʻzaro teng taʼsirga ega Foydalanuvchilar oʻrtasidagi mutanosib ravishda elektr energiyasining rejali almashuvlarini qisqartish.

463. Transchegaraviy quvvat oqimlarini qisqartirish yordamida oʻta yuklanishlarni bartaraf etish tadbiri oʻta yuklanishlarni bartaraf etish boʻyicha qolgan barcha tadbirlar samara bermagan hollarda yagona elektr energetika tizimining xavfsizligini taʼminlash maqsadida qoʻllaniladi.

464. Oʻta yuklanishlarni boshqarish boʻyicha tadbirlar elektr energetika tizimidagi qoʻshimcha xizmatlar hisoblanadi. Tizim operatori oʻta yuklanishlarni bartaraf etishda oʻziga yoki Uzatish tizimi operatoriga tegishli boʻlmagan resurslarni jalb etsa, bu tadbirlarni qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish boʻyicha shartnoma asosida va bozor qoidalarida koʻzda tutilgan xaridlar tartibiga muvofiq amalga oshirishi kerak.

5-§. Elektr energiyasini ishlab chiqarish (generatsiya)dagi avariyalarni bartaraf etish

465. Generatsiyada avariya sodir boʻlgan holda yoki sodir boʻlish ehtimoli aniqlangan vaziyatda, Uzatish tizimi operatori va muvozanatlash bozorida ishtirok etuvchi xizmat koʻrsatuvchi tashkilotlar oʻrtasidagi qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish boʻyicha imzolangan shartnomalar asosida, birlamchi va ikkilamchi zaxiralar avtomatik tarzda yoki Tizim operatori koʻrsatmasiga binoan ishga tushiriladi.

466. Generatsiyada yuzaga kelgan avariyani birlamchi va ikkilamchi zaxiralardan foydalanish orqali bartaraf etish imkoni boʻlmasa (etilmasa), Tizim operatori muvozanatlash boʻyicha xizmatlar bozorida zaxira quvvatlarini yetkazib berish boʻyicha takliflari qabul qilgan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlariga aktiv quvvat ishlab chiqarishni oshirish boʻyicha koʻrsatma beradi.

467. Generatsiyada avariya sodir boʻlgan holda oʻta yuklanishlarni boshqarish boʻyicha oʻtkaziladigan tadbirlarning asosiy maqsadi elektr energetika tizimini imkon qadar qisqa vaqt, yaʼni 30 daqiqadan oshmagan muddatlarda xavfsizlik meʼyorlariga muvofiq normal ekspluatatsiya rejimlariga qaytarishdan iborat. Aks holda Tizim operatori avariya rejimini eʼlon qilish, avariya rejimlarini boshqarish shartlariga muvofiq tizimli koʻrsatmalar berish va elektr energetika tizimini himoyalash boʻyicha tadbirlarni amalga oshirish majburiyatini oladi.

4-bob. Avariya rejimlarida operativ-dispetcherlik boshqaruvini tashkillashtirish tartibi

1-§. Avariya rejimlarini operativ boshqarish

468. Yagona elektr energetika tizimida avariyalarni aniqlash, oldini olish va ularni bartaraf etish boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirishda Tizim operatori mazkur Qoidalarning XI boʻlimi talablariga va boshqa namunaviy koʻrsatmalarga rioya qilishi kerak.

469. Elektr energetika tizimida avariya xavfi aniqlanganda Tizim operatori mazkur Qoidalarning XI boʻlim 3-bobiga muvofiq yagona elektr energetika tizimi boʻyicha xabarnoma chiqaradi.

470. Avariya vaziyatlari yuzaga kelishida Tizim operatori mazkur Qoidalarning XI boʻlim 4-bobiga muvofiq elektr energetika tizimi xavfsizligini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshiradi.

Ushbu tadbirlar Tizim operatori tomonidan berilgan va mazkur Qoidalarning 419-bandida koʻrsatib oʻtilgan koʻrsatmalar asosida amalga oshiriladi.

471. Elektr energetika tizimi yoki uning bir qismi toʻliq yoki qisman oʻchganda, Tizim operatori mazkur Qoidalarning XI boʻlim 6-bobiga muvofiq elektr energetika tizimini tiklash chora-tadbirlarini qoʻllaydi.

472. Elektr energetika tizimini normal ish rejimi tiklangandan soʻng, Tizim operatori barcha Foydalanuvchilarni mazkur Qoidalarning 468-bandiga muvofiq berilgan avariya rejimi bekor qilinganligi toʻgʻrisida xabardor qiladi.

2-§. Operativ boshqarishda fors-major holatlar

473. Elektr energetika tizimini boshqarishdagi fors-major holatlarga quyidagilar kiradi:

respublika yoki mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari tomonidan eʼlon qilingan fors-major holatlari;

elektr energetika tizimida Regulator yoki Vazirlik tomonidan eʼlon qilingan fors-major holatlarning alohida vaziyatlari;

Oʻzbekiston Respublikasi yagona elektr energetika tizimi ishiga sezilarli taʼsir koʻrsatadigan va tegishli ravishda yuqorida taʼriflangan fors-major holatlarga olib keladigan qoʻshni mamlakatlar elektr energetika tizimidagi hodisalar.

474. Fors-major holatlar toʻgʻrisida rasmiy eʼlonga qoʻshimcha ravishda, Tizim operatori elektr energetika tizimidagi fors-major holatlar vujudga kelganligini eʼlon qilishi shart va ushbu eʼlonda kamida quyidagilarni koʻrsatishi lozim:

fors-major holatining boshlangan vaqti;

fors-major holatining kutilayotgan taʼsiri davomiyligini;

fors-major holatda elektr energetika tizimining ishlash rejimi;

fors-major holatda ayrim Foydalanuvchilarga nisbatan alohida talablar, agar bunday talablar mavjud boʻlsa.

475. Fors-major holatda Tizim operatori mazkur Qoidalar va bozorni qoidalari hamda shu kabi barcha amaldagi qonunchilik hujjatlariga amal qilishni toʻxtatib turish zarur deb hisoblasa, ularni toʻxtatib turib, elektr energetika tizimini fors-major holatlar uchun belgilangan uslublarga muvofiq boshqarishga haqli.

476. Fors-major holatlarda Tizim operatorining barcha koʻrsatmalari soʻzsiz bajarilishi shart, Bunda inson hayoti, atrof muhit sharoitlarini yomonlashuviga olib kelishi, qurilmalar yoki uskunalarga zarar keltirishi mumkin boʻlgan holatlar istisno qilinadi. Bunday holatlarda Tomonlar yuzaga kelishi mumkin boʻlgan oqibatlar toʻgʻrisida Tizim operatorini darhol xabardor qilishi kerak.

477. Fors-major vaziyatlar bartaraf etilganidan yoki yakunlanganidan soʻng Tizim operatori elektr energetika tizimining normal ishchi holatini tiklash boʻyicha barcha choralarni koʻradi. Fors-major holat yoki uning oqibatlari va boshqa bir sabablarga koʻra tez tiklanish imkoni boʻlmasa, Tizim operatori barcha Foydalanuvchilarga normal ish rejimini tiklash muddatlari toʻgʻrisida xabar beradi.

5-bob. Elektr energetika tizimini muvozanatlash

1-§. Elektr energetika tizimini muvozanatlashning umumiy shartlari

478. Elektr energetika tizimini muvozanatlash bu ulanish shartlarida belgilangan elektr energetika tizimi parametrlarining sifat talablariga muvofiq aktiv quvvatni uzluksiz rostlash yoʻli bilan aktiv quvvat oqimlarini va (yoki) chastotani belgilangan diapazonlar chegaralarida saqlab turish jarayoni hisoblanadi.

479. Tizim operatori elektr energiyasiga boʻlgan yalpi isteʼmol talabi va chiquvchi quvvat oqimlari jadvallaridan (eksport) iborat boʻlgan umumiy talab etiladigan quvvat hamda amaldagi generatsiya quvvatlari va qoʻshni tizimlardan kiruvchi (import) oqimlarni inobatga olingan umumiy mavjud quvvat oʻrtasidagi doimiy muvozanatlash uchun javobgardir.

480. Uzatish tizimida muvozanatlash quyidagilar hisobiga amalga oshiriladi:

avtomatik rostlash tizimi boshqaruvida ishlaydigan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlarini avtomatik boshqarish;

Tizim operatoriga qoʻshimcha xizmatlarni koʻrsatuvchi generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlarini dispetcherlash;

Tizim operatoriga qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatmaydigan, lekin yagona elektr energetika tizimini muvozanatlashda ishtirok etish imkoniyatiga ega boʻlgan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlarini dispetcherlash;

isteʼmolni rostlash boʻyicha tadbirlarni qoʻllash;

tizimlar oʻrtasidagi elektr energiyasi almashinuvini (qoʻshni davlatlar tizim operatorlari bilan) operativ ish rejimlarda boshqarish.

481. Yagona elektr energetika tizimida talab etiladigan rostlash quvvati boshqarish maydoning xatoligi (BMX) bilan belgilanadi va quyidagi formula asosida aniqlanadi, u quyidagiga teng:

BMX = ∆P + K ∆f,

Ushbu formulada:

∆P — elektr energetika tizimidagi quvvat ogʻishi (operativ rejimdagi barcha quvvat almashuvlari yigʻindisi va qoʻshni elektr energetika tizimlari bilan rejadagi barcha quvvat almashuvlari yigʻindisi oʻrtasidagi farq), [MW];

Koeffitsiyent K — tizimlararo birlashma tomonidan har bir elektr energetika tizimi uchun belgilanadigan va ushbu elektr energetika tizimidagi chastotani ogʻishini belgilovchi kattalik, [MW/Nz];

∆f — chastotaning ogʻishi (chastotaning rejadagi va haqiqiy qiymati oʻrtasidagi farq), [Nz].

482. Tizim operatorining elektr energetika tizimini boshqarish infratuzilmasi quyidagi ish rejimlarida elektr energetika tizimini muvozanatlashni taʼminlash imkoniga ega boʻlishi kerak:

chastotani rostlashni boshqarish rejimi — bunda Tizim operatori mavjud chiqish aktiv quvvatini oʻzgartirish yoʻli bilan elektr energetika tizimining faqat chastotasini boshqaradi (BMX = K * ∆f);

aktiv quvvat balansini boshqarish rejimi — bunda Tizim operatori qoʻshni elektr energetika tizimlari bilan quvvat almashish grafigidan quvvat ogʻishini maksimal darajada nolga yaqin saqlab turgan holda aktiv quvvat balansini nazorat qiladi (BMX = ∆P);

chastota va aktiv quvvat oqimlarini rostlash — Tizim operatori quvvat ogʻishi va chastota ogʻishini maksimal nolga yaqin saqlab turgan holda ham chastotani, ham aktiv quvvat balansini bir vaqtda rostlaydi (BMX = ∆P + K*∆f).

483. Tizim operatori yagona elektr energetika tizimining ekspluatatsiya qilish sharoitlaridan kelib chiqib, Foydalanuvchilarga turli boshqarish uslublarini qoʻllash boʻyicha koʻrsatmalar berishga haqli. Ushbu koʻrsatmalar Foydalanuvchilarga, zarur hollarda oʻzlarining rostlash uskunalarini hamda tegishli telekommunikatsiya va oʻlchash vositalari sozlamalarini oʻzgartirishga imkon berilishini hisobga olgan holda, oldindan yuborilishi kerak.

2-§. Chastotani rostlash rejimi

484. Chastotani rostlash rejimi butun elektr energetika tizimida, xususan elektr energetika tizimining tizimlararo bogʻlanishdan mustaqil tarzda ishlaganda yoki elektr energetika tizimi qismining birlashgan energetika tizimidan ajralgan holdagi ish rejimlarida qoʻllaniladi.

Ushbu ish rejimida elektr energetika tizimini boshqarishning barcha vositalari elektr energetika tizimida faqat chastota ogʻishidan keyingina ishlashi lozim.

485. Chastotani rostlash rejimida Foydalanuvchilarning chastotani boshqarish boʻyicha xizmatlar taqdim etishda ishtirok etishi shart. Chastotani rostlash qoʻshimcha xizmat hisoblanadi va qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnoma asosida taqdim etiladi.

486. Tizim operatori elektr energetika tizimini ekspluatatsiyasiga boʻlgan texnik talablar asosida chastotani rostlashga jalb etilishi lozim boʻlgan Foydalanuvchilarni belgilash huquqiga ega.

487. Chastotani rostlash — chastotani avtomatik rostlash va chastotani qoʻlda rostlashdan iborat. Elektr energetika tizimida chastotani rostlash quyidagilar orqali taʼminlanadi:

chastotani avtomatik rostlash qurilmalari bilan jihozlangan generatsiyalovchi modullar ishlab chiqarishini avtomatik boshqarish;

elektr energiyasini saqlash tizimlarini (zaryadlash/razryadlashni) avtomatik boshqarish;

isteʼmol yuklamasini avtomatik rostlash;

generatsiyalovchi modullarni dispetcher koʻrsatmalari asosida qoʻlda boshqarish;

elektr energiyasini saqlash tizimlarini (zaryadlash/razryadlashni) dispetcher koʻrsatmalari asosida qoʻlda boshqarish

isteʼmol yuklamasini qoʻlda boshqarish.

488. Chastotani rostlash mazkur Qoidalarning III boʻlimi va ulanish shartnomasiga muvofiq chastotani rostlash imkoniyatiga ega boʻlishi kerak boʻlgan barcha generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari tomonidan taʼminlanishi shart.

Ushbu generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari chastotani rostlash boʻyicha xizmatlar taqdim etish uchun Tizim operatori koʻrsatmalariga muvofiq chastotaviy-sezuvchan rejimda ishlashlari shart.

489. Chastotani avtomatik boshqarishni taʼminlaydigan barcha generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari doimiy avtomatik chastotaviy-sezuvchan rejimda ishlashi kerak.

Tizim operatori generatsiyalovchi modullarga texnik nosozliklar yuz berganida yoki tegishli uskunani beqaror ishlagan holatida chastotaviy-sezuvchan boʻlmagan rejimda vaqtinchalik ishlashiga ruxsat berishi mumkin.

490. Chastotani qoʻlda rostlashni taʼminlaydigan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari chastotaviy-sezuvchan rejimda ishlashlari shart emas, ammo ular Tizim operatorining koʻrsatmasida belgilangan chiquvchi aktiv quvvat oʻrnatmasiga amal qilishlari shart.

491. Generatsiyalovchi modullar operatorlari va elektr energiyasini saqlash tizimlari operatorlari chastotani oʻzgartirish boʻyicha avtomatik rostlagichining harakatini yoki chiqishdagi aktiv quvvatini qoʻlda rostlash boʻyicha Dispetcher koʻrsatmasini faqatgina xodimlar, stansiya yoki jamoat xavfsizligiga tahdid mavjud boʻlgandagina bekor qilishga yoki oʻzgartirishga haqlidir.

492. Chastotani rostlash diapazoni — bu generatsiyalovchi modulning ikkala yoʻnalishda, yuqoriga va pastga chastotani rostlash uchun mavjud boʻlgan aktiv quvvati.

Ushbu diapazon chastota rostlashda ishtirok etuvchi generatsiyalovchi modullar nominal aktiv quvvatining kamida ±5 foizni tashkil etishi kerak.

493. Chastotani boshqarish uchun Oʻzbekiston Respublikasi yagona elektr energetika tizimida oʻz tarkibiga aylanuvchi zaxirani va tez ishga tushuvchi generatsiyalovchi modullar zaxirasini oluvchi minimal zaxiraning umumiy quvvati eng kamida elektr energetika tizimidagi eng katta generatsiyalovchi modul quvvatiga mos kelishi kerak va imkon qadar butun elektr energetika tizimi boʻyicha bir tekis taqsimlanishi lozim.

494. Chastotani avtomatik rostlash mazkur Qoidalarning 487-bandida belgilangan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari tomonidan doimiy ravishda 49,80 — 50,20 Nz diapazonda taʼminlanishi kerak.

Yagona elektr energetika tizimining hafta davomida 8 soat 24 daqiqagacha 49,60-50,40 Nz diapazonda ishlashiga ruxsat etiladi.

495. Chastotani avtomatik rostlash mazkur Qoidalarning 487-bandid a belgilangan Tizim operatorining soʻrovi boʻyicha generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari tomonidan 47,20 — 49,60 Nz diapazonlarda va istisno holatlarda alohida generatsiyalovchi modullarning xavfsizlik boʻyicha cheklovlariga zid boʻlmasa 50,50 — 52,00 Nz diapazonlarda (qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomaga muvofiq) taʼminlanishi kerak.

496. Generatsiyalovchi modullarning chastotasini qoʻlda rostlash Tizim operatorining chastotaning ogʻishiga javoban chiqishdagi aktiv quvvatini oʻzgartirishga nisbatan talablarini bajarish bilan taʼminlanadi.

Bunday xizmat mazkur Qoidalarning 492 va 493-bandlarida belgilangan chastotani avtomatik boshqarish bilan bir xil shartlarda va diapazonlarda taqdim etiladi.

497. Chastota oʻzgarishi bilan bogʻliq chastotani boshqarishni amalga oshiruvchi har bir qoʻshimcha xizmat koʻrsatuvchi operatorlar chiqishdagi aktiv quvvatining taʼsir javob tezligini oʻzgartirish darajasi ishonchliligi qoʻshimcha xizmatlar taqdim etish toʻgʻrisidagi shartnomaning shartlariga muvofiq boʻlishi kerak.

3-§. Aktiv quvvat balansini rostlash rejimi

498. Aktiv quvvat balansini rostlash rejimi operativ rejimda quvvat ogʻishlarini rostlash tamoyiliga asoslanadi.

Tizim operatori aktiv quvvat balansini rostlashni barcha haqiqiy transchegaraviy quvvat oqimlarini jami rejadagi quvvat oqimlariga nisbatini nazorat qilgan holda amalga oshiradi.

499. Aktiv quvvat boʻyicha balansni boshqarish aktiv quvvat balansini avtomatik rostlash va aktiv quvvat balansini qoʻlda rostlashdan tashkil topadi.

Elektr energetika tizimida aktiv quvvat balansini quyidagilar orqali taʼminlanadi:

generatsiyalovchi modullar aktiv quvvatini avtomatik rostlash orqali;

elektr energiyasini saqlash tizimlarini avtomatik zaryadlash/razryadlash;

isteʼmol yuklamasini avtomatik rostlash vositalari orqali;

generatsiyalovchi modullarni Dispetcher koʻrsatmalari asosida qoʻlda boshqarish orqali;

isteʼmol yuklamasini qoʻlda rostlash orqali;

isteʼmolchilar tomonida yuklamani boshqarish boʻyicha tadbirlar orqali;

Markaziy Osiyo birlashgan energetika tizimi tarkibiga kiruvchi va parallel ishlash shartnomasining tomonlari hisoblanuvchi tashqi elektr energetika tizimlar orqali;

boshqa tashqi bogʻliq boʻlgan Tomonlar bilan hamkorlikda.

500. Aktiv quvvatni rostlash bu qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomaga asosan Tizim operatoriga ixtiyoriy taqdim etiladigan xizmat.

501. Tizim operatori yagona elektr energetika tizimi ishiga boʻlgan texnik talablarga asoslangan holda aktiv quvvatni rostlash boʻyicha xizmatlarni taqdim etish boʻyicha Foydalanuvchilarni tanlashga haqli.

502. Aktiv quvvat balansini avtomatik rostlash yuklama chastotasini ikkilamchi avtomatik boshqarish imkoniyatiga ega boʻlgan barcha qoʻshimcha xizmat koʻrsatuvchilar tomonidan taʼminlanadi.

Yuklama va chastotani avtomatik ikkilamchi rostlash uchun foydalaniluvchi mavjud boʻlgan infratuzilma kiruvchi signallar, ishlab chiqarish, aktiv quvvat balansini boshqarish signallarini uzatish va qabul qilish hamda qayta ishlash uchun qoʻllaniladi (Dispetcherlik markazlaridagi va generatsiyalovchi qurilmalaridagi barcha rostlagichlar “quvvatni rostlash rejimi”ga sozlanadi, yaʼni ACE=ΔP).

503. Aktiv quvvat balansini rostlash boʻyicha xizmatlar qoʻshni energetika tizimlari tomonidan tezkor yordam ularning tizim operatorlari va Tizim operatori oʻrtasida qarama-qarshi savdolar (counter trading) oʻtkazish, tizimlar oʻrtasidagi bogʻlanishlar boʻyicha quvvat almashish grafiklarini qayta rejalashtirish va boshqa shakllarda taqdim etilishi mumkin.

504. Aktiv quvvat balansini avtomatik rostlash xizmatlarini taqdim etuvchi barcha qoʻshimcha xizmat koʻrsatuvchilar aktiv quvvat ogʻishlari boʻyicha uzluksiz avtomatik rostlash rejimida ishlashlari lozim.

505. Aktiv quvvat balansini qoʻlda rostlash xizmatlarini taqdim etuvchi barcha qoʻshimcha xizmat koʻrsatuvchilar Tizim operatori dispetcherlik xizmatining tegishli yoʻriqnomalariga muvofiq, chiqishdagi aktiv quvvatini oʻzgartirish toʻgʻrisidagi soʻroviga oʻz vaqtida javob berishi shart.

506. Aktiv quvvat balansini boshqarish diapazoni — bu qoʻshimcha xizmat koʻrsatuvchilarni aktiv quvvat balansini boshqarish uchun ikkala yoʻnalishda, yaʼni yuklamani oshirish va yuklamani pasaytirish uchun mavjud boʻlgan aktiv quvvat diapazoni hisoblanadi.

Ushbu diapazon aktiv quvvat balansini rostlashda ishtirok etuvchi qoʻshimcha xizmat koʻrsatuvchilarning nominal aktiv quvvatidan kamida ±10 foizni tashkil qilishi kerak.

507. Elektr energetika tizimida aktiv quvvat balansini rostlash uchun jami umumiy zaxira vaqt oʻtishi bilan oʻzgarishi va Tizim operatori tomonidan turli ish oraliqlari uchun belgilanishi kerak.

Aktiv quvvat balansini nazorat qilish uchun umumiy zaxira yigʻindisi kamida rostlashning yuqori diapazoni uchun elektr energetika tizimidagi eng katta generatsiyalovchi modulning quvvatiga va rostlashning quyi diapazoni uchun elektr energetika tizimidagi eng katta yuklamaga teng boʻlishi kerak.

508. Qoʻshimcha xizmat koʻrsatuvchilarning aktiv quvvat balansini qoʻlda rostlashi, quvvat ogʻishida Tizim operatorining generatsiyalovchi modulning aktiv quvvatini oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatmasini bajarish orqali taʼminlanadi.

509. Quvvat ogʻishida aktiv quvvat balansini boshqarishni amalga oshirayotgan har bir qoʻshimcha xizmat koʻrsatuvchi tomonidan aktiv quvvat yetkazib berish hajmi, aktiv quvvat ishlab chiqarishni oʻzgartirish tezligi va aktiv quvvat ishlab chiqarish barqarorligi qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomada koʻzda tutilgan tartibda amalga oshirilishi kerak.

510. Isteʼmolni avtomatik va qoʻlda rostlashda, shuningdek aktiv quvvat balansini boshqarish rejimida qoʻllaniladigan isteʼmolchi yuklamasini rostlash choralari Qoidalarning XI boʻlimi 4-bobida belgilangan elektr energetika tizimini himoyalash choralari bilan bir xil tuzilmaga asoslanadi.

6-bob. Kuchlanishni (reaktiv quvvatni) rostlash

1-§. Kuchlanishni (reaktiv quvvatni) rostlashning maqsadi, mezonlari va talablari

511. Uzatish tizimida kuchlanish grafiklarini rostlashni amalga oshirish bilan kuchlanishni rostlash va reaktiv quvvat oqimlarini rostlash bilan reaktiv quvvatni rostlash bir-biriga bogʻlangan va oʻzaro bogʻliq jarayon boʻlib, ularni kuchlanishni (reaktiv quvvatni) rostlash deb nomlanuvchi yagona jarayon sifatida koʻrish mumkin.

512. Elektr energetika tizimida kuchlanishni (reaktiv quvvatni) rostlashning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:

Tizim operatori tomonidan ishlab chiqilgan elektr energetika tizimidagi kuchlanish grafiklariga qatʼiy rioya qilish;

uzatish tizimidagi kuchlanish darajasini tegishli uskunalarning texnik parametrlari bilan belgilanuvchi chegaralarida taʼminlash;

aktiv quvvatning yoʻqolishlarini qisqartirishga erishish maqsadida reaktiv quvvat oqimlarini cheklash;

uzatish tizimida kuchlanish darajasini ushlab turish va shu orqali butun elektr energetika tizimining barqarorligini va xavfsizligini taʼminlash uchun yetarlicha reaktiv quvvat yetkazib berish.

513. Uzatish tizimida kuchlanishni (reaktiv quvvatni) rostlash Tizim operatori tomonidan quyidagilardan foydalangan holda amalga oshiriladi:

generatsiyalovchi modullar, jumladan anʼanaviy va qayta tiklanuvchi;

elektr energiyasini saqlash tizimlari;

uzatish tizimida kuchlanishni rostlash vositalari va qurilmalaridan;

uzatish tizimiga ulangan Foydalanuvchilar tomonidan boshqariluvchi kuchlanishni rostlash qurilmalaridan.

514. Oʻzbekiston Respublikasining elektr uzatish tizimida kuchlanishni (reaktiv quvvatni) rostlash boʻyicha operativ tadbirlar mazkur Qoidalar va boshqa texnik hujjatlar, shu jumladan Yagona elektr energetikasi tizimida kuchlanish va reaktiv quvvatni rostlash yoʻriqnomasi asosida bajarilishi kerak.

515. Elektr energetika tizimining uzatish tarmoqlariga ulanish nuqtalaridagi kuchlanish darajasini ushlab turishga asosiy talab texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlari bilan belgilanadi hamda quyidagi diapazonlarda taʼminlanadi:

kuchlanishning normal ogʻishi berilgan qiymatdan ±5 foizdan oshmasligi;

kuchlanishning maksimal ogʻishi berilgan qiymatdan ±10 foizdan oshmasligi;

avariya vaziyatlaridagi chastota pasayishi davomida minimal kuchlanish chastotaning har 1 Nz ga pasayishiga toʻgʻri proporsional ravishda 1 foizga pasayishi.

516. Kuchlanish darajasiga nisbatan alohida talab bu quyidagilardan iborat boʻlgan uzatish tizimida maksimal yoʻl qoʻyilgan kuchlanishdir:

500 kV kuchlanish pogʻonasi uchun — 525 kV;

220 kV kuchlanish pogʻonasi uchun — 252 kV;

110 kV kuchlanish pogʻonasi uchun — 126 kV.

517. Uzatish tizimining koʻpchilik tugunlari uchun bazaviy kuchlanish — bu nominal kuchlanishdir, biroq Tizim operatori elektr energetika tizimining xususiyatlari, uzatish tizimining tegishli qismidagi reaktiv quvvat balansi va ekspluatatsiyaning umumiy shartlariga bogʻliq ravishda boshqa qiymatlarni berishi ham mumkin.

518. Kuchlanishning normal tebranishlari davomiyligi chegarasi yoʻq.

519. Mazkur Qoidalarning 516-bandida belgilangan kuchlanishning maksimal ogʻishiga texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarida belgilangandek kunlik vaqtning 5 foizdan oshmagan muddat davomida yoʻl qoʻyiladi.

520. Chegaraoldi podstansiyalarda kuchlanishning talab etilgan darajalari qoʻshni davlatlar energotizimlari operatorlari bilan kelishilishi lozim boʻlgan qiymatlar hisoblanadi va qoida boʻyicha tizimlararo birlashma toʻgʻrisidagi shartnomada koʻrsatiladi.

Chegaraoldi podstansiyalardagi ishchi kuchlanish imkon boricha berilgan qiymatlarga yaqin ushlab turilishi lozim. Ushbu qiymatlar elektr energetika tizimining qolgan qismiga taʼsir qilmasa, operativ rejimda belgilangan kuchlanish chegaralaridan farqli boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi.

521. Tizim operatori Qoidalarning mazkur boʻlimi talablari va sanab oʻtilgan texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar asosida elektr energetika tizimida kuchlanishni rostlash boʻyicha yoʻriqnoma ishlab chiqishi lozim. Ushbu yoʻriqnoma reaktiv quvvatni rostlashga taalluqli nizomlarni ham oʻz ichiga olishi kerak.

522. Uzatish tizimining asosiy tarmoqlarining oʻta yuklanishlar natijasida yuzaga keladigan uzatish tarmoqlarining oʻtkazuvchanlik imkoniyati pasayishi, ulardagi yoʻqotishlarning ortishini minimallashtirish maqsadida reaktiv quvvat manbasiga (isteʼmolchiga) yaqin joyda reaktiv quvvat kompensatsiya qilinishi va muvozanatlanishi kerak. Bunga bogʻliq ravishda uzatish tizimining tugunlarida generatsiyalanuvchi va isteʼmol qilinuvchi reaktiv quvvat oʻrtasidagi muvozanat doimo ushlab turilishi zarur.

523. Elektr tarmoqlarida reaktiv quvvat oqimlari ekspluatatsiya sharoitlaridan kelib chiqib minimal darajada ushlab turilishi shart.

524. Tizim operatori uzatish tizimi obyektlaridagi kuchlanish va reaktiv quvvatning muvofiqligini taʼminlash uchun quyidagilarni amalga oshiradi:

uzatish tizimiga bevosita ulangan shuntlovchi reaktorlar va kondensator batareyalarni yoqish/oʻchirish;

elektr uzatish tarmoqlarini yoqish/oʻchirish;

transformator va avtotransformatorlarning yuklama ostida kuchlanishni rostlagichlarini oʻzgartirish;

sinxron va statik kompensatorlarning ish rejimi va berilgan kuchlanishini oʻzgartirish.

525. Birlashgan energetika tizimining ish rejimiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan ekspluatatsiya sharoitlariga bogʻliq ravishda yoki kuchlanishni (reaktiv quvvatni) rostlash boʻyicha qoʻshimcha xizmatlar toʻgʻrisida tizimlar oʻrtasidagi shartnoma asosida qoʻshni davlatlar elektr energetika tizimlari operatorlari normal ish rejimlarida va (yoki) avariya vaziyatlarida almashuv uchun reaktiv quvvatning hajmi haqida kelishib oladilar.

2-§. Kuchlanishni (reaktiv quvvatni) rostlash jarayonini rejalashtirish

526. Tizim operatori kuchlanishni (reaktiv quvvatni) rostlashni quyidagi mezonlar asosida rejalashtiradi:

uzatish tizimi tugunlaridagi kuchlanishning yoʻl qoʻyilgan chegaralari;

uzatish tizimi boʻyicha va qoʻshni elektr energetika tizimilar bilan chegara orqali reaktiv quvvat oqimining yoʻl qoʻyilgan kattaliklari;

elektr energetika tizimi turgʻunligi boʻyicha zaxira;

uzatish tizimida aktiv quvvatning minimal isrofi.

527. Kuchlanishni (reaktiv quvvatni) rostlashni rejalashtirish natijasi — bu kuchlanishni/reaktiv quvvatni birlamchi va ikkilamchi rostlash maqsadlari uchun reaktiv quvvatni zaruriy zaxiralarini taʼminlashni optimallashtirish hisoblanadi.

528. Kuchlanishni (reaktiv quvvatni) rostlashni rejalashtirish uchun Tizim operatori toʻliq va mutlaq javobgardir.

3-§. Kuchlanish (reaktiv quvvat) grafiklari

529. Kuchlanishni (reaktiv quvvatni) birlamchi rostlash uzatish tizimining tugunlari uchun kuchlanish yoki reaktiv quvvatning oldindan berilgan grafiklari asosida amalga oshiriladi.

Kuchlanish (reaktiv quvvat) grafiklari — kuchlanish (reaktiv quvvat)ni rostlash rejimidan foydalanilishiga bogʻliq ravishda reaktiv quvvatni generatsiyalash (isteʼmol qilish)ning berilgan qiymatlarining roʻyxati.

530. Tizim operatori, har oyning 20-sanasidan kechiktirmagan holda, kelgusi uch oy uchun uzatish tizimiga muayyan nazorat (ulanish) nuqtalarida kuchlanishning (reaktiv quvvatning) berilgan qiymatlarini oʻz ichiga oluvchi kuchlanish grafiklarini tuzishi va ularni barcha tegishli subyektlarga taqdim etishi kerak.

531. Kuchlanish (reaktiv quvvat) grafigi har hafta yangilanishi mumkin va Tizim operatori yangilangan grafikni barcha tegishli tomonlarga taqdim etadi.

532. Elektr energetika tizimi yoki uning biror qismi ishidagi kutilmagan, oldindan aytilmagan va toʻsatdan boʻlgan oʻzgarishlar holatida yoki favqulodda vaziyatda Tizim operatori kuchlanish (reaktiv quvvat) grafigini har kuni yangilab borishi yoki oʻzgartirilgan grafikka muvofiq dispetcherlik koʻrsatmasini berishi mumkin.

533. Tizim operatori Foydalanuvchilar tomonidan kuchlanish grafiklariga va oʻzi tomonidan berilgan kuchlanishni/reaktiv quvvatni rostlashga taalluqli koʻrsatmalariga rioya etilishini nazorat qiladi.

534. Koʻrsatmaga rioya etmaslik holatida, Tizim operatori oʻz majburiyatlarini bajarmagan Foydalanuvchi hisobidan kuchlanish (reaktiv quvvat)ni rostlashning boshqa vositalarini (qoʻshimcha xizmatlar toʻgʻrisida shartnoma asosida) jalb qilish huquqiga ega.

535. Elektr stansiyalari operatorlari oʻz generatsiyalovchi modullarining uzatish tizimiga ulanish nuqtasidagi kuchlanish darajasini kuchlanish grafigiga muvofiq ushlab turish uchun javobgardirlar. Ushbu talab ularning uskunalariga ishlab chiqarish zavodlari tomonidan belgilangan texnik chegaralar doirasida bajarilishi kerak.

536. Taqsimlash tizimi operatorlari va uzatish tizimiga bevosita ulangan Isteʼmolchilar ulanish nuqtasida quvvat koeffitsiyentini (cos φ) mazkur Qoidalarning III boʻlimiga va (yoki) ulanish shartnomasiga muvofiq oldindan belgilangan chegaralarda saqlab turish orqali ulanish nuqtasida reaktiv quvvat oqimlarining minimal qiymatlarini saqlab turishlari lozim.

4-§. Kuchlanish (reaktiv quvvat)ni birlamchi (avtomatik) rostlash

537. Kuchlanish (reaktiv quvvat)ni birlamchi rostlash bu kuchlanishni (reaktiv quvvatni) uzatish tizimida avtomatik (operativ ish rejimida) rostlash hisoblanadi va quyidagilar orqali taʼminlanadi:

generatsiyalovchi modullarning kuchlanishni rostlash qurilmalari;

transformatorlarning yuklama ostida kuchlanishni rostlagichlari;

reaktiv quvvatning statik kompensatorlari.

538. Kuchlanishni (reaktiv quvvatni) birlamchi rostlash, rostlash qurilmalarini kuchlanish (reaktiv quvvat)ning berilgan qiymatlariga koʻra avtomatik ishlashiga asoslanadi va faqat kuchlanishni oʻlchash qurilmasi va boshqarishning qayta aloqasidan tarkib topgan, kuchlanishni (reaktiv quvvatni) birlamchi rostlash boʻyicha rostlovchi uskuna tomonidan taʼminlanadi.

539. Kuchlanishni (reaktiv quvvatni) birlamchi rostlashni taʼminlovchi barcha Tomonlar, kuchlanishni (reaktiv quvvatni) birlamchi rostlash uchun rostlovchi uskunalar majmuasini oʻrnatishlari va ularga xizmat koʻrsatishlari shart.

Ushbu talab boshqaruv signallarini va (yoki) kuchlanish (reaktiv quvvat)ning oʻrnatmalarini uzatish uchun foydalaniladigan aloqa kanallariga ham tatbiq qilinadi.

5-§. Kuchlanish (reaktiv quvvat)ni ikkilamchi (qoʻlda) rostlash

540. Kuchlanishni (reaktiv quvvatni) ikkilamchi rostlash — bu uzatish tizimida kuchlanishni (reaktiv quvvatni) qoʻlda (avtomatik boʻlmagan) rostlash hisoblanadi va quyidagilar yordamida taʼminlanadi:

generatsiyalovchi modullarning chiqishidagi reaktiv quvvatini rostlash;

transformatorlarning yuklama ostida kuchlanishni rostlagichlari;

sinxron kompensatorlar;

statik kompensatorlar;

shuntlovchi reaktorlar;

kondensator batareyalar;

elektr uzatish tarmoqlarini kommutatsiyalash.

541. Kuchlanish (reaktiv quvvat)ni ikkilamchi rostlash faqat Tizim operatorining toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatmasi boʻyicha amalga oshiriladi va ekspluatatsiya davomida ishga solinadi. Mazkur Qoidalarning 540-bandiga qoʻshimcha ravishda, rostlash quyidagi yoʻllar orqali ham amalga oshiriladi:

kuchlanishni pasaytirish — Tizim operatorining nominal kuchlanishni berilgan foizga pasaytirish boʻyicha koʻrsatmasiga asosan;

yuklamani favqulodda oʻchirish — Tizim operatorining koʻrsatmasi boʻyicha yuklamani qoʻlda oʻchirish.

542. Tizim operatori va kuchlanish (reaktiv quvvat)ni ikkilamchi rostlashda ishtirok etuvchi stansiyalarni ekspluatatsiya qiluvchi barcha Foydalanuvchilar, oʻz uskunalarining hamma vaqt operativ rejim va ulanish shartlariga muvofiq kuchlanish (reaktiv quvvat)ni ikkilamchi rostlash talablariga muvofiq boʻlishini taʼminlashlari lozim.

6-§. Kuchlanish (reaktiv quvvat)ni oflayn rejimda boshqarish

543. Kuchlanish (reaktiv quvvat)ni oflayn rejimda boshqarish bu kuchlanishni (reaktiv quvvatni) avtomatik va qoʻlda rostlash orqali uzatish tizimida reaktiv quvvat oqimlari va kuchlanish grafiklarining muvofiqligini taʼminlash uchun qoʻllaniluvchi choralar va harakatlar majmui.

544. Kuchlanish (reaktiv quvvat)ni oflayn rostlash ish grafikdan tashqari amalga oshiriladi va quyidagilar bilan bogʻliq boʻladi:

transformatorning qoʻzgʻatishsiz qayta ulash qurilmasi holatini oʻzgartirish;

kuchlanishsiz turgan kondensator batareyalarini qayta ulash;

kuchlanishsiz turgan shuntlovchi reaktorlarni qayta ulash.

7-bob. Qoʻshimcha xizmatlar

1-§. Qoʻshimcha xizmatlarning tavsifi va turlari

545. Qoʻshimcha xizmatlar bu yagona elektr energetika tizimini turgʻun va xavfsiz ishlashini taʼminlash uchun Tizim operatori tomonidan foydalaniladigan Foydalanuvchilarning harakatlari.

546. Yagona elektr energetika tizimida quyidagi qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatiladi:

elektr energetika tizimini muvozanatlash — bu aktiv quvvat (yuklama) va chastotani rostlash;

kuchlanish (reaktiv quvvat)ni rostlash;

noldan ishga tushirish.

2-§. Aktiv quvvat (yuklama) va chastotani mustaqil tarzda avtomatik rostlash

547. Chastotani mustaqil ravishda avtomatik rostlash (jumladan, birlamchi rostlash) — bu chastota ogʻishiga javoban generatsiyalovchi modul va elektr energiyasini saqlash tizimlarining chiqishdagi aktiv quvvatini avtomatik rostlashi hisoblanadi.

548. Birlamchi rostlash — bu qoʻshimcha xizmat hisoblanadi va qoʻshimcha xizmatlar toʻgʻrisidagi tegishli shartnoma asosida taqdim etiladi.

549. Birlamchi rostlash chastotaning kvazi-turgʻun qiymati ± 100 mNz dan ortiq ogʻishi holatidan soʻng darhol ishga tushishi va 30 soniyadan kechikmay toʻlaqonli ishlashi lozim.

550. Birlamchi zaxira — bu avtomatik tarzda Oʻzbekiston yagona elektr energetika tizimi tomonidan chastotani tiklash uchun zarur boʻlgan harakatlarni bajarish uchun yetarli boʻlgan ishchi zaxira qiymati.

551. Barcha generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari ekspluatatsiya davomida doimiy ravishda birlamchi rostlashni taʼminlashga qodir boʻlishlari shart.

Tizim operatori tomonidan berilgan yengillik shartlariga binoan ushbu majburiyatdan ozod qilingan holatlar bundan mustasno.

552. Chastota va aktiv quvvat oqimini birlamchi avtomatik rostlashni taʼminlovchi barcha generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari doimiy chastotaviy-sezuvchan rejimda ishlashlari shart.

Generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari tegishli uskunalarining texnik nosozligi yoki barqaror ishlamasligi holatida Tizim operatori ularga chastotaviy-sezgir rejimda ishlamasliklariga vaqtinchalik ruxsat berishi mumkin.

553. Generatsiyalovchi modul operatoriga va (yoki) elektr energiyasini saqlash tizimi operatoriga faqatgina xodimlar, stansiya va jamiyat xavfsizligiga tahdid mavjud boʻlgan hollarda birlamchi avtomatik rostlashni bekor qilish ruxsat beriladi.

554. Tizim operatori birlamchi avtomatik rostlashda ishtirok etuvchi barcha generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun bir kun oldin chastota oʻrnatmalarini taqdim etadi.

555. Maxsus attestatsiyadan oʻtgan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlarining birlamchi avtomatik rostlashda ishtirok etishi majburiy hisoblanadi.

556. Tizim operatori elektr energetika tizimi ekspluatatsiyasiga qoʻyiladigan texnik talablardan kelib chiqib, birlamchi rostlash boʻyicha xizmat koʻrsatuvchi Foydalanuvchini tanlashga haqli.

557. Tizim operatori birlamchi rostlash boʻyicha xizmat koʻrsatuvchilar faoliyati monitoringini quyidagi ekspluatatsiyaviy parametrlar boʻyicha amalga oshiradi:

rostlash diapazonining mavjudligi — qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomada kelishilgan rostlash diapazoni istalgan vaqtda mavjud boʻlishi kerak;

ishga kiritish vaqti — chastota ogʻishiga javob qaytarish vaqti mazkur Qoidalarning 549-bandi talablariga va (yoki) qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomada belgilangan yoʻl qoʻyilgan chegaralarga muvofiq kelishi kerak;

foydalanilgan rostlash quvvati — jalb etilgan birlamchi rostlash zaxirasi qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomaga muvofiq boʻlishi kerak;

xizmat koʻrsatishning ishonchliligi — birlamchi rostlash, ikkilamchi rostlashning tegishli hajmi bilan almashtirilmaguncha faol holda qolishi kerak.

3-§. Aktiv quvvat (yuklama) va chastotani markazlashtirilgan holda avtomatik rostlash

558. Aktiv quvvat (yuklama) va chastotani markazlashtirilgan holda avtomatik rostlash (ikkilamchi rostlash) bu elektr energetika tizimida yoki uning biror qismida ikki tomonlama maqsadni oʻzida namoyon etuvchi generatsiyaning markazlashgan avtomatik boshqarish funksiyasidir. Bunga quyidagilar kiradi:

elektr energetika tizimida aktiv quvvat balansini imkon qadar rejalashtirilgan qiymatlarga yaqin taʼminlash;

elektr energetika tizimidagi buzilishlar (nosozliklar) natijasida chastotaning sezilarli ogʻishi holatlarida chastotani tiklash va buning natijasida birlamchi rostlash qobiliyatini tiklash.

559. Ikkilamchi va uchlamchi darajali rostlash uchun umumiy majburiy zaxira quyidagi ikki xil usulda hisoblanadi:

ehtimollik asosida;

mumkin boʻlgan eng katta nomutanosiblik (disbalans) asosida.

560. Ehtimollik usuliga koʻra oldingi oʻn ikki oydan kam boʻlmagan davr uchun 15 daqiqalik oʻrtacha odatiy(doimiy) buzilishlar (nosozliklar) uchun zaxiraning qiymati (ACEo1) quyidagi tenglamaga koʻra hisoblanadi:

ACEo1=ACE + aFRRact + FRRact + RRact + IGCC + aFRRxb + mFRRxb + RRxb

bu yerda:

ACEo1 — 15 daqiqalik vaqt oraligʻida uzatish tizimining maʼlum qismidagi buzilishlarning (ogʻishlarining) oʻrtacha qiymati;

ACE — 15 daqiqalik vaqt oraligʻida uzatish tizimining maʼlum qismidagi buzilishlarning (ogʻishlarining) oʻrtacha statistik qiymati;

aFRRact — 15 daqiqalik vaqt oraligʻida ikkilamchi rostlashga kiritilgan aktiv quvvatning oʻrtacha qiymati;

mFRRact — 15 daqiqalik vaqt oraligʻida uchlamchi rostlashga kiritilgan aktiv quvvatning oʻrtacha qiymati;

Rract — 15 daqiqalik vaqt oraligʻida rostlash qismidagi almashtirish zaxirasining faollashtirilgan oʻrtacha qiymati;

IGCC — 15 daqiqalik vaqt oraligʻida rostlash uchun platforma orqali faollashtirilgan oʻrtacha quvvat;

aFRRxb — 15 daqiqalik vaqt oraligʻida ikkilamchi rostlash uchun tizimlararo faollashtirilgan (qabul qilingan yoki uzatilgan) oʻrtacha quvvat;

mFRRxb — 15 daqiqalik vaqt oraligʻida buzilish (nosozlik) chegarasida uchlamchi rostlashda faollashtirilgan oʻrtacha quvvat;

RRxb — 15 daqiqalik vaqt oraligʻida boshqa rostlovchi quvvat bilan zaxiradan almashtirilgan oʻrtacha quvvat.

561. Zarur ikkilamchi va uchlamchi zaxira (ACEo1) qiymatlari oraligʻidan eng yuqori qiymatning 1 foiz qiymatini olib tashlash va qolgan eng yuqori qiymatni qabul qilish orqali aniqlanadi.

562. Ikkilamchi va uchlamchi rostlashlarning umumiy zaxira qiymatlari yil davomida rostlash ogʻishlarining 99 foizini qoplashi kerak. Shunga koʻra birinchi navbatda quvvatni faollashtirish uchun zarur zaxira hisoblab chiqiladi, soʻngra xuddi shunday metodologiya asosida quvvatni pasaytirish uchun zaxira hisoblanadi.

563. Mumkin boʻlgan eng katta nomutanosiblik usuli bu nazorat zonasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan eng katta oqim nomutanosibligini aniqlashdir. Ular yuzaga kelishi mumkin boʻlgan eng katta salbiy va ijobiy nomutanosibliklar uchun alohida aniqlanadi.

564. Zarur boʻlgan umumiy ikkilamchi va uchlamchi rostlashning zaxira qiymati yuqoridagi ikki usulda hisoblanganda, aniqlangan eng yuqori qiymatlar qabul qilinadi. Hisoblar quvvatni oshirish va pasaytirish uchun alohida amalga oshiriladi.

565. Energiyani boshqarish tizimining (EMS) avtomatik dispetcherlik boshqaruv tizimida yoki chastota va quvvatni avtomatik boshqaruv tizimida tegishli shartnoma asosidagi modul(blok)lar ishlayotgan boʻlsa umumiy ikkilamchi va uchlamchi rostlash zaxirasining qiymati kamayishi mumkin.

566. Mumkin boʻlgan eng katta nomutanosiblik qiymatlari ehtimollik usuli bilan hisoblangan qiymatlardan katta boʻlsa, bu ikki qiymat orasidagi farqqa mos keladigan zaxira quvvati qoʻshni boshqaruv modullari bilan shartnomalar asosida taʼminlanadi.

567. Elektr energetika tizimi uchun chastota va aktiv quvvat oqimlarini ikkilamchi rostlash zaxirasining minimal qiymati mazkur Qoidalarga 24-ilovaga muvofiq aniqlanadi.

568. Tizim operatori yagona elektr energetika tizimining ekspluatatsiya qilish shartlariga bogʻliq ravishda, kunlik yoki soatlik davrlar uchun ikkilamchi zaxiraning turli qiymatlarini aniqlashi kerak.

569. Ikkilamchi rostlash barcha texnik talablarga muvofiq boʻlgan va Tizim operatoridan bunday xizmatlarni koʻrsatish uchun dastlabki attestatsiyadan oʻtgan generatsiyalovchi modullar tomonidan amalga oshiriladi.

570. Ikkilamchi avtomatik rostlashni taʼminlab beruvchi barcha generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari ushbu xizmatlarni shartnomalarda belgilangan muddatlarda toʻliq koʻrsatishlari shart. Tizim operatori tomonidan berilgan yengillik shartlariga koʻra ushbu majburiyatdan ozod qilingan holatlar bundan mustasno.

571. Tizim operatori ikkilamchi rostlashni boshqarish boʻyicha signallarni shakllantirish va ikkilamchi avtomatik rostlashda ishtirok etuvchi generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlariga uzatish majburiyatini oladi.

Ikkilamchi avtomatik rostlashda ishtirok etuvchi generatsiyalovchi modullarning majburiyatlari doimiy amal qilish rejimida ikkilamchi rostlash signallariga samarali, aniq va ishonchli javob qaytarishdan iborat.

572. Tizim operatori ikkilamchi rostlashda ishtirok etayotgan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlarining ishini nazorat qilishga va taqdim etilayotgan xizmat sifati qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish shartnomasida koʻrsatilgan koʻrsatkichlardan past boʻlsa, istalgan vaqtda ushbu xizmatni toʻxtatishga haqli.

573. Tizim operatori ikkilamchi rostlash boʻyicha xizmat koʻrsatuvchilarning quyidagi ekspluatatsiya parametrlarini nazorat qiladi:

rostlash diapazonining mavjudligi — qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomada kelishilgan rostlash diapazoni istalgan vaqtda mavjud boʻlishi kerak;

xizmatni ishga tushirish vaqt — turtkilar sodir boʻlgan holatda va (yoki) qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomaga muvofiq ikkilamchi rostlash zaxirasi belgilangan vaqt oraligʻida ishga tushirilishi kerak;

xizmat koʻrsatish barqarorligi — qachon ikkilamchi rostlash generatsiyalovchi modul yoki yuklamaning ishdan chiqishini kompensatsiya qilish uchun foydalanilganda, ikkilamchi rostlash tegishli miqdorda uchlamchi rostlash bilan almashtirilmaguniga qadar ishda qolishi lozim.

javob qaytarish vaqti — boshqarish signallarining kechikish vaqti qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomada belgilangan yoʻl qoʻyilgan chegaralarga muvofiq boʻlishi, lekin 2 daqiqadan oshmasligi kerak.

xizmat koʻrsatish sifati — uzatiladigan boshqaruv quvvati egri chizigʻi boshqarish signali egri chizigʻiga imkon qadar yaqin boʻlishi kerak. Boshqarish signalining quvvati amplitudasidan 5 foizgacha ogʻishiga yoʻl qoʻyiladi.

574. Mazkur Qoidalarning 572-bandida keltirilgan holat yuzaga kelgan taqdirda Tizim operatori ikkilamchi rostlash boʻyicha boshqa xizmat koʻrsatuvchidan ikkilamchi rostlash xizmatlari koʻrsatishga qoʻshimcha soʻrov berishga haqli.

4-§. Aktiv quvvat va chastotani qoʻlda rostlash

575. Aktiv quvvat va chastotani qoʻlda rostlash (uchlamchi rostlash) yagona elektr energetika tizimida aktiv quvvat balansini yoki Markaziy Osiyo birlashgan energetika tizimida ishchi chastotani tiklash maqsadida amalga oshiriladigan, generatsiyalovchi modul oʻrnatmasini yoki Foydalanuvchilar uskunalarining yuklanishini qoʻlda oʻzgartirish hisoblanadi.

576. Uchlamchi rostlash quyidagilardan foydalangan holda amalga oshiriladi:

elektr energetika tizimidagi generatsiyalovchi modullar;

elektr energetika tizimida Dispetcher tomonidan boshqariladigan (Isteʼmolchilar) yuklamalar;

elektr energetika tizimidagi elektr energiyasini saqlash tizimlari;

boshqa (qoʻshni) elektr energetika tizimlar.

577. Tizim operatori turli ish rejimlari uchun oʻzi tomondan belgilanadigan, lekin mavjud ikkilamchi rostlash bilan birga elektr energetika tizimidagi quyidagilarni tashkil topgan yoʻqotilishi mumkin boʻlgan eng katta generatsiyalovchi modullar quvvatidan kam boʻlmagan elektr energetika tizimida uchlamchi rostlash boʻyicha xizmatlarning yetarli hajmini taʼminlash uchun javobgar:

elektr energetika tizimidagi eng katta generatsiyalovchi modul quvvati;

podstansiya shinalarining oʻchishi natijasida generatsiyalovchi quvvatlarning yoʻqotilishi mumkin boʻlgan eng katta quvvati.

578. Ekspluatatsiyaga kiritish vaqti va davomiyligiga qarab uchlamchi rostlash quyidagicha farqlanadi:

tez uchlamchi rostlash;

sekin uchlamchi rostlash.

579. Tez uchlamchi rostlash zaxirasi uni ishga tushirgan vaqtdan boshlab 15 daqiqadan kechiktirmay toʻliq mavjud boʻlishi va ikkilamchi rostlash zaxirasini boʻshatish imkonini berishi kerak.

Tez uchlamchi rostlash qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnoma doirasida taqdim etilishi lozim. Tez uchlamchi rostlash zaxirasi istalgan vaqtda mavjud boʻlishi shart.

Qoʻshimcha xizmatlar toʻgʻrisidagi tegishli shartnomada boshqa vaqt davomiyligi qayd etilmagan boʻlsa tez uchlamchi rostlash sakkiz soat davomida barqaror boʻlishi kerak.

580. Elektr energetika tizimida “yuksizlantirish” uchun chastota va aktiv quvvatga tegishli tez uchlamchi rostlash zaxirasining hajmi elektr energetika tizimining umumiy shinasiga ulangan eng katta yuklamaning yoʻqotilishini qoplashga yetarli boʻlishi kerak.

5-§. Elektr energetika tizimida ulanmagan quvvat zaxirasi

581. Elektr energetika tizimining ulanmagan quvvat zaxirasi (sekin uchlamchi rostlash) tez uchlamchi rostlashni boʻshatish va uzoq muddatda quvvat va chastota balansini barqarorlashtirish uchun moʻljallangan.

U ishga tushish vaqtidan boshlab sakkiz soatdan keyin toʻliq ishga tushgan boʻlishi kerak.

Qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomada boshqa muddat belgilanmagan boʻlsa, qirq sakkiz soatdan kam boʻlmagan vaqt mobaynida barqaror (ish holatida) boʻlishi kerak.

582. Elektr energetika tizimida quvvatni ishga tushirish, “yuklash” rejimidagi sekin uchlamchi rostlash zaxirasining hajmi elektr energetika tizimidagi eng katta quvvatli generatsiyalovchi modulning yoʻqotilishini qoplash uchun yetarli boʻlishi kerak.

583. Elektr energetika tizimida pastga qarab, “yuksizlantirish” rejimidagi sekin uchlamchi rostlash zaxirasining hajmi elektr energetika tizimining umumiy shinasiga ulangan eng katta yuklama yoʻqotilishini qoplash uchun yetarli boʻlishi kerak.

584. Tizim operatori uchlamchi rostlash xizmatlarini koʻrsatuvchi Foydalanuvchilarning quyidagi ekspluatatsiya parametrlarini monitoring qiladi:

rostlash zaxirasining mavjudligi — qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomada kelishilgan boshqariladigan rostlash zaxirasining doimiy mavjudligini;

xizmatni faollashtirish vaqti — ishga tushish vaqti mazkur Qoidalarning 579-bandiga va (yoki) qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomada qayd etilgan vaqtga muvofiqligini;

xizmat barqarorligi — disbalans holati boshqa usullar bilan qayta rostlanmaguncha uchlamchi rostlash amalda qolishini taʼminlash;

taqdim etilayotgan xizmatlar sifati;

talab etiladigan boshqarish quvvatiga nisbatan maksimal xatolik 10 foizdan, ruxsat etiladigan kechikish oraligʻi — 15 soniyadan koʻp boʻlmasligi.

6-§. Vaqtni boshqarish (kuzatib borish)

585. Tizim operatori elektr energetika tizimida vaqtni boshqarish (kuzatib borish) jarayonini muvofiqlashtirish uchun masʼul. Bunda Tizim operatori chastotani koordinatsiya qiluvchi tizim operatoridan chastota boʻyicha topshiriq oladi va sinxron vaqtga kerakli tuzatish kiritish uchun chastotaviy-sezuvchan rejimda ishlayotgan barcha Foydalanuvchilar oʻrtasida sinxron vaqtni tarqatadi.

586. Tizim operatori umumiy chastota sozlamalarining berilgan qiymatini faqatgina birlashgan energetika tizimidan ajralganda yoki elektr energetika tizimi qisman yoki toʻliq oʻchgan holatlardagina oʻzgartirishga haqli.

587. Foydalanuvchilar Tizim operatori koʻrsatmalariga muvofiq chastota boʻyicha oʻrnatmalarga doimiy rioya qilishga masʼuldirlar.

7-§. Kuchlanish va reaktiv quvvatni rostlash

588. Tizim operatori, boshqa Tomonlarni jalb etish orqali kuchlanish va reaktiv quvvatni rostlash imkoniyatini yaratish maqsadida rostlashning ushbu turlarini taqdim etuvchi Foydalanuvchilarga quyidagi Dispetcherlik koʻrsatmalarini beradi:

generatsiyalovchi modullarga va (yoki) kuchlanishni birlamchi rostlashni taʼminlovchi har qanday boshqa Tomonga kuchlanish boʻyicha oʻrnatmani;

generatsiyalovchi modullarga va (yoki) reaktiv quvvatni birlamchi rostlashni taʼminlovchi har qanday boshqa Tomonga reaktiv quvvat boʻyicha oʻrnatmani;

generatsiyalovchi modullarga va (yoki) kuchlanishning ikkilamchi rostlashni taʼminlovchi har qanday boshqa Tomonga berilgan kuchlanishni tiklash va ushlab turish boʻyicha koʻrsatmalarni;

generatsiyalovchi modullarga va (yoki) reaktiv quvvatning ikkilamchi rostlashni taʼminlovchi har qanday boshqa Tomonga berilgan reaktiv quvvatni ishlab chiqarish/isteʼmol qilish boʻyicha koʻrsatmalarni.

589. Generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari Ulanish shartlariga muvofiq kuchlanish va reaktiv quvvatni rostlash imkoniyatiga ega boʻlishlari shart.

590. Generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari quyidagilarni bajarishlari shart:

kuchlanishning reja grafiklariga muvofiq, kelishilgan chegaralarda elektr uzatish tizimiga nazorat (ulanish) nuqtalarida kuchlanish grafiklariga rioya qilish;

kuchlanishning rejali grafigini oʻzgartirish boʻyicha dispetcherlik koʻrsatmalarini oʻz vaqtida bajarish;

avariya vaziyatlari vujudga kelganda, kuchlanish (reaktiv quvvat)ning berilgan grafigiga rioya qilish maqsadida reaktiv quvvatni oshirish boʻyicha dispetcherlik koʻrsatmalarini bajarish. Bu sinxron generatorlarning texnik xarakteristikalarini buzmasdan generatsiyalovchi modulning aktiv quvvatini pasaytirilishini talab qilishi mumkin;

dispetcherning berilgan kuchlanishni ushlab turish rejimidan reaktiv quvvatni ushlab turish rejimiga oʻtish boʻyicha koʻrsatmalarini operativ bajarish;

generatsiyalovchi modullar ishchi holatda doimiy oʻrnatilgan sinxron generatorlar va elektr energetika tizimi stabilizatorlarining qoʻzgʻatishini avtomatik rostlash;

berilgan kuchlanish grafiklariga rioya qilinishi ustidan avtomatik nazoratni amalga oshirish.

591. Generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari oʻz texnik parametrlariga, aktiv va reaktiv quvvat tavsifiga hamda Uzatish tizimi operatori bilan Ulanish shartnomasiga muvofiq, kuchlanish va reaktiv quvvatni birlamchi va ikkilamchi rostlashni taʼminlashlari shart.

592. Generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari tomonidan kuchlanish va reaktiv quvvatni birlamchi va ikkilamchi rostlash boʻyicha xizmatlarni koʻrsatishdagi tadbirlar generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlarining chiqishidagi aktiv quvvatni qisqarishiga olib kelmasa, pullik xizmat koʻrsatmasligi va ularga tovon puli toʻlanmasligi kerak.

593. Tizim operatori Dispetcherining kuchlanish va reaktiv quvvatni rostlashni taqdim etish borasidagi koʻrsatmalari generatsiyalovchi modul va elektr energiyasini saqlash tizimlarining aktiv quvvati ishlab chiqarishini qisqarishiga olib kelsa kompensatsiya qilinishi kerak.

Generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari tomonidan koʻrsatilgan xizmatlar uchun tegishli toʻlov amalga oshirilishi lozim.

Mazkur toʻlov qoʻshimcha xizmatlar toʻgʻrisidagi tegishli shartnomaga va bozor qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi.

594. Barcha generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlariga kuchlanish va reaktiv quvvatni taʼminlash uchun qoʻyiladigan majburiy talablardan tashqari, qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomaga muvofiq shunday xizmatlar har qanday boshqa Foydalanuvchilar tomonidan ham Tizim operatoriga taqdim etilishi mumkin.

8-§. Noldan ishga tushirish

595. Noldan ishga tushirish bu elektr energetika tizimini qisman yoki toʻliq oʻchishiga olib kelgan yirik avariyalar yuz bergandan soʻng yagona elektr energetika tizimida tiklash tadbirlari.

Ushbu tadbirlarning dastlabki bosqichi — tashqi elektr taʼminotisiz ekspluatatsiyaga kiritish imkoniyatiga ega boʻlgan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlarini ishga tushirish.

596. Noldan ishga tushirish imkoniyatiga ega boʻlgan barcha generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari mazkur qoʻshimcha xizmatni taqdim etish uchun oʻz resurslarini (obyektlari boshqaruvini) Tizim operatoriga taqdim etishlari lozim.

597. Elektr energetika tizimini tiklash rejasida ishtirok etish uchun tanlab olingan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlarining “noldan ishga tushirish” qobiliyati yuzasidan har yili kamida bir marta sinash oʻtkazilishi kerak.

8-bob. Operativ dispetcherlik aloqasi tizimlariga talablar

598. Elektr energetika tizimini operativ boshqarishda samarali va ishonchli aloqani taʼminlash Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va barcha Foydalanuvchilar uchun majburiydir.

599. Mazkur Qoidalarning 598-bandi talablarini bajarish uchun Tizim operatori, Uzatish tizimi operatori va boshqa barcha Foydalanuvchilar aloqa kanallari, texnologik va dispetcherlik aloqalari uchun foydalaniladigan kanallarning zaxirasini ham normal, ham avariya rejimlari uchun toʻliq taʼminlashlari lozim.

600. Operativ rejimda ishlash uchun foydalaniladigan aloqa kanallari umumiy foydalanish uchun moʻljallanmagan va umumiy foydalanishdagi aloqa kanallaridan jismonan ajratilgan boʻlishi shart.

Ajratilgan aloqa vositalaridan foydalanish imkoni boʻlmagan taqdirda umumiy foydalanishdagi aloqa vositalaridan operativ rejimda ishlash uchun foydalanish mumkin.

601. Real vaqt (operativ) rejimida maʼlumot almashuvga qoʻyiladigan umumiy talablar — maʼlumotlar almashuvi eng yuqori ustuvorlik bilan,barcha axborot almashinuvi nuqtalari oʻrtasidagi yuqori ishonchlilikka ega boʻlgan, ajratilgan (ijaraga olingan) tarmoqdan (optik tolali, yuqori chastotali, radio-releli aloqa qurilmalari yoki umumiy foydalanishdagi aloqa tarmogʻi) foydalangan holda amalga oshirilishi kerak.

602. Elektr energetika tizimining operativ ish rejimida tarmoqning har qanday nuqtasi oʻrtasidagi maʼlumot uzatilishining kechikishi 1 soniyadan oshmasligi kerak.

603. Aloqa kanali orqali uzatish tezligi 64 kbit/s dan kam boʻlmasligi shart.

604. Maʼlumot uzatishning har bir yoʻnalishi uchun tayyorlik koeffitsiyenti 99,5 foizdan past boʻlmasligi kerak.

605. Operativ rejimda ovozli aloqaga qoʻyiladigan umumiy talablar Qoidalarning 670-bandida koʻrsatilgan talablarga muvofiq boʻlishi kerak.

606. Dispetcherlik markazlari operativ rejimda ovozli maʼlumotlarni almashish uchun maxsus dispetcherlik aloqasi kommutatorlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

607. Tizim operatori, uning hududiy boʻlinmalari, Uzatish tizimi operatori, Taqsimlash tizimi operatori, Berk taqsimlash tizimi operatori, Elektr stansiyalari operatorlari va boshqa navbatchi xodimlar oʻrtasidagi barcha ovozli aloqa ikkala tomonda ham uzluksiz yozilib borilishi kerak.

608. Yozuvlar arxivlanishi va kamida besh yil saqlanishi kerak.

609. Barcha Tomonlar operativ rejimda ekspluatatsiya maqsadida foydalanadigan aloqa vositalariga texnik talablar Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorlari tomonidan belgilanadi.

610. Real vaqt rejimida operatsiyalarni (tadbirlarni) amalga oshirishda ishtirok etuvchi Tomonlar koʻrsatilgan maqsadlarda foydalaniladigan aloqa vositalarining operatori boʻlib, ular tegishli obyektlardan foydalanish, texnik xizmat koʻrsatish va modernizatsiya qilish uchun javobgardirlar.

611. Operativ rejimda foydalaniladigan aloqa vositalariga texnik xizmat koʻrsatish va (yoki) ularni yangilash umumiy zaxiralanganlik va ishonchlilikni pasaytirmasligi kerak.

VI boʻlim. Koʻzda tutilmagan holatlarni koʻrib chiqish, yengilliklar berish va maʼlumot almashinuvi boʻyicha umumiy talablar

1-bob. Koʻzda tutilmagan holatlarni koʻrib chiqish tartibi va qoidalar talablarini bajarish imkoniyatiga taʼsirlar

612. Asoslangan sabablarga koʻra mazkur Qoidalar doirasida hisobga olish mumkin boʻlmagan holatlar yuzaga kelsa, Tegishli tizim operatori zudlik bilan qabul qilinishi lozim boʻlgan harakatlar yuzasidan barcha taʼsir koʻrgan Tomonlar, Vazirlik va Regulator bilan muhokama oʻtkazadi.

Tegishli tizim operatori va Tomonlar oʻrtasidagi mavjud vaqt davomida kelishuvga erishilmasa, Tegishli tizim operatori xolis operator sifatida harakat qilib, tegishli choralarni belgilaydi hamda oʻz qarori va uni qabul qilish sabablari haqida qisqa muddatda tegishli Tomonlar, Vazirlik va Regulatorni xabardor qiladi.

613. Tegishli tizim operatori qarorlar qabul qilishda boshqa Tomonlar fikrini va har qanday holatda xolis Tomonning fikrini inobatga oladi.

614. Koʻzda tutilmagan hodisadan soʻng Tegishli tizim operatori barcha koʻzda tutilmagan holatlar va har qanday qabul qilingan qarorlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni zudlik bilan koʻrib chiqilishi uchun Tizim operatori, Vazirlik va Regulatorga taqdim etadi.

Vazirlik Regulator bilan kelishgan holda ushbu holat yuzasidan qaror qabul qiladi.

615. Tomon fors-major holatlar sababli mazkur Qoidalarda belgilangan majburiyatlarini bajara olmasa, u buning sabablarini, ushbu sabablarning fors-major holatlari deb hisoblanishi uchun asosni, davom etish muddatini batafsil bayon etib, ushbu holat taʼsiriga uchrayotgan Tomonlar, Vazirlik va Regulatorga xabarnoma yuboradi.

616. Har qaysi Tomon uchun fors-major holati bu ushbu Tomonning nazorat doirasidan tashqarida boʻlgan hamda ushbu Qoidalar shartlarining bajarilmasligiga olib keluvchi har qanday holat hisoblanadi.

Tomonlar xodimlari yoki yetkazib beruvchilarining xodimlari ishtirokidagi ish tashlashlar, lokautlar yoki boshqa ish tashlashlardan tashqari, muqobil yetkazib beruvchilar mavjud boʻlganida, Tomonlarning xarid qilish boʻyicha bitimlaridagi kamchiliklar tufayli elektr energiyasi, yoqilgʻi, transport, uskunalar yoki boshqa tovarlar yoki xizmatlardagi yetkazib berishda kelib chiqqan uzilishlar yoki har qanday yetkazib beruvchi tomonidan toʻlovlar bilan bogʻliq muammolar sababli yetkazib berish amaliyotini rad etish fors-major holatlari boʻlib hisoblanmaydi.

617. Fors-major holatlarida Tomonlarning majburiyatlar toʻxtatiladi.

618. Fors-major holatlari yetti kundan ortiq davom etayotgan barcha vaziyatlarda, daʼvo qiluvchi Tomon barcha taʼsirga uchrayotgan Tomonlarga va Vazirlikka har yettinchi kun yakunida oʻz majburiyatlarini bajara olmasligi sabablarini hamda ushbu holatni bartaraf etish yuzasidan harakatlarining natijalari, holatni fors-major deb hisoblanishiga asoslarni, shuningdek, davom etish muddati haqida maʼlumot beruvchi bildirgi (xabarnoma) yuboradi.

619. Tomonlardan biri fors-major holati haqidagi daʼvoni asossiz deb hisoblasa, u ishni Vazirlikka koʻrib chiqish uchun kiritishi mumkin. Vazirlik Regulator bilan kelishgan holda ushbu holat yuzasidan qaror qabul qiladi. Vazirlik majburiyatlarga rioya etmaslik sabablari fors-major holatlari yoki fors-major holatlariga bogʻliq emas deb hisoblasa, daʼvo qilgan Tomon oʻz majburiyatlaridan ozod deb hisoblanmaydi.

2-bob. Belgilangan talablar boʻyicha istisnolar

620. Vazirlik Tegishli tizim operatori yoki Foydalanuvchining murojaati boʻyicha yangi va mavjud boʻlgan generatsiyalovchi modullar yoki Isteʼmolchi tarmoqlari uchun mazkur Qoidalarning bir yoki bir nechta bandlari talablarini yengilroq yoki tatbiq etmaslik boʻyicha istisnolarni (keyingi oʻrinlarda yengillik) taqdim etishni koʻrib chiqadi va berish mumkin deb topsa, oʻz xulosasi bilan Vazirlar Mahkamasiga taklif kiritadi.

Bu holatda, ushbu Qoidalarning XII boʻlimida koʻzda tutilgan oraliq davrdagi vaziyatlar bundan mustasno.

Yengillik berish mezonlari Vazirlik tomonidan asoslantiriladi.

621. Yengilliklar elektr energetika tizimini rivojlantirish konsepsiyasi, uzatish tizimini rivojlantirish rejalari ijrosini samarali tashkil etish va (yoki) yagona elektr energetika tizimi barqarorligi va ishonchli ishlashini taʼminlash hamda isteʼmolchilar elektr taʼminoti ishonchliligini oshirish maqsadida ushbu tizimning cheklangan qismlarini (zaif nuqtalari) rivojlantirish maqsadida taqdim etiladi.

622. Foydalanuvchilar obyektlarida joylashgan uskunalar va qurilmalarga nisbatan Qoidalarning bir yoki bir nechta bandlari talablariga doir yengillik berilishini soʻrashlari mumkin. Bunda quyidagilarni oʻz ichiga soʻrovnoma Tegishli tizim operatoriga taqdim etiladi:

Foydalanuvchi yoki potensial Foydalanuvchining identifikatsiya maʼlumotlari va qayta aloqa uchun masʼul shaxs;

yengillik berilishi soʻralayotgan tizimning batafsil tavsifi;

yengillik soʻralayotgan mazkur Qoidalarning talablariga havolalar va soʻralayotgan yengillikning batafsil tavsifi;

tegishli tasdiqlovchi hujjatlar bilan asoslab berish va mazkur Qoidalarning XII boʻlim, 2-bobida koʻzda tutilgan tartibdagi xarajat va foydaning tahlili;

soʻralayotgan yengillikning boshqa Foydalanuvchilarga salbiy taʼsir koʻrsatmasligining isboti.

623. Talablar boʻyicha yengillik berishga soʻrov yuborilgandan keyin ikki hafta davomida Tegishli tizim operatori Foydalanuvchiga soʻrov qabul qilinganligi yoki qabul qilinmaganligini tasdiqlaydi.

Tegishli tizim operatori soʻrovni toʻlaqonli emas deb hisoblasa, Foydalanuvchi, soʻrov qaytarib olingan vaqtdan boshlab bir oy davomida qoʻshimcha talab qilingan maʼlumotlarni taqdim etadi.

Foydalanuvchi ushbu muddat davomida soʻralgan maʼlumotlarni taqdim etmasa, u holda yengillik toʻgʻrisidagi soʻrov chaqirib olingan deb hisoblanadi va Vazirlikka quyidagilarni oʻz ichiga oluvchi hisobot taqdim etiladi:

dastlabki soʻralgan yengillik, jumladan Foydalanuvchi taqdim etgan barcha axborotni oʻz ichiga oluvchi maʼlumotlar;

qoʻshimcha soʻralgan maʼlumot tasnifi;

soʻrovning chaqirib olingan deb tan olinishi uchun asos.

624. Tegishli tizim operatori boshqa operatorlar bilan birgalikda yengillik berish boʻyicha xarajat va foydaning tahlilini baholaydi.

Yengillik berish uchun soʻrov “C” va “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalariga, elektr energiyasini saqlash tizimlariga yoxud quvvati 100 MW ga teng yoki undan yuqori boʻlgan Isteʼmolchini taqsimlash tizimiga, jumladan berk taqsimlash tizimiga ulanishida soʻralayotgan boʻlsa, Tegishli tizim operatori baholashni Uzatish tizimi operatori bilan birga olib boradi.

625. Tegishli tizim operatori yengillik berish uchun soʻrov olingan vaqtdan boshlab bir oy davomida Vazirlikka yengillik berish soʻrovi va oʻtkazilgan baholash hisobotini taqdim etadi.

626. Vazirlik yengillik berish uchun soʻrov olgan vaqtdan boshlab bir oy davomida ushbu soʻrovni oʻrganib chiqadi. Vazirlik Foydalanuvchidan yoki boshqa jalb etilgan Tomonlardan qoʻshimcha maʼlumotlarni talab etsa, ushbu muddat yana bir oyga uzaytirilishi mumkin. Yangi muddat toʻliq maʼlumotlar olingan kundan boshlab hisoblanadi.

627. Foydalanuvchi va potensial operator Vazirlik tomonidan soʻralgan maʼlumotlarni soʻrov berilgan kundan boshlab koʻpi bilan ikki oy davomida taqdim etadi. Foydalanuvchi ushbu muddat davomida soʻralgan maʼlumotlarni taqdim etmasa soʻrov rad etiladi.

628. Vazirlik oʻrganish natijalariga koʻra yengillik berish uchun asoslangan taklifni tayyorlaydi va Vazirlar Mahkamasiga kiritadi. Vazirlik Mahkamasi tomonidan yengillik berilganda, uning davomiyligi ham belgilanadi.

629. Vazirlik Vazirlar Mahkamasining yengillik berish qarori haqida Foydalanuvchini va barcha tegishli tomonlarni xabardor qiladi.

630. Yengillik berish uchun shart-sharoitlar va asosiy sabablar dolzarbligini yoʻqotganda, Vazirlik yengillik berish toʻgʻrisidagi hujjatni muddatidan oldin bekor qilish boʻyicha Vazirlar Mahkamasiga taklif kiritishi mumkin.

631. Vazirlik taqdim etilgan yoki rad etilgan barcha yengilliklarning reyestrini yuritadi. Reyestr quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

yengillik taqdim etilayotgan yoki rad etilayotgan talablar;

yengillikning mazmuni;

yengillikni taqdim etish yoki rad etish sabablari;

yengillik taqdim etilish natijadorligi.

3-bob. Maʼlumot (axborot) almashinuvi boʻyicha umumiy shartlar

632. Maʼlumot (axborot) almashinuvi elektr energetika tizimining ishi, shuningdek, mazkur Qoidalar talablarini amalga oshirish uchun muhim hisoblanadi.

Barcha Tomonlar ushbu Qoidalar va unga asosan qabul qilingan texnik reglamentlar hamda ulanish shartnomasida koʻrsatilgan maʼlumotlarni belgilangan vaqt va sifatda taqdim etishlari shart.

Tizim operatori yoki Uzatish tizimi operatori tomonidan qoʻshimcha maʼlumotlar talab qilingan taqdirda, mazkur bob va Qoidalarning VII boʻlimi talablariga qatʼiy amal qilinadi.

633. Maʼlumot almashinuvi tegishliligi boʻyicha Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorlari tomonidan tashkil etiladi va muvofiqlashtiriladi.

634. Mazkur Qoidalar talablariga binoan qabul qilingan, almashilgan yoki uzatilgan har qanday maxfiy (oʻz ichiga davlat sirini olmagan va qonunchilik bilan himoyalangan maʼlumotlar, keyingi oʻrinlarda — konfidensial) maʼlumot, mazkur Qoidalarning 635 — 637-bandlarida keltirilgan professional etika (kasbiy sir) obyekti hisoblanadi.

635. Professional etikaga rioya etish majburiyati mazkur Qoidalarning taʼsiri doirasidagi barcha shaxs, organ va tashkilotlarga taalluqli.

636. Oʻz majburiyatlarini bajarish davomida shaxslar, organlar yoki tashkilotlar tomonidan qabul qilingan konfidensial maʼlumotning, milliy qonunchilik yoki mazkur Qoidalarning boshqa nizomlari doirasida, zarar oldini olishga qaratilgan vaziyatlardan tashqari, uchinchi shaxs yoki organga oshkor etilishi man etiladi.

637. Mazkur Qoidalarga muvofiq konfidensial maʼlumotlarni oluvchi va tartibga soluvchi organlar, tashkilotlar va ularning xodimlari yoki shaxslar, ulardan milliy qonunchilikda hamda mazkur Qoidalarda belgilangan tartibga muvofiq faqat oʻz lavozim majburiyatlarini bajarish maqsadidagina foydalanishlari mumkin.

638. Maʼlumotlarning konfidensialligi maʼlumotni (axborotni) identifikatsiyalash bilan taʼminlanadi va quyidagi turlarga boʻlinadi:

“Umumiy foydalanish uchun” — konfidensiallik belgisi mavjud boʻlmagan maʼlumot, ushbu maʼlumotlar har qaysi Tomon uchun foydalanishga, jumladan jamoaviy foydalanish uchun ruxsat etilgan;

“Xizmat doirasida foydalanish uchun” — tegishli maʼlumot Foydalanuvchilarning (Tomonlarning) oldindan belgilangan guruhlari uchun foydalanishga ruxsat etilgan;

“Konfidensial” — oʻzaro maʼlumot almashinuvchi tomonlar oʻrtasida, tashkilotning vakolatli vakillari tomonidan foydalanishga ruxsat berilgan maʼlumotlar.

639. Barcha manfaatdor tomonlar konfidensial maʼlumotlarni qayta ishlash va ulardan foydalanishda ushbu maʼlumotlardan notoʻgʻri foydalanish, ruxsat etilmagan holatlar hamda oshkor boʻlish xavfini oldini olishi shart.

640. Konfidensiallik quyidagi maʼlumotlarga taalluqli boʻlmaydi:

ushbu bandning buzilishidan tashqari, jamoatchilik uchun ochiq yoki ochiq boʻlishi shart boʻlgan maʼlumotlar;

maʼlumot beruvchi Tomondan taqdim etilguniga qadar Oluvchining qonuniy egaligida boʻlgan maʼlumotlar;

amaldagi qonunchilik hujjatlari yoki sud qarori bilan belgilangan Qabul qiluvchi tomonidan oshkor etilishi shart boʻlgan maʼlumotlar. Bunday maʼlumotlar oshkor qilinganda Qoidalarning 635-bandi talablari Qabul qiluvchiga nisbatan ham qoʻllaniladi.

641. Konfidensiallik qoidalari, har qaysi Tomonga sud, davlat organlari va tashkilotlariga hamda Vazirlik va Regulatorga qonunchilikda belgilangan tartibda maʼlumot taqdim etilishiga taʼsir qilishi yoki majburiyatlarni cheklashiga yoʻl qoʻyilmaydi.

642. Maʼlumotlar almashinishni samarali tashkil etish uchun Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorlari hamda Foydalanuvchilar oʻrtasida maʼlumotlarni boshqarish va ularning konfidensialligi boʻyicha ushbu Qoidalarda aniqlik kiritilmagan yoki batafsil bayon etilmagan masalalar boʻyicha oshkor qilmaslik toʻgʻrisidagi bitimlar tuzishlari mumkin.

VII boʻlim. Maʼlumotlarni boshqarish

1-bob. Maʼlumotlarni taqdim etish

643. Barcha Foydalanuvchilar mazkur Qoidalar talablariga muvofiq, maʼlumotlarni Tizim operatori va Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilangan sifat, miqdor va muddatlarda taqdim etishlari shart.

644. Tizim operatori va Uzatish tizimi operatori ham mazkur Qoidalar talablariga muvofiq maʼlumotlarni belgilangan sifat, miqdor va muddatlarda taqdim etishga majbur.

645. Foydalanuvchilar taqdim etishi lozim boʻlgan maʼlumotlar quyidagi toifalar boʻyicha guruhlanadi:

loyiha maʼlumotlari — obyektning yagona elektr energetika tizimiga ulanishi uchun zarur boʻlgan maʼlumotlar (tadqiqot maʼlumotlari, loyiha, ulanish nuqtasi tafsilotlari, texnik parametrlar va hokazo);

roʻyxatga olish maʼlumotlari (har bir ulanish shartnomasida koʻrsatilgan) — Tizim operatori va Uzatish tizimi operatoriga uzatish tizimiga ulanishda taqdim etiladigan va ekspluatatsiya davomida toʻldirib (yangilab) boriluvchi maʼlumotlar;

rejalashtirish maʼlumotlari — Tizim operatori va Uzatish tizimi operatoriga uzoq muddatli va operativ rejalashtirish maqsadlari (rivojlanish rejalari, foydalanishdan chiqarish rejalari, grafiklar va hokazo) uchun taqdim etiluvchi maʼlumotlar;

operativ maʼlumotlar — ekspluatatsiya davomida, real vaqt va unga yaqin rejimda Tizim operatoriga, shuningdek Tegishli tizim operatorlariga taqdim etiluvchi maʼlumotlar (real vaqt rejimidagi oʻlchashlar, statuslar, xavf-xatar signallari va hokazolar);

sarhisob maʼlumotlar — turli xil hisobga olish va tahlil maqsadlari uchun (hisoblagichlar koʻrsatkichlari, hodisalarning yozuvlari, hisobotlar va hokazolar) ekspluatatsiyadan keyin taqdim etiladigan maʼlumotlar.

646. Asosiy maʼlumotlar roʻyxati Qoidalarga 3 va 11-ilovalarga muvofiq taqdim etiladi.

2-bob. Maʼlumot almashish

1-§. Maʼlumotlar almashuvchi Tomonlar

647. Yagona elektr energetika tizimi doirasida maʼlumotlar almashish jarayonida ishtirok etuvchi Tomonlar roʻyxati quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

Uzatish tizimi operatori;

Tizim operatori;

Taqsimlash tizimi operatori / Berk taqsimlash tizimi operatori;

Foydalanuvchilar;

boshqa Tomonlar (davlat muassasalari, ilmiy muassasalar, professional assotsiatsiyalar, keng jamoatchilik va hokazolar);

tashqi Tomonlar (oʻzaro bogʻliq hamkorlar, assotsiatsiyalar va hokazo).

648. Maʼlumotlar almashish jarayonini maʼlumotlarga ega boʻlgan tomon Maʼlumotlar operatori, maʼlumotlarni taqdim etayotgan tomon maʼlumotlarni Yetkazib beruvchi, maʼlumotlarni oluvchi tomon maʼlumotlarni Oluvchi, maʼlumotlarni taqdim etuvchi tomon Maʼlumotlardan Foydalanuvchilar hisoblanadi.

649. Maʼlumotlar almashish jarayonini muvofiqlashtirish va monitoring qilish maqsadida, shuningdek axborot texnologiyalari, telekommunikatsiyalar va ofis jihozlari moddiy-texnik taʼminotini uygʻunlashtirish uchun maʼlumot almashish koordinatori (keyingi oʻrinlarda — Koordinator) tayinlanadi.

650. Koordinatorning majburiyati va javobgarligi:

maʼlumotlar almashish monitoringi, muvofiqlashtirish va nosozliklarni bartaraf qilish;

maʼlumotlar almashinuvi uchun axborot texnologiyalarini qoʻllab-quvvatlash infratuzilmasini yaratish, uning dasturiy taʼminoti, unga xizmat koʻrsatish (umumiy darajada mavjud boʻlsa, rasmiy veb-portal, global tarmoq yoki unga aynan boʻlgan umumiy platforma);

maʼlumotlar almashishning telekommunikatsiya taʼminoti infratuzilmasini yaratish va unga xizmat koʻrsatish;

maʼlumotlar almashish formatlarini, Foydalanuvchilar uchun yoʻriqnomalar ishlab chiqish va tarqatish.

651. Koordinator vazifasini Uzatish tizimi operatori yoki u tomonidan tayinlangan boʻlinma yoki ushbu vazifani bajarish uchun maxsus tayinlagan Tomon bajaradi.

2-§. Maʼlumotlar almashish roʻyxati

652. Maʼlumotlar almashish jarayonida maʼlumotlar quyidagi turlarga boʻlinadi:

individual maʼlumot — faqat bir Tomonga tegishli boʻlgan maʼlumot;

umumiy maʼlumot — umumiy individual (shaxsiy) maʼlumotlarni va barcha boshqa maʼlumotlarning birlashtirilishi natijasida olingan maʼlumotlar toʻplami;

prognoz maʼlumoti — kelgusi davrga taalluqli barcha maʼlumotlar;

real vaqt rejimidagi maʼlumot — joriy davrga taalluqli barcha operativ maʼlumotlar;

retrospektiv (tarixiy) maʼlumotlar — oʻtgan davr ga taalluqli barcha maʼlumotlar.

653. Almashish uchun maʼlumotlar roʻyxati Qoidalarga binoan, shuningdek Tomonlar oʻrtasida ikki tomonlama (koʻp Tomonlama) kelishilgan tartibda belgilanadi.

654. Almashish lozim boʻlgan maʼlumotlar quyidagi funksional guruhlar/maʼlumotlar turlari boʻyicha ajraladi:

a) real vaqtdagi quvvat oqimlari, quyidagilar kabi:

generatsiya quvvatini uzatish;

quvvat isteʼmoli;

uzatish tizimi va uning uzellaridagi quvvat oqimlari;

transchegaraviy quvvat oqimlari.

b) elektr energetika tizimi tugunlaridagi kuchlanish profillari;

v) real vaqt rejimidagi operativ vaziyatlar, koʻrsatkich signallari va xavf-xatar signallari;

g) operativ rejalashtirish maʼlumotlari, quyidagilar kabi:

texnik xizmat koʻrsatishning rejalashtirilgan maʼlumotlari;

xavfsizlikni baholash maʼlumotlari;

prognoz maʼlumotlari;

yagona elektr energetika tizimi zaxiralarini baholash maʼlumotlari;

oʻta yuklanishlari (quvvat oʻtkaza olmaslik, cheklovlar) prognoz maʼlumotlari va h.k.

d) elektr energiyasini hisobga olish maʼlumotlari, quyidagilar kabi:

yakuniy grafiklar;

tizim xizmatlarini taqdim etish haqida haqiqiy maʼlumotlar;

dispetcherlik jurnali maʼlumotlari;

hisoblagich koʻrsatkichlari va hokazolar.

e) umumiy maʼlumotlar, quyidagilar kabi:

operativ tadbirlardan keyingi tahliliy maʼlumotlar;

tadqiqotlar natijasi boʻyicha maʼlumotlar;

operativ boʻlmagan boshqa maʼlumotlar almashinuvi;

boshqa maʼlumotlar.

655. Maʼlumotlarni har bir alohida guruhlari (turlari) bilan almashuvchi Tomonlar taqdim etadigan maʼlumotlarni almashish matritsasi Koordinator tomonidan Tizim operatori va Uzatish tizimi operatori bilan birga ishlab chiqiladi va har yili qayta koʻrib chiqiladi.

656. Maʼlumotlar almashish matritsasidagi barcha oʻzgarishlar manfaatdor Tomonlar bilan kelishiladi, uygʻunlashtirish jarayoni Koordinator tomonidan muvofiqlashtiriladi va nazorat qilinadi.

3-§. Maʼlumotlar almashish shakllari

657. Maʼlumotlar almashish shakllari mazkur Qoidalar va boshqa tartiblar bilan belgilanadi.

658. Maʼlumotlar almashish shakllari belgilanmagan boʻlsa, ular Koordinator tomonidan belgilanadi.

659. Barcha maʼlumotlar almashish formatlari davlat tilida ishlab chiqiladi, transchegaraviy maʼlumot almashish uchun foydalaniluvchi va har bir tegishli chegara oldi (xorijiy) Tomonlar uchun ikki tilda tayyorlanadi.

660. Maʼlumotlar almashish formatlari maʼlumotlarni avtomatik qayta ishlash imkoniyatini maksimal darajada taʼminlab beradigan shaklda ishlab chiqiladi.

661. Ovozli aloqa uchun odatda ishlab chiqiladigan va tegishlicha qoʻllaniladigan formatning alohida turi bu yagona elektr energetika tizimini boshqarishga taalluqli aloqa uchun foydalaniladigan mahalliy tilda oldindan belgilangan yoki ikki tildagi asosiy atamalar lugʻatidir.

4-§. Maʼlumotlar almashish chastotasi

662. Maʼlumotlar almashish chastotasi maʼlumotlarni toʻplash, tayyorlash va almashish davriyligidan iborat. Maʼlumotlar almashish chastotasidan barcha jalb etilgan Tomonlar (maʼlumotlar almashish boʻyicha hamkorlar) foydalanadi.

663. Tomonlar oʻrtasida maʼlumotlar almashish, avvaldan belgilangan yoki kelishilgan shakl va vaqt grafiklariga muvofiq amalga oshiriladi.

664. Yuqori ustuvorlikka ega maʼlumotlar bilan oʻz vaqtida almashishni taʼminlash uchun, Koordinator tomonidan belgilangan va barcha manfaatdor Tomonlar bilan kelishilgan maʼlumotlarning har bir toʻplamiga maʼlumotlar bilan almashish chastotasi (MACH) belgisi qoʻyiladi. Bunda mazkur Qoidalarning 654-bandning :

“a” , “b” va “v” kichik bandlaridagi real vaqtdagi operativ maʼlumotlar — yuqori ustuvorlik va toʻliq zaxiralash bilan almashiladi;

“g” kichik bandidagi operativ rejalashtirish maʼlumotlari — oʻrta darajadagi ustuvorlik va toʻliq zaxiralash bilan almashiladi;

“d” kichik bandidagi elektr energiyasini hisobga olish maʼlumotlari — past darajadagi ustuvorlik va qisman zaxiralash bilan almashiladi;

“e” kichik bandidagi umumiy maʼlumotlar — past darajadagi ustuvorlik va zaxiralashsiz almashiladi.

5-§. Kommunikatsiyalarga talablar

665. Real vaqtdagi operativ boshqaruv maʼlumotlari almashinuvni eng yuqori ustuvorlikka ega maʼlumotlar almashishning barcha nuqtalari orasidagi, ajratilgan va yuqori ishonchlilikka ega zaxira tarmogʻiga ega boʻlgan tarmoqdan (xizmat koʻrsatish liniyasi boʻlishi mumkin, masalan, ipak tolali optik aloqa kabeli) foydalanib amalga oshiriladi.

666. Rejalashtirish va prognoz maʼlumotlari almashinuvi qayta yuklash oʻtkazish qobiliyatini rejalashtirish va transchegaraviy taqsimlash uchun pastroq ustuvorlikdagi ajratilgan liniyadan foydalanish orqali amalga oshiriladi.

Zaxira opsiyasi sifatida elektron pochta va (yoki) maxsus dasturiy taʼminotdan foydalaniladi.

667. Boshqa operativ rejalashtirish maʼlumotlari almashinuvi elektron pochta va (yoki) maxsus dasturiy taʼminotdan hamda elektron pochta mavjud boʻlmasa va maʼlumot almashishga yuqorida koʻrsatilgan talablar ushbu maqsadlar uchun foydalanishga yoʻl qoʻyish mumkin boʻlgan holatlardagina past ustuvorlikdagi ajratilgan tarmoqlardan foydalanib amalga oshiriladi.

668. Elektr energiyasini hisobi boʻyicha maʼlumotlar almashinuvida faksni zaxira imkoniyati kabi qoʻllash bilan, faqat elektron pochta va (yoki) maxsus dasturiy taʼminotdan foydalaniladi.

669. Umumiy maʼlumotlar almashinuvi kelishilgan holda elektron pochta, faks, pochta va boshqa aloqa vositalari orqali amalga oshiriladi.

670. Tizim operatsiyalari va boshqarish jarayonlari doirasida ovozli aloqa uchun quyidagi telekommunikatsiya vositalaridan foydalaniladi:

muntazam (odatiy) ovozli aloqa (elektr energetika tizimining normal ishlash sharoitlarida) — real vaqt rejimida rejimda maʼlumotlar almashish uchun va (yoki) ijaraga olingan, umumiy foydalanishdagi aloqa liniyalari va (yoki) mobil telefon aloqasidan tashqari, alohida ajratilgan liniya;

avariyaviy ovozli aloqa (elektr energetika tizimini shovqinlar va (yoki) elektr energiyasini qisman yoki toʻliq oʻchgan sharoitlarida) — dispetcherlik va (yoki) zaxira dispetcherlik xonasida joylashgan faqat ushbu maqsadlar uchun ajratilgan liniya, ijaraga olingan umumiy foydalanishdagi liniya va shuningdek faqatgina ushbu maqsadlar uchun moʻljallangan mobil aloqa vositalari.

3-bob. Maʼlumotlarni qayta ishlash

1-§. Maʼlumotlarni tekshirish va validatsiya

671. Maʼlumotlar operatori va (yoki) maʼlumotlar Yetkazib beruvchisi, Oluvchiga va (yoki) maʼlumotlar Foydalanuvchisiga maʼlumotlarni yuborishdan avval ularni tekshirishi va validatsiya tadbirlarini oʻtkazishi shart. Tekshirilgan yoki validatsiyalangan maʼlumotlar tegishli shartlarga muvofiq tarzda belgilanadi.

672. Verifikatsiya yoki validatsiya tadbiri muvaffaqiyatsiz boʻlgan holatda, verifikatsiya yoki validatsiya shartlari qondirilmaguncha, maʼlumotlar qayta ishlanadi. Maʼlumotlarni tekshirish yoki validatsiya takroriy rad etilgan holatda masʼul subyekt ushbu maʼlumotlarni qayta ishlashni toʻxtatadi.

673. Koordinator tekshirish yoki validatsiya jarayonlarining monitoringi va muvofiqlashtirishda yordam koʻrsatishga masʼuldir. Bunda Koordinator, ushbu jarayonning amalga oshirilishini taʼminlash maqsadida, natijalarni qayta ishlash uchun maʼlumot almashishini kuzatib borishga haqli.

2-§. Maʼlumotlarni yozish, saqlash va arxivga kiritish

674. Har bir maʼlumot Oluvchi, Yetkazib beruvchi va maʼlumotlardan Foydalanuvchi, konfidensiallik qoidalari buzilmaguniga yoki xavf ostida qolmaguniga qadar, oʻz tadbirlari doirasida olgan maʼlumotlarini yozish, saqlash va arxivlashtirishi mumkin.

Ushbu band maʼlumotlar almashish jarayonining boshqa ishtirokchilari bilan kelishilmagan boʻlsa, Koordinatorga nisbatan qoʻllanilmaydi.

VIII boʻlim. Xavfsizlik texnikasini taʼminlash boʻyicha tadbirlar

1-bob. Xavfsizlik texnikasini taʼminlashning maqsadi va qoʻllash sohasi

675. Uzatish tizimi operatori va har bir Foydalanuvchi oʻzlari uchun zarur (talab etiladigan) xavfsizlik qoidalarini joriy etishlari kerak, biroq ushbu qoidalar mazkur Qoidalarda berilgan umumiy talablarga muvofiq boʻlishi va qonunchilikka zid boʻlmasligi talab etiladi.

676. Mazkur boʻlimning maqsadi — uskunalar yoki qurilmalarda ish olib borish va (yoki) sinashlar oʻtkazish davomida xodimlarni tizim taʼsiridan himoya qilishning asosiy tamoyillariga erishish va umumiy tarmoq Foydalanuvchilarining ulanish nuqtasiga qadar yuqori kuchlanishli tarmoqlarida xavfsizlik choralarini koʻrishni talab qiladi.

677. Xavfsizlik tadbirlari Uzatish tizimi operatori yoki Foydalanuvchining uskunasi va (yoki) qurilmalarida ish olib borish va (yoki) sinashda hamda yondosh tizimlarni ajratish (izolyatsiya) va (yoki) yerga ulash zarurati tugʻilganda talab etiladi.

678. Xavfsizlik texnikasini taʼminlash boʻyicha tadbirlar quyidagilar tomonidan bajarilishi majburiy hisoblanadi:

Uzatish tizimi operatori;

Taqsimlash tizimi operatorlari;

tizimlari uzatish tizimiga toʻgʻridan-toʻgʻri ulangan Berk taqsimlash tizimi operatorlari;

Elektr stansiyalari operatorlariga, jumladan, taqsimlash tarmogʻiga ulangan generatsiyalovchi modullar operatorlari;

elektr energiyasini saqlash tizimlari;

uzatish tizimiga bevosita ulangan Isteʼmolchilar.

2-bob. Xavfsizlik tadbirlarini muvofiqlashtirish

1-§. Xavfsizlik menejmenti boʻyicha javobgarlik

679. Uzatish tizimi operatori va uzatish tizimida yuqori kuchlanishli uskuna yoki qurilmalarda ishlarni va (yoki) sinashlarni amalga oshiruvchi Foydalanuvchilarda xodimlar xavfsizligini taʼminlovchi va baxtsiz hodisalarning oldini olish maqsadida xavfsizlik qoidalari ishlab chiqilgan va xavfsizlik menejmenti tizimi joriy etilgan boʻlishi shart. Bunda barcha belgilangan talablar va koʻriladigan choralar amaldagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq boʻlishi kerak.

680. Uzatish tizimi operatori, Taqsimlash tizimi operator va barcha Elektr stansiyalar operatorlari, Elektr energiyasini saqlash tizimlari operatorlari, Isteʼmolchilar operatorlari, jumladan, tarmoqlariga generatsiyalovchi modullar ulangan Berk taqsimlash tizimi operatorlari barcha tadbirlarda xavfsizlik boʻyicha amaldagi qonunchilikda belgilangan talablarga va mazkur Qoidalarga amal qilishlari shart.

2-§. Xavfsizlik menejmenti tizimi

681. Xavfsizlik menejmenti tizimi elektr tarmoqlarida yoki ularga ulangan qurilmalarda ish bajarayotgan yoki sinashlar oʻtkazayotgan barcha xodimlar salomatligi va xavfsizligini taʼminlash uchun amaldagi xavfsizlik texnikasi qoidalari va boshqa qoʻllanilishi lozim boʻlgan talablar, tartiblar hamda rioya qilinishi shart boʻlgan hujjatlar, shuningdek ushbu hujjatlarni rasmiylashtirish tartiblarini belgilaydi.

Xavfsizlik menejmenti tizimi Uzatish tizimi operatori va boshqa Foydalanuvchilar tomonidan Qoidalar talablariga muvofiq tatbiq etiladi.

682. Xavfsizlik menejmenti tizimi bajariladigan ishlar yoki sinashlar hajmi boʻyicha soʻrovlarni va ularni qayd etishga doir nizomlarni, hamda ulanish nuqtasidagi xavfsizlikning tegishli choralari va xabardor qilishning talab etilgan muddatlarini oʻz ichiga olishi kerak.

3-§. Xavfsizlik texnikasi qoidalarini qabul qilish tartibi

683. Umumiy ulanish nuqtasiga ega boʻlgan har bir Foydalanuvchi va Uzatish tizimi operatori ulanish shartnomasi imzolangan vaqtdan boshlab olti oy ichida, yangi ulanishni ekspluatatsiyaga kiritishdan kamida uch oy oldin elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari joriy etilganligi toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlarni almashadilar va uni Nazorat qiluvchi organga taqdim etadilar.

Ulanishdan oldin Uzatish tizimi operatori ulanish nuqtasida ishlarni yoki sinashlarni amalga oshirishga ruxsat berish uchun Foydalanuvchining izolyatsiyalash va yerga ulashlarni bajarishda xavfsizlik qoidalarini qoʻllash tartibi bilan tanishib chiqishi va kelishishi kerak.

684. Ulanish nuqtalarida ekspluatatsiya chegarasi mavjud boʻlgan holda ishtirokchi Tomonlar xavfsizlik menejmenti tizimini qoʻllash tartibini birgalikda hal etadilar.

Barcha holatlarda qabul qilingan xavfsizlik menejmenti tizimi xavfsizlik choralarini belgilash va ularni qoʻllab turish imkonini berishi kerak, agar:

ishlar va (yoki) sinashlar yuqori kuchlanishli uskunalar va apparatlarda ekspluatatsiya chegaralari orqali olib borilganda;

boshqa Tomonning tizimi izolyatsiya qilingan va (yoki) yerga ulanganda.

685. Tomonlardan birining xavfsizlik menejmenti tizimini joriy etishida yoki xavfsizlik talablarida oʻzgarish boʻlganda, ushbu Tomon bu toʻgʻrisida barcha tegishli Tomonlarni qisqa muddatlarda xabardor qilishi zarur.

4-§. Xavfsizlik koordinatorlari

686. Uzatish tizimi operatori, shuningdek har bir Foydalanuvchi tarmoq chegarasida olib borilayotgan ishlarga oid xavfsizlik choralariga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida xavfsizlik masalalari boʻyicha koordinatorlarni tayinlashlari lozim.

Xavfsizlik boʻyicha koordinatorlar xavfsizlik menejmenti tizimini joriy etishni muvofiqlashtirish va ishlarni xavfsiz bajarish uchun javobgardir. Ular zarur xavfsizlik choralariga rioya etilishini taʼminlaydi.

Xavfsizlik choralari ulanish shartnomasida kelishilgan va boshqa Foydalanuvchilarga taʼsir koʻrsatadigan taʼmirlash ishlarini muddatida yakunlash uchun Oʻzbekiston Respublikasida amalda boʻlgan xavfsizlik texnikasi qoidalari talablariga muvofiq qayta ulash, izolyatsiyalash, yerga ulash, ishga ruxsat berish jarayonlari kiradi.

Foydalanuvchilar koordinator etib tayinlangan shaxslar joyiga yetib borgunga qadar oʻchirish, qayta ulash, xavfsizlik zanjirlarini hosil qilish ishlarini tezkorlik bilan bajarish uchun maxsus tayyorgarlik va bilimga ega boʻlgan operatorlar xizmatidan foydalanishlari mumkin. Xavfsizlik koordinatori xavfsizlik texnikasini muvofiqlashtirish ishlarining Oʻzbekiston Respublikasida amalda boʻlgan xavfsizlik texnikasi qoidalari va mazkur Qoidalarda belgilangan talablarga muvofiq olib borilishi uchun javobgar boʻladi.

687. Uzatish tizimi operatori tarmogʻida faqat maxsus bilimga ega boʻlgan va elektr energetika obyektlarida xodimlar bilan ishlashni tashkil etish qoidalarini talablari asosida tayyorgarlikdan oʻtgan shaxslargagina yuqorida koʻrsatilgan funksiyalarni bajarishiga ruxsat etiladi.

Xavfsizlik texnikasi boʻyicha oʻqitish va yoʻriqnomalar oʻtkazish uzluksiz va koʻp bosqichli boʻlishi lozim. Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchilar jarayonlarda ishtirok etuvchi (tegishli) barcha xodimlarning xavfsizlik texnikasi qoidalari va xavfsizlik menejmenti tizimi talablariga rioya qilishga doir doimiy taʼlim olishi va attestatsiyadan oʻtkazilib borishi uchun javobgardir.

3-bob. Xavfsizlik texnikasini taʼminlash tartibi

1-§. Xavfsizlik texnikasini taʼminlashning umumiy shartlari

688. Uzatish tizimida yuqori kuchlanishli uskunalarni ekspluatatsiya qilish, taʼmirlash va (yoki) sinashdan oʻtkazishni tashkil etish jarayonlaridagi xavfsizlikni taʼminlash amaldagi qonunchilik va meʼyoriy hujjatlarga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

Uzatish tizimida faoliyat yuritadigan Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va barcha Foydalanuvchilar tomonidan ushbu Qoidalarga qatʼiy rioya etilishi shart.

Mazkur talablar Uzatish tizimi operatori yoki har qanday Foydalanuvchi tarmoqlari ichidagi ishlar va (yoki) sinashlarga, shuningdek, bir necha Tomonlar ishtirok etgan ulanish nuqtasidagi ishlarga va (yoki) sinashlarga tegishlidir.

689. Ishlarni xavfsiz bajarish tartib-qoidalarida almashlab ulash, izolyatsiyalash, yerga ulash, shuningdek, ishlarni bajarish va (yoki) sinashlarga tayyorgarlik koʻrish hamda ruxsat berish tartiblari koʻrsatilishi kerak.

Shuningdek, ular ishlar va (yoki) sinashlar tugatilganidan soʻng uskuna ishga tushirishga tayyor boʻlgandagi rioya qilinishi zarur boʻlgan tartiblarni ham belgilashi lozim.

2-§. Xabardor qilish

690. Ulanish nuqtasida ishlarni va (yoki) sinashlarni olib borish bilan bogʻliq oʻchirishni kelishish uchun oʻchirish talab etilishidan kamida ikki hafta oldin boshqa Tomonlarga yozma ariza (xabarnoma) taqdim etilishi kerak.

Oʻchirish uchun ariza (xabarnoma) boshqa Tomonning texnik boshqaruvchisi tomonidan tasdiqlanishi kerak. Arizani (xabarnomani) olgan Tomon soʻrov olingan vaqtdan boshlab bir hafta muddatda oʻchirishni bajarishga rozilik berishi yoki boshqa ish grafigini taklif etishi kerak.

691. Yuqorida koʻrsatilgan xavfsizlik choralarini koʻrishni talab etuvchi rejalashtirilmagan ishlar va (yoki) sinashlar amalga oshirilgan taqdirda, xavfsizlik choralari koordinatsiyasi telefon orqali tashkil qilinishi va barcha manfaatdor Tomonlarning roziligi bilan tegishli hujjat bilan tasdiqlanishi mumkin.

3-§. Xavfsizlik koordinatsiyasini amalga oshirish

692. Har bir ulangan Tomonlar uchun xavfsizlik koordinatori tomonidan xavfsizlik texnikasi boʻyicha tegishli hujjatlar rasmiylashtirilgan boʻlishi kerak.

Ushbu hujjatlarda barcha tadbirlarni jumladan kommutatsiya, izolyatsiyalash, yerga ulash va ishlar va (yoki) sinashlar yakunlangandan keyin uskunaning ishlash qobiliyatini tiklash uchun bajariladigan tadbirlar ketma-ketligi belgilab beriladi.

693. Xavfsizlik texnikasi yuzasidan barcha tegishli hujjatlar bu boʻyicha soʻrov qilayotgan koordinator va xavfsizlik texnikasi tadbirlarini bajaruvchi koordinator tomonidan kelishiladi.

694. Barcha ishlarning xavfsiz bajarilishini taʼminlovchi tashkiliy va texnikaviy chora-tadbirlar, jumladan kommutatsiyalash, izolyatsiyalash va yerga ulash tadbirlarini oʻz ichiga olgan shakllarda koʻrsatilgan ketma-ketlikka muvofiq amalga oshirilishi lozim.

Rejadagi ishlar va (yoki) sinashlar yakunlangach, uskunaning dastlabki konfiguratsiyasiga qaytarish va ishga tushirish uchun yuqorida koʻrsatilgan ketma-ketlikka teskari ravishda texnikaviy tadbirlar amalga oshiriladi.

4-§. Ulanish nuqtasining har ikki tomonida ishlash

695. Xavfsizlik choralarini koʻrishda ulanish nuqtasining har ikki tomonida ham ishlar va (yoki) sinashlarni olib borish nazarda tutilgan boʻlsa, unda Tomonlar ushbu choralarni kelishishlari hamda ularning har biri boʻyicha tegishli hujjatlarni tayyorlab, rasmiylashtirishlari lozim.

Har bir tomon tayyorlagan hujjat tarkibida boshqa tomon taqdim etgan hujjatga havola berilishi kerak.

Ishlashga ruxsat ulanish nuqtasining har ikki tarafidan ham berilgan boʻlsa, xavfsizlik texnikasi boʻyicha koordinatorlar ularni bir vaqtda bekor qiladilar.

5-§. Ihotalash (izolyatsiyalash) toʻgʻrisidagi kelishuv

696. Zanjir yoki qurilma oʻchirilgandan soʻng ikkala Tomonning xavfsizlik koordinatorlari ihotalash (izolyatsiyalash) tadbirlari bajarilishi kerak boʻlgan joyni kelishadilar. Mazkur kelishuv Tomonlar tarafidan yozma shaklda rasmiylashtiriladi.

697. Ihotalash (izolyatsiyalash) joyi toʻgʻrisidagi kelishuvga erishilmagan holda ishlar toʻxtatiladi va ishlarni davom ettirish qatʼiy taqiqlanadi

6-§. Ihotalash (izolyatsiyalash)ni amalga oshirish

698. Xavfsizlik choralari kelishilgandan soʻng mazkur Qoidalarning VIII boʻlimi 4-bob 4-paragrafiga muvofiq, Tomonlar ihotalash boʻyicha tadbirlarni bajarishlari mumkin.

699. Tomonlar kelishilgan ihotalash tadbirlari amalga oshirilganligi haqida bir-birini xabardor qilishi, ihotalash nazarda tutilgan qurilma(lar)ni ulanish nuqtasigacha bir xilligiga amin boʻlishi va identifikatorini tasdiqlashi kerak. Tasdiqlashda quyidagilar koʻrsatiladi:

qurilmaning identifikatsiyasi, nomlanishi, nomenklaturasi, raqamlanishi va (yoki) har bir ihotalash nuqtasining holati;

ihotalash qanday holatda bajarilganligi, izolyatsiyalash qurilmasi orqali yoki jismoniy ajratish orqali;

ihotalalanganlik holatidan qatʼiy nazar izolyatsiyalash qurilmasi qayerda ishlatilganligi:

ihotalash (izolyatsiyalash)-kommutatsiya apparatlari kalitlari orqali amalga oshirilgan boʻlsa, kalitlarning maxsus seyfda saqlanishi, qulflanganligi;

ihotalash moslamalari manfaatdor Tomonning xavfsizlik texnikasi qoidalariga mos keluvchi nuqtasida oʻrnatilganligi yoki mahkamlanganligi;

ihotalashda jismoniy ajratishdan foydalaniladigan boʻlsa, bunday holatda Uzatish tizimi operatori yoki Foydalanuvchi tomonidan xavfsizlik texnika qoidalariga muvofiq jismoniy ajratish amalga oshirilganligi.

700. Ihotalashni tasdiqlash ikki tomonlama yozma ravishda qayd etilishi lozim.

7-§. Yerga ulashni kelishish

701. Tomonlar tarafidan izolyatsiyalash tasdiqlangandan soʻng soʻrov beruvchi xavfsizlik texnikasi tadbirlarini bajaruvchi koordinator ikkinchi Tomon xavfsizlik koordinatori tomonidan yerga ulashni bajarishga ruxsat soʻraydi.

Bunda yerga ulashni bajarish oldindan kelishilgan joyda amalga oshirilishi toʻgʻrisida ikki Tomonlama yozma shaklda hujjatlar rasmiylashtiriladi.

702. Yerga ulash nuqtasi boʻyicha Kelishuvga erishmagunga qadar ushbu tadbirlarni amalga oshirish taqiqlanadi.

8-§. Yerga ulashni amalga oshirish

703. Ikkala Tomon xavfsizlik koordinatori kelishilgan nuqtada yerga ulashni bajaradi va yerga ulash muvaffaqiyatli oʻrnatilganligini tasdiqlaydi. Tomonlar soʻrov berayotgan xavfsizlik koordinatorining yuqori kuchlanishli uskunasini yerga ulash koʻzda tutilgan ulanish nuqtasigacha identifikatsiyasini ham tasdiqlaydi.

Tasdiqlashda quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

yuqori kuchlanishli uskunaning identifikatsiyasiga tegishli maʼlumotlar, nomlanishi, nomenklaturasi, raqamlanishi;

yerga ulashning har bir nuqtasining joyi va turi.

Yerga ulash uskunalari quyidagi holatlarda qoʻllaniladi:

qoʻzgʻalmas va yerga ulangan holatda zulfinlangan, yerga ulovchi qurilma saqlagich kalit bilan berkitilgan va ushbu kalit kalitlar uchun maxsus seyfda, ishonchli joyda saqlansa;

manfaatdor Tomonning xavfsizlik texnikasi qoidalariga muvofiq boshqa vositalar orqali bajarilsa va (yoki) mahkamlansa.

704. Yerga ulashni tasdiqlash ikki tomonlama qayd etilishi lozim.

9-§. Xavfsizlik texnikasi yuzasidan hisobotlar

705. Xavfsizlik koordinatorlari tomonidan bajariladigan barcha tadbirlar oʻzaro kelishilgan boʻlishi va Tomonlarning bir-birini xabardor etilishi, takroran soʻzma-soʻz qaytarilishi va yozma shaklda qayd etilishi lozim.

706. Har ikki Tomon xavfsizlik texnikasi boʻyicha zarur choralar koʻrilgan uskunaning identifikatsiyasini kelishib oladilar.

Soʻrov beruvchi xavfsizlik koordinatori tomonidan rasmiylashtiriladigan ishlarni olib borish uchun quyidagi asosiy talablarga javob beradigan hujjat taqdim etadi:

hujjat tushunarli va aniq boʻlishi kerak, unda hech qanday qoʻshimcha yozuvlar yoki toʻgʻrilashlarga yoʻl qoʻyilmaydi;

raqamlash Uzatish tizimi operatori yoki Foydalanuvchining ixtiyori boʻyicha amalga oshiriladi;

sanalar standart formatga “kk-oo-yyyy” ega boʻlib, vaqt 24 soatlik formatda va Oʻzbekiston Respublikasidagi vaqt standartiga mos boʻlishi;

familiyasi, ismi, otasining ismi bosh harflarda va lavozimini oʻz ichiga olishi;

hujjatda qurilma yoki uskunaning identifikatsiya maʼlumoti boʻlishi.

Ishlarni olib borish joyini kengaytirish talab etilsa, qoʻshimcha hujjat rasmiylashtirish mumkin.

10-§. Avtorizatsiyalash tartibi

707. Ish olib borish uchun tegishli ruxsatnoma imzolanib, ish joyini tayyorlashga ruxsatnoma olingan va xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha tashkiliy-texnik tadbirlar bajarilgandan keyin ishga kirishish mumkin.

Soʻngra soʻrov beruvchi xavfsizlik koordinatori ishni avtorizatsiya qilishi, lekin sinash oʻtkazmasligi mumkin. Sinashlarni olib borish mazkur Qoidalarning VII boʻlim 4-bobi 11-paragrafida belgilangan tartibda olib boriladi.

Avtorizatsiyalash tartibi toʻlaligicha soʻrov beruvchi xavfsizlik koordinatoriga tegishli Tomonning ichki ishi hisoblanadi.

11-§. Sinashlarni oʻtkazish tartibi

708. Soʻrov yuborgan xavfsizlik koordinatori quyidagi tadbirlarning bajarilishi hamda yakunlanganiligi toʻgʻrisida yozma tasdiq olmagunicha, ushbu boʻlim qoʻllaniladigan sinashlarni oʻtkazishga ruxsat berishga haqli emas. Bunda:

xavfsizlik koordinatoridan izolyatsiyalash tadbirlari oʻtkaziladigan joydan boshqa nuqtalarda hech bir xodim ishlamayotgani, sinash oʻtkazmayotgani, ish olib borishga ruxsatnomada koʻrsatib oʻtilgan qurilma va uskunalarda ishlash va sinashlarni oʻtkazishga vakolat berilmaganligi toʻgʻrisida ishonch hosil qilmagunicha, shuningdek rejalashtirilgan sinash ishlari yakunlanmaguncha yoki bekor qilinmaguncha hamda soʻrov beruvchi xavfsizlik koordinatori ijrochi xavfsizlik koordinatorini barcha ishlar yakunlanganligi yoki bekor qilinganligi, shu bilan talablarning bekor qilinishi mumkinligi toʻgʻrisida xabardor qilmaguncha bunday ruxsatnomaga ega boʻlmaydi;

soʻrov beruvchi xavfsizlik koordinatori sinash yakunlanishi yoki bekor qilinishi bilanoq ijrochi xavfsizlik koordinatoriga boshqaruvni qaytaradi. Sinashdan oldin sinash maqsadlari uchun yerga ulagich olish zarur boʻlsa va ushbu yerga ulagich keyinchalik qayta oʻrnatilmasa, unda ushbu holat ikkala Tomon tarafidan qayd etiladi.

12-§. Tiklash tartibi

709. Ishlar va (yoki) sinashlar yakunlangandan keyin, soʻrov beruvchi xavfsizlik koordinatori ijrochi xavfsizlik koordinatoriga endilikda xavfsizlik choralari talab etilmasligi haqida xabar beradi.

710. Shundan soʻng har bir xavfsizlik koordinatori xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha kelishilgan texnik tadbirlarning bekor qilinishini yozma shaklda tasdiqlaydi va ularni bekor qiladi.

711. Xavfsizlik choralarini bekor qilish va almashtirish ketma-ketligi tasdiqlangan rejada koʻrsatilganidek amalga oshiriladi va har bir bosqichning hisoboti va bayonnomasi ularni qoʻllash uchun foydalaniladigan tafsilotlar bilan bir xil boʻladi.

712. Xavfsizlik koordinatorlaridan hech biri barcha yerga ulagichlar olib tashlanganligini oʻzaro tasdiqlamaguncha, xavfsizlik choralarining bir qismi hisoblangan izolyatsiyalashni olish toʻgʻrisida koʻrsatma berishga haqli emas.

713. Barcha yerga ulagichlar olib tashlanganligi tasdiqlangach, xavfsizlik koordinatori izolyatsiyani olib tashlashni mustaqil tashkillashtirishi mumkin boʻladi, bunda ushbu tadbirlarni amalga oshirish toʻlaligicha xavfsizlik koordinatorining ichki ishi hisoblanadi.

4-bob. Oʻzaro bogʻliq talablar

1-§. Xavfsizlik tadbirlari ishonchliligining yoʻqotilishi

714. Har qanday xavfsizlik tadbirlari biror bir sababga koʻra samarasiz boʻlsa, ijrochi xavfsizlik koordinatori soʻrov beruvchi xavfsizlik koordinatorini vujudga kelgan yoki kelish ehtimoli boʻlgan vaziyat haqida batafsil, sabablarini koʻrsatgan holda, darhol xabardor qilishi kerak.

2-§. Ekologik xavfsizlikni taʼminlash

715. Tomonlar obyekt xavfsizligi va ekologik xavfsizlikka oid meʼyoriy hujjatlar talablariga rioya qilish hamda atrof-muhit muhofazasini taʼminlash boʻyicha zarur choralar koʻrilishi lozim.

716. Tomonlar obyektning har qanday hududiga xodimlar kirishidan avval ularni mazkur obyektga xos boʻlgan xavf-xatar haqida maxsus vositalar yordamida ogohlantirishi kerak.

Bunda vaqtinchalik yoki doimiy boʻlishi mumkin boʻlgan xavflarni inobatga olish lozim.

Ushbu xavflar ifloslanish yoki shu kabilarni oʻz ichiga olsa, xodimlar maxsus zararsizlantirish va himoya vositalari bilan taʼminlanishi kerak.

717. Obyektlardagi barcha ishlar atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida amaldagi normativ-huquqiy hujjatlar talablari hamda elektr stansiyalari va tarmoqlarini texnik ekspluatatsiya qilish hamda elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi qoidalari talablariga muvofiq bajarilishi lozim.

3-§. Tekshiruvlar oʻtkazish

718. Ulanish joylaridagi Tomonlarning rahbariyati va xavfsizlik masalalari boʻyicha vakillari tomonidan tekshiruvlarni osonlashtirish choralari koʻrilishi kerak.

4-§. Boshqarish tizimlari tartibi

719. Tizim operatori va Foydalanuvchilar uskunalarning tizimli nazorati boʻyicha majburiyatlarni belgilovchi grafiklarni oʻzaro kelishadilar va yozma shaklda tasdiqlaydilar.

Ular faqat bitta Tomon bir vaqtning oʻzida uskuna yoki qurilmaning har qanday elementi uchun javobgarlikni zimmasiga olinishini kafolatlashi lozim.

5-§. Hujjatlarni tayyorlash tartibi

720. Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchilar Uzatish tizimi operatori uzatish tizimida yoki unga bogʻliq har qanday boshqa tizimda yuz bergan barcha ekspluatatsiya jarayonlarini qayd etuvchi tegishli hujjatlar tizimiga ega boʻlishlari hamda ish va (yoki) sinashlar vaqtida zarur xavfsizlik choralarini muvofiqlashtirishlari lozim.

721. Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchilar mazkur Qoidalarga muvofiq, xavfsizlikni muvofiqlashtirish bilan bogʻliq barcha hujjatlarni, shu jumladan tegishli xabarlarning xronologik yozuvini va ish va (yoki) sinashlar uchun xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha koʻrilgan choralar toʻgʻrisidagi batafsil axborotni oʻz ichiga olgan barcha hujjatlarni besh yildan kam boʻlmagan muddat davomida saqlashlari kerak.

6-§. Uzatish tizimi miqyosidagi xavfsizlik sxemalari

722. Uzatish tizimi operatori va tegishli Foydalanuvchi xodimlar tomonidan oʻz vazifalarini bajarishi uchun yetarli maʼlumot bilan taʼminlovchi sxemalar bilan almashishi lozim.

7-§. Aloqalar

723. Uzatish tizimi operatori aloqa vositalarining zaruratini asosli ravishda belgilab qoʻygan boʻlsa, boshqarish funksiyalarining xavfsiz va ishonchli amalga oshirilishini taʼminlash uchun Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchilar oʻrtasida tegishli aloqa tizimlari oʻrnatilishi lozim.

724. Uzatish tizimi operatori oʻz tizimining xavfsiz va ishonchli ishlashini taʼminlash uchun zaxira yoki muqobil aloqani oʻrnatish zarur deb qaror qabul qilsa, unda bu vositalar tegishli Foydalanuvchilar bilan kelishilishi kerak.

725. Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchilar nazorat tadbirlarini samarali muvofiqlashtirilishini taʼminlash uchun telefon raqamlari roʻyxati bilan almashishadi.

726. Uzatish tizimi operatori va tegishli Foydalanuvchilar, qoʻshma operatsion talablar qoʻygan hollarda, tegishli ruxsatnomaga ega boʻlgan xodimlarning 24 soatlik ishtirokini taʼminlaydilar.

5-bob. Operativ aloqa va oʻzaro hamkorlik

1-§. Umumiy qoidalar

727. Operativ aloqa Tizim operatori, Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchilar oʻrtasidagi ishonchli aloqa tizimini yaratish va undan foydalanish tamoyillarini qamrab oladi.

728. Operativ aloqa tamoyillari quyidagi subyektlarga qoʻllaniladi:

Tizim operatori;

Uzatish tizimi operatori;

Taqsimlash tizimi operatori;

Berk taqsimlash tizimi operatori;

Elektr stansiyalari operatorlari;

uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchilar operatorlari;

Taqsimlash tizimi operatori tomonidan bu haqda xabardor qilinadigan, taqsimlash tizimiga ulangan isteʼmolchilar operatorlari.

2-§. Operativ faoliyat va hodisalar toʻgʻrisida xabar berish

729. Tegishli tizim operatorlari va Foydalanuvchilar bir-birlarini, operativ faoliyat va hodisalar toʻgʻrisida, mazkur paragrafda koʻrsatilgan tartib va uslublar bilan xabardor qilishlari lozim.

730. Tegishli tizim operatori tomonidan Foydalanuvchi tizimining ishida oʻzgarishlarga olib keluvchi operatsiya rejalashtirgan holda, Tegishli tizim operatori Foydalanuvchini qisqa muddatlarda xabardor qilishi kerak.

731. Foydalanuvchining elektr tarmoqlarida yoki generatsiyalovchi modulida rejalashtirilgan tadbirlari Tegishli tizim operatori tizimi ishining oʻzgarishiga olib kelishi ehtimoli boʻlsa, u bu haqda Tegishli tizim operatorini qisqa muddatlarda xabardor qilishi kerak.

Tegishli tizim operatori, shuningdek ushbu jarayonda ishtirok etadigan yoki unga jalb etiladigan boshqa Foydalanuvchilarni yoki elektr tarmoq operatorlarini ham xabardor qiladi.

732. Mazkur Qoidalarning 729 — 731-bandlariga muvofiq beriladigan xabarnomada ushbu holat bilan bogʻliq yuz berishi mumkin boʻlgan xavfli holat va uning oqibatlari toʻgʻrisida batafsil maʼlumot berilgan boʻlishi kerak. Oluvchilarga xavfni baholashga va yuz berishi mumkin boʻlgan holatlarni bartaraf etishga vaqt berish maqsadida ushbu xabarnomalar rejalashtirilgan tadbirlar bajarilishidan imkon qadar oldin taqdim etilishi kerak.

733. Yagona elektr energetika tizimida nosozlik, xodimlarning xatti-harakati bilan yoki uskuna va (yoki) boshqaruv apparaturasining nosozligi tufayli yuz berishi, ish yoki normal ekspluatatsiya sharoitlaridan ogʻishga olib kelgan rejalashtirilmagan hodisalar toʻgʻrisida yozma xabarnomani tayyorlash uchun vaqt yetarli boʻlmasa, unda hodisa yuz bergandan soʻng 30 daqiqa davomida ogʻzaki xabarnoma berilishi mumkin. Shundan soʻng ogʻzaki xabarnomani tasdiqlash uchun faks, elektron pochta, xat va (yoki) boshqa axborot tizimi orqali yozma bayonnoma yuborilishi talab etiladi.

3-§. Uzatish tizimi miqyosidagi sinashlar

734. Tegishli tizim operatorida yetarli asos boʻlsa, u istalgan vaqtda Foydalanuvchidan sinash oʻtkazishni talab qilishi va Foydalanuvchida ham asos boʻlsa, u istalgan vaqtda sinash oʻtkazishga ruxsat olishi mumkin.

735. Oʻtkaziladigan har qanday sinash faqatgina koʻrib chiqilayotgan shartlar bajarilishi mumkinligini tasdiqlash yoki rad etish maqsadida oʻtkaziladi.

736. Oddiy hollarda sinash oʻtkazilishi yuzasidan Tegishli tizim operatoriga soʻrov berayotgan Tomon, boshqa jalb etilayotgan Tomonni, noxush yoki avariya vaziyatlarining yoʻqligida, sinashning moʻljallanayotgan sanasi va vaqti haqida kamida ikki hafta oldin xabardor qilishi kerak. Rejadan tashqari holatlarda ushbu xabarnoma muddati 48 soatgacha qisqartirilishi mumkin.

737. Tegishli Tomon taklif etilayotgan sinash oʻtkazish vaqti va sanasini asoslanmagan deb hisoblasa, unda u sinashni koʻchirish haqida soʻrov yuborishi va soʻrov berayotgan Tomon bu soʻrovni qondirish uchun lozim boʻlgan saʼy-harakatlarni amalga oshirish kerak.

738. Foydalanuvchi Tegishli tizim operatori yoki Uzatish tizimi operatorining sinashlar oʻtkazishni asoslanmagan muddatlarda talab qilmoqda deb hisoblasa, ushbu masala yuzasidan Vazirlikka murojaat etishi mumkin.

4-§. Sinashlarni oʻtkazish

739. Sinash Tegishli tizim operatori yoki uning nomidan buni amalga oshiruvchi vakillar nazorati ostida oʻtkazilishi kerak. Biroq, uskunasi sinashdan oʻtkazilayotgan Tomon barcha bosqichlarga toʻla jalb etilgan boʻlishi va sinashlar davomida ishtirok etish imkoniyatiga ega boʻlishi lozim.

5-§. Tadbirlar (operatsiyalar) va hodisalar toʻgʻrisida hisobotlar

740. Tegishli tizim operatorlari va Foydalanuvchilar oʻz tizimlarida boshqa Tomon tizimiga taʼsir koʻrsatgan yoki taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan operatsiya va hodisalar toʻgʻrisida xabarnomalar chiqarishlari kerak.

Xabarnomalar, ularga qoʻyiladigan talablar cheklanmagan holda, quyidagi holatlarda beriladi:

chiqarilishi lozim boʻlgan operativ koʻrsatma, boshqa Foydalanuvchilarning tizimiga yoki uskunasiga taʼsir koʻrsatishi ehtimoli boʻlganda;

uskunaning oʻz nominal quvvatidan oshib ketishi kutilayotgan va xodimlar (odamlar) uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlganda;

ekspluatatsiyaning belgilangan meʼyorlardan ortishi xavfi mavjud boʻlgan;

himoyaning tasodifiy ishlab ketishining yuqori xavfi boʻlganda;

asosiy sinash, ishga tushirish va texnik xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlganda.

741. Mazkur bobning talablariga muvofiq quyidagi turdagi xabarnomalarning nusxalari Tizim operatori va Vazirlikka taqdim etilishi lozim:

qurilma va (yoki) uskunaning qoʻlda yoki avtomatik tarzda oʻchirilishi;

kuchlanish bilan belgilangan meʼyor chegaralardagi keng tarqalgan muammolar;

chastotani belgilangan meʼyorlardan tashqari sezilarli holati haqida;

tegishli tizimning beqarorligi;

tegishli tizimning oʻta yuklanishi;

uzatish tizimining ishiga taʼsir qiluvchi aloqa tizimidagi jiddiy nosozliklar;

odamlar oʻlimi yoki jiddiy jarohatlar bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar.

742. Tegishli Tomon har qanday yuz bergan voqea yoki operatsiya toʻgʻrisida xabarnoma yuboradi (berilgan har qanday savollarga javob beradi). Xabarnoma quyidagi shakllarda yuboriladi:

operatsiyani tavsiflash (lekin uning sababini koʻrsatish shart emas);

xabarnomani oluvchiga vujudga keladigan oqibatlarni va xavflarni oqilona koʻrib chiqish va baholash imkonini beradigan batafsil axborot;

operatsiya haqida xabar bergan shaxsning ismi va familiyasini koʻrsatilishi lozim.

743. Xabarnoma imkon qadar oldindan yuborilishi kerak. Rejalashtirilgan operatsiyalar toʻgʻrisidagi xabardor qilish qabul qiluvchiga operatsiya oʻtkazilishi natijasida vujudga kelishi mumkin boʻlgan oqibatlar va xavflarni oqilona koʻrib chiqish va baholashi uchun yetarli boʻlgan vaqt ichida yuborilishi kerak.

744. Tegishli tizim operatori va Foydalanuvchilar oʻzlarining tegishli tizimlarida boshqa Tomon tizimiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan hodisalar xabarnoma yuborishlari lozim.

Hodisalar haqidagi xabarnomalar, talablarga cheklovlarisiz, quyidagilar uchun beriladi:

uskuna oʻzining nominal quvvatidan oshib ketgan boʻlsa va odamlar uchun xavf tugʻdirgan boʻlsa;

ekspluatatsiyaning har qanday beqaror sharoitlari uchun har qanday ogohlik signalizatsiyasi yoki indikatsiyasini ishga tushishida;

noqulay ob-havo sharoitlarida;

uskuna imkoniyatlaridagi vaqtinchalik oʻzgarishlar, shikastlanish yoki nosozlikda;

nazorat-oʻlchash uskunalari, aloqa va hisobga olish vositalarining shikastlanishi yoki nosozligida;

himoyani oʻz-oʻzidan ishlab ketishining yuqori xavfida;

yuklamani 100 MW yoki undan ortiq qiymatga, rejalashtirilmagan qisqarishida.

Hodisalar toʻgʻrisida darhol xabarnomalar berilishi kerak. Xabarnomalar va xabarnomalarga javoblar telefon orqali yuborilishi mumkin, lekin 30 daqiqa ichida yozma ravishda tasdiqlanishi kerak.

Tegishli Tomon har qanday boshqa hodisa yoki operatsiyadan qatʼiy nazar yuz bergan har qanday boshqa voqea haqida xabarnoma (berilgan har qanday savollarga javob) yuboradi. Xabarnomada:

hodisani tavsiflash (sababini koʻrsatish shart emas);

xabarnomani oluvchiga vujudga keladigan oqibatlarni va xavflarni oqilona koʻrib chiqish va baholash imkonini beradigan batafsil axborot berish;

hodisa haqida xabar bergan shaxsning ismini koʻrsatishi kerak.

6-§. Ogohlantirish

745. Uzatish tizimi operatori yoki Tegishli tizim operatori avariya holati yoki beqaror ekspluatatsiya sharoitlariga olib kelishi mumkin boʻlgan har qanday sabablar toʻgʻrisida xabardor boʻlsa, ularda bunday buzilishlar yoki beqaror ekspluatatsiya sharoitlari salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan barcha Foydalanuvchilarga ogohlantirish yuborishlari lozim.

746. Ogohlantirishda buzilishning ehtimoliy sabablari, jiddiylik darajasi va davomiyligi hamda ogohlantirish davrining davomiyligi koʻrsatiladi. Ogohlantirish quyidagi shaklda boʻlishi kerak:

bayonot “Ushbu ogohlantirish vaqti (xx:xx)”;

(.........) sababli (uu:uu) soatda buzilish sodir boʻlgan;

buzilishning ehtimoliy taʼsiri (.........) ;

buzilish taxminan (zz:zz) bir necha soat davom etadi;

Ushbu ogohlantirish, 2 (ikki) soat ichida yangilanmasa va uzaytirilmasa, avtomatik tarzda bekor qilingan hisoblanadi.

747. Quyidagi shartlar kamida Ogohlantirish uchun sabab sifatida koʻrib chiqilishi kerak:

Yagona elektr energetika tizimi xavfsizligining sezilarli pasayishiga olib keluvchi yoxud taʼminot nuqtasigacha (n-1) mezonini buzuvchi har qanday uzatish tizimining yoki uning biror komponentning, generatsiyalovchi modullarning ishdan chiqishi;

yuqori kuchlanishli yoki oʻrta kuchlanishli uskunalar bilan bogʻliq, yagona elektr energetika tizimining umumiy yuklamasiga yoki uning ishiga taʼsir koʻrsatishi mumkin uzilishlar yoki xavflar. Bunday vaziyatlarda Tegishli tizim operatori yoki Elektr stansiyalari operatorlari ham Uzatish tizimi operatoriga ogohlantirish yuborishlari lozim;

generatsiyalovchi modullar bilan bogʻliq, uning ishlab chiqarishiga yoki yagona elektr energetika tizimining ishlashiga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan uzilishlar yoki xavflar;

ishlash chegarasi belgilangan talabdan past boʻlgan sharoitlar;

kuchlanish yoki chastotaning ruxsat etilgan chegaradan chiqishi;

muhim voqea va sanalar (milliy bayramlarni oʻtkazish);

asosiy sinashlar;

baxtsiz hodisalar.

Ogohlantirish telefon orqali berilishi mumkin, lekin imkon qadar tezroq yozma shaklda tasdiqlanishi kerak.

Ogohlantirilgan barcha Tomonlar uni olganliklarini yozma shaklda tasdiqlashlari va har qanday hodisalar (koʻrsatkichlar) haqida xabar berishlari lozim.

6-bob. Yagona elektr energetika tizimidagi nosozliklar va hodisalar toʻgʻrisida xabar berish, hisobotlarni yuritish va tekshiruvlar oʻtkazish

1-§. Yagona elektr energetika tizimidagi nosozliklar va hodisalar toʻgʻrisida xabar berish

748. Uzatish tizimining ishida yoki har qaysi Foydalanuvchining tarmogʻida sodir boʻlgan har qanday voqea yoki hodisalar Vazirlar Mahkamasining “Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligining mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida” 1997-yil 6-iyundagi 286-son qaroriga hamda Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan Elektr energetikasi tizimida texnologik buzilishlarni tekshirish va hisobga olish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq baxtsiz hodisa yoki texnologik buzilish tavsifiga mos kelsa, oʻrnatilgan tartibda tekshiriladi va yakuniy hisobotning nusxasi Vazirlik va Nazorat qiluvchi organga taqdim etiladi.

749. Uzatish tizimidagi har qanday hodisa Foydalanuvchining tizimiga sezilarli taʼsir koʻrsatgan yoki koʻrsatishi mumkin boʻlsa yoki aksincha Foydalanuvchining tizimidagi hodisa uzatish tizimiga yoki boshqa Foydalanuvchining elektr tarmoqlariga sezilarli taʼsir koʻrsatgan yoki koʻrsatishi mumkin boʻlsa, ushbu hodisa Uzatish tizimi operatori tomonidan Foydalanuvchi bilan kelishilgan holda muhim hodisa deb baholanadi.

750. Vazirlik oʻziga maʼlum boʻlgan har qanday hodisani, jumladan, har qanday qoidalarga muvofiq tekshirilgan hodisani muhim hodisa ekanligini aniqlash va mazkur Qoidalarning talablariga binoan tekshiruv oʻtkazish uchun koʻrsatma berishi mumkin. Tekshiruvlar Nazorat qiluvchi organ tomonidan oʻtkaziladi.

751. Mazkur Qoidalarning VIII boʻlim 6-bobi 6-paragrafi talablariga muvofiq dastlab xabar berilgan, muhim hodisa deb baholanuvchi holatlar, ular muhim hodisalar sifatida belgilangandan soʻng mazkur Qoidalarning VIII boʻlim 7-bobi talablariga muvofiq xabar berilishi va tekshirilishi lozim.

Bunga yagona elektr energetika tizimi miqyosidagi sezilarli nosozliklar hisoblanuvchi, hamda mazkur Qoidalarning X boʻlimi 8-bobi talablariga muvofiq avariya vaziyatlari kabi qaraluvchi qisman yoki toʻliq oʻchishlar kiradi. Tegishli hollarda barcha hisobotlarda Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan Elektr energetikasi tizimida texnologik buzilishlarni tekshirish va hisobga olish tartibi toʻgʻrisidagi nizomda koʻrsatilgan turkumlanishga rioya etilishi kerak.

752. Mazkur Qoidalarning 749-bandi talablari yirik avariyalar toʻgʻrisida xabar berishni istisno qilmagan holda, quyidagi oqibatlarga olib keladigan va olib kelishi mumkin boʻlgan yirik avariyalarni ham oʻz ichiga oladi:

qurilma va (yoki) uskunani qoʻlda yoki avtomatik tarzda ishlashi;

belgilangan meʼyorlardan tashqari kuchlanish;

belgilangan meʼyorlardan tashqari chastota;

yagona elektr energetika tizimining beqarorligi;

yagona elektr energetika tizimining ishlashiga taʼsir qilgan yoki taʼsir qilishi mumkin boʻlgan aloqadagi jiddiy uzilish.

753. Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi mazkur Qoidalarning VIII boʻlim 7-bobining talablarini taʼminlash uchun shaxslarni va (yoki) aloqa nuqtalari va aloqa kanallarini belgilashi kerak. Bunday shaxslar yoki aloqa nuqtalari va aloqa kanallari mazkur Qoidalarning boshqa boʻlimlarida belgilangani kabi boʻlishi mumkin.

Tayinlangan shaxslar, aloqa nuqtalari va aloqa kanallariga taalluqli har qanday oʻzgarishlar toʻgʻrisida Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchi bir-birlarini darhol yozma ravishda xabardor qilishi kerak.

754. Foydalanuvchiga Uzatish tizimi operatori mazkur Qoidalarning VIII boʻlim 7-bobi 5-paragrafi talablariga binoan xabar bergan va keyinchalik Uzatish tizimi operatori tomonidan muhim hodisa deb belgilangan boʻlsa, jalb etilgan Foydalanuvchiga mazkur Qoidalarning VIII boʻlim 7-bobi 2-paragrafi talablariga muvofiq yozma hisobot taqdim etiladi.

755. Foydalanuvchiga mazkur Qoidalarning VIII boʻlim 6-bobi 5-paragrafi talablariga asosan xabar berilgan va keyinchalik Uzatish tizimi operatori tomonidan muhim hodisa deb baholangan boʻlsa, jalb etilgan Foydalanuvchiga mazkur Qoidalarning VIII boʻlim 7-bobi 2-paragrafi talablariga muvofiq yozma hisobot taqdim etiladi.

756. Barcha holatlarda yakuniy hisobotni ishlab chiqish, uni tegishli Tomonlarga, jumladan Vazirlikka taqdim etish uchun javobgarlik Uzatish tizimi operatorining zimmasida boʻladi.

2-§. Muhim hodisa toʻgʻrisida hisobot shakli

757. Hisobot yozma shaklda boʻlishi, quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

mazkur Qoidalarning VIII boʻlim 6-bobi 5-paragrafiga muvofiq taqdim etilgan xabarnomaning tasdigʻi;

mazkur Qoidalarning VIII boʻlim 6-bobi 5-paragrafiga muvofiq Muhim hodisa boʻyicha batafsil tushuntirish yoki bayonot;

xabarnoma yuborilgan vaqtdan boshlab Muhim hodisaga tegishli boʻlgan har qanday qoʻshimcha axborot.

758. Hisobot kamida quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim:

muhim hodisa roʻy bergan sana, vaqti va uning davomiyligi;

muhim hodisa sodir boʻlgan joy;

bevosita ishtirok etgan uskuna va (yoki) qurilma;

tekshirilayotgan muhim hodisaning qisqacha taʼrifi;

yoʻl qoʻyilgan taqdirda, toʻgʻrilovchi amallar boʻyicha xulosalar va tavsiyalar.

759. Talab etilishi mumkin boʻlgan boshqa tafsilotlar:

isteʼmol yuklamasi va (yoki) generatsiyaning MW lardagi uzilishlari va uzilishlarning davomiyligi;

generatsiyalovchi modulning chastota xarakteristikasi (muhim hodisa sodir berganidan soʻng amalga oshirilgan tuzatish, MW larda);

generatsiyalovchi modulning MVar dagi samaradorligi (muhim hodisa yuz bergandan soʻng chiqish quvvatini oʻzgarishi);

ishga qayta tushirishning taxminiy yoki haqiqiy vaqti va sanasi;

hodisadan keyingi holatning foto suratlari;

roʻyxatga olish jurnalida qayd etilgan, voqea va holatlardan keyingi hamda avariya vaziyatlaridagi qayta ulagichlarning holatlari toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlar;

ilgari istalgan shaklda qayd etilgan har qanday tegishli xabarning nusxalari (transkriptlari).

3-§. Hisobotni taqdim etish muddatlari

760. Mazkur Qoidalarning VIII boʻlim 6-bobi 5-paragrafida koʻzda tutilgan birlamchi xabarnoma taqdim etilganidan soʻng yozma hisobot bir oy ichida taqdim etilishi lozim.

761. Qoidaga koʻra Uzatish tizimi operatori tegishli Foydalanuvchidan yuzaga kelgan bu kabi har qanday muhim hodisa toʻgʻrisidagi axborot olingan vaqtdan boshlab toʻrt soat davomida dastlabki yozma hisobotni soʻrab oladi. Bundan keyin Foydalanuvchi hodisaning sababini tekshirishi va barcha zaruriy choralarni koʻrishi kerak. Rasmiy yozma hisobot mazkur Qoidalarning VIII boʻlim 7-bobi 2-paragrafi muvofiq uch ish kuni davomida taqdim etilishi lozim.

762. Uzatish tizimida muhim hodisa sodir boʻlgan boʻlsa, unda Uzatish tizimi operatori mazkur Qoidalarning VIII boʻlim 7-bobi 2-paragrafiga muvofiq Foydalanuvchining rasmiy yozma hisobotini olgan vaqtdan boshlab uch ish kuni davomida bundan zarar koʻrgan Foydalanuvchilarga tegishli hisobotni taqdim etishi lozim.

Foydalanuvchiga muhim hodisa yuzaga kelganligi toʻgʻrisida xabar berish uchun uch ish kunidan koʻproq vaqt talab etilsa, u tegishli tekshiruvlarni olib borish uchun Uzatish tizimi operatoridan qoʻshimcha muddat soʻrashi mumkin.

4-§. Birgalikda tekshiruv oʻtkazish tartibi

763. Muhim hodisa eʼlon qilingan va hisobot taqdim etilgan boʻlsa, zarar koʻrgan Tomon yoki Tomonlar birgalikda tekshiruv oʻtkazish haqida yozma ravishda murojaat qilishlari mumkin.

764. Tekshirish guruhining tarkibi tekshirilishi lozim boʻlgan muhim hodisaga tegishli barcha manfaatdor Tomonlar bilan kelishilishi lozim.

Kelishuvga erishilmagan taqdirda qaror Vazirlik tomonidan qabul qilinadi.

765. Birgalikdagi tekshiruv oʻtkazish bilan bogʻliq boʻlgan shartlar va tartiblar hamda barcha boshqa masalalar Tomonlar tarafidan birgalikdagi tekshiruv vaqtida kechiktirilmasdan kelishilishi lozim.

Birgalikdagi tekshiruv, muhim hodisa yuzaga kelgandan soʻng, imkon qadar tezroq boshlanishi va oʻn ish kuni davomida yakunlanishi kerak.

Hisobot Uzatish tizimi operatori tomonidan tekshiruv guruhi nomidan zarar koʻrgan tegishli Tomonlarga va Vazirlikka keyingi uch ish kuni davomida taqdim etiladi.

766. Mazkur hisobot yakuniy hisobot deb hisoblanmasa, holatlar va sharoitlar haqida Uzatish tizimi operatori zarar koʻrgan tegishli Tomonlar va Vazirlikka xabar berishi lozim.

Tegishli Tomon, yakuniy hisobotni tayyorlashning kechikishiga eʼtiroz bildirsa, Vazirlik toʻliq va yakuniy hisobot taqdim etilish muddatini belgilaydi.

767. Tekshirish guruhi aʼzolari biron bir masala boʻyicha kelisha olmasalar, bu hisobotda qayd etilishi lozim, shuningdek, koʻpchilikning hisoboti va kelishilmagan fikrlar alohida qayd etilishi kerak.

Hisobotning oʻrnatilgan muddatlarda va toʻliq tayyorlanishi uchun tekshiruv guruhi Raisi, alohida fikrga ega shaxslar — hisobotning ushbu qismlarini tayyorlash uchun masʼul hisoblanadi.

7-bob. Qurilma va uskunalarning identifikatsiyasi

1-§. Identifikatsiyalashning maqsadi

768. Identifikatsiyalashning maqsadi quyidagilardan iborat:

barcha podstansiyalar, elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi (stansiyalar) qurilmalar va ulanish nuqtalarini notoʻgʻri talqin qilinishini istisno qiluvchi xos (identifikatsiyalangan) nomlari va unikal qisqartmalari (abbreviaturalar) bilan belgilash zarurati;

Ulanish shartnomasi imzolangandan soʻng operatorlik chegaralaridagi podstansiyalardagi barcha uskunalar ekspluatatsiya qilish chegaralarida Tizim operatori tomonidan tasdiqlangan qurilmalar va uskunalarni identifikatsiyalash tizimiga ega boʻladi. Uzatish tizimining xavfsiz va samarali ishlashini, undagi inson omilini kamaytirish uchun Uzatish tizimi operatori hamda Foydalanuvchi uskunalarini va qurilmalarini identifikatsiyalashning umumiy tizimidan foydalanish;

uskuna va qurilmalarni identifikatsiyalash, uskuna va qurilmalarni mavjud identifikatsiya qilinishidagi oʻzgarishlar va yangi uskuna va (yoki) qurilmani identifikatsiyalash toʻgʻrisidagi xabarnoma berish uchun operator chegaralarida qabul qilinishi kerak boʻlgan majburiyatlar va tartiblar;

ulanish nuqtasidagi uskuna va qurilmaning identifikatsiyasi mazkur Qoidalarda koʻzda tutilgan ulanish tartibiga muvofiq, ekspluatatsiya qilish chegarasiga ega boʻlgan, har bir maydoncha uchun tayyorlangan ekspluatatsiya sxemasiga kiritilishi.

2-§. Tomonlarning xos nomlari va qisqartma (abbreviatura)lari

769. Xavfsizlik va ekspluatatsiyaning samaradorligi taʼminlash maqsadida barcha Tomonlar — podstansiyalar, elektr stansiyalari va uzatish elektr tarmoqlariga ulangan ulanish nuqtalari yoki ularning qismlarini tashkil etuvchi barcha obyektlarning nomlari notoʻgʻri talqin qilinishi mumkin emasligi va barcha qisqartma (abbreviatura)lar Tomonlar uchun unikal boʻlishi muhim.

770. Barcha yuqori kuchlanishli Tomonlar toʻgʻrisidagi asosiy axborotlar Uzatish tizimi operatori tomonidan yuritilishi va yangilanib borishi lozim boʻlgan maʼlumotlar bazasining reyestrida mavjud boʻlishi kerak.

771. Foydalanuvchi yangi Tomonni uzatish elektr tarmogʻiga ulashni rejalashtirgan boʻlsa, chalkashlikning oldini olish uchun yangi Tomonning nomi qisqa fursatda Uzatish tizimi operatori bilan kelishilishi kerak.

Tomonning nomi kelishilishi bilanoq, Uzatish tizimi operatori ushbu Tomon uchun unikal qisqartma (abbreviatura)ni taqdim etishi lozim.

3-§. Uskuna va qurilmaning identifikatsiyasi

772. Barcha Tomonlar uchun uskuna va qurilmaning identifikatsiyasi mazkur Qoidalar talablariga muvofiq boʻlishi kerak.

4-§. Yangi uskuna (qurilma)

773. Foydalanuvchi qurilmasini tarmoqning ekspluatatsiya chegarasiga ega boʻlgan qismiga oʻrnatmoqchi boʻlsa, unda qabul qilinishi lozim boʻlgan uskuna va qurilmaning identifikatsiya maʼlumotlari toʻgʻrisida ushbu qismdagi boshqa Tomonlarni xabardor qilishi kerak.

774. Xabarnoma tegishli Tomonlarga yozma ravishda yuboriladi va taklif etilayotgan yangi oʻrnatilayotgan qurilma va uning identifikatsiyasini oʻz ichiga oluvchi ekspluatatsiya sxemasidan tashkil topgan boʻladi.

775. Xabarnoma tegishli Tomonlarga, qurilmani oʻrnatish rejalashtirilgan sanadan kamida 8 (sakkiz) oy oldin yuborilishi kerak.

776. Xabarnomani oluvchilar uskuna va qurilmaning taklif etilayotgan identifikatsiyasi qabul qilinganligi yoki qilinmaganligi, identifikatsiya belgilarining boshqa uskuna va qurilmalarning identifikatsiyasi bilan adashtirilmasligini tasdiqlab, xabarnoma olgan vaqtdan boshlab 1 (bir) oy muddatda yozma ravishda javob berishlari lozim. Ushbu taklif qabul qilinishi mumkin boʻlmasa, unda yozma javob orqali maqbul variant bayon qilinadi.

777. Tizim operatori va boshqa obyektlar oʻrtasida kelishuvga erishilmasa, Tizim operatori oqilona harakat qilib, ushbu obyektda qoʻllaniladigan uskuna va qurilmaning identifikatsiyasini belgilash huquqiga ega.

778. Foydalanuvchilar soʻroviga koʻra, mazkur Qoidalarning VIII boʻlimining 8-bobiga muvofiq uskuna va qurilmalarning identifikatsiyasi tafsilotlari bilan taʼminlanadi, bunda ularga ekspluatatsiya chegarasida oʻz uskuna va qurilmalarini identifikatsiyasini rejalashtirishda yordam beradi.

779. Uskuna va qurilmaning identifikatsiya tafsilotlari kelishilgandan soʻng maʼlumotlar bazasi reyestriga kiritish uchun Tizim operatori va Uzatish tizimi operatoriga taqdim etiladi.

780. Tizim operatori, Uzatish tizimi operatori va har bir Foydalanuvchi uskuna va qurilmalarining identifikatsiyasi aks etgan aniq va bir maʼnoli markirovkasini ishlab chiqish va oʻrnatish uchun javobgar hisoblanadi.

5-§. Mavjud uskuna(qurilma)

781. Uzatish tizimining bir qismidagi har qaysi Tomon, shu jumladan Uzatish tizimi operatori, har qaysi boshqa Tomonning soʻrovi boʻyicha ekspluatatsiya chegarasiga ega boʻlgan obyektlardagi uskuna va qurilmalarning identifikatsiyasi toʻgʻrisida batafsil maʼlumotlarni taqdim etishi lozim.

782. Uzatish tizimi operatori va Foydalanuvchilar ekspluatatsiya chegarasiga ega boʻlgan qismlardagi uning uskuna va qurilmalarini identifikatsiyasi aks etgan aniq va bir maʼnoli markirovka ishlab chiqish va oʻrnatish uchun javobgardir.

6-§. Mavjud uskuna(qurilma)lardagi oʻzgarishlar

783. Uzatish tizimi operatori yoki Foydalanuvchi, ekspluatatsiya chegarasiga ega boʻlgan har qanday qismdagi oʻzining uskuna va qurilmasidan biridagi mavjud identifikatsiyani oʻzgartirishni talab qilsa yoki shunga xohish bildirsa, yuqorida koʻrsatilgan qoidalar faqat oʻzgarish kiritilayotganligini aks ettirish uchun zarur boʻlgan har qanday tuzatishlar asnosida qoʻllaniladi.

784. Foydalanuvchi uskuna va qurilmaning identifikatsiyasini oʻzgartirgan taqdirda ushbu Foydalanuvchi aniq va bir maʼnoli markirovkani taʼminlash va oʻrnatish uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga oladi.

785. Uzatish tizimi operatori oʻz uskunasi va qurilmasining identifikatsiyasini oʻzgartirgan hollarda, aniq va bir maʼnoli markirovkani ishlab chiqish va oʻrnatish uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga oladi.

7-§. Xizmat koʻrsatish boʻyicha majburiyat

786. Tomonlar notoʻgʻri talqin qilinishi mumkin boʻlgan nom yoki qisqartma (abbreviatura), raqamlash va (yoki) nomenklatura aks ettirilgan markirovkali apparatura va (yoki) qurilmani oʻz obyektida oʻrnatmasliklari yoki oʻrnatishga ruxsat bermasliklari kerak.

787. Hech qaysi Tomon ekspluatatsiya chegaraoldi qismlarida, boshqa Tomonning identifikatsiyasi bilan adashtirish mumkin boʻlgan, oʻsha qismdagi identifikatsiyaga ega boʻlgan apparatura va (yoki) qurilmani oʻrnatmasligi yoki oʻrnatishga ruxsat bermasligi, boshqa Tomonning yozma roziligisiz hech qaysi identifikatsiyani oʻzgartirmasligi lozim.

788. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori yoki elektr energetika tizimidagi nazorat organi markirovkaning toʻgʻriligini tekshirish maqsadida tashrif buyurishi va bunday tekshirishlarni maʼlum bir davriylikda oʻtkazib borishi mumkin.

Markirovkaning toʻgʻriligi va belgilangan talablarga javob berishini taʼminlash Foydalanuvchining majburiyatidir.

IX boʻlim. Tegishli tizim operatorlari va Foydalanuvchilar obyektlari muvofiqligini baholash

1-bob. Muvofiqligini baholashning umumiy shartlari

789. Foydalanuvchilar uzatish tizimiga ulanish vaqtida, shuningdek taqsimlash tizimi, isteʼmolchi uskunalari yoki elektr stansiyalarining kelgusi ekspluatatsiyasi davomida oʻz tizimlarida mavjud uskuna va qurilmalarning Oʻzbekiston Respublikasida belgilangan tartibda muvofiqligi tasdiqlangan boʻlishi va mazkur Qoidalar talablariga javob berishi uchun javobgardirlar.

790. Foydalanuvchilar ulanish vaqtida, muntazam ravishda va Foydalanuvchining tizimi mazkur Qoidalar talablariga nomuvofiq boʻlishiga sabab boʻluvchi har qanday hodisa sodir boʻlganda Tegishli tizim operatoriga va (yoki) Nazorat qiluvchi organga oʻz tizimlarining mazkur Qoidalar talablariga muvofiqligini namoyish qilishlari lozim. Zarur boʻlganda, oʻz qurilmalariga muvofiqlikni baholash organi tomonidan rasmiylashtirilgan yoki roʻyxatga olingan muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etishlari mumkin.

791. Ulanishda uskunalar va qurilmalarning talablarga muvofiqligi mazkur Qoidalar va boshqa qonunchilik hujjatlariga muvofiq Nazorat qiluvchi organ tomonidan taqdim etilgan qurilish-montaj va sozlash-ishga tushirish ishlari hamda elektr qurilmalarini texnik koʻrikdan oʻtkazish boʻyicha dalolatnomaga binoan tasdiqlanadi.

792. Tizim operatoriga yordamchi xizmatlarni koʻrsatuvchi taqsimlash tizimiga ulangan generatsiyalovchi modullar va Isteʼmolchilarning talablarga muvofiqligi yuzasidan oʻtkaziladigan monitoringga Tegishli tizim operatorlari Uzatish tizimi operatorini jalb qiladi.

793. Takroriy rejaga yoki umumiy sxemaga muvofiq Tegishli tizim operatori Foydalanuvchidan obyektning talablarga muvofiqligi darajasiga taʼsir etuvchi har qanday holat — qurilmaning ishdan chiqishi, modifikatsiyasi oʻzgarishi yoki almashtirilishidan soʻng Qoidalar talablariga muvofiqligini baholash va modellashtirish sinashlarini amalga oshirishni talab qilishga haqli. Ushbu sinashlar Nazorat qiluvchi organ tomonidan ham oʻtkazilishi mumkin.

794. Tegishli tizim operatori elektr tarmoqlari Foydalanuvchilarini oʻtkazilgan barcha sinash natijalari toʻgʻrisida xabardor qilishi shart.

795. Tegishli tizim operatoriga bogʻliq sabablarga koʻra uning tarmoqlarida Tizim operatori va Foydalanuvchi oʻrtasidagi kelishuvga asosan sinashlarini amalga oshirish imkoni boʻlmagan taqdirda Tegishli tizim operatori Qoidalarning X boʻlim 2-bobda koʻrsatilgan operativ bildirgini asossiz rad etmasligi kerak.

796. Tegishli tizim operatori taqdim etilishi lozim boʻlgan maʼlumotlar va hujjatlar roʻyxatini, shuningdek elektr tarmoqlari Foydalanuvchilari tomonidan muvofiqlikni baholash qoidalarining shaffof boʻlishini taʼminlashi lozim.

797. Muvofiqlikni baholash talablarini bajarish bilan bogʻliq barcha xarajatlar Foydalanuvchi tomonidan qoplanadi.

Foydalanuvchi Tizim operatori yoki Tegishli tizimi operatori tomonidan muvofiqlikni baholash va modellashtirish boʻyicha sinashlarni amalga oshirish asoslanmagan holatlarda talab qilinmoqda deb hisoblasa, ushbu masala yuzasidan qaror qabul qilish uchun Vazirlikka murojaat etishi mumkin.

2-bob. Foydalanuvchilar uskunalarining muvofiqligi

1-§. Hujjatlar

798. Tegishli tizim operatori Foydalanuvchilardan taqdim etishni talab qiladigan maʼlumotlar quyidagi tasdiqlovchi dalillarni oʻz ichiga olishi shart:

uskuna elektr energetika sohasidagi qonunchilik hujjatlari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga va xavfsizlik, atrof muhitni himoya qilish va qurilish meʼyorlari talablariga muvofiqligi;

uskuna ulanish shartnomasi, ulanishga texnik shart va elektr tarmoqlariga ulanish boʻyicha kelishuvning barcha talablariga muvofiqligi;

elektr qurilmasini qurishda foydalanilgan barcha uskuna va qurilmalar muvofiqlikni baholash organi tomonidan muvofiqligi tasdiqlanganligi toʻgʻrisida tegishli hujjatlar.

799. Muvofiqlikni baholash va modellashtirilgan sinashlar amalga oshirishdan ozod qilingan ayrim Foydalanuvchilar amaldagi qonunchilik va mazkur Qoidalar talablariga binoan, istisno tariqasida yengillik berilganligini tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etishlari lozim.

2-§. Chastota diapazoni

800. Uskunalar Qoidalarning 118 — 121-bandlar i talablariga muvofiqligi koʻrsatilishi lozim. Foydalanuvchilar uchun muvofiqlikni baholash organi tomonidan berilgan muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etishning oʻzi yetarli boʻladi.

3-§. Kuchlanishlar diapazoni

801. Uskunalarning mazkur Qoidalar 122 — 126-bandlari talablariga muvofiqligi koʻrsatilishi lozim. Muvofiqlikni baholash organi tomonidan berilgan muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etishning oʻzi yetarli boʻladi.

4-§. Elektr energiyasining sifati

802. Uskunalarning mazkur Qoidalar 133 — 141-bandlari talablariga muvofiqligi koʻrsatilishi lozim.

Elektr energiyasining sifatini tasdiqlash uchun muvofiqlikni baholash organi tomonidan berilgan muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlar, shuningdek, bir vaqtning oʻzida ulanishi mumkin boʻlgan barcha qurilmalarning birgalikda ishlashdagi umumiy koʻrsatkichlari ushbu talablarga muvofiqligini tasdiqlovchi dalil sifatida isteʼmolchilarga taqdim etilishi yetarli boʻladi.

803. Tegishli tizim operatorida qurilmalarning birgalikda ishlashdagi koʻrsatkichlari Qoidalar talablariga muvofiqligining isboti yuzasidan shubha hosil boʻlsa, u holda Tegishli tizim operatori oʻz xohishiga koʻra muvofiqlikni baholash va modellashtirilgan sinashlar amalga oshirish yoʻli bilan olingan qoʻshimcha dalillarni talab qilishga haqli.

5-§. Fazalarning nomutanosibligi

804. Qoidalarning 140-bandi talablariga muvofiqligi Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi berilgunga qadar, qurilmaning ulanishiga havola qilish asnosida koʻrsatilishi va X boʻlim 2-bobga muvofiq Yakuniy operativ bildirgi berilgunga qadar oʻlchash bilan tasdiqlanishi kerak.

6-§. Himoyaga qoʻyiladigan talablar

805. Qoidalarning 141 — 148-bandlarida belgilangan talablarga muvofiq Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi berilgunga qadar Tegishli tizim operatori tomonidan tegishli ishga tushirish sinashlarini amalga oshirish va qoʻllaniladigan sozlamalarning tasdigʻi orqali koʻrsatilishi lozim.

7-§. Aloqa va operativ rejimda axborot almashish

806. Qoidalarning 149 — 151-bandlari talablariga muvofiq, Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi berilgunga qadar muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlar yoki koʻrik asosida tasdiqlanishi va Oraliq operativ bildirgi berilgunga qadar axborot almashish va operativ nazorat orqali tasdiqlanishi kerak.

3-bob. Generatsiyalovchi modullarning muvofiqligi

1-§. Barcha generatsiyalovchi modullar uchun umumiy qoidalar

807. Elektr stansiyalari operatorlari taqdim etishi lozim boʻlgan maʼlumot va hujjatlar roʻyxati quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

Elektr stansiyalari operatori tomonidan muvofiqlikni baholash uchun taqdim etilishi zarur boʻlgan barcha maʼlumotlar, hujjatlar va muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlar;

generatsiyalovchi modulning tarmoqqa ulanishiga taalluqli texnik koʻrsatkichlari (xarakteristikalar) toʻgʻrisida maʼlumotlar;

barqarorlik boʻyicha modellashtirishga qoʻyiladigan talablar — yagona elektr energetika tizimining statik va dinamik turgʻunlik tadqiqotlari;

tadqiqotlarni oʻtkazish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarini taqdim etish muddatlari;

Qoidalarning IX boʻlim 3-bobi 4-5-paragraflarida bayon etilgan talablarga muvofiq kutilayotgan statik va dinamik koʻrsatkichlari (xarakteristikalar) namoyish etilishi uchun Elektr stansiyalari operatori tomonidan oʻtkazilgan tadqiqotlar;

qurilmalar yoki asbob-uskunalar muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlarini olish va ularni rasmiylashtirish shartlari va tartiblari;

Elektr stansiyalari operatorlariga muvofiqlikni baholash organi tomonidan berilgan tegishli uskunalarning muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlardan foydalanish tartibi va shartlari, shu jumladan qoʻllanilish sohasi.

808. Tegishli tizim operatori sinashlar, modellashtirish hamda monitoring boʻyicha Elektr stansiyalari operatori va Tizim operatori oʻrtasidagi majburiyatlarning taqsimlanishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni jamoatchilikka eʼlon qilib boradi.

809. Oʻrnatilgan quvvati 50 kW gacha boʻlgan sinxron generatsiyalovchi modullar operatorlari tomonidan maʼlumotlarga qoʻshimcha ravishda, ishlab chiqaruvchi tomonidan texnik maʼlumotlar, sinash natijalari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi elektr energetika sohasidagi qonunchilik hujjatlari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiqligi yuzasidan hujjatlarini taqdim etiladi.

Bunday modullar uchun modellashtirish yoki test sinashlari amalga oshirish talab etilmaydi.

2-§. Oʻrnatilgan quvvati 50 kW dan yuqori boʻlgan sinxron generatsiyalovchi modullarni muvofiqligini modellashtirish koʻlami

810. Elektr stansiyalarining alohida generatsiyalovchi modullarini immitatsion modellashtirish mazkur Qoidalar talablariga muvofiqligini namoyish etishga qaratilgan boʻlishi lozim.

811. Muvofiqlikni modellashtirishga ushbu boʻlimda koʻrsatib oʻtilganlar minimal talablar belgilangan boʻlsada, Tegishli tizim operatori quyidagilarga haqli:

Elektr stansiyalari operatoriga mazkur Qoidalar va milliy qonunchilikda belgilangan talablariga zid boʻlmagan hamda ushbu sinashlar samarali ekanligi asoslab berilgan muvofiqlikni baholash va modellashtirilgan sinashlar amalga oshirishning muqobil imitatsiya shaklidan foydalanishga ruxsat berish;

Elektr stansiyalari operatori tomonidan muvofiqlikni baholash va modellashtirilgan sinashlar yuzasidan taqdim etilgan maʼlumotlar yetarli deb hisoblamagan taqdirda, mazkur Qoidalarning IX boʻlim 3-bobi 4-5-paragraflarida talablariga binoan Elektr stansiyalari operatoridan sinashlar, modellashtirilgan sinashlarning imitatsiyasi va qoʻshimcha shakllaridan foydalanishni talab etish.

812. Elektr stansiyalar operatori Qoidalar talablariga muvofiqligini tasdiqlash uchun elektr stansiyalarining har bir alohida generatsiyalovchi modul boʻyicha modellashtirish natijalari bilan hisobot taqdim etishi kerak.

Elektr stansiyalar operatori ushbu generatsiyalovchi modul uchun imitatsiyalangan model ishlab chiqishi va taqdim etishi lozim. Imitatsiya modellarining qisqacha mazmuni mazkur Qoidalarning IX boʻlimning 3-bobi 3-paragrafida keltirilgan.

813. Tegishli tizim operatori generatsiyalovchi modulning mazkur Qoidalar talablariga muvofiqligini baholash maqsadida modellashtirish, imitatsiya modellari va amalga oshirilgan oʻlchashlar yuzasidan taqdim etilgan hisobotlar asosida oʻzining shaxsiy imitatsiya sinashlarini amalga oshirish yoʻli bilan tekshirish huquqiga ega.

3-§. Oʻrnatilgan quvvati 50 kW dan yuqori boʻlgan sinxron generatsiyalovchi modullar uchun muvofiqlikni modellashtirish koʻlami chegarasi

814. Tegishli tizim operatori yoki Tizim operatorining talabi boʻyicha Elektr stansiyalari operatori statik va dinamik rejimlar yoki elektr magnit oʻtish jarayonlarini modellashtirish orqali generatsiyalovchi modulning harakatini toʻgʻri aks ettiruvchi imitatsiya modellarini taqdim etishi lozim.

815. Tegishli tizim operatori mazkur Qoidalarning IX boʻlim 3-bobi 4 va 5-paragraflarining talablariga muvofiq, Elektr stansiyalari operatoriga soʻralgan imitatsiyalangan modellashtirishni amalga oshirishi uchun tegishli tarmoqning barcha texnik maʼlumotlari va imitatsiya modelini taqdim etadi.

816. Elektr stansiyalari operatori tomonidan taqdim etilgan modellar mazkur Qoidalarning IX boʻlim 3-bobi 6 — 8-paragraflarida koʻrsatilgan sinash natijalariga koʻra sinash mezonlari boʻyicha tekshirilgan boʻlishi shart.

Bunday tekshiruvlar Nazorat qiluvchi organ tomonidan oʻtkazilgan boʻlsa, tekshiruv natijalari haqida Tegishli tizim operatori yoki Tizimi operatorini xabardor qilishi kerak.

817. Elektr stansiyalari operatori tomonidan taqdim etilgan modellar tarkibidagi alohida komponentlarga koʻra quyidagi kichik modellardan tashkil topishi kerak:

oʻzgaruvchan tok generatori va birlamchi dvigatel;

tezlik va quvvatni boshqarish;

kuchlanishni rostlash, agar mavjud boʻlsa energetika tizimi stabilizatori (PSS) funksiyasi va qoʻzgʻatishni rostlash tizimi;

Tegishli tizim operatori va Elektr stansiya operatori oʻrtasida kelishilgan generatsiyalovchi modullarni himoyalash modellari;

Sinxron boʻlmagan (nosinxron) generatsiyalovchi modullar uchun oʻzgartirgichlarning modellari.

818. Tegishli tizim operatorining mazkur Qoidalarning 814-bandida keltirilgan soʻrovi Tizimi operatori bilan kelishilishi kerak. Mazkur soʻrov quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

modellar taqdim etilishi lozim boʻlgan format,

modelning tuzilmasi va tuzilish sxemalari boʻyicha hujjatlarni taqdim etilishi,

ulanish nuqtasidagi elektr tarmoqning ekvivalenti sifatida qisqa tutashuvning minimal va maksimal quvvatining baholanishi (MVA da ifodalanadi).

819. Elektr stansiyalari operatori zarur boʻlsa, Tegishli tizim operatori yoki Tizimi operatoriga generatsiyalovchi modullar ishining yozuvlarini taqdim etishi lozim.

Tegishli tizim operatori yoki Tizim operatori modellarning xarakteristikalarini ushbu yozuvlar bilan taqqoslash uchun soʻrov yuborishi mumkin.

4-§. Oʻrnatilgan quvvati 50 kW dan yuqori boʻlgan sinxron generatsiyalovchi modullar uchun muvofiqlikni modellashtirish

820. Aktiv quvvat ishlab chiqarishni modellashtirishga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

generatsiyalovchi modulning mazkur Qoidalarning 159 va 160-bandlari talablariga muvofiq toʻliq kuchlanish va chastota diapazonida aktiv quvvat ishlab chiqarish imkoniyati modellari (simulyatsiyasi) koʻrsatishi kerak;

modellashtirish, chastotaning pasayishi va oʻlik zonaning sozlamalarini hisobga olgan holda aktiv quvvat chastotaviy xarakteristikasining barcha diapazonini ishga tushirish uchun yetarli boʻlgan chastotaviy pogʻonalarni tuzish orqali amalga oshirilishi kerak.

821. Alohida ishlashni modellashtirishga nisbatan quyidagi talablar belgilanadi:

generatsiyalovchi modulni alohida ishlash rejimida mazkur Qoidalarning 185 — 188-bandlarid a koʻrsatilgan talablardagi ishchi xarakteristikalar namoyish etilishi kerak;

generatsiyalovchi modul aktiv quvvatini, oʻzining avvalgi ishchi nuqtasidan har qanday yangi ishchi nuqtasigacha mazkur Qoidalarga 188-bandi va mos ravishda mazkur Qoidalarga 12-ilovada koʻrsatilgan chegaralarda chastotaning koʻtarilishi yoki pasayishi davomida alohida zonadan oʻchirmasdan kamaytirsa yoki koʻpaytirsa, imitatsiya modeli muvaffaqiyatli deb hisoblanadi.

822. Reaktiv quvvat ishlab chiqarishni modellashtirishga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

a) mazkur Qoidalarning 175 va 176-bandlar i talablariga muvofiq, generatsiyalovchi modulning ilgarilovchi va kechikuvchi reaktiv quvvat bilan taʼminlash qobiliyati namoyish etilishi lozim;

b) quyidagi shartlar bajarilgan taqdirda modellashtirish muvaffaqiyatli deb hisoblanadi:

generatsiyalovchi modulning imitatsiya modeli mazkur Qoidalarning 830-bandid a keltirilgan reaktiv quvvat sinashlar natijasida muvofiqligi tasdiqlanganda;

mazkur Qoidalarning 175 va 176-bandlari talablariga muvofiqligi namoyish etilganida.

823. Quvvati 200 MW dan yuqori issiqlik va quvvati 100 MW dan yuqori gidrogeneratsiyalovchi modullarning quvvat tebranishlarini dempfirlash (yumshatish)ni boshqarish tizimini modellashtirishga nisbatan quyidagilar talab etiladi:

a) generatsiyalovchi modulning ish samaradorligi uning boshqaruv tizimi nuqtai nazaridan (energetika tizimi stabilizatori (PSS) mazkur Qoidalarning 190-bandida koʻrsatib oʻtilgan shartlarga muvofiq aktiv quvvat tebranishlarini soʻndirishga (susaytirishga) qodir ekanligi namoyish etilishi (koʻrsatilishi) kerak;

b) sozlama faqat kuchlanishni avtomatik rostlagichining harakatlariga mos ravishda energetika tizimi stabilizatori (PSS) rostlagichlari harakatlari chiqishdagi aktiv quvvatni dempfirlashni yaxshilanishiga olib kelishi kerak;

v) quyidagi shartlar toʻliq bajarilgan taqdirda modellashtirish muvaffaqiyatli deb hisoblanadi:

energetika tizimi stabilizatorining (PSS) generatsiyalovchi modullarning aktiv quvvatining tebranishlarini Tizim operatori tomonidan belgilangan chastotalar diapazonida soʻndirishi. Ushbu chastota diapazoni, generatsiyalovchi modulning ish rejimidan va tarmoq tebranishidan yuzaga kelayotgan tebranishlarni oʻz ichiga olishi kerak;

generatsiyalovchi modul yuklamasini maksimal quvvatdan 1,0 n.b. dan 0,6 n.b.gacha keskin pasayishi generatsiyalovchi modulning aktiv yoki reaktiv quvvatlarining soʻnmaydigan tebranishlariga olib kelmasligi kerak.

5-§. “B”, “C” va “D” turdagi nosinxron generatsiyalovchi modullar uchun muvofiqlikni modellashtirish

824. Barcha “B”, “C” va “D” turdagi sinxron boʻlmagan (nosinxron) generatsiyalovchi modullar mazkur paragrafda keltirilgan talablarga muvofiq modellashtirish sinashlaridan oʻtkazishlari lozim.

Elektr stansiyasi operatori ushbu modellashtirish sinashlarining barchasini yoki bir qismini amalga oshirish oʻrniga Tegishli tizim operatoriga muvofiqlikni baholash organi tomonidan mazkur uskunalarga rasmiylashtirilgan muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etishi mumkin.

825. Qisqa tutashuv tokini modellashtirishga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

mazkur Qoidalarning 226 — 228-bandlariga muvofiq, nosinxron generatsiyalovchi modulning qisqa tutashuv tokini hosil qilishni (inyeksiyasini) taʼminlash imkoniyati koʻrsatib berilishi lozim;

mazkur Qoidalarning 226 — 228-bandlariga talablariga muvofiqligi namoyish etilsa, modellashtirish muvaffaqiyatli deb hisoblanadi.

826. Chastotaning tebranishiga reaksiyani modellashtirishga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

a) mazkur Qoidalarning 201 — 209-bandlarida koʻrsatib oʻtilganidek nosinxron generatsiyalovchi modulni chastotaning barcha diapazonlarida aktiv quvvat ishlab chiqarish imkoniyati koʻrsatib berilishi kerak;

b) modellashtirish keskin oʻzgarish va oʻlik zona oʻrnatmalarini hisobga olgan holda, aktiv quvvatning chastotaviy xarakteristikasining butun diapazonini qamrab olish uchun yetarli chastotaviy pogʻonalarni modellashtirish orqali amalga oshirilishi lozim;

v) quyidagi holatlarda modellashtirish muvaffaqiyatli deb hisoblanadi:

nosinxron generatsiyalovchi modulning imitatsiya modeli mazkur Qoidalarning 835-bandida koʻrsatib oʻtilgan chastotaviy xarakteristikaga muvofiqligi boʻyicha sinashlar orqali muvofiqligi baholanganda;

mazkur Qoidalarning 192 — 209-bandlari talablariga muvofiqligi koʻrsatilganda.

827. Reaktiv quvvatni ishlab chiqarishni (saqlab turish imkoniyatini) modellashtirishga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

a) mazkur Qoidalarning 210 — 225-bandlari talablariga muvofiq, nosinxron generatsiyalovchi modullar ilgarilovchi va kechikuvchi reaktiv quvvatni taʼminlashga qodirligini namoyish etishi lozim;

b) quyidagi barcha shartlar bajarilsa modellashtirish, muvaffaqiyatli deb hisoblanadi:

nosinxron generatsiyalovchi modulning imitatsiya modeli, mazkur Qoidalarning 837-bandida koʻrsatib oʻtilgan reaktiv quvvat ishlab chiqarishini sinashlar talablariga muvofiqligi tasdiqlanganda;

mazkur Qoidalarning 210 — 225-bandlari talablarga muvofiqligi koʻrsatilganda.

6-§. Oʻrnatilgan quvvati 50 kW dan yuqori boʻlgan sinxron generatsiyalovchi modullarni muvofiqlikka tekshirish

828. Aktiv quvvat ishlab chiqarish va chastotani rostlashni boshqarishga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

a) generatsiyalovchi modul chastotani rostlashni taʼminlashi uchun maksimal quvvat va rostlashning minimal darajasi oʻrtasida toʻliq ishchi diapazonda ishlab chiqarilayotgan aktiv quvvatni uzluksiz oʻzgartirishga texnik jihatdan qodir ekanligi (imkoniyati mavjudligi)ni namoyish etishi kerak. Belgilangan rostlash parametrlarini, shu jumladan statizm, oʻlik zona va chastota pogʻonalarni oʻzgartirishga javobi hamda chastotaning katta va tez ogʻishlarini oʻz ichiga olgan dinamik parametrlar tekshirilishi lozim;

b) sinashlar statizm va oʻlik zonani sozlamalarini eʼtiborga olgan holda, chastota oʻzgarishiga mos ravishda aktiv quvvat oʻzgarishi barcha diapazonlarda ishlashi uchun yetarlicha katta boʻlgan miqdorda ortishini hamda tegishli ishchi nuqtasidan chiqishdagi aktiv quvvatning haqiqiy oshirish yoki kamaytirish imkoniyatini modellashtirish orqali oʻtkazilishi shart. Zarurat boʻlganda chastota ogʻishining imitatsiya qilingan signallari bir vaqtning oʻzida qurilmaning tezlik va yuklama rostlagichi yoki boshqarish tizimining hisob boshlashiga bir vaqtda uzatilishi kerak;

v) quyidagilar bajarilsa modellashtirish, muvaffaqiyatli deb hisoblanadi:

aktiv quvvatni chastotaviy xarakteristikasini toʻliq diapazonini faollashtirish vaqti mazkur Qoidalarning 161-bandi talablaridan oshmasa;

chastota oʻzgarishiga javobdan soʻng soʻnmaydigan tebranishlar paydo boʻlmasa;

kechikishning boshlangʻich vaqti mazkur Qoidalarning 165-bandiga muvofiq boʻlsa;

tushib ketish va oʻlik zonasi oʻrnatmalari mazkur Qoidalarning 165-bandida koʻrsatilgan diapazondagi qiymatlardan ortmasa;

aktiv quvvatning chastotaviy xarakteristikasi sezuvchan emasligi har qanday tegishli ishchi nuqtada mazkur Qoidalarning 165-bandida koʻrsatib oʻtilgan qiymatlardan oshmagan taqdirda muvaffaqiyatli hisoblanadi.

829. Oʻz ehtiyojlarini qoplash rejimiga oʻtish boʻyicha oʻtkaziladigan sinashlar quyidagi talablarga javob berishi kerak:

generatsiyalovchi modulning yagona elektr energetika tizimidan uzilib, oʻz ehtiyojlarini qoplash uchun avtonom va barqaror ishlashning texnik imkoniyatlari koʻrsatib berilishi;

sinash generatsiyalovchi modulning yuklamani yoʻqotishidan (tushishidan) oldin maksimal aktiv quvvatida va nominal reaktiv quvvatda oʻtkazilishi;

Tegishli tizim operatori mazkur Qoidalarning 179 — 181-bandlari talablarini hisobga olgan holda qoʻshimcha shartlarni belgilash huquqiga ega;

tarmoqdan uzilish va oʻz ehtiyojlarini qoplash muvaffaqiyatli oʻtgan boʻlsa hamda mazkur Qoidalarning 181-bandida koʻrsatilgan vaqt davomida oʻz ehtiyojlarini qoplash rejimida barqaror ishlashi namoyish etilsa va tarmoqqa qayta sinxronlash muvaffaqiyatli amalga oshirilsa, sinash muvaffaqiyatli amalga oshirilgan hisoblanadi.

830. Reaktiv quvvat sinashiga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

generatsiyalovchi modulning mazkur Qoidalarning 175 va 176-bandlari talablariga muvofiq ilgarilovchi va kechikuvchi reaktiv quvvatni taʼminlash boʻyicha texnik imkoniyatlari koʻrsatilishi lozim;

generatsiyalovchi modul maksimal reaktiv quvvat bilan ham ilgarilash ham kechikish rejimida minimal barqaror ishlash rejimida maksimal quvvat chiqarishda va maksimal va minimal qiymatlar oraligʻida aktiv quvvat ishlab chiqarish ish rejimida bir soatdan kam boʻlmagan vaqt mobaynida ishlasa, sinash muvaffaqiyatli hisoblanadi. Bunda generatsiyalovchi modulning reaktiv quvvatning oʻrnatilgan yoki kelishilgan qiymatini har qanday diapazonga oʻtish imkoniyatlari namoyish etilishi kerak.

831. Noldan ishga tushirish imkoniyati sinashlariga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

noldan ishga tushish imkoniyatiga ega generatsiyalovchi modullar uchun oʻchishdan soʻng tashqi elektr taʼminoti manbalarisiz ishga tushirish boʻyicha texnik imkoniyati koʻrsatib berilishi lozim.

Tegishli tizim operatori tomonidan, Tizim operatori bilan kelishilgan cheklovlar chegarasida ishga tushirish vaqti saqlab berilsa, sinash muvaffaqiyatli oʻtkazilgan hisoblanadi.

832. Elektr stansiyalari operatori tegishli sinashni amalga oshirish oʻrniga, tegishli qurilmalarga muvofiqlikni baholash organi tomonidan berilgan muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlaridan foydalanishi mumkin. Bunda qurilmaga berilgan muvofiqlik toʻgʻrisidagi deklaratsiya va sinash bayonnomalari Tegishli tizim operatoriga taqdim etilishi kerak.

7-§. “B”, “C” va “D” turdagi nosinxron generatsiyalovchi modullarning muvofiqligini baholash

833. “V”, “S” va “D” turdagi nosinxron generatsiyalovchi modullarga nisbatan chastota xarakteristikalariga muvofiqligi yuzasidan sinashlar amalga oshiriladi.

Elektr stansiyalari operatori tegishli sinashni amalga oshirish oʻrniga, muvofiqlikni tasdiqlash maqsadida uskuna (qurilmalar)ning muvofiqlikni baholash organi tomonidan berilgan muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlardan foydalanishi mumkin.

Bunday holatda uskuna (qurilma)larga berilgan muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlari Tegishli tizim operatoriga taqdim etiladi.

834. Chastota xarakteristikalarining sinashlari Tegishli tizim operatori tomonidan tanlangan boshqaruv sxemasi tanlovini aks ettirishi shart.

835. Chastota xarakteristikalarining sinashlariga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

nosinxron generatsiyalovchi modulning yagona elektr energetika tizimida chastota oʻzgarishi sodir boʻlganida chastotani rostlashni taʼminlash uchun uzluksiz aktiv quvvat ishlab chiqara olishining texnik imkoniyati namoyish etilishi kerak. Bunda statizm va oʻlik zonasi hamda dinamik parametrlari tekshiriladi;

sinash statizm va sezmaslik zonasini hisobga olgan holda, maksimal aktiv quvvatdan kamida 10 foizga oʻzgarishini keltirib chiqarishi uchun chastota pogʻonalarini imitatsiya qilish yoʻli bilan oʻtkazilishi lozim. Ushbu sinashni amalga oshirish uchun chastota ogʻishining imitatsiya qilingan signallari boshqaruv tizimiga bir vaqtda uzatiladi;

sinash dinamik va statik parametrlar boʻyicha mazkur Qoidalarning 192 — 209-bandlarida bayon etilgan talablarga mos boʻlgan holatda muvaffaqiyatli oʻtkazilgan hisoblanadi.

8-§. “C” va “D” turdagi nosinxron generatsiyalovchi modullarning qoʻshimcha sinashlari

836. Mazkur Qoidalarning IX boʻlimi 3-bobi 7-paragrafida belgilangan talablarga asosan amalga oshiriladigan sinashlarga qoʻshimcha ravishda Elektr stansiyasi operatorlari “C” va “D” turdagi nosinxron generatsiyalovchi modullarga nisbatan mazkur paragrafda koʻrsatib oʻtilgan talablar boʻyicha ham sinashlar amalga oshirishi lozim.

Elektr stansiyasi operatori tegishli sinashni amalga oshirish oʻrniga muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlaridan foydalanishi mumkin. Bunday holatda qurilmaga berilgan muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlari Tegishli tizim operatoriga taqdim etiladi.

837. Reaktiv quvvat sinashlariga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

a) nosinxron generatsiyalovchi modulning mazkur Qoidalarning 213 — 222-bandlari talablariga muvofiq ilgarilovchi va kechikuvchi reaktiv quvvatni taʼminlash boʻyicha texnik imkoniyatlari koʻrsatilishi;

b) sinash bir vaqtning oʻzida ilgarilovchi va kechikuvchi maksimal reaktiv quvvatda oʻtkazilishi lozim va quyidagi parametrlar tekshirilishi:

30 daqiqa davomida maksimal quvvatdan 60 foiz yuqori quvvatda ishlash;

30 daqiqa davomida maksimal ish samaradorligidan 30 — 50 foizga yuqori diapazonda ishlash;

60 daqiqa davomida maksimal ish samaradorligidan 10 — 20 foizga yuqori diapazonda ishlash;

v) quyidagi mezonlar bajarilganida, sinash muvaffaqiyatli hisoblanadi:

sinxron boʻlmagan (nosinxron) generatsiyalovchi modul ham ilgarilovchi ham kechikuvchi maksimal reaktiv quvvatda mazkur bandning b-kichik bandida koʻrsatilgan har bir parametr boʻyicha talab etilgan davomiylikdan kam boʻlmagan uzoq vaqt davomida ishlashi;

nosinxron generatsiyalovchi modulni reaktiv quvvatning kelishilgan yoki qabul qilingan diapazoni chegaralarida reaktiv quvvatning har qanday berilgan qiymatiga oʻta olish imkoniyatini namoyish etishi;

reaktiv quvvat diagrammasida belgilangan ish chegaralarda hech qanday himoyaviy harakat bajarilmaganida.

838. Kuchlanishni rostlash rejimi sinashiga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

a) nosinxron generatsiyalovchi modulning mazkur Qoidalarning 217 — 222-bandlari talablariga muvofiq, kuchlanishni rostlash rejimida ishlash imkoniyati namoyish etilishi kerak;

b) kuchlanishni rostlash rejimining sinashi davomida quyidagi parametrlar tekshiriladi:

mazkur Qoidalarning 217-bandiga muvofiq oʻzgarish qiyaligi va sezmaslik zonasi;

rostlash aniqligi;

tashqi aralashuvning yoʻqligi;

reaktiv quvvatni faollashtirish vaqti;

v) sinash quyidagi shartlar bajarilganida muvaffaqiyatli amalga oshirilgan hisoblanadi:

rostlash hamda rostlanuvchi statizm va sezmaslik (oʻlik) zonasi diapazoni mazkur Qoidalarning 218-bandida koʻrsatib oʻtilgan yoki tanlangan parametrlarga mos kelishi;

mazkur Qoidalarning 217-bandiga muvofiq, kuchlanishni rostlashning sezmaslik darajasi 0,01 n.b. dan oshmaslik;

kuchlanishning pogʻonali oʻzgarishidan soʻng chiqish reaktiv quvvatining 90 foiz oʻzgarishiga mazkur Qoidalarning 219-bandida koʻrsatib oʻtilgan belgilangan vaqt va qiymatga erishish.

839. Reaktiv quvvatni rostlash rejimi sinashiga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

a) nosinxron generatsiyalovchi modulning mazkur Qoidalar 220-bandi talablariga muvofiq reaktiv quvvatni rostlash rejimida ishlash imkoniyati koʻrsatilishi;

b) reaktiv quvvatni rostlash rejimining sinashi reaktiv quvvatni saqlab turish imkoniyati sinashini qoʻshimcha ravishda toʻldirishi;

v) reaktiv quvvatni rostlash rejimining sinashi davomida quyidagi parametrlar tekshirilishi kerak:

reaktiv quvvat oʻrnatmasi va uning orttirmasi diapazoni;

rostlash aniqligi;

reaktiv quvvatni faollashtirish vaqti;

g) sinash quyidagi shartlar bajarilgan taqdirda muvaffaqiyatli deb hisoblanadi:

reaktiv quvvat oʻrnatmasi va uning orttirmasi diapazoni mazkur Qoidalarning 220-bandi talablariga muvofiqligi taʼminlansa;

rostlash aniqligi belgilangan shartlarga muvofiq boʻlsa.

840. Quvvat koeffitsiyentini rostlash rejimining sinashiga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

a) nosinxron generatsiyalovchi modulning mazkur Qoidalarning 221-bandiga muvofiq quvvat koeffitsiyentini rostlash rejimida ishlash imkoniyati koʻrsatilishi kerak;

b) quvvat koeffitsiyentini rostlash rejimining sinashi quyidagi parametrlarni oʻz ichiga olishi kerak:

quvvat koeffitsiyenti oʻrnatmalarining diapazoni;

rostlash aniqligini;

aktiv quvvatning pogʻonali oʻzgarishi hisobiga reaktiv quvvatning oʻzgarishi.

v) quyidagi barcha shartlar bajarilgan boʻlsa, sinash muvaffaqiyatli deb hisoblanadi:

quvvat koeffitsiyenti oʻrnatmasi va uning orttirmasi diapazoni mazkur Qoidalarning 221-bandi talablariga muvofiqligi taʼminlansa;

aktiv quvvatning pogʻonali oʻzgartirish natijasida reaktiv quvvatni faollashtirish vaqti, mazkur Qoidalarning 223-bandi talablariga muvofiq oʻrnatilgan qiymatlardan oshmasa;

rostlash aniqligi koʻrsatilgan qiymatlarga muvofiq boʻlsa.

841. Tegishli tizim operatori sinash oʻtkazish uchun mazkur Qoidalarning 838 — 840-bandlarida koʻrsatilgan 3 ta sinashlar shartlaridan faqat bittasini tanlashi mumkin.

4-bob. Uzatish tizimiga ulangan taqsimlash tizimlari obyektlarining muvofiqligi

1-§. Taqsimlash tizimlari obyektlari muvofiqligini modellashtirishning umumiy shartlari

842. Taqsimlash tizimi operatorlari oʻzlarining uzatish tizimiga ulangan taqsimlash tizimlarining mazkur Qoidalarda nazarda tutilgan talablarga muvofiqligini taʼminlashlari shart.

Talablar Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilangan yoki Uzatish tizimi operatori tizimini ekspluatatsiya qilish uchun moʻljallangan boʻlsa, ushbu talablarga muvofiq muqobil sinashlarni amalga oshirish yoki sinash natijalarini qabul qilish talablari Uzatish tizimi operatori bilan kelishilishi lozim.

843. Mazkur Qoidalarning IX boʻlimi 1 va 4-boblarida koʻzda tutilgan talablarga taʼsir qiluvchi har qanday ekspluatatsion hodisalar yoki nosozliklar, taqsimlash qurilmasi yoki tizimidagi toʻxtalishlar toʻgʻrisida Uzatish tizimi operatori va Tizim operatori toʻgʻridan toʻgʻri yoki bilvosita uchinchi Tomon orqali yuqorida keltirilgan holatlar sodir boʻlishidan soʻng darhol xabardor etilishi kerak.

844. Uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmalarining yoki taqsimlash tizimining mazkur Qoidalar talablariga muvofiqligini baholash boʻyicha rejalashtirilgan har qanday sinash jadvallari va ularni oʻtkazish tartibi Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilangan muddatlarda, ushbu tadbirlar boshlanishidan avval, Uzatish tizimi operatoriga taqdim etilishi kerak.

845. Uzatish tizimi operatori bunday sinashlarda ishtirok etishi va uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmasi yoki tizimining ishini qayd etishi mumkin.

846. Uzatish tizimi operatori Nazorat qiluvchi organ bilan hamkorlikda uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmasini yoki tizimining mazkur Qoidalar talablariga muvofiqligini uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmasi yoki taqsimlash tizimining butun ishlash muddati davomida baholashi mumkin.

Uzatish tizimi operatori baholash natijalari haqida Berk taqsimlash tizimi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatorini xabardor qiladi.

847. Uzatish tizimi operatori, Taqsimlash tizimi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatoridan takroriy rejaga yoki umumiy sxemaga muvofiq, mazkur Qoidalar talablariga taʼsir etuvchi har qanday uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmasining ishdan toʻxtashi, modifikatsiyasi yoki almashtirilishidan soʻng sinashlar yoki modellashtirishni oʻtkazishni talab etish huquqiga ega.

Sinashlar Elektr energetika sohasida Nazorat qiluvchi organ tomonidan oʻtkazilishi mumkin. Uzatish tizimi operatori, Berk taqsimlash tizimi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatorini ushbu sinashlarning natijalari toʻgʻrisida xabardor qilishi kerak.

848. Uzatish tizimi operatori taqdim etilishi lozim boʻlgan maʼlumotlar va hujjatlar roʻyxatini hamda Taqsimlash tizimi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori tomonidan muvofiqlikni tasdiqlash jarayonida bajarilishi kerak boʻlgan talablarni barcha uchun shaffofligini taʼminlashi lozim.

Roʻyxat quyidagi maʼlumotlar, hujjatlar va talablarni oʻz ichiga oladi:

Taqsimlash tizimi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori tomonidan taqdim etilishi lozim boʻlgan barcha hujjatlar va muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlar;

uzatish tizimiga ulangan, tarmoq ulanishiga yoki ekspluatatsiyasiga taalluqli boʻlgan taqsimlash qurilmasi yoki tizimining batafsil texnik maʼlumotlari;

statik va dinamik rejimlarni tadqiqot qilish uchun modellarga qoʻyiladigan talablar;

tadqiqotlar oʻtkazish uchun zarur boʻlgan tizimli maʼlumotlarni taqdim etish muddatlari;

Mazkur Qoidalarning IX boʻlim, 4-bob, 3 — 5-paragraflari talablariga muvofiq kutilayotgan statik (barqaror) va dinamik holat xarakteristikalarni namoyish etish uchun Taqsimlash tizimi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatorining oʻrganishlari natijalari;

qurilmalarga berilgan muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlarni roʻyxatdan oʻtkazish hajmlarini oʻz ichiga olgan shartlar va tartiblar;

Taqsimlash tizimi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatorining muvofiqlikni baholash organi tomonidan uskuna (qurilma)larga berilgan muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlardan foydalanish shartlari va tartiblari.

849. Uzatish tizimi operatori talablarga muvofiqlik sinashlarini amalga oshirish, modellashtirish va monitoring qilish yuzasidan Taqsimlash tizimi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatorining majburiyatlarini belgilaydi hamda chop etilishini taʼminlaydi.

850. Uzatish tizimi operatori va Taqsimlash tizimi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori oʻrtasidagi kelishuv asosida amalga oshiriladigan muvofiqlik yoki modellashtirish yuzasidan sinashlarni Taqsimlash tizimi operatoriga taalluqli sabablarga koʻra oʻtkazish imkoniyati boʻlmasa, unda Taqsimlash tizimi operatori mazkur Qoidalarning X boʻlimi 2-bobida koʻrsatilgan operativ bildirgini asossiz rad etmasligi lozim.

851. Uzatish tizimiga ulangan Foydalanuvchi ishini imitatsiyali modellashtirish mazkur Qoidalarning talablari bajarilgan yoki bajarilmaganligini namoyish etishi kerak.

852. Modellashtirish quyidagi holatlarda oʻtkazilishi lozim:

uzatish tizimiga yangi ulanish talab etilganda;

qurilmalarni yanada takomillashtirish, almashtirish yoki modernizatsiya qilish tadbirlari amalga oshirilganda;

Tegishli tizim operatori tomonidan mazkur Qoidalar talablariga rioya etilmaganligi aniqlanganda.

853. Mazkur Qoidalarda muvofiqlikni modellashtirishga belgilangan talablarning minimal ekanligiga qaramay, Uzatish tizimi operatori quyidagi huquqlarga ega:

Taqsimlash tizimi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatoriga mazkur Qoidalar va qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiqligini namoyish eta oladigan, samarali va toʻlaqonli deb hisoblangan muqobil modellashtirish (imitatsiyalar toʻplamini) oʻtkazishga ruxsat berish;

Uzatish tizimi operatori taqdim etgan maʼlumot IX boʻlimi 4-bobi 3 — 5-paragraflarining talablariga koʻra, mazkur Qoidalar talablariga muvofiqlikni namoyish etish uchun yetarli boʻlmagan holatlarda, Taqsimlash tizimi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatoridan qoʻshimcha ravishda yoki muqobil modellashtirish toʻplamlarini oʻtkazishni talab qilish.

854. Uzatish tizimiga ulangan Taqsimlash tizimi operatori, uzatish tizimiga ulangan har bir taqsimlash qurilmasi uchun alohida oʻtkazilgan modellashtirish natijalari toʻgʻrisida hisobot taqdim etishi lozim. Taqsimlash tizimi operatori uzatish tizimiga ulangan har bir taqsimlash qurilmasi uchun kelishilgan imitatsiya modellarini ishlab chiqishi va taqdim etishi lozim.

Imitatsiya modellarining qisqacha mazmuni mazkur Qoidalarning IX boʻlimi 4-bobi 2-paragrafida koʻrsatib oʻtilgan.

855. Uzatish tizimi operatori modellashtirish, imitatsiyali modellar va muvofiqlikni baholash natijalari toʻgʻrisida taqdim etilgan hisobotlar asosida shaxsiy modellashtirish oʻtkazish yoʻli bilan taqsimlash tizimining mazkur Qoidalar talablariga muvofiqligini tekshirish huquqiga ega.

856. Uzatish tizimi operatori Taqsimlash tizimi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatoriga soʻralayotgan modellashtirishni oʻtkazish uchun zarur boʻlgan hajmda tarmoqning texnik maʼlumotlari va imitatsiya modelini taqdim etadi.

2-§. Taqsimlash tizimlari obyektlarining imitatsiya modeli

857. Uzatish tizimiga ulangan taqsimlash tizimlari quyidagi 859 va 860-bandlarda belgilangan imitatsiya modellari yoki ekvivalent maʼlumotlarga tegishli talablarga javob berishi kerak.

858. Uzatish tizimi operatori statik va dinamik rejimlarda taqsimlash tizimining holatlarini (oʻzini tutishi) koʻrsatuvchi imitatsiya modellari yoki ekvivalent maʼlumotlarni talab etishi mumkin.

859. Uzatish tizimi operatori ushbu imitatsiya modellari yoki ekvivalent maʼlumotlarning tarkibi va shaklini belgilaydi, tarkib va shakl quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

statik va dinamik holatlar;

ulanish nuqtasida elektr magnit oʻtish jarayonlarini modellashtirish;

tuzilma va blokli sxemalar.

860. Dinamik modellashtirish maqsadlari uchun yuqoridagi 859-bandda koʻrsatib oʻtilgan imitatsiya modeli yoki ekvivalent maʼlumot quyidagi kichik modellarni yoki ekvivalent maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

quvvatni boshqarish;

kuchlanish nazorat qilish;

taqsimlash tizimi himoyasining modellari;

yuklamaning har xil turlari — texnik xarakteristikalari;

oʻzgartirgich modellari.

861. Uzatish tizimi operatori natijalarni modelda taqqoslash uchun uzatish tizimiga ulangan taqsimlash tizimi qurilmalarida qayd etilgan maʼlumotlarni taqdim etishga boʻlgan talablarni belgilaydi.

3-§. Uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmalari uchun muvofiqlikni modellashtirish

862. Uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmasining reaktiv quvvatni saqlab turish imkoniyatini modellashtirish quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

yuklamaning va generatsiyaning turli rejimlarida reaktiv quvvat bilan almashinuvini hisoblash uchun uzatish tizimiga ulangan taqsimlash tarmogʻidagi quvvatlar oqimini hisoblashning statik modelidan foydalanish;

eng kichik va eng katta reaktiv quvvat almashinuviga olib keluvchi, turgʻun minimal va maksimal yuklamalar va generatsiya sharoitlari uygʻunligi modellashtirishning bir qismi boʻlishi;

ulanish nuqtasidagi aktiv quvvat isteʼmolining maksimal qiymatining 25 foizidan kam boʻlgan oqimida reaktiv quvvat ishlab chiqarishni hisoblash modellashtirishning bir qismi boʻlishi.

863. Uzatish tizimi operatori ulangan taqsimlash tizimidan butun yagona elektr energetika tizimi manfaati uchun ulanish nuqtasida reaktiv quvvat almashinuvini boshqarishni talab etganda, Uzatish tizimi operatori reaktiv quvvatni boshqarish boʻyicha muvofiqlikni modellashtirish tartibi va uslubini belgilashi mumkin.

864. Natijalar quyidagi talablarga muvofiqlikni koʻrsatsa, imitatsiyali modellashtirish qoniqarli deb hisoblanadi:

a) Uzatish tizimi operatori uzatish tizimiga ulangan Taqsimlash tizimi operatori va boshqa Foydalanuvchilar birgalikdagi tahlil yoʻli bilan uzatish tizimining texnik yoki moliyaviy afzalliklarini isbotlaganda yoki Uzatish tizimi operatori muqobil qiymatlarni belgilagan vaziyatlarni istisno qilgan holda, reaktiv quvvat isteʼmol qilish va ishlab chiqarish uchun reaktiv quvvatning haqiqiy diapazoni quyidagilardan yuqori boʻlmasligi kerak:

reaktiv quvvat isteʼmolida isteʼmol qilinayotgan eng katta maksimal quvvatdan yoki ishlab chiqarilayotgan maksimal quvvatdan 33 foiz (quvvat koeffitsiyenti 0,95);

reaktiv quvvatni ishlab chiqarishda eng katta maksimal isteʼmol imkoniyatidan yoki maksimal ishlab chiqarish imkoniyatidan 33 foiz (quvvat koeffitsiyenti 0,95);

b) boshqa shart kelishilmagan boʻlsa, uzatish tizimiga ulangan taqsimlash tarmogʻi aktiv quvvatning maksimal isteʼmol qilish imkoniyatining 25 foizidan kamroq oqimida ulanish nuqtasida reaktiv quvvatni ishlab chiqarmaydi (1 n.b. da berilgan kuchlanishda).

4-§. Uzatish tizimiga ulangan taqsimlash uskunalarida axborot almashinuvi talablariga muvofiqlikligini tekshirish

865. Uzatish tizimiga ulangan Uzatish tizimi operatori va Taqsimlash tizimi operatori oʻrtasida tezkor yoki davriy axborot almashinuvi uchun Uzatish tizimiga ulangan Foydalanuvchi texnik imkoniyatlarining mazkur Qoidalar IX boʻlimning 4-bobida belgilangan uzatuvchi taqsimlash tizimining axborot almashish talablariga javob berishi namoyish etilishi lozim.

866. Qurilmalarning muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlar Uzatish tizimi operatori tomonidan taqdim etilgan holatda, mazkur Qoidalarning 865-bandida koʻzda tutilgan sinashlarning bir qismi oʻrnida foydalaniladi.

5-§. Uzatish tizimiga ulangan isteʼmolni oʻchirish va qayta ulash boʻyicha talablarga muvofiqligini tekshirish

867. Uzatish tizimiga ulangan Foydalanuvchilar mazkur Qoidalarning XI boʻlimi 5-bobida koʻrsatilgan oʻchirish va qayta ulanish talablariga javob berishi hamda quyidagi sinashlardan oʻtishi lozim.

868. Tarmoq ishida buzilish sababli tasodifiy uzilishdan soʻng qayta ulanish imkoniyatini sinashdan oʻtkazishga doir qayta ulash Uzatish tizimi operatori tomonidan ruxsat berilgan qayta ulash tartibiga asosan, maqbul avtomatlashtirish yordamida amalga oshirilishi kerak.

869. Sinxronlash sinashlarini amalga oshirish davomida, uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmasining sinxronlash boʻyicha texnik imkoniyatlari namoyish etilishi kerak. Ushbu sinash sinxronlash qurilmalarining sozlamalarini tekshirish va kuchlanish, chastota, faza burchaklari diapazoni, kuchlanish hamda chastota ogʻishlari sinashlarni qamrab olishi kerak.

870. Masofadan oʻchirish sinashini amalga oshirishda, uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmasini Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilangan va talab qilingan vaqt oraligʻida ulanish nuqtasida yoki nuqtalarida uzatish tizimidan masofadan oʻchirish boʻyicha texnik imkoniyati namoyish etilishi kerak.

871. Past chastotali talabni oʻchirish sinashlari davomida, uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmasining Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilangan yuklamadan foizlarda oʻchirishning texnik imkoniyati mazkur Qoidalarning 1121 va 1122-bandlariga muvofiqligi namoyish etilishi kerak.

872. Chastota pasayishida oʻchirish relesining sinashlari davomida, uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmasini nominal oʻzgaruvchan tokdan taʼminlanishi bilan ishlash imkoniyati namoyish etilishi kerak. Oʻzgaruvchan tokdan taʼminlanish parametrlari Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilanishi lozim.

873. Kuchlanishning pasayishida oʻchirish sinashlari davomida uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmasining mazkur Qoidalarning 1115-bandida koʻzda tutilgan yuklama ostida rostlash qurilmasining bitta taʼsirli rejimda bloklash bilan ishlashining texnik imkoniyatlari namoyish etilishi lozim.

874. Uskuna/qurilmaning muvofiqligini tasdiqlovchi hujjati Uzatish tizimi operatoriga taqdim etilgan taqdirda, ushbu muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjat yuqorida keltirilgan sinashlarning bir qismi sifatida qabul qilinishi mumkin.

5-bob. Uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchilar uskunalarining muvofiqligi

1-§. Isteʼmolchilar uskunalari muvofiqligini modellashtirishning umumiy shartlari

875. Uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchilar operatorlari isteʼmolchi uskuna (qurilma)larining muvofiqlik sinashlari mazkur Qoidalarda belgilangan talablarga javob berishini taʼminlashlari kerak.

Isteʼmolchi operatori yoki yuklamani rostlash boʻyicha Tizim operatoriga xizmat koʻrsatuvchi Berk taqsimlash tizimi operatori isteʼmolchining uskuna (qurilma)larini mazkur Qoidalar talablarga muvofiqligini taʼminlashlari lozim.

876. Mazkur Qoidalarning talablari isteʼmol yoki berk taqsimlash tizimi tomonidan yuklamani rostlash boʻyicha Tizim operatoriga xizmatlar koʻrsatish uchun foydalaniluvchi bloklariga qoʻllanilsa, Isteʼmolchi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori, Tizim operatori bilan aloqa va Isteʼmolchi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori talablarga muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlarni jamlash kabi vazifalarni uchinchi shaxslarga toʻliq yoki qisman yuklashlari mumkin.

Uchinchi shaxslar tegishli hujjatlarni rasmiylashtirish va mazkur Qoidalar talablariga ularning jami isteʼmolchilari yoki berk taqsimlash tizimlarining muvofiqligini namoyish etish huquqiga ega boʻlgan alohida Foydalanuvchilar sifatida qabul qilinadi. Tizim operatoriga yuklamani rostlash boʻyicha xizmatlar koʻrsatuvchi isteʼmolchilar yoki berk taqsimlash tizimlari uchinchi shaxslar orqali birgalikda harakat qilishlari mumkin.

877. Majburiyatlar uchinchi shaxslar orqali bajarilayotgan boʻlsa, ularning joylashuv xususiyatlari hisobga olingan holda, faqat koʻrsatilayotgan xizmatlarning umumiy hajmidagi oʻzgarishlar haqida Tizim operatorini xabardor etish shart.

878. Talablar Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilangan boʻlsa yoki Uzatish tizimi operatori tizimini ekspluatatsiya qilish uchun moʻljallangan boʻlsa, muqobil sinashlar yoki ushbu talablarni bajarish yuzasidan sinashlar natijalarini qabul qilish talablari Uzatish tizimi operatori bilan kelishilishi kerak.

879. Mazkur boʻlimning 5-bobida koʻzda tutilgan talablarga rioya etilishiga taʼsir qiluvchi, uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchi yoki taqsimlash tizimining yoki blokning texnik imkoniyatlariga oʻzgartirish kiritish boʻyicha har qanday rejalar toʻgʻrisida Tegishli tizim operatori tomonidan belgilangan muddatlarda, ushbu oʻzgartirish kiritilguniga qadar toʻgʻridan toʻgʻri yoki uchinchi shaxs orqali bilvosita Tegishli tizim operatoriga xabarnoma berilishi kerak.

880. Tegishli tizim operatori mazkur boʻlimning 1 va 5-bobida koʻzda tutilgan talablarga rioya etilishiga taʼsir koʻrsatuvchi har qanday ekspluatatsion hodisalar yoki isteʼmolchilarni ishdan toʻxtashi toʻgʻrisida, bunday hodisa yuz berishi bilan darhol toʻgʻridan toʻgʻri yoki uchinchi shaxs orqali bilvosita xabardor qilinishi lozim.

881. Har qanday rejalashtirilgan sinashlar grafiklari va isteʼmolchi yoki blokning mazkur Qoidalar talablariga muvofiqligini sinashdan oʻtkazish tartibi Tegishli tizim operatoriga ular boshlangunga qadar Tegishli tizim operatori tomonidan belgilangan va tasdiqlangan muddatlarda yetkazilishi kerak.

882. Tegishli tizim operatori ushbu sinashlarda ishtirok etishi va isteʼmolchi uskuna (qurilma)si va blokining ishini qayd etishi mumkin.

883. Nazorat qiluvchi organ bilan birgalikda Tegishli tizim operatori isteʼmolchi uskuna (qurilma)larini yoki blokining, obyektning butun xizmat qilish muddati davomida mazkur Qoidalar talablariga muvofiqligini baholaydi.

Obyekt operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori ushbu baholashning natijalari haqida xabardor qilingan boʻlishi kerak.

Isteʼmolchi yoki berk taqsimlash tizimi tomonidan Uzatish tizimi operatoriga yuklamani rostlash boʻyicha xizmatlar koʻrsatish uchun foydalaniluvchi blokning muvofiqligi, Uzatish tizimi operatori va Tegishli tizim operatori bilan birgalikda va buni qoʻllash mumkin boʻlsa, yuklamani taqsimlashda ishtirok etuvchi Uchinchi shaxslar bilan kelishilgan holda baholanishi lozim.

884. Tegishli tizim operatori, Isteʼmolchi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatoridan qayta rejalashtirish, umumiy sxemaga binoan yoki muvofiqlikka taʼsir qilishi mumkin boʻlgan har qanday nosozlik, oʻzgartirish yoki qayta jihozlashdan soʻng muvofiqlikka tekshirish va modellashtirish yuzasidan sinashlar oʻtkazishini talab etishga haqli.

Sinashlar Nazorat qiluvchi organ tomonidan oʻtkazilishi mumkin. Tegishli tizim operatori Isteʼmolchi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatorini sinash natijalari toʻgʻrisida xabardor qilinishini taʼminlaydi.

885. Tegishli tizim operatori taqdim etilishi lozim boʻlgan maʼlumotlar va hujjatlarni roʻyxatini, muvofiqlikni baholashni bir qismi sifatida Isteʼmolchilar yoki Berk taqsimlash tizimi operatori tomonidan bajarilishi lozim boʻlgan talablarni barcha uchun ochiqlashi (eʼlon qilishi) shart.

Roʻyxat kamida quyidagi maʼlumotlar, hujjatlar va talablarni oʻz ichiga olishi kerak:

Isteʼmolchi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori tomonidan taqdim etilishi lozim boʻlgan barcha hujjatlar va muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlar;

uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchidan yoki tarmoqqa ulanishiga yoki ekspluatatsiyasiga aloqador blokdan talab etiluvchi batafsil texnik maʼlumotlar;

statik (barqaror) va dinamik rejimlarni tadqiq qilish uchun modellarga qoʻyiladigan talablar;

tadqiqotlar oʻtkazish uchun zarur boʻlgan tizimli maʼlumotlarni taqdim etish muddatlari;

mazkur boʻlim 5-bobi 3 va 4-paragraflari talablariga muvofiq kutilayotgan statik (barqaror) va dinamik holat xarakteristikalarini namoyish etish maqsadida oʻtkazilgan Isteʼmolchi operatorining oʻrganish natijalari;

uskuna/qurilmalarni muvofiqligini baholash shartlari va tartiblari, jumladan roʻyxatdan oʻtkazish hajmlari;

Isteʼmolchi operatorining muvofiqlikni baholash organi tomonidan berilgan uskuna/qurilmalarning tegishli muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlaridan foydalanish shartlari va tartiblari.

886. Tegishli tizim operatori talablar, modellashtirish va monitoring oʻtkazish yuzasidan sinashlar majburiyatlarini Isteʼmolchi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori, Tegishli tizim operatori va Uzatish tizimi operatori oʻrtasida taqsimlanishini chop etishi kerak.

887. Sinashlar sinashlari yoki modellashtirish, Tegishli tizim operatori yoki Uzatish tizimi operatoriga taalluqli sabablarga koʻra Tegishli tizim operatori va isteʼmolchi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori oʻrtasidagi kelishuvga muvofiq oʻtkazilishi mumkin boʻlmasa, bunday holatda Tegishli tizim operatori mazkur Qoidalarning X boʻlim, 2-bobida koʻrsatib oʻtilgan operativ bildirgi asossiz rad etmasligi lozim.

888. Isteʼmolchi yoki isteʼmolchi chegaralarida yuklama quvvatini tez rostlash imkoniyatiga ega modulni yoki berk taqsimlash tizimini ishini imitatsiyali modellashtirishda mazkur Qoidalarning talablari bajarilishi namoyish etishi kerak.

889. Modellashtirish quyidagi holatlarda oʻtkazilishi lozim:

uzatish tizimiga yangi ulanish talab etilganda;

Uzatish tizimi operatorining aktiv quvvatni rostlash, yuklamaga tezkor taʼsir koʻrsatishini taʼminlash maqsadida isteʼmolchi yoki berk taqsimlash tizimi tomonidan foydalanilayotgan isteʼmolchining yangi uskunasini ulash boʻyicha shartnoma tuzilganda;

Uskuna (qurilma)larni yanada takomillashtirish, almashtirish yoki modernizatsiya qilish tadbirlari amalga oshirilganda;

tegishli operator tomonidan mazkur Qoidalar talablariga rioya etilmaganligi taxmin qilinganda.

890. Mazkur Qoidalarda muvofiqlikni modellashtirishga tegishli talablar minimal darajada qoʻyilganligiga qaramasdan, Tegishli tizim operatori quyidagi huquqlarga ega:

isteʼmolchi operatoriga yoki Berk taqsimlash tizimi operatoriga isteʼmolchi uskunalarini, mazkur Qoidalar va qonunchilik hujjatlari talabalariga muvofiq ekanligini namoyish etish uchun ushbu imitatsiyalarning samarali va yetarli ekanligi holatida, imitatsiya modellarining muqobil toʻplamidan foydalanishga ruxsat berish;

mazkur boʻlimning 5-bob 3 va 4-paragraflarida belgilangan talablar boʻyicha, muvofiqlikka modellashtirishga taalluqli Uzatish tizimi operatoriga taqdim etilgan maʼlumotlar mazkur Qoidalarning talablarga muvofiqligini namoyish etish uchun yetarli boʻlmagan holatlarda, isteʼmolchi operatoridan yoki Berk taqsimlash tizimi operatoridan imitatsiya modellarining qoʻshimcha yoki muqobil toʻplamining oʻtkazilishini talab qilish.

891. Uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchi operatori uzatish tizimiga ulangan har bir alohida isteʼmolchi uchun modellashtirish natijalari bilan hisobot taqdim etishi kerak.

Uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchi operatori uzatish tizimiga ulangan ushbu isteʼmolchi uchun kelishilgan imitatsiya modelini ishlab chiqishi va taqdim etishi lozim. Imitatsiya modellariga talablar mazkur boʻlimning 5-bobi 2-paragrafida belgilangan.

892. Uzatish tizimi operatori modellashtirish, imitatsiya modellari, sinashlar, oʻlchashlar boʻyicha taqdim etilgan hisobotlar asosida shaxsiy modellashtirishni oʻtkazish orqali isteʼmolchining mazkur Qoidalar talablariga muvofiqligini tekshirish huquqiga ega.

893. Uzatish tizimi operatori Isteʼmolchi operatoriga soʻralgan modellashtirishni oʻtkazish uchun zarur boʻlgan hajmda tarmoqning texnik maʼlumotlarini va imitatsiya modelini taqdim etadi.

2-§. Isteʼmolchilar qurilmalarining imitatsiya modeli

894. Uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchi uskuna/qurilmalari imitatsiya modellari yoki ekvivalent maʼlumotlarga taalluqli mazkur Qoidalarning 896 va 897-bandlarida koʻrsatib oʻtilgan talablarga javob berishi lozim.

895. Uzatish tizimi operatori isteʼmolchi uskuna (qurilma)larini statik va dinamik rejimlardagi holatini (oʻzini tutishi) koʻrsatib beruvchi imitatsiya modellarini yoki ekvivalent maʼlumotlarni talab qilib olishi mumkin.

896. Uzatish tizimi operatori ushbu imitatsiya modellari yoki ekvivalent maʼlumotlarning mazmuni va shaklini belgilaydi, ular quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

statik va dinamik rejimlar, jumladan 50 Nz ni tashkil etuvchisi;

ulanish nuqtasida elektr magnit oʻtish jarayonlarini modellashtirishni;

tuzilma va blokli sxemalarni.

897. Dinamik modellashtirish maqsadlarida ishlatiladigan, mazkur Qoidalarning 896-bandining ikkinchi xatboshisida koʻrsatib oʻtilgan imitatsiya modeli yoki ekvivalent maʼlumotlar quyidagi kichik modellar yoki ekvivalent maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

quvvatni boshqarish;

kuchlanishni nazorat qilish;

uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchini himoya tizimining modellari;

yuklamani elektr texnik xarakteristikalari;

oʻzgartirgichning modellari.

898. Uzatish tizimi operatori modeldagi natijalar qayd etilgan maʼlumotlar bilan uzatish tarmoqlariga ulangan isteʼmolchi uskuna (qurilma)larining maʼlumotlarini qayd etishga boʻlgan talablarni belgilaydi.

3-§. Uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchilarning muvofiqligini modellashtirish

899. Uzatish tizimiga ulangan, mahalliy generatsiyalovchi moduli boʻlmagan isteʼmolchi uskuna (qurilma)larining reaktiv quvvatni saqlab turish imkoniyatini modellashtirishga nisbatan quyidagi holatlar qoʻllaniladi:

a) uzatish tizimiga ulangan va mahalliy generatsiyalovchi modulga ega boʻlmagan Isteʼmolchining uskuna (qurilma)lari ulanish nuqtasida reaktiv quvvati koʻrsatilishi kerak;

b) yuklamaning turli sharoitlarda reaktiv quvvat almashinuvini hisoblash uchun uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchining quvvat oqimlarini hisoblashning imitatsiya modelidan foydalaniladi. Ulanish nuqtasida eng kichik va eng katta reaktiv quvvat almashinuviga olib keluvchi minimal va maksimal yuklama shartlari imitatsiya modelining bir qismi boʻlishi lozim. Quyidagi vaziyatlar bundan mustasno:

texnik yoki moliyaviy afzalliklari Uzatish tizimi operatori va Isteʼmolchi operatori bilan hamkorlikdagi tahlili asosida isbotlagan holatlar;

muqobil qiymatlar Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilanganda;

v) agar natijalar reaktiv quvvatning isteʼmol va ishlab chiqarish uchun reaktiv quvvatning haqiqiy diapazoni quyidagilardan oshmasligi tasdiqlansa, modellashtirish qoniqarli deb hisoblanadi:

reaktiv quvvatni isteʼmolida eng maksimal isteʼmol imkoniyatidan yoki reaktiv quvvatni ishlab chiqarishda maksimal ishlab chiqarish imkoniyatidan 33 foiz (quvvat koeffitsiyenti 0,95);

reaktiv quvvat ishlab chiqarishda eng maksimal isteʼmol imkoniyatidan yoki maksimal ishlab chiqarish imkoniyatidan 33 foiz (quvvat koeffitsiyenti 0,95);

boshqasi kelishilmagan boʻlsa, uzatish tizimiga ulangan obyekt maksimal isteʼmol quvvatidan 25 foizdan kamroq aktiv quvvat oqimida ulanish nuqtasida reaktiv quvvat ishlab chiqarilmaydi (1 n.b. berilgan kuchlanishda).

900. Uzatish tizimiga ulangan, generatsiyalovchi modulga ega mahalliy isteʼmolchining reaktiv quvvat ishlab chiqarish imkoniyatini modellashtirish quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) Uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchi uskuna (qurilma)sining imitatsiya modeli yuklamaning va generatsiyaning turli sharoitlarida reaktiv quvvat almashinuvini hisoblash uchun qoʻllanilishi;

b) ulanish nuqtasida eng kichik va eng katta reaktiv quvvatga olib keluvchi minimal va maksimal yuklamaning va generatsiya sharoitlarining uygʻunligi modellashtirishning bir qismi boʻlishi;

v) Uzatish tizimi operatori va uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori birgalikda oʻtkazgan tahlili natijalariga koʻra texnik va moliyaviy afzalliklar isbotlanganda yoki Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilangan vaziyatlarni istisno qilgan holda, natijalar reaktiv quvvat isteʼmoli va ishlab chiqarish uchun reaktiv quvvatning haqiqiy diapazoni quyidagilardan oshmasa, modellashtirish qoniqarli deb hisoblanadi:

reaktiv quvvat isteʼmolida eng maksimal isteʼmol imkoniyatidan yoki maksimal ishlab chiqarish imkoniyatidan 33 foiz (quvvat koeffitsiyenti 0,95);

reaktiv quvvat ishlab chiqarishda eng katta maksimal isteʼmol imkoniyatidan yoki maksimal ishlab chiqarish imkoniyatidan 33 foiz (quvvat koeffitsiyenti 0,95);

boshqa shart kelishilmagan boʻlsa, uzatish tizimiga ulangan obyekt aktiv quvvati maksimal isteʼmolining 25 foizdan (1 n.b da berilgan kuchlanishda) kamroq oqimidagi ulanish nuqtasida reaktiv quvvatni ishlab chiqarmaydi.

4-§. Isteʼmolchi uskunalari uchun yuklamaning aktiv quvvatini tezkor rostlash orqali muvofiqlikni modellashtirish

901. Isteʼmolchi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori tomonidan yuklamaning aktiv quvvatini tezkor rostlash imkoniyatini taʼminlashda foydalaniladigan Isteʼmolchi uskunasi modeli, chastotaning pasayishi yuzasidan tuzilgan shartnomada belgilangan uskunaning aktiv quvvatini tezkor rostlash uchun quyidagi zarur texnik imkoniyatini namoyish etishi kerak:

uning yuklamasini kelishilgan qismi uchun chastotaning oʻzgarish tezligi kabi chora bilan bogʻliq aktiv quvvatning oʻzgarishi;

kelishilgan boshqaruv tizimini ishlash tamoyili va tegishli ekspluatatsiya parametrlari;

aktiv quvvatni tezkor rostlash uchun kelishilgan ishlab ketish vaqti.

902. Imitatsiyali modellashtirish, kelishilgan shartlarga muvofiqlikni namoyish etish sharti bilan yetarli deb hisoblanadi.

5-§. Uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchilar uskunalarini axborot almashinuvi uchun muvofiqligini sinash

903. Uzatish tizimi operatori va uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori oʻrtasida operativ rejimda yoki davriy axborot almashinuviga nisbatan uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchining mazkur boʻlimning 4-bobida belgilangan axborot almashinuvi talablariga javob berish uchun texnik imkoniyati namoyish etilishi kerak.

904. Uskuna (qurilma)ning muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlari Uzatish tizimi operatoriga taqdim etilgan taqdirda, mazkur Qoidalarning 903-bandida koʻzda tutilgan sinashlarning bir qismi sifatida qabul qilinishi mumkin.

6-§. Uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi uskunalarini oʻchirish va qayta ulanishi sinashlari

905. Uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchilar mazkur Qoidalarning XI boʻlimi 5-bobida koʻrsatilgan oʻchirish va qayta ulanish talablariga javob berishlari kerak va quyidagi sinashlardan oʻtishi kerak.

906. Uzatish tizimidagi buzilish sababli tasodifiy oʻchirilishdan soʻng qayta ulanish imkoniyatini tekshirishda ushbu qayta ulanish Uzatish tizimi operatori ruxsati bilan takroriy ulanish tartibiga asosan amalga oshirilishi lozim, bunda avtomatlashtirish orqali qayta ulashni bajarish maqsadga muvofiq hisoblanadi.

907. Sinxronlash sinashlari davomida uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi uskunasining sinxronlashtirish boʻyicha texnik imkoniyatlari namoyish etilishi kerak.

Ushbu sinashlarda sinxronlash qurilmalarining sozlamalarini tekshirishi lozim.

Sinash kuchlanish, chastota, faza burchaklari diapazoni, kuchlanish va chastotaning ogʻishlari koʻrsatkichlarini qamrab olishi kerak.

908. Masofadan ajratish koʻrsatkichi boʻyicha sinash davomida, uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchining ulanish nuqtasida yoki uzatish tizimi nuqtalarida Uzatish tizimi operatori talab etgan vaqtda masofadan turib ajratilishi boʻyicha texnik imkoniyatlari namoyish etilishi lozim.

909. Oʻchirish relesining chastotani pasayishidagi sinashiga doir uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchi uskunasining oʻzgaruvchan tokning kirish signalidan ishlashining texnik imkoniyati namoyish etilishi kerak.

Oʻzgaruvchan tok taʼminotini kirishi Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilanishi kerak.

910. Kuchlanishning pasayishidagi oʻchirish sinashlari davomida uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchi uskuna (qurilma)ning mazkur Qoidalarning 1115-bandida koʻzda tutilgan talablarga binoan yuklama ostida rostlash qurilmasini bloklash yoʻli bilan bir marotabalik rejimda ishlashining texnik imkoniyatlari namoyish etilishi lozim.

911. Sinashlarning barchasi yoki baʼzilari oʻrniga uskuna (qurilma)ning muvofiqlikligini tasdiqlovchi hujjatlaridan foydalanish mumkin. Bunda ushbu hujjatlar Uzatish tizimi operatoriga taqdim etiladi.

7-§. Yuklamani aktiv va reaktiv quvvatini rostlash hamda uzatish cheklovlarini boshqarish uskunalarining muvofiqligini tekshirish

912. Yuklamaning oʻzgarishidagi sinashlar:

isteʼmolchi yoki berk taqsimlash tizimi tomonidan aktiv quvvatni rostlash, reaktiv quvvatni rostlash yoki Uzatish tizimi operatoridan yoʻriqnoma olgandan soʻng chastota va kuchlanishning koʻrsatilgan diapazonida kelishilgan vaqt davomiyligida uning isteʼmolini oʻzgartirish uchun quvvat uzatish cheklanishini boshqarish maqsadida Foydalaniluvchi uskuna (qurilma)larining texnik imkoniyati yakka tartibda yoki kompleks tartibida namoyish etishi lozim;

sinash koʻrsatmaga asosan yoki Uzatish tizimi operatoridan koʻrsatma olishni imitatsiyalash yoʻli bilan, shuningdek Isteʼmolchini yoki berk taqsimlash tizimining elektr energiyasiga boʻlgan ehtiyojini oʻzgartirish (korreksiya) orqali oʻtkazilishi lozim;

sinash mazkur Qoidalar talablariga muvofiq Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilangan shartlar bajarilgan taqdirda qoniqarli deb hisoblanadi;

sinashlarning barchasi yoki baʼzilari oʻrniga Tegishli tizim operatoriga taqdim etilgan, uskuna (qurilma)ning muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlaridan foydalanish mumkin.

913. Oʻchirish yoki qayta ulashda statik kompensator uskunalarni sinash:

Isteʼmolchi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori tomonidan yuklamaning aktiv quvvatini rostlash, reaktiv quvvatini rostlash yoki oʻchirishga yoki takroriy ulashga yoki barcha jarayonlarga boʻlgan soʻrovga javoban uzatish tizimi cheklovlarini boshqarishni taʼminlash uchun Foydalaniluvchi uskuna (qurilma)larni texnik samaradorligi, kompensator uskuna (qurilma)lari Uzatish tizimi operatoridan yoʻriqnomalar olinganidan soʻng, kelishilgan muddatlarda yakka tartibda yoki kompleks tartibda jamlangan holda uchinchi shaxslar tomonidan koʻrsatib berilishi lozim;

sinash Uzatish tizimi operatoridan koʻrsatma olinishini va statik kompensator uskunasining keyinchalik oʻchirilishini imitatsiya qilish hamda Uzatish tizimi operatoridan koʻrsatma olinishini va uskunani keyinchalik qayta ulanishini imitatsiyalash yoʻli bilan oʻtkaziladi;

sinash mazkur Qoidalar talablariga muvofiq, Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilangan shartlar bajarilgan taqdirda muvaffaqiyatli amalga oshirilgan hisoblanadi.

6-bob. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining muvofiqligini tekshirish va ularni modellashtirish

1-§. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining muvofiqligini tekshirish

914. Mazkur Qoidalarning 237-bandida keltirilgan barcha elektr energiyasini saqlash tizimlari mazkur bobda belgilangan tartibda muvofiqlik sinashlaridan oʻtkaziladi.

Elektr energiyasini saqlash tizimi operatorlari mazkur sinashlarning barchasi yoki bir qismi uchun Tegishli tizim operatoriga muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlarini taqdim etishlari mumkin.

915. Elektr energiyasini saqlash tizimlarini chastota oʻzgarishlariga reaksiyasini modellashtirishda quyidagilar talab etiladi:

a) chastotaning toʻliq diapazoni boʻyicha aktiv quvvat uzatish imkoniyatiga ega ekanligi namoyish qilinishi kerak;

b) modellashtirish, chastotaning pasayishi va oʻlik zonaning sozlamalarini hisobga olgan holda aktiv quvvat chastotaviy xarakteristikasining barcha diapazonini ishga tushirish uchun yetarli boʻlgan chastotaviy pogʻonalarni tuzish orqali amalga oshirilishi kerak

v) quyidagi shartlar bajarilgan taqdirda modellashtirish muvaffaqiyatli deb hisoblanadi:

elektr energiyasini saqlash tizimlarining chastota oʻzgarishlariga reaksiyasini modellashtirish muvaffaqiyatli bajarilgan boʻlsa;

mazkur bandning “a” kichik bandida koʻrsatilgan talablar javob berishi namoyish etib berilganda.

916. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining quvvat oqimlarini boshqarish, reaktiv quvvat va kuchlanishni nazorat qilish imkoniyatlarini modellashtirishda quyidagilar talab qilinadi:

a) mazkur Qoidalarning III boʻlimi 8-bobida talablariga muvofiq, saqlash tizimlarining ilgarilovchi va kechikuvchi reaktiv quvvat bilan taʼminlash qobiliyati namoyish etilishi lozim;

b) quyidagi shartlar bajarilgan taqdirda modellashtirish muvaffaqiyatli deb hisoblanadi:

reaktiv quvvat sinashlar natijasida muvofiqligi koʻrsatilganda;

mazkur bandning “a” kichik bandida koʻrsatilgan talablar javob berishi namoyish etib berilganda.

2-§. Elektr energiyasini saqlash tizimlarining muvofiqlik sinashlari

917. Aktiv quvvat ishlab chiqarish va chastotani rostlash sinashlariga quyidagi talablar qoʻllaniladi:

a) elektr energiyasini saqlash tizimlari chastotani rostlashni taʼminlashi uchun maksimal quvvat va rostlashning minimal darajasi oʻrtasida toʻliq ishchi diapazonda ishlab chiqarilayotgan aktiv quvvatni uzluksiz oʻzgartirishga texnik jihatdan qodir ekanligi (imkoniyati mavjudligi)ni namoyish etishi kerak. Belgilangan rostlash parametrlarini, shu jumladan statizm, oʻlik zona va chastota pogʻonalarni oʻzgartirishga javobi hamda chastotaning katta va tez ogʻishlarini oʻz ichiga olgan dinamik parametrlar tekshirilishi lozim;

b) sinashlar statizm va oʻlik zonani sozlamalarini eʼtiborga olgan holda, chastota oʻzgarishiga mos ravishda aktiv quvvat oʻzgarishi barcha diapazonlarda ishlashi uchun yetarlicha katta boʻlgan miqdorda ortishini hamda tegishli ishchi nuqtasidan chiqishdagi aktiv quvvatning haqiqiy oshirish yoki kamaytirish imkoniyatini modellashtirish orqali oʻtkazilishi shart. Zarurat boʻlganda chastota ogʻishining imitatsiya qilingan signallari bir vaqtning oʻzida qurilmaning tezlik va yuklama rostlagichi yoki boshqarish tizimining hisob boshlashiga bir vaqtda uzatilishi kerak;

v) quyidagilar bajarilsa modellashtirish, muvaffaqiyatli deb hisoblanadi:

aktiv quvvatni chastotaviy xarakteristikasini toʻliq diapazonini faollashtirish vaqti mazkur Qoidalarning 161-bandi talablaridan oshmasa;

chastota oʻzgarishiga javobdan soʻng soʻnmaydigan tebranishlar paydo boʻlmasa;

kechikishning boshlangʻich vaqti mazkur Qoidalarning 165-bandiga muvofiq boʻlsa;

tushib ketish va oʻlik zonasi oʻrnatmalari mazkur Qoidalarning 165-bandida koʻrsatilgan diapazondagi qiymatlardan ortmasa;

aktiv quvvatning chastotaviy xarakteristikasi sezuvchan emasligi har qanday tegishli ishchi nuqtada mazkur Qoidalarning 165-bandida koʻrsatib oʻtilgan qiymatlardan oshmagan taqdirda muvaffaqiyatli hisoblanadi.

918. Reaktiv quvvat sinashiga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

saqlash tizimlarining mazkur Qoidalar talablariga muvofiq ilgarilovchi va kechikuvchi reaktiv quvvatni taʼminlash boʻyicha texnik imkoniyatlari koʻrsatilishi lozim;

saqlash tizimlari maksimal reaktiv quvvat bilan ham ilgarilash ham kechikish rejimida minimal barqaror ishlash rejimida maksimal quvvat chiqarishda va maksimal va minimal qiymatlar oraligʻida aktiv quvvat ishlab chiqarish ish rejimida bir soatdan kam boʻlmagan vaqt mobaynida ishlasa, sinash muvaffaqiyatli hisoblanadi. Bunda saqlash tizimi reaktiv quvvatning oʻrnatilgan yoki kelishilgan qiymatini har qanday diapazonga oʻtish imkoniyatlari namoyish etilishi kerak.

919. Noldan ishga tushirish imkoniyati sinashlariga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

noldan ishga tushish imkoniyatiga ega saqlash tizimlari oʻchishdan soʻng tashqi elektr taʼminoti manbalarisiz ishga tushirish boʻyicha texnik imkoniyatini koʻrsatib berilishi lozim;

Tegishli tizim operatori tomonidan, Tizim operatori bilan kelishilgan chegarada ishga tushirish vaqti saqlab berilsa, sinash muvaffaqiyatli oʻtkazilgan hisoblanadi.

920. Elektr energiyasini saqlash tizimi operatori tegishli sinashni amalga oshirishni oʻrniga, talab etilayotgan muvofiqlikni tasdiqlash uchun qurilmalariga muvofiqlikni baholash organi tomonidan berilgan muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlaridan foydalanishi mumkin. Bunda qurilmaga berilgan muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlari yoki muvofiqlik toʻgʻrisidagi deklaratsiya va sinash bayonnomalari Tegishli tizim operatoriga taqdim etilishi kerak.

921. Kuchlanishni rostlash rejimi sinashiga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

a) elektr energiyasini saqlash tizimining mazkur Qoidalarning 251-bandi talablariga muvofiq, kuchlanishni rostlash rejimida ishlash imkoniyati namoyish etilishi kerak;

b) kuchlanishni rostlash rejimining sinashi davomida quyidagi parametrlar tekshiriladi:

mazkur Qoidalarning 251-bandiga muvofiq oʻzgarish qiyaligi va sezmaslik zonasi;

rostlash aniqligi;

tashqi aralashuvning yoʻqligi;

reaktiv quvvatni faollashtirish vaqti;

v) sinash quyidagi shartlar bajarilganida muvaffaqiyatli oʻtkazilgan hisoblanadi:

rostlash hamda rostlanuvchi statizm va sezmaslik (oʻlik) zonasi diapazoni mazkur Qoidalarning 251-bandida koʻrsatib oʻtilgan yoki tanlangan parametrlarga mos kelishi;

kuchlanishni rostlashning sezmaslik darajasi 0,01 n.b. dan oshmaslik;

kuchlanishning pogʻonali oʻzgarishidan soʻng chiqish reaktiv quvvatining 90 foiz oʻzgarishiga mazkur Qoidalarning 251-bandida koʻrsatib oʻtilgan belgilangan vaqt va qiymatga erishish.

922. Reaktiv quvvatni rostlash rejimi sinashiga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

a) elektr energiyasini saqlash tizimining mazkur Qoidalar 247-bandi talablariga muvofiq reaktiv quvvatni rostlash rejimida ishlash imkoniyati koʻrsatilishi;

b) reaktiv quvvatni rostlash rejimining sinashi reaktiv quvvatni saqlab turish imkoniyati sinashini qoʻshimcha ravishda toʻldirishi;

v) reaktiv quvvatni rostlash rejimining sinashi davomida quyidagi parametrlar tekshirilishi kerak:

reaktiv quvvat oʻrnatmasi va uning orttirmasi diapazoni;

rostlash aniqligi;

reaktiv quvvatni faollashtirish vaqti;

g) sinash quyidagi shartlar bajarilgan taqdirda muvaffaqiyatli deb hisoblanadi:

reaktiv quvvat oʻrnatmasi va uning orttirmasi diapazoni mazkur Qoidalarning 247-bandi talablariga muvofiqligi taʼminlansa;

rostlash aniqligi belgilangan shartlarga muvofiq boʻlsa.

923. Quvvat koeffitsiyentini rostlash rejimining sinashiga nisbatan quyidagi talablar qoʻllaniladi:

a) elektr energiyasini saqlash tizimining mazkur Qoidalarning 249-bandiga muvofiq quvvat koeffitsiyentini rostlash rejimida ishlash imkoniyati koʻrsatilishi kerak;

b) quvvat koeffitsiyentini rostlash rejimining sinashi quyidagi parametrlarni oʻz ichiga olishi kerak:

quvvat koeffitsiyenti oʻrnatmalarining diapazoni;

rostlash aniqligini;

aktiv quvvatning pogʻonali oʻzgarishi hisobiga reaktiv quvvatning oʻzgarishi.

v) quyidagi barcha shartlar bajarilgan boʻlsa, sinash muvaffaqiyatli deb hisoblanadi:

quvvat koeffitsiyenti oʻrnatmasi va uning orttirmasi diapazoni mazkur Qoidalarning 249-bandi talablariga muvofiqligi taʼminlansa;

aktiv quvvatning pogʻonali oʻzgartirish natijasida reaktiv quvvatni faollashtirish vaqti belgilangan qiymatlardan oshmasa;

rostlash aniqligi koʻrsatilgan qiymatlarga muvofiq boʻlsa.

924. Tegishli tizim operatori sinash oʻtkazish uchun yuqorida koʻrsatilgan sinashlar shartlaridan faqat bittasini tanlashi mumkin.

X boʻlim. Uzatish tizimi ishini tashkil etish

1-bob. Uzatish tizimi ishini tashkil etishning umumiy shartlari

925. Tizim operator real vaqt rejimida elektr energiyasiga boʻlgan talab va elektr energiyasini ishlab chiqarishni muvozanatlash, uzatish tizimida operativ tadbirlarni rejalashtirish va uzatish tizimining xavfsiz ishlashini taʼminlash uchun javobgardir.

Operativ tadbirlarni bajarish davomida Tizim operatori barcha Foydalanuvchilar bilan operativ rejimda aloqada boʻladi.

Uzatish tizimi operatori uzatish tizimini loyihalashtirish, rivojlantirish, ishga tushirish, ekspluatatsiya qilish va texnik xizmat koʻrsatishni amalga oshirish orqali uzatish tizimining ishonchli va barqaror ishlashi uchun javobgardir.

926. Ushbu boʻlimning maqsadi — Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorlari tomonidan bajarilishi lozim boʻlgan tashkiliy tadbirlarning tafsilotlarini yoritishdan iborat va bunda ularga yuklatilgan vazifalarni bajarish uchun quyidagi operativ funksiyalarga eʼtibor qaratish lozim:

tarmoqqa operativ ulanish, jumladan tayyor holatga keltirilgan yangi ulanishlarni amalga oshirish;

yagona elektr energetika tizimini barqaror sharoitda ekspluatatsiya qilish hamda uni avariya vaziyatlarida boshqara oladigan xodimlarni tayyorlash, malakasini oshirish va qayta tayyorlash.

927. Yagona elektr energetika tizimidagi avtomatika sxemalarining ekspluatatsiya jarayonida soz ishlashi, ushbu tizimning barqarorligini bildiradi.

928. Ushbu boʻlim Tizim operatori va Uzatish tizimi operatoriga, shuningdek zaruratga koʻra quyidagilarga ham qoʻllanadi:

Taqsimlash tizimi operatori;

tarmoqlari uzatish tizimiga toʻgʻridan-toʻgʻri ulangan Berk taqsimlash tizimi operatori;

Elektr stansiyalari operatorlari, jumladan taqsimlash tarmogʻiga ulangan generatsiyalovchi modullarga ega boʻlgan operatorlar;

elektr energiyasini saqlash tizimlari;

uzatish tizimiga bevosita ulangan Isteʼmolchilar.

2-bob. Tizim operatori va Uzatish tizimi operatorlarining funksiyalari

929. Uzatish tizimi operatori elektr energiyasidan oqilona foydalanish, xususan uzatish tizimidagi texnologik yoʻqolishlarni kamaytirish, generatsiya quvvatlarni samarali rejalashtirishni taʼminlovchi uzatish tizimini loyihalash, qurish, kengaytirish, xizmat koʻrsatish va ekspluatatsiya qilishga masʼuldir.

930. Loyihalash talablariga muvofiq Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchilar tomonidan yagona elektr energetika tizimining avtomatikaga doir talablari bajarilishini taʼminlashi kerak.

931. Tizim operatori dispetcherlik va tarmoq boshqaruvi uchun markaziy dispetcherlik xizmati tomonidan mintaqaviy darajada dispetcherlik funksiyalarini nazorat qiladi va bunda mintaqaviy dispetcherlik xizmati uning koordinatsiyasi ostida faoliyat yurituvchi hududiy boshqaruv markazlarining dispetcherlik funksiyalarini nazorat qiladi.

932. Tizim operatori real vaqt rejimida yagona energetika tizimidagi har qanday faoliyat yuritayotgan (ulangan) Tomonlarning harakatlarini muvofiqlashtiradi va yagona elektr energetika tizimini yagona dispetcherlik boshqaruvini amalga oshiradi, shuningdek, taqsimlash tizimlari va berk taqsimlash tizimlarining ham dispetcherlik boshqaruvini muvofiqlashtiradi.

Taqsimlash tizimi operatori tarmoqlari yagona elektr energetika tizimidan uzilsa, yaʼni alohida ishlayotgan boʻlsa, Taqsimlash tizimi operatori tarmoqlarini yagona energetika tizimiga qayta ulash amalga oshirilgunga qadar ajratilgan uchastka bilan bogʻliq barcha dispetcherlik faoliyatini amalga oshirishi lozim.

933. Taqsimlash tizimi operatori oʻz tarmogʻidagi barcha tarmoq operatsiyalarini boshqarish uchun javobgar hisoblanadi.

3-bob. Operativ bildirgilar

934. Tegishli tizim operatori oʻz tarmogʻiga yangi ulanishlar yakunlanganligi toʻgʻrisida operativ bildirgilar tartibi tafsilotlarini tushuntirib berishi va ular omma uchun ochiq boʻlishi kerak.

935. Elektr stansiyalari operatori, Isteʼmolchi operatori, Berk taqsimlash tizimi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori holatdan kelib chiqib, oʻz tizimlarini Uzatish tizimi operatoriga ulash boʻyicha mazkur Qoidalarning IX boʻlimida bayon etilgan talablar bajarilganligini maʼlum qilishi va Qoidalarning X boʻlimi 3-bobid a yoki X boʻlim 3-bobi 2-paragrafida tavsiflangan operativ bildirgi berish tartibini muvaffaqiyatli bajarishi kerak

936. Taqsimlash tizimi operatori tarmogʻiga ulanishda Elektr stansiyasi operatori yoki tarmogʻida elektr stansiyasiga ega boʻlgan Berk taqsimlash tizimi operatori Taqsimlash tizimi operatoriga elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi har bir modulni ulash uchun mazkur Qoidalarning X boʻlim 5-bobida belgilangan operativ bildirgi tartibini muvaffaqiyatli yakunlanganligi hamda ushbu Qoidalarning IX boʻlimida bayon etilgan talablar bajarilganligi koʻrsatib berishi kerak.

937. Uzatish tizimiga ulangan har bir yangi elektr stansiyasi, taqsimlash tarmogʻiga ulangan har bir yangi elektr stansiyasi, uzatish tizimiga ulangan har bir yangi elektr stansiyasi, uzatish tizimiga ulangan har bir yangi taqsimlash obyekti va uzatish tizimiga ulangan har bir yangi taqsimlash tizimining ulanishi haqidagi operativ bildirgi quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi — Tegishli tizim operatori tomonidan Elektr stansiyasi operatori, Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatoriga ularga tegishli tarmoqqa elektr energiyasini berishdan avval yuboriluvchi bildirgi;

Oraliq operativ bildirgi — Tegishli tizim operatori tomonidan Foydalanuvchiga cheklangan vaqt oraligʻida elektr tarmogʻiga ulanishdan foydalangan holda tegishlicha generatsiyalovchi modul, isteʼmolchi yoki taqsimlash tizimini spetsifikatsiya va boshqa talablar boʻyicha sinashlarini boshlash uchun beriladigan bildirgi;

Yakuniy operativ bildirgi — Tegishli tizim operatori tomonidan Elektr stansiyalar operatori, Isteʼmolchi tarmogʻi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatoriga tegishli texnik tavsifga va talablarga javob berishini tasdiqlovchi, ularga elektr tarmogʻiga ulangan holda generatsiyalovchi modul, Isteʼmolchi qurilmalari, shuningdek, taqsimlash tizimlarini ekspluatatsiya qilishga ruxsat beruvchi bildirgi.

4-bob. Generatsiyalovchi modullarni ulash

1-§. Oʻrnatilgan quvvati 50 kW yoki undan past “A” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalari va sinxron ishlab chiqaruvchi (generatsiyalovchi) modullarni operativ xabardor qilish

938. Har bir yangi generatsiyalovchi modulni ulanishi toʻgʻrisidagi operativ bildirgini berish tartibi oʻrnatish hujjatlari taqdim etish bilan boʻladi.

Elektr stansiya operatori Tegishli tizim operatoridan olingan oʻrnatish hujjatida zarur maʼlumotlarni toʻldirishi va uni Tizim operatoriga taqdim etilishini taʼminlashi kerak.

Bunda har bir generatsiyalovchi modul boʻyicha alohida oʻrnatish hujjati taqdim etiladi.

Tegishli tizim operatori zarur maʼlumotlarni Elektr stansiyasi operatorlari nomidan uchinchi shaxslar tomonidan taqdim etilishini taʼminlashi kerak.

939. Tegishli tizim operatori oʻrnatish hujjatining tarkibini belgilashi va ushbu hujjat quyidagi maʼlumotni oʻz ichiga olishi kerak:

ulanish amalga oshiriladigan joy;

ulanish sanasi;

uskunaning maksimal quvvati;

energiyaning birlamchi manbai turi;

obyektda oʻrnatilgan uskuna va qurilmalarga muvofiqlikni baholash organi tomonidan berilgan muvofiqlikni baholash hujjatlari (muvofiqligini tasdiqlovchi hujjat, sinash bayonnomalari)ga havola;

avval foydalanishda boʻlgan, muvofiqligini tasdiqlovchi hujjat olinmagan uskuna va qurilmalarga doir maʼlumotlar (Tegishli tizim operatorining koʻrsatmasiga muvofiq taqdim etilishi lozim);

Elektr stansiyasi operatori va oʻrnatuvchi (montaj) tashkilotining aloqa maʼlumotlari.

940. Elektr stansiyasi operatori ekspluatatsiyadan chiqarilib, demontaj qilinayotgan generatsiyalovchi modullar haqida Tegishli tizim operatorini xabardor qilishi kerak.

Tegishli tizim operatoriga bunday xabarnoma uchinchi shaxslar tomonidan ham berilishi mumkin.

2-§. Quvvati 20 MW gacha boʻlgan generatsiyalovchi modullarni operativ xabardor qilish

941. Elektr stansiyasi operatori har bir yangi generatsiyalovchi modulni ulash toʻgʻrisida Tizim operatoriga operativ bildirgi beradi, bunda muvofiqlik toʻgʻrisidagi bayonnomani oʻz ichiga olgan generatsiyalovchi modul hujjati taqdim etiladi. Har bir generatsiyalovchi modul uchun alohida hujjat taqdim etiladi.

942. Generatsiyalovchi modul hujjati bu Elektr stansiyasi operatori tomonidan Tegishli tizim operatoriga taqdim etiluvchi generatsiyalovchi modulning mazkur Qoidalarda belgilangan texnik talablarga muvofiqlik bayonnomasi, shuningdek, zarur maʼlumotlar va boshqa tasdiqlovchi mezonlar muvofiqligini baholash natijalarini oʻz ichiga olgan hujjat.

943. Generatsiyalovchi modul hujjatining shakli va taqdim etilishi lozim boʻlgan maʼlumotlar Tegishli tizim operatori tomonidan belgilanadi va kamida quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori oʻrtasidagi ulanish nuqtasiga tegishli boʻlgan himoya va boshqa sozlamalar haqida kelishuvni tasdiqlovchi hujjatlar;

Uzatish tizimi operatori bilan kelishilgan holda Tegishli tizim operatori tomonidan belgilangan shakldagi muvofiqlik toʻgʻrisida bayonnoma;

Tegishli tizim operatori tomonidan belgilangan tartibdagi tarmoqqa ulanishga taalluqli boʻlgan generatsiyalovchi modulning batafsil texnik maʼlumotlari;

zaruratga koʻra generatsiyalovchi modullarga tegishli uskuna va qurilmalarga muvofiqlikni baholash organi tomonidan berilgan muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlari;

mazkur Qoidalarning IX boʻlim 3-bobi 3-paragrafiga muvofiq imitatsiya modellari;

mazkur Qoidalarning IX boʻlim 3-bobi 6 — 8-paragraflariga muvofiq, Tegishli tizim operatori tomonidan talab etiladigan barqaror va dinamik xarakteristikalarning har bir holatini batafsil koʻrsatib beruvchi sinashlar, sinashlar davomida oʻlchangan qiymatlar asosida tayyorlangan hisobotlar;

mazkur Qoidalarning IX boʻlim 2-bobi 4 — 7-paragraflariga muvofiq, Tegishli tizim operatori tomonidan talab qilingan har bir holatni batafsil koʻrsatib beruvchi sinashlar asosida barqaror va dinamik xarakteristikalarni namoyish etuvchi tadqiqotlar.

944. Tegishli tizim operatori toʻliq va asoslangan generatsiyalovchi modul hujjatini qabul qilganidan soʻng, Elektr stansiyasi operatoriga Yakuniy operativ bildirgi taqdim etadi.

945. Elektr stansiyasi operatori Tegishli tizim operatori va Uzatish tizimi operatorini demontaj qilinayotgan generatsiyalovchi modullari toʻgʻrisida xabardor qilishi kerak.

946. Tegishli tizim operatori “B” va “C” turdagi generatsiyalovchi modullarni ekspluatatsiyaga kiritilishi va ekspluatatsiyadan chiqarilishi haqida bildirgini elektron shaklda taqdim etadi.

947. Generatsiyalovchi modul hujjati Elektr stansiyasi operatori nomidan vakolatli organ tomonidan berilishi mumkin.

3-§. “D” turdagi qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalari va quvvati 20 MW va undan yuqori boʻlgan sinxron generatsiyalovchi modullarni operativ xabardor qilish

948. Elektr energiyasi taʼminoti haqida operativ bildirgi Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori oʻrtasidagi ulanish nuqtasiga tegishli himoya va boshqa sozlamalar haqida kelishuvlar yakunlanganda, buni tasdiqlovchi hujjatlar bilan Tegishli tizim operatoriga taqdim etiladi.

949. Elektr energiyasi taʼminoti haqida operativ bildirgi Elektr stansiyasi operatoriga belgilangan ulanish nuqtasida oʻzining ichki tarmogʻi va generatsiyalovchi modullarini elektr energiyasi bilan taʼminlash huquqini beradi.

950. Oraliq operativ bildirgi mazkur Qoidalarning X boʻlim, 3-bob, 3-paragrafining talabiga koʻra maʼlumotlar va oʻrganishlarni tahlil qilish jarayonini yakunida Tegishli tizim operatoriga taqdim etiladi. Tegishli tizim operatori tomonidan maʼlumotlar va tadqiqotlarni tahlil qilish uchun Elektr stansiyasi operatori unga quyidagilarni taqdim etadi:

Uzatish tizimi operatori bilan kelishilgan holda Tegishli tizim operatori tomonidan belgilangan shakldagi batafsil muvofiqlik toʻgʻrisidagi bayonnoma;

Tegishli tizim operatori tomonidan belgilangan tarmoq ulanishga taalluqli boʻlgan generatsiyalovchi modul boʻyicha batafsil texnik maʼlumotlar;

zaruratga koʻra generatsiyalovchi modullarga tegishli uskuna va qurilmalarga muvofiqlikni baholash organi tomonidan berilgan muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlari;

mazkur Qoidalarning IX boʻlim 3-bob 3-paragrafi va Tegishli Tizim operatori talablarida belgilangan imitatsiya modellari;

mazkur Qoidalarning IX boʻlim 3-bob 4-paragrafi talablariga muvofiq kutilayotgan barqaror va dinamik xarakteristikalarni koʻrsatib beruvchi tadqiqotlar;

mazkur Qoidalarning IX boʻlim 3-bob 6 — 8-paragrafida koʻzda tutilgan tartibda rejalashtirilgan sinashlar haqida maʼlumotlar.

951. Oraliq operativ bildirgi Elektr stansiyasi operatoriga cheklangan vaqt davomida tarmoqqa ulanishdan foydalangan holda generatsiyalovchi modulni ekspluatatsiya qilish va elektr energiyasi ishlab chiqarish huquqini beradi.

952. Elektr stansiyasi operatori Oraliq operativ bildirgini saqlab turishi mumkin boʻlgan maksimal muddat 24 oyni tashkil etishi, Tegishli tizim operatori Oraliq operativ bildirgi holatini saqlab turishi muddatni qisqartirishi mumkin.

Elektr stansiyasi operatori belgilangan talablarga muvofiqligi boʻyicha ijobiy natijaga erishgan taqdirda, Oraliq operativ bildirgini saqlab turish muddatini uzaytirishi mumkin. Muddatni uzaytirish yuzasidan soʻrov yuborilganda hal etilmagan masala va muammolar aniq koʻrsatib berilishi lozim.

953. Elektr stansiyasi operatori Oraliq operativ bildirgi holatini saqlab turishi mumkin boʻlgan muddatni Qoidalarning VII boʻlimi 1-bobida boʻlimida belgilangan muddatdan tashqari uzaytirish imkoniyati ushbu operator tomonidan Tegishli tizim operatoriga mazkur Qoidalarning 951-bandida keltirilgan muddat yakunlanishidan oldin yengillik berish tartibiga muvofiq soʻrov yuborilgan taqdirda berilishi mumkin.

954. Yakuniy operativ bildirgi Tegishli tizim operatori tomonidan Oraliq operativ bildirgi holatida aniqlangan barcha nomuvofiqliklar bartaraf etilganidan soʻng va mazkur Qoidalarning X boʻlim 3-bob 3-paragrafi talabiga binoan maʼlumotlarni tahlil qilish jarayoni yakunlanganidan keyin taqdim etiladi.

955. Yakuniy operativ bildirgi Elektr stansiyasi operatoriga tarmoqqa ulanishdan foydalangan holda generatsiyalovchi modulni ekspluatatsiya qilish huquqini beradi.

956. Maʼlumotlarni oʻrganish va tahlil qilish maqsadida Elektr stansiyasi operatori Tegishli tizim operatoriga quyidagilarni taqdim etishi kerak:

muvofiqlik toʻgʻrisida bayonnoma;

mazkur Qoidalarning 950-bandi “b”, “g” va “d” kichik bandlarida koʻrsatib oʻtilgan tegishli texnik maʼlumotlarni, imitatsiya modellarini va tadqiqotlarni yangilash, jumladan sinashlar vaqtida haqiqiy oʻlchangan qiymatlarni qoʻllash maʼlumotlari.

957. Yakuniy operativ bildirgi berilishi bilan bogʻliq nomuvofiqlik aniqlangan taqdirda, Tegishli tizim operatorining soʻroviga koʻra, unga mazkur Qoidalarning VI boʻlim 2-bobida keltirilgan tartibga muvofiq yengillik berilishi mumkin.

Bunda generatsiyalovchi modul yengillik berish talablariga muvofiq boʻlsa, Yakuniy operativ bildirgi Tegishli tizim operatoriga tomonidan beriladi.

Yengillik berish soʻrovi rad etilsa, Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori tomonidan nomuvofiqlik bartaraf etilib, Tegishli tizim operatori generatsiyalovchi modulni, mazkur qoidalar talablariga muvofiq deb topmagunicha, ushbu modulni ekspluatatsiya qilishga ruxsat berishni rad etish huquqiga ega.

Tegishli tizim operatori va Elektr stansiyasi operatori aniqlangan nomuvofiqlikni belgilangan muddatlarda bartaraf etmasalar, yengillik berish soʻrovi rad etilganligi toʻgʻrisidagi bildirgi berilgan muddatdan olti oy kechikmasdan, masalani hal etish yuzasidan Vazirlikka murojaat etishlari mumkin.

958. Yakuniy operativ bildirgi berilgan Elektr stansiyasi operatori quyidagi holatlarda Tegishli tizim operatorini zudlik bilan xabardor qilishi kerak:

Obyektning faoliyatiga taʼsir koʻrsatuvchi sezilarli modernizatsiya va yangilashda;

faoliyatining yoʻqotilishi kuzatilganida;

uskuna va qurilmalarning belgilangan talablarga rioya etilmasligiga olib keluvchi ishdan toʻxtab qolishida.

959. Elektr stansiyasi operatori mazkur Qoidalarning 958-bandida taʼriflangan holatlar uch oydan ortiq muddatda saqlanib qolishini asosli ravishda kutayotgan boʻlsa, Tegishli tizim operatoriga Cheklangan operativ bildirgi boʻyicha murojaat etishi lozim.

960. Cheklangan operativ bildirgi Tizim operatori tomonidan beriladi va aniq identifikatsiya qilinishi lozim boʻlgan quyidagi maʼlumotlardan iborat boʻladi:

Cheklangan operativ bildirgi berilishini asoslovchi hal etilmagan masalalar;

kutilayotgan qaror boʻyicha majburiyatlar va muddatlar;

oʻn ikki oydan oshmasligi lozim boʻlgan maksimal amal qilishning muddatlari. Bunda Tegishli tizim operatorini qoniqtiradigan toʻliq muvofiqlikni taʼminlash boʻyicha sezilarli siljishga erishilganligi haqida asoslangan dalillar taqdim etilsa, birlamchi taqdim etilgan muddat uni uzaytirish imkoniyatini hisobga olgan holda qisqa boʻlishi mumkin.

961. Cheklangan operativ bildirgi berilgan obyektlarga nisbatan, uning amal qilish muddati davomida Yakuniy operativ bildirgining amal qilish muddati toʻxtatib turiladi.

962. Cheklangan operativ bildirgining amal qilish muddatini kelgusida uzaytirish, mazkur Qoidalarning VI boʻlim 2-bobida taʼriflangan cheklash tartibiga muvofiq Tegishli tizim operatoriga ushbu muddat tugaguniga qadar yengillik berish toʻgʻrisidagi soʻrovga koʻra berilishi mumkin.

963. Tegishli tizim operatori, Cheklangan operativ bildirgi kuchini yoʻqotganidan soʻng, generatsiyalovchi modulning ekspluatatsiyasiga ruxsat berishni rad etish huquqiga ega. Ushbu holatda Yakuniy operativ bildirgi avtomatik ravishda oʻz kuchini yoʻqotgan hisoblanadi.

964. Tegishli tizim operatori mazkur Qoidalarning 962-bandiga muvofiq Cheklangan operativ bildirgining amal qilish muddatini uzaytirilishiga ruxsat bermasa yoki mazkur Qoidalarning 963-bandiga muvofiq Cheklangan operativ bildirgi oʻz kuchini yoʻqotganidan soʻng generatsiyalovchi modulning ekspluatatsiyasiga ruxsatni rad etsa, Elektr stansiyasi operatori Tegishli tizim operatorining qarori toʻgʻrisidagi bildirgi olinganidan keyin olti oy muddat ichida masalani hal etish yuzasidan Vazirlikka murojaat etishi mumkin.

5-bob. Isteʼmolchi yoki taqsimlash tizimi qurilmalarini ulash

1-§. Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi

965. Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi Tegishli tizim operatori va Uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori oʻrtasidagi ulanish nuqtasiga tegishli himoya va boshqa sozlamalar haqida kelishuvni tasdiqlovchi hujjatlarni oʻz ichiga olgan tayyorgarlik ishlari yakunlanganida Uzatish tizimi operatori tomonidan taqdim etiladi.

966. Elektr taʼminoti berish toʻgʻrisida operativ bildirgi uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchi yoki Taqsimlash tizimi operatoriga belgilangan ulanish nuqtasida oʻzining ichki tarmogʻi hamda yordamchi uskuna va qurilmalarini elektr energiyasi bilan taʼminlash huquqini beradi.

2-§. Oraliq operativ bildirgi

967. Oraliq operativ bildirgi mazkur Qoidalarning X boʻlim 4-bobi talablariga muvofiq maʼlumotlar oʻrganish va tahlil qilish jarayoni yakunlanganidan soʻng Uzatish tizimi operatori tomonidan beriladi.

968. Oraliq operativ bildirgi uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchi yoki Taqsimlash tizimi operatoriga tarmoqqa ulanishdan foydalangan holda cheklangan vaqt oraligʻida uzatish tizimiga ulangan isteʼmolchi yoki uzatish tizimiga ulangan taqsimlash tizimi uskuna (qurilma)larini ekspluatatsiya qilish huquqini beradi.

969. Maʼlumotlar oʻrganish va tahlil qilish maqsadida, Uzatish tizimi operatoriga uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori tomonidan quyidagi maʼlumotlar taqdim etiladi:

a) Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilangan shaklda muvofiqlik toʻgʻrisida bayonnoma;

b) Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilangan talabga asosan, tarmoqqa ulanishiga aloqador boʻlgan, uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi obyektining tizimiga ulangan taqsimlash uskuna va qurilmalarining toʻliq texnik jihatlari;

v) uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi obyektlari, uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmalari va taqsimlash tizimlariga tegishli uskuna (qurilma)larga muvofiqlikni baholash organi tomonidan berilgan muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlarini, ushbu hujjatlar muvofiqlikni tasdiqlashning bir qismi sifatida foydalanilsa;

g) mazkur Qoidalarning 970 va 972-bandlarida koʻrsatilgan va Uzatish tizimi operatori tomonidan talab qilingan imitatsiya modellari;

d) mazkur Qoidalarning IX boʻlim 4 va 5-boblarida belgilangan barqaror va dinamik xarakteristikalarni aniqlovchi tadqiqotlar natijalari;

e) mazkur Qoidalarning IX boʻlim 3-bob 6 — 8-paragraflariga binoan rejalashtirilgan sinashlar yuzasidan maʼlumot.

970. Uzatish tizimi operatori uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi tizimining yoki uzatish tizimiga ulangan taqsimlash tizimining, yoki ikkala tizimning oʻzini barqaror va dinamik holatda tutishini koʻrsatib beruvchi imitatsiya modellarini yoki aynan oʻxshash boʻlgan maʼlumotlarning taqdim etilishini soʻrashi mumkin.

971. Uzatish tizimi operatori quyidagilarni oʻz ichiga olgan imitatsiya modellarining va aynan oʻxshash boʻlgan maʼlumotlar shakli va mazmunini belgilaydi:

50 Nz chastotali barqaror va dinamik rejimlar;

ulanish nuqtasida elektr magnit oʻtish jarayonlarini modellashtirish;

tuzilma va blokli sxemalarni.

972. Dinamik modellashtirish uchun mazkur Qoidalarning 971-bandida koʻrsatib oʻtilgan imitatsiya modellari yoki aynan oʻxshash boʻlgan maʼlumotlar quyidagi kichik modellar yoki aynan oʻxshash boʻlgan maʼlumotlardan iborat boʻlishi kerak:

quvvatni rostlash;

kuchlanishni rostlash;

uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi va uzatish tizimiga ulangan taqsimlash tizimi himoyasining modellari;

isteʼmolning turli turlari, yaʼni yuklamaning elektr texnik xarakteristikalari;

oʻzgartirgich modellari.

973. Uzatish tizimi operatori imitatsiya modellarini yoki aynan oʻxshash boʻlgan maʼlumotlarni taqqoslash va tahlil qilish uchun uzatish tizimiga ulangan Foydalanuvchilar yoki uzatish tizimiga ulangan taqsimlash qurilmalari xarakteristikalariga boʻlgan talablarni belgilaydi.

974. Uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori Oraliq operativ bildirgi holatini saqlab turishi mumkin boʻlgan maksimal muddat 24 oyni tashkil etishi mumkin.

Uzatish tizimi operatori Oraliq operativ bildirgi holatini saqlab turishi mumkin boʻlgan muddatni qisqartirish huquqiga ega.

Uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori belgilangan talablarga muvofiqlikni taʼminlash boʻyicha sezilarli ijobiy natijalarga erishgan taqdirda Oraliq operativ bildirgi holatini saqlab turish muddatini uzaytirishga ruxsat beriladi. Muddatni uzaytirish yuzasidan soʻrov yuborilganda hal etilmagan masala va muammolar aniq koʻrsatib berilishi lozim.

975. Uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori mazkur Qoidalarning 974-bandida belgilangan muddat tugashi bilan, Uzatish tizimi operatoriga mazkur Qoidalarning VI boʻlimi 2-bobida koʻrsatib oʻtilgan yengillik berish tartibiga muvofiq ushbu muddatdan oldin soʻrov yuborilgan boʻlsa, Oraliq operativ bildirgining amal qilishini saqlab qolishi mumkin.

3-§. Yakuniy operativ bildirgi

976. Yakuniy operativ bildirgi Oraliq operativ bildirgi holatini saqlab turishda aniqlangan barcha nomuvofiqliklar bartaraf etilganidan soʻng, mazkur Qoidalarning X boʻlim 4-bob 2-paragrafi talablariga binoan maʼlumotlarni tahlil qilish jarayoni yakunlanganidan keyin taqdim etiladi.

977. Yakuniy operativ bildirgi uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori tarmoqqa ulangan holda uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori obyektini ekspluatatsiya qilish huquqini beradi.

978. Maʼlumotlarni oʻrganish va tahlil qilish maqsadida uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki uzatish tizimiga ulangan Taqsimlash tizimi operatori Uzatish tizimi operatoriga quyidagilarni taqdim etishi kerak:

muvofiqlik toʻgʻrisida batafsil xulosa;

mazkur Qoidalarning 969-bandining “b” , “g” va “d” kichik bandlarida koʻrsatib oʻtilgan tegishli texnik maʼlumotlarni, imitatsiya modellarini va tadqiqotlarni yangilash, jumladan sinashlar vaqtida haqiqiy oʻlchangan qiymatlarni qoʻllash maʼlumotlari.

979. Yakuniy operativ bildirgi berish bilan bogʻliq nomuvofiqlik aniqlansa, Uzatish tizimi operatoriga yuborilgan soʻrovga koʻra mazkur Qoidalarning VI boʻlim, 2-bobida belgilangan tartibga muvofiq yengillik berilishi mumkin. Bunda uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori yengillik berish qoidalariga javob bersa, Yakuniy operativ bildirgi tegishli Uzatish tizimi operatori tomonidan beriladi.

980. Yengillik berish soʻrovi rad etilsa, uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki uzatish tizimiga ulangan Taqsimlash tizimi operatori tomonidan nomuvofiqlik bartaraf etilib, tegishli Uzatish tizimi operatori uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatorining uskuna va qurilmalarini mazkur Qoidalar talablariga muvofiq deb topmagunicha ushbu operatorlarning uskuna va qurilmalarini ekspluatatsiya qilishga ruxsat berish rad etiladi.

981. Uzatish tizimi operatori va uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki uzatish tizimiga ulangan Taqsimlash tizimi operatorining nomuvofiqlikni belgilangan muddatlarda bartaraf etmasa, yengillik berish soʻrovi rad etilganligi toʻgʻrisidagi bildirgi berilgan muddatdan olti oy kechikmasdan, har bir Tomon masalani hal etish yuzasidan Vazirlikka murojaat etishi mumkin.

4-§. Cheklangan operativ bildirgi

982. Yakuniy operativ bildirgi taqdim etilgan uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori quyidagi holatlar yuz bergandan soʻng 24 soatdan ichida Uzatish tizimi operatori va Tizim operatorini xabardor qilishlari shart:

obyektning faoliyatiga taʼsir koʻrsatuvchi sezilarli modernizatsiya va yangilashda;

ish faoliyati tugatilganda;

uskuna va qurilmalarning tegishli talablarga rioya etilmasligiga olib keluvchi ishdan toʻxtab qolishida.

983. Uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimlari operatori mazkur Qoidalarning 982-bandida taʼriflangan holatlar uch oydan ortiq muddatda saqlanib qolishini asosli ravishda kutayotgan boʻlsa, Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimlari operatori Uzatish tizimi operatoriga Cheklangan operativ bildirgi olish uchun murojaat etishi lozim.

984. Cheklangan operativ bildirgi Uzatish tizimi operatori tomonidan beriladi va quyidagi aniq maʼlumotlardan iborat boʻladi:

Cheklangan operativ bildirgi berilishini asoslovchi hal etilmagan masalalar;

kutilayotgan qaror boʻyicha majburiyatlar va muddatlar;

oʻn ikki oydan oshmasligi lozim boʻlgan maksimal amal qilishning muddatlari. Bunda, Uzatish tizimi operatorini qoniqtiradigan toʻliq muvofiqlikni taʼminlash boʻyicha sezilarli siljishga erishilganligi haqida asoslangan dalillar taqdim etilsa, birlamchi taqdim etilgan muddat uni uzaytirish imkoniyatini hisobga olgan holda qisqa boʻlishi mumkin.

985. Yakuniy operativ bildirgi berilgan obyektlarga nisbatan, uning amal qilish muddati davomida Oraliq operativ bildirgining amal qilishi toʻxtatib turiladi.

986. Cheklangan operativ bildirgining amal qilish muddatini kelgusida uzaytirish, mazkur Qoidalarning VI boʻlim 2-bobida koʻrsatib oʻtilgan yengillik berish tartibiga muvofiq Uzatish tizimi operatoriga ushbu muddat tugaguniga qadar yengillik berish toʻgʻrisidagi soʻrovga koʻra berilishi mumkin.

987. Uzatish tizimi operatori, uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatorining uskuna va qurilmalarini ekspluatatsiyasiga ruxsat berishni Cheklangan operativ bildirgi kuchini yoʻqotishi bilan rad etish huquqiga ega.

Ushbu holatda Yakuniy operativ bildirgi avtomatik ravishda oʻz kuchini yoʻqotgan hisoblanadi.

988. Uzatish tizimi operatori mazkur Qoidalarning 986-bandiga muvofiq Cheklangan operativ bildirgining amal qilish muddatini uzaytirilishiga ruxsat bermasa yoki mazkur Qoidalarning 987-bandiga muvofiq Cheklangan operativ bildirgi oʻz kuchini yoʻqotganidan soʻng, uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatorining uskuna va qurilmalarini ekspluatatsiyasiga ruxsat berishdan bosh tortsa, uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori Uzatish tizimi operatorining qarori toʻgʻrisidagi bildirgi berilganidan keyin olti oy muddat ichida masalani hal etish yuzasidan Vazirlikka murojaat etishi mumkin.

6-bob. Yuklamani rostlash boʻyicha xizmatlar koʻrsatuvchilar va berk taqsimlash tizimlari uskunalarining ulanishi

1-§. Yuklamani rostlash boʻyicha xizmatlar koʻrsatuvchilar va berk taqsimlash tizimlari ulanishida umumiy shartlar

989. Isteʼmolchi uskunalari yoki berk taqsimlash tizimlari uskunalari uzatish tizimiga bevosita ulangan boʻlsa, mazkur bobdagi talablar X boʻlim 4-bobida belgilangan talablarga qoʻshimcha talablarni belgilaydi.

990. Tizim operatori tomonidan yuklamani rostlash boʻyicha xizmatlar koʻrsatish yuzasidan Isteʼmolchi yoki berk taqsimlash tizimi uskunalari va qurilmalariga operativ bildirgi berish tartibi quyidagicha farqlanishi lozim:

1000 V dan past boʻlgan kuchlanishga ulangan Isteʼmolchi yoki berk taqsimlash tizimining uskuna (qurilma)lari;

1000 V dan yuqori boʻlgan kuchlanishga ulangan Isteʼmolchi yoki berk taqsimlash tizimining uskuna (qurilma)lari.

991. Uzatish tizimi operatoriga yuklamani rostlash boʻyicha xizmatlar koʻrsatuvchi har bir Isteʼmolchi yoki Berk taqsimlash tizimi operatori oʻzining yuklamani rostlash boʻyicha xizmatlar koʻrsatish uchun texnik loyihalar va ekspluatatsiya qilish talablarini bajarish imkoniyatining mavjudligi haqida Tegishli tizim operatoriga yoki Uzatish tizimi operatoriga toʻgʻridan toʻgʻri yoki uchinchi shaxs orqali bildirishi kerak.

992. Isteʼmolchi yoki Berk taqsimlash tizimi operatori yuklamani rostlash boʻyicha xizmatlar koʻrsatish toʻxtatilishi va (yoki) yuklamani rostlash xizmatini bajaruvchi uskuna (qurilma)ning ishdan olinishi haqida Uzatish tizimi operatorini ushbu qaror qabul qilinishidan avval toʻgʻridan toʻgʻri yoki uchinchi shaxs orqali xabardor qilishi kerak. Ushbu xabar Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilangan tarzda jamlanishi mumkin.

993. Uzatish tizimi operatori operativ bildirgi berish tartibiga taalluqli qoʻshimcha maʼlumotlarni aniqlashtiradi va ommaga taqdim etadi.

2-§. 1000 V va undan past kuchlanishli tarmoqqa yoki berk taqsimlash tizimiga ulangan Isteʼmolchi uskuna (qurilma)lari uchun tartiblar

994. 1000 V va undan past kuchlanishli tarmoqqa yoki berk taqsimlash tizimiga ulangan Isteʼmolchi uskuna (qurilma)lari uchun operativ bildirgi berish tartibi oʻz ichiga oʻrnatish hujjatlarini olishi kerak.

995. Oʻrnatish hujjatining namunasi va shakli Tegishli tizim operatori tomonidan Uzatish tizimi operatori bilan kelishilgan holda taqdim etilishi lozim.

996. Oʻrnatish hujjati asosida uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori Tegishli tizim operatori yoki Uzatish tizimi operatoriga toʻgʻridan toʻgʻri yoki uchinchi shaxs orqali maʼlumotlarni taqdim etishi kerak.

Ushbu maʼlumotni taqdim etish sanasi uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi tomonidan quvvat bozoridagi yuklamani rostlash taklifi kiritilgan sanadan oldinroq boʻlishi kerak.

Oʻrnatish hujjatlarida belgilangan talablar, yuklamani rostlash boʻyicha xizmatlar toifalari va turli xil ulanishlar oʻrtasida farqlanishi lozim.

997. Isteʼmolchilarning yuklamani rostlash imkoniyatiga ega boʻlgan har bir uskuna (qurilma)lari uchun alohida oʻrnatish hujjatlari taqdim etilishi lozim.

998. Isteʼmolchilarning alohida uskuna (qurilma)larining montaj hujjatlari va ulardagi maʼlumotlar Tegishli tizim operatori yoki Uzatish tizimi operatori tomonidan umumlashtirilishi mumkin.

999. Montaj hujjati quyidagilarni oʻz tarkibiga olishi lozim:

yuklamani rostlash imkoniyatiga ega Isteʼmolchi uskuna (qurilma)si tarmoqqa ulangan joy (nuqta);

yuklamani rostlash imkoniyatiga ega Isteʼmolchi uskuna (qurilma)sining maksimal quvvati;

Isteʼmolchi yuklamasini rostlash boʻyicha xizmatlari turlari;

yuklamani rostlash funksiyasiga taalluqli Isteʼmolchi uskuna (qurilma)sining muvofiqligini tasdiqlovchi hujjat, muvofiqligini tasdiqlovchi hujjat mavjud boʻlmasa aynan bir boʻlgan (ekvivalent) maʼlumotlar;

Isteʼmolchi operatori, Berk taqsimlash tizimi operatori yoki Isteʼmolchi va berk taqsimlash tizimining uskuna (qurilma)sini birlashtiruvchi uchinchi Tomonning aloqa uchun maʼlumotlari.

3-§. 1000 V va undan yuqori kuchlanishli tarmoqqa yoki berk taqsimlash tizimiga ulangan Isteʼmolchi uskuna/qurilmalari

1000. Isteʼmolchilar yoki 1000 V va undan yuqori kuchlanishga ulangan berk taqsimlash tizimi obyekti chegaralarida operativ bildirgi berish tartibiga yuklamani rostlash boʻyicha uskunaning hujjati kiritilishi kerak.

Tegishli tizim operatori Uzatish tizimi operatori bilan kelishgan holda yuklamani rostlash boʻyicha uskunaning hujjati tarkibini belgilaydi.

Ushbu hujjat tarkibida uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori uchun mazkur Qoidalarning IX boʻlim 1 va 5-bobida belgilangan muvofiqlik toʻgʻrisidagi talablar boʻlishi kerak.

Isteʼmolchi va berk taqsimlash tizimlari obyektlari uchun mazkur Qoidalarning IX boʻlimi 1 va 5-boblaridagi muvofiqlik talablari operativ bildirgi darajasigacha soddalashtirilishi hamda hajmi qisqartirilishi mumkin.

Uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatori talab etilgan maʼlumotlarni Tegishli tizim operatoriga taqdim etishi lozim.

Isteʼmolchilar yuklamani rostlash imkoniyatiga ega har bir uskuna va qurilmalar uchun alohida yuklamani rostlash boʻyicha uskunaning hujjatini taqdim etishi lozim.

1001. Yuklamani rostlash boʻyicha uskunaning hujjati asosida Tegishli tizim operatori yuklamani rostlash boʻyicha Uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchi operatori yoki Berk taqsimlash tizimi operatoriga Yakuniy operativ bildirgi taqdim etadi.

4-§. Elektr energiyasini saqlash tizimlarini uzatish tizimiga ulash

1002. Elektr energiyasi taʼminoti haqida operativ bildirgi Tegishli tizim operatori va Elektr energiyasini saqlash tizimi operatori oʻrtasidagi ulanish nuqtasiga tegishli himoya va boshqa sozlamalar haqida kelishuvlar yakunlanganda, bu haqda tasdiqlovchi hujjatlar Tegishli tizim operatoriga taqdim etiladi.

1003. Elektr energiyasi taʼminoti haqida operativ bildirgi Elektr energiyasini saqlash tizimi operatoriga belgilangan ulanish nuqtasida oʻzining ichki tarmogʻi va generatsiyalovchi modullarini elektr energiyasi bilan taʼminlash huquqini beradi.

1004. Oraliq operativ bildirgi mazkur boʻlim talabiga koʻra maʼlumotlar va oʻrganishlarni tahlil qilish jarayonini yakunida Tegishli tizim operatoriga taqdim etiladi.

1005. Tegishli tizim operatori tomonidan maʼlumotlar va tadqiqotlarni tahlil qilish uchun Elektr energiyasini saqlash tizimi operatori unga quyidagilarni taqdim etadi:

Tizim operatori bilan kelishilgan holda Tegishli tizim operatori tomonidan belgilangan shakldagi batafsil muvofiqlik toʻgʻrisidagi bayonnoma;

Tegishli tizim operatori tomonidan belgilangan tarmoq ulanishga taalluqli boʻlgan elektr energiyasini saqlash tizimi boʻyicha batafsil texnik maʼlumotlar;

zaruratga koʻra elektr energiyasini saqlash tizimlariga tegishli uskuna va qurilmalarga muvofiqlikni baholash organi tomonidan berilgan muvofiqligini tasdiqlovchi hujjatlari;

mazkur Qoidalarning IX boʻlim 6-bobi va Tegishli tizim operatori talablarida belgilangan imitatsiya modellari;

mazkur Qoidalarning IX boʻlim 6-bobi talablariga muvofiq kutilayotgan barqaror va dinamik xarakteristikalarni koʻrsatib beruvchi tadqiqotlar;

mazkur Qoidalarning IX boʻlim 6-bobida koʻzda tutilgan tartibda rejalashtirilgan sinashlar haqida maʼlumotlar.

1006. Oraliq operativ bildirgi Elektr energiyasini saqlash tizimi operatoriga cheklangan vaqt davomida tarmoqqa ulanishdan foydalangan holda saqlash tizimini ekspluatatsiya qilish, elektr energiyasi ishlab chiqarish va isteʼmol qilish huquqini beradi.

1007. Elektr energiyasini saqlash tizimi operatori Oraliq operativ bildirgi holatini saqlab turishi mumkin boʻlgan maksimal muddat 24 oyni tashkil etishi mumkin, Tegishli tizim operatori Oraliq operativ bildirgi holatini saqlab turishi mumkin boʻlgan muddatni qisqartirish huquqiga ega.

1008. Elektr energiyasini saqlash tizimi belgilangan talablarga muvofiqligi boʻyicha ijobiy natijaga erishgan taqdirda, Oraliq operativ bildirgi holatini saqlab turish muddatini uzaytirishga ruxsat beriladi. Muddatni uzaytirish yuzasidan soʻrov yuborilganda hal etilmagan masala va muammolar aniq koʻrsatib berilishi lozim.

1009. Elektr energiyasini saqlash tizimi operatori Oraliq operativ bildirgi holatini saqlab turishi mumkin boʻlgan muddatni Qoidalarning VI boʻlimi 2-bobida belgilangan muddatdan tashqari uzaytirish imkoniyati ushbu operator tomonidan Tegishli tizim operatoriga mazkur Qoidalarning 1007-bandida keltirilgan muddat yakunlanishidan oldin yengillik berish tartibiga muvofiq soʻrov yuborilgan taqdirda berilishi mumkin.

1010. Yakuniy operativ bildirgi Tegishli tizim operatori tomonidan Oraliq operativ bildirgi holatida aniqlangan barcha nomuvofiqliklar bartaraf etilganidan soʻng va mazkur Qoidalarning X boʻlim 5-bob 3-paragrafi talabiga binoan maʼlumotlarni tahlil qilish jarayoni yakunlanganidan keyin taqdim etiladi.

1011. Yakuniy operativ bildirgi Elektr energiyasini saqlash tizimi operatoriga tarmoqqa ulanishdan foydalangan holda generatsiyalovchi modulni ekspluatatsiya qilish huquqini beradi.

1012. Maʼlumotlarni oʻrganish va tahlil qilish Elektr energiyasini saqlash tizimi operatori Tegishli tizim operatoriga quyidagilarni taqdim etishi kerak:

muvofiqlik toʻgʻrisida bayonnoma;

tegishli texnik maʼlumotlarni, imitatsiya modellarini va tadqiqotlarni yangilash, jumladan sinashlar vaqtida haqiqiy oʻlchangan qiymatlarni qoʻllash maʼlumotlari.

1013. Yakuniy operativ bildirgi berilishi bilan bogʻliq nomuvofiqlik aniqlangan taqdirda, Tegishli tizim operatorining soʻroviga koʻra, unga mazkur Qoidalarning VI boʻlim 2-bobida keltirilgan tartibda yengillik berilishi mumkin.

Bunda saqlash tizimi yengillik berish talablariga muvofiq boʻlsa, Yakuniy operativ bildirgi Tegishli tizim operatoriga tomonidan beriladi.

Yengillik berish soʻrovi rad etilsa, Tegishli tizim operatori va Elektr energiyasini saqlash tizimi operatori tomonidan nomuvofiqlik bartaraf etilib, Tegishli tizim operatori saqlash tizimini, mazkur qoidalar talablariga muvofiq deb topmagunicha, ushbu modulni ekspluatatsiya qilishga ruxsat berishni rad etish huquqiga ega.

Tegishli tizim operatori va Elektr energiyasini saqlash tizimi operatori aniqlangan nomuvofiqlikni belgilangan muddatlarda bartaraf etmasalar, yengillik berish soʻrovi rad etilganligi toʻgʻrisidagi bildirgi berilgan muddatdan olti oy kechikmasdan, masalani hal etish yuzasidan Vazirlikka murojaat etishlari mumkin.

1014. Yakuniy operativ bildirgi berilgan Elektr energiyasini saqlash tizimi operatori quyidagi holatlarda Tegishli tizim operatorini zudlik bilan xabardor qilishi kerak:

obyektning faoliyatiga taʼsir koʻrsatuvchi sezilarli modernizatsiya va yangilashda;

ish faoliyati tugatilganda;

uskuna va qurilmalarning belgilangan talablarga rioya etilmasligiga olib keluvchi ishdan toʻxtab qolishida.

1015. Elektr energiyasini saqlash tizimi operatori mazkur Qoidalarning 1014-bandida taʼriflangan holatlar uch oydan ortiq muddatda saqlanib qolishini asosli ravishda kutayotgan boʻlsa, Tegishli tizim operatoriga Cheklangan operativ bildirgi boʻyicha murojaat etishi lozim.

1016. Cheklangan operativ bildirgi Tizim operatori tomonidan beriladi va aniq identifikatsiya qilinishi lozim boʻlgan quyidagi maʼlumotlardan iborat boʻladi:

Cheklangan operativ bildirgi berilishini asoslovchi hal etilmagan masalalar;

kutilayotgan qaror boʻyicha majburiyatlar va muddatlar;

oʻn ikki oydan oshmasligi lozim boʻlgan maksimal amal qilishning muddatlari. Bunda Tegishli tizim operatorini qoniqtiradigan toʻliq muvofiqlikni taʼminlash boʻyicha sezilarli siljishga erishilganligi haqida asoslangan dalillar taqdim etilsa, birlamchi taqdim etilgan muddat uni uzaytirish imkoniyatini hisobga olgan holda qisqa boʻlishi mumkin.

1017. Cheklangan operativ bildirgi berilgan obyektlarga nisbatan, uning amal qilish muddati davomida Yakuniy operativ bildirgining amal qilish muddati toʻxtatib turiladi.

1018. Cheklangan operativ bildirgining amal qilish muddatini kelgusida uzaytirish, mazkur Qoidalarning VI boʻlim 2-bobida taʼriflangan cheklash tartibiga muvofiq Tegishli tizim operatoriga ushbu muddat tugaguniga qadar yengillik berish toʻgʻrisidagi soʻrovga koʻra berilishi mumkin.

1019. Tegishli tizim operatori, Cheklangan operativ bildirgi kuchini yoʻqotganidan soʻng, saqlash tizimining ekspluatatsiyasiga ruxsat berishni rad etish huquqiga ega. Ushbu holatda Yakuniy operativ bildirgi avtomatik ravishda oʻz kuchini yoʻqotgan hisoblanadi.

1020. Tegishli tizim operatori mazkur Qoidalarning 1018-bandiga muvofiq Cheklangan operativ bildirgining amal qilish muddatini uzaytirilishiga ruxsat bermasa yoki mazkur Qoidalarning 1019-bandiga muvofiq Cheklangan operativ bildirgi oʻz kuchini yoʻqotganidan soʻng saqlash tizimining ekspluatatsiyasiga ruxsatni rad etsa, Elektr energiyasini saqlash tizimi operatori Tegishli tizim operatorining qarori toʻgʻrisidagi bildirgi olinganidan keyin olti oy muddat ichida masalani hal etish yuzasidan Vazirlikka murojaat etishi mumkin.

7-bob. Qayta ulash tartibi

1-§. Qayta ulashda umumiy shartlar

1021. Uzatish tizimi operatori va uzatish tizimining barcha Foydalanuvchilari Oʻzbekiston Respublikasining qonunchiligiga muvofiq qayta ulash tartiblarini belgilab olishlari kerak.

Foydalanuvchilar Uzatish tizimi operatori bilan oʻz tarmoqlarini nazorat qilish boʻyicha shartnoma tuzmasalar, har bir Tomon majburiyatlarni zimmalariga olgan holda oʻz tarmogʻida barcha operativ qayta ulash faoliyatini boshqarish uchun shaxsiy boshqaruv markazini yaratishi shart.

1022. Qayta ulash boʻyicha barcha tadbirlar masʼul nazorat qiluvchi shaxsning bevosita rahbarligida harakat qiluvchi tegishli tayyorgarlikdan oʻtgan shaxslar tomonidan belgilangan tartibda bajarilishi kerak. Insonlar (xodimlar) sogʻligʻi va hayoti, uskuna va qurilmalarning xavfsizligi uchun bevosita xavf soluvchi favqulodda vaziyat va holatlar bundan mustasno.

2-§. Avariya vaziyatlarida qayta ulashlar

1023. Uzatish tizimi operatorining xodimlar, uskuna va qurilmalar xavfsizligi uchun bevosita xavf soluvchi tadbirlar va (yoki) vaziyatlarda tezkor tadbirlarni bajarish boʻyicha oʻqitilgan hamda maxsus koʻnikmalarga ega xodimlari quyidagi ishlarni bajaradi:

Uzatish tizimi operatorining boshqaruv markaziga yoki har qanday Foydalanuvchiga murojaat etmasdan uzatish tizimining uskuna va qurilmalarida operativ qayta ulashlarni bajarish;

Uzatish tizimi operatorining Boshqaruv markazidan dastlabki bildirgi olmasdan Foydalanuvchidan operativ qayta ulashni oʻtkazishni talab qilish.

1024. Operativ qayta ulashlar taʼsiri ostiga tushgan zanjirlarni tarmoqdan oʻchirish maqsadida ajratgichni ajratish bilan cheklanish lozim. Uzatish tizimi operatori yoki har qanday Foydalanuvchi tarmogʻining avariya holatiga tushgan biron bir qismi qayta ulash taʼsirida kuchlanish ostida boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

1025. Bunday avariya holatlarida Uzatish tizimi operatorining oʻqitilgan xodimlari va Foydalanuvchi oʻrtasidagi aloqa telefon orqali amalga oshiriladi va nomlanishlar almashuvini oʻz ichiga oladi. Foydalanuvchi oʻz uskuna va qurilmalarini operativ qayta ulash uchun barcha zarur tadbirlarni amalga oshirishi kerak.

1026. Operativ qayta ulash yakunlangandan soʻng Uzatish tizimi operatorining oʻqitilgan xodimlari oʻtkazilgan operativ qayta ulash va uni oʻtkazish sababi toʻgʻrisida Uzatish tizimi operatorining Boshqaruv Markazini xabardor qilishi lozim.

1027. Bu kabi avariya holatlarida Foydalanuvchi xavfsizlikni taʼminlash nuqtai nazaridan (xodimlar yoki uskunaga taalluqliligi boʻyicha) operativ qayta ulashni rad etishga haqli va bu haqida birinchi navbatda Uzatish tizimi operatorining oʻqitilgan xodimlarini xabardor qilishi kerak.

1028. Xodimlar, uskunalar (qurilma)larni xavfsizligi uchun bevosita xavf tugʻdiruvchi yoki yuz bergan xavfni bartaraf etish uchun uzatish tizimidagi uskuna (qurilma)larda operativ qayta ulashlarni bajarishni talab etuvchi ishlar va (yoki) tadbirlarni oʻtkazish maqsadida Foydalanuvchi Uzatish tizimi operatorining Boshqaruv markazi bilan bogʻlanishi hamda uzatish tizimidagi uskuna (qurilma)larda operativ qayta ulashga soʻrov bilan murojaat etishi lozim.

1029. Bunday avariya holatlarida Uzatish tizimi operatorining Boshqaruv markazi va Foydalanuvchi oʻrtasidagi aloqa telefon orqali amalga oshiriladi va nomlanishlar almashuvini oʻz ichiga olishi lozim.

1030. Uzatish tizimi operatorining Boshqaruv markazi oʻzining uskuna (qurilma)lari hamda apparatlari operativ qayta ulashni kechirtirmasdan amalga oshirishi uchun barcha zarur tadbirlarni amalga oshirishi kerak.

Talab etilgan operativ qayta ulash yakunlanganidan soʻng Foydalanuvchi oʻtkazilgan operativ qayta ulash haqida Uzatish tizimi operatorining Boshqaruv markazini xabardor qilishi lozim.

1031. Favqulodda vaziyatlarda Uzatish tizimi operatorining Boshqaruv markazi xavfsizlik nuqtai nazaridan (xodimlar yoki uskunaga taalluqliligi boʻyicha) operativ qayta ulashni rad etishi mumkin va bu haqda birinchi navbatda Foydalanuvchini xabardor qilishi zarur.

3-§. Rejali operativ qayta ulashlar

1032. Rejali operativ qayta ulashning barcha tartiblari qayta ulashlar amalga oshirilishi kerak boʻlgan tarmoqni boshqarish uchun masʼul boʻlgan Boshqaruv markazi tomonidan muvofiqlashtiriladi.

Rejali operativ qayta ulashlarni rejalashtirishga soʻrovlar Boshqaruv markazining attestatsiyadan oʻtgan xodimlari tomonidan berilishi kerak.

Soʻrov oʻtkazilishi rejalashtirilgan qayta ulashlar va qayta ulashlarni amalga oshirilishi attestatsiyadan oʻtgan xodimlar hamda qayta ulashlarning xavfsiz bajarilishini taʼminlashga ruxsat beruvchi xavfsizlik texnikasi qoidalariga taalluqli zarur hujjatlar haqidagi batafsil maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak.

1033. Tezkor operativ qayta ulash talab etiladigan holatlardan tashqari, qayta ulashga soʻrov berayotgan shaxs, bu haqida kamida 24 soat oldin bildirgi berishi kerak.

Boshqaruv markazi tezkor operativ qayta ulashga soʻrovni maʼqullashi yoki uni rad etishi shuningdek boshqa olingan soʻrovlarni qondirish uchun soʻrovga oʻzgartirish kiritishni taklif qilishi mumkin.

Boshqaruv markazi qayta ulashlar oʻtkaziladigan biron bir zanjirda hech qanday sinashlar oʻtkazilmasligini kafolatlashi lozim.

1034. Barcha qayta ulashlar Boshqaruv markazining toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatmalari boʻyicha amalga oshirilishi lozim.

Koʻrsatmalar qayta ulashni amalga oshirish jarayonini belgilangan shaklda yozib olish va saqlanishini taʼminlovchi tizim orqali berilmayotgan boʻlsa, u holda koʻrsatma qabul qiluvchi tomonidan yozib olinishi va nazorat qiluvchi shaxsga tasdiqlash uchun oʻqib eshittirilishi kerak.

Har bir koʻrsatma berilgan vaqt va qayta ulashni bajarish vaqti yozib olinadi hamda nazorat qiluvchi shaxsga taqdim etilishi lozim.

1035. Xavfsizlik texnikasi boʻyicha har qanday hujjatlar berilishidan avval qayta ulash ishlari bajariladigan nuqtalar izolyatsiyalangan, izolyatsiya moslamalari qulf bilan qulflangan va ogohlantirish belgisi qoʻyilgan hamda har qanday kuchlanish berilishi ehtimolidan himoyalash uchun yerga ulangan boʻlishi kerak.

Imkon qadar izolyatsiya nuqtasi hamda asosiy yerga ulanishni taʼminlash vositasi hisoblanuvchi barcha taqsimlovchi qurilmalarning ishchi mexanizmlari oʻchirilgan boʻlishi kerak.

1036. Xavfsizlik texnikasi boʻyicha barcha hujjatlar Boshqaruv markazida roʻyxatga olinishi kerak.

1037. Xavfsizlik texnikasi boʻyicha hujjatlarni berish vakolatiga ega shaxs tomonidan xavfsizlik texnikasi qoidalariga muvofiq xavfsiz ish joyini aniq belgilab berilishi kerak.

1038. Ishlarni olib borish joyida induksiyalangan kuchlanish vujudga kelishi xavfi mavjud boʻlgan holatlarda yoki ishlarni olib borish joyi asosiy yerga ulagichlar joylashgan joydan uzoqda boʻlsa, Xavfsizlik texnikasi boʻyicha hujjatlarni berish vakolatiga ega shaxs ishlarni olib borish joyida yordamchi yerga ulagichlarni qoʻllashi kerak.

Ushbu yordamchi yerga ulagichlar vakolatli shaxs tomonidan xavfsizlik texnikasi boʻyicha hujjatni oʻrganib chiqishdan oldin olib tashlanishi kerak.

1039. Xavfsizlik texnikasi boʻyicha hujjatlar toʻliq yopilib, bekor qilinmaguncha asosiy yerga ulagichlarni zanjirdan olib tashlash yoki qayta ulash taqiqlanadi.

1040. Uzatish tizimi operatori mazkur Qoidalarning X boʻlim 6-bob 4-paragrafida va 8-bobida batafsil koʻrsatib oʻtilgan tartibda xodimlarni oʻqitish va tegishli tarzda attestatsiyadan oʻtkazishni amaliyotga tatbiq etishi lozim.

Tarmoq Foydalanuvchilari oʻz xodimlari uchun ayni shunday oʻqitish va tegishli tarzda attestatsiyadan oʻtkazishni tartibini tatbiq etishi kerak.

4-§. Qayta ulashlardagi xatoliklar

1041. Operativ xodim qayta ulash operatsiyasini xato bajargan taqdirda, ushbu holatni tuzatishga urinishdan oldin mazkur holat haqida Boshqaruv markazini xabardor qilish zarur.

1042. Boshqaruv markazidagi nazorat qiluvchi masʼul shaxs, avtomatikaning ishlab ketishi va yuklamaning oshishi natijasida yuzaga kelishi mumkin vaziyatlarni inobatga olib, tegishli chora-tadbirlarni belgilashi kerak.

8-bob. Tizim operatori xodimlarini operativ tayyorlash va attestatsiyadan oʻtkazish

1043. Tizim operatori real vaqt (operativ) rejimida yagona elektr energetika tizimi ishiga javob beruvchi oʻzining xodimlari va Tegishli tizim operatorlari uchun oʻquv dasturini ishlab chiqishi lozim.

1044. Tizim operatori tomonidan xodimlarni oʻqitish jarayoni va hajmi, bilim sinashini oʻtkazish maqsadida oʻtkaziladigan attestatsiya (keyingi oʻrinlarda — attestatsiya) yuzasidan batafsil maʼlumot Vazirlikning soʻroviga koʻra taqdim etilishi lozim.

Tizim operatori dispetcherlik binolaridan tashqarida joylashgan va operativ rejalashtirish hamda yagona elektr energetika tizimini muvofiqlashtirish funksiyalarini bajaruvchi xodimlar uchun oʻquv dasturlarini ishlab chiqishi va tasdiqlashi kerak.

1045. Tizim operatori Nazorat organi bilan birgalikda oʻz oʻquv dasturlariga yagona elektr energetika tizimining asosiy elementlari, ishlash tamoyillari, ish jarayonlari, belgilangan tartib-qoidalarga amal qilish hamda favqulodda vaziyatlarni aniqlash va unga javoban chora koʻrish boʻyicha bilimlar kiritishi kerak.

Bu bilimlar elektr energetika sohasidagi qonunchilik hujjatlarida koʻrsatib oʻtilgan avtomatika boʻyicha talablarni tatbiq etishning ekspluatatsiya oqibatlari haqidagi amaliy va nazariy qoʻllanmalarni oʻz ichiga olishi lozim.

1046. Tizim operatori shuningdek, oʻzi va boshqa operatorlarning dispetcherlik xizmatlari oʻrtasidagi oʻzaro ishlash boʻyicha trening mashgʻulotlari oʻtkazishni ham rejalashtirishi lozim va oʻz oʻquv dasturlariga avariya holatlarini aniqlash hamda ularga javob berish, zarur choralarni koʻrish boʻyicha mashgʻulotlarni ham kiritishi kerak.

1047. Tizim operatori Nazorat organi bilan birgalikda xodimlar malakasini oshirish va qayta tayyorlash maqsadida oʻquv mashgʻulotlari oʻtkazadi.

1048. Barcha tegishli lavozimlar uchun mashgʻulotlarning batafsil mazmuni va oʻtkazish davriyligi oʻquv dasturida belgilanishi lozim. Ushbu oʻquv mashgʻulotlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi, lekin bu bilan cheklanmaydi:

elektr energetikasi sohasining ixtisoslashgan yoʻnalishlari;

yagona elektr energetika tizimini ekspluatatsiyasi qilish vaqtida xodimlarni hamda uskuna (qurilma)larni xavfsizligini taʼminlash;

yagona elektr energetika tizimining barqaror va boshqa barcha rejimlarida ishlashi;

Taqsimlash tizimi operatori va uzatish tizimiga toʻgʻridan-toʻgʻri ulangan Foydalanuvchilar bilan birgalikdagi oʻqitish va tajriba almashish dasturlari.

1049. Tizim operatori generatsiyalovchi modullarni dispetcherlash boʻyicha hamda Uzatish tizimi operatorlari oʻrtasida hamkorlik va oʻzaro harakatlar boʻyicha oʻquv mashgʻulotlarini oʻtkazishi kerak.

1050. Oʻquv mashgʻulotlari Tizim operatori darajasida real vaqtda va operativ rejalashtirish rejimini aks ettirgan holda oʻtkazilishi lozim.

1051. Tizim operatori Tegishli tizim operatorlarining barcha yangi operativ xodimlari uchun oʻquv mashgʻulotlari rejalarini tuzadi va oʻtkazadi.

Oʻquv mashgʻulotlari rejasi malaka oshirayotgan xodimning lavozimi va tajribasini inobatga olgan holda tuzilishi lozim.

Tegishli tizim operatorlari xodimlarining oʻquv rejalari toʻgʻrisidagi yozuvlar xodimlarning mazkur operator tizimidagi faoliyati davomida uch yildan kam boʻlmagan muddat davomida saqlanishi kerak.

1052. Oʻquv rejalari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

boshlangʻich dastur, bunda Tizim operatori xodimlarini lavozimi darajasida ish joyida operativ rejimda oʻqitish va undan soʻng attestatsiya (bilim sinashi)dan oʻtkazish;

Tizim operatori xodimlarini operativ rejimda malakasini uzluksiz oshirib borish hamda xodimlarning davriy bilimlar sinashidan oʻtkazilishini kamida besh yilda bir marotaba amalga oshirish;

operativ rejalashtirish bilan bogʻliq ish joyida oʻqitish dasturi.

1053. Tizim operatori butun oʻquv jarayonini rejalashtirish, monitoring oʻtkazish va oʻquv dasturlarini muntazam yangilab borish uchun masʼul boʻlgan tajribali oʻquv mashgʻulotlari Koordinatorini tayinlaydi.

1054. Oʻquv mashgʻulotlari Koordinatori quyidagilar uchun masʼul:

Tizim operatori xodimlarini malakasi oshirish;

Tizim operatori xodimlarini operativ rejimda oʻqitish va attestatsiyadan oʻtkazish;

boshlangʻich va muntazam oʻqitib borishga tegishli hujjatlarni yuritish bilan bogʻliq jarayonlar;

Tizim operatori xodimlarini operativ rejimda attestatsiyadan oʻtkazish jarayoni;

Tizim operatori xodimlarini operativ rejimda oʻqitish va attestatsiyadan oʻtkazish muddatini uzaytirish jarayoni;

elektr energetika sohasida faoliyat yurituvchi zarur amaliy va nazariy tajribaga ega mutaxassislarni hamda malakali ustoz va murabbiylarni jalb qilgan holda oʻquv mashgʻulotlarini oʻtkazish.

1055. Murabbiy sifatida faoliyat koʻrsatuvchi Tizim operatori xodimlari Uzatish tizimi operatori tomonidan roʻyxatga olinishi hamda ularning ish joyidagi ustozlik darajasi Tizim operatori xodimi sifatida qayta attestatsiyadan oʻtkazish bilan bir vaqtda koʻrib chiqilishi kerak.

1056. Tizim operatori yangi texnologiyalar, ishlab chiqarish yoki yuklama modellari va bozordagi hamda yagona elektr energetika tizimidagi har qanday sezilarli oʻzgarishlarni inobatga olib oʻquv dasturlarini kamida yilda bir marta yoki oʻzgarayotgan operatsion rejimlar, ekspluatatsiya qoidalarini hamda tarmoq konfiguratsiyalari va xarakteristikalaridan kelib chiqib, qayta koʻrib chiqishi va yangilashi kerak.

1057. Tizim operatori oʻqish jarayonining ishdan ajralgan va ajralmagan rejimdagi shakllari boʻlishini taʼminlaydi. Ishlab chiqarishdan ajralmagan holda oʻqitish Tizim operatorining tajribali xodimi nazorati ostida oʻtkazilishi kerak.

Ishdan ajralgan rejimda taʼlim berish taʼlim berilayotgan mavqeyiga mos keluvchi tarmoqni modellashtirish tafsilotlari bilan dispetcherlikning haqiqiy qurilmalariga aynan oʻxshash boʻlishi lozim.

1058. Tizim operatori oʻquv mashgʻulotlarini Uzatish tizimi operatorlari orasidagi ish bilan bogʻliq operativ masalalarni yetarli darajada koʻrsatib berish, jumladan qoʻshni tarmoqlardan olingan tegishli maʼlumotlar bazasining kompleks modeliga asoslangan holda olib borilishini taʼminlashi kerak.

Tegishli holatlarda uzatish tizimiga ulanish nuqtasiga ega boʻlgan qoʻshni tizim operatorlari va Foydalanuvchilar mavqeyi modellashtiriladi yoki “oflayn” rejimida oʻqishda bevosita ishtirok etishi lozim boʻladi.

1059. “Oflayn” rejimida oʻqitish jarayoni keng qamrovli boʻlishi hamda oʻquv dasturlarida tizimlar, uskuna (qurilma)lardagi soʻnggi ishlanmalar, yangi texnologiyalar haqida tegishli maʼlumotlar aks etishi maqsadida Tizim operatori oʻzaro bogʻliq tizimlar operatorlari, ulanish nuqtasiga ega boʻlgan tarmoqlar Foydalanuvchilari bilan muntazam ravishda hamkorlik qilishi kerak.

1060. Tizim operatori vakili operativ rejimda ishlovchi xodimlariga lavozim yoʻriqnomalarida belgilangan vazifalarni kuzatuvchisiz bajarishlari uchun attestatsiyadan oʻtkazilganligi toʻgʻrisida hujjat berishi lozim.

1061. Tizim operatori operativ rejimda ishlovchi xodimlari uchun malaka darajasi va lavozim yoʻriqnomasi talablariga javob berishi yuzasidan attestatsiyadan oʻtish jarayonini belgilab berishi kerak.

Attestatsiyadan oʻtgan operativ rejimda ishlovchi Tizim operatorining xodimlariga tegishli guvohnoma beriladi, berilgan guvohnoma nusxasi Tizim operatorida saqlanishi lozim.

Attestatsiya jarayoni ogʻzaki va (yoki) yozma imtihon hamda oldindan belgilangan muvaffaqiyat mezonlari bilan birga amaliy koʻnikmalarni baholashdan iborat boʻlishi kerak. Attestatsiya natijalari Tegishli tizim operatorida saqlanishi lozim. Vazirlik soʻroviga koʻra Tizim operatori attestatsiya qaydnomalarini taqdim etishi kerak.

1062. Tizim operatori operativ rejimda ishlovchi har bir xodimiga berilgan Attestatsiyaning amal qilish muddatini roʻyxatdan oʻtkazishi kerak.

Attestatsiyaning maksimal amal qilish muddati Tizim operatori tomonidan belgilanishi va besh yildan oshmasligi kerak.

Attestatsiyaning amal qilish muddati tugagunga qadar uni uzaytirish Tizim operatori tomonidan belgilangan mezonlarga, jumladan, Tizim operatori xodimlarining tajribasi, amaliy koʻnikmalari va doimiy ravishda oʻquv jarayonlaridagi ishtirokiga asoslanishi lozim.

1063. Tizim operatori xodimlariga yuklatilgan vazifalarni bajarish jumladan, qoʻshni davlatlar uzatish tizimi operatorlari bilan muloqot qilishda zarur boʻlgan tillarni bilishi uchun xodimlarni oʻqitishi lozim.

1064. Tizim operatori har bir xodimini boshlangʻich oʻqitish jarayonida qoʻshni tizimlar bilan oʻzaro funksional moslik va ekspluatatsiya qilish masalalari boʻyicha hamda qoʻshni Uzatish tizimi operatorlari bilan hamkorlikda oʻtkazilgan oʻquv mashgʻulotlari tajribasi va fikr-mulohazalari asosida oʻqitilishini taʼminlashi lozim.

Boshlangʻich oʻqitish jarayonining ushbu qismi yagona elektr energetika tizimini barqaror va boshqa turli rejimlarda oʻzaro kelishilgan holda ekspluatatsiya qilish masalalarini oʻz ichiga olishi kerak.

9-bob. Operativ xodimlarni joylarda operativ oʻqitish va attestatsiyadan oʻtkazish

1065. Uzatish tizimi operatori oʻz tizimidagi tarmoqlarni ekspluatatsiya qilish vazifalarini amalga oshiruvchi operativ xodimlar uchun joylarda oʻqitish boʻyicha oʻquv dasturini ishlab chiqishi va qabul qilishi lozim.

Uzatish tizimi operatori tomonidan oʻtkazilayotgan oʻqitish va attestatsiya jarayonlari haqidagi batafsil maʼlumot Vazirlik soʻroviga asosan taqdim etilishi kerak.

1066. Uzatish tizimi operatori oʻz oʻquv dasturlariga yagona elektr energetika tizimi elementlari, ushbu tizimning faoliyat yuritishi, ishlash jarayonlari va tartiblaridan foydalanish boʻyicha zarur maʼlumotlarni, shuningdek kutilmagan va favqulodda vaziyatlarni aniqlash hamda ularni bartaraf etish yuzasidan bilimlarni kiritishi kerak.

Bu bilimlar elektr energetika sohasida qonunchilik hujjatlarida koʻrsatib oʻtilgan avtomatika boʻyicha talablarni tatbiq etishni ekspluatatsion oqibatlari haqidagi amaliy va nazariy qoʻllanmalarni oʻz ichiga olishi kerak.

1067. Uzatish tizimi operatori operativ xodimlarining bilimlarini chuqurlashtirish va malakasini oshirish maqsadida joylarda oʻquv mashgʻulotlari oʻtkazadi.

Barcha tegishli lavozimlar uchun oʻquv mashgʻulotlarining batafsil mazmuni va oʻtkazish davriyligi oʻquv dasturida belgilanishi kerak.

Ushbu oʻquv mashgʻulotlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi, lekin bu bilan cheklanmaydi:

elektr energetikasi sohasining ixtisoslashgan yoʻnalishlari;

yagona elektr energetika tizimini ekspluatatsiya qilish davomida xodimlarni hamda uskuna (qurilma)larning xavfsizligini taʼminlash;

yagona elektr energetika tizimining barqaror va boshqa barcha rejimlarida qayta ulash;

Taqsimlash tizimi operatori va uzatish tizimiga toʻgʻridan-toʻgʻri ulangan Foydalanuvchilar bilan birgalikdagi oʻqitish va tajriba almashish dasturlari.

1068. Tizim operatori tomonidan barcha yangi operativ va ekspluatatsiya bilan shugʻullanuvchi xodimlarni oʻqitish yuzasidan dasturlar tayyorlashi va oʻquv mashgʻulotlarini oʻtkazishi kerak.

Oʻquv mashgʻulotlari rejasi barcha yangi operativ va ekspluatatsiya bilan shugʻullanuvchi xodimlarning lavozimi va tajribasini inobatga olgan holda ishlab chiqilishi lozim.

Joylardagi yangi operativ va ekspluatatsiya qilish bilan shugʻullanuvchi xodimlarning oʻquv mashgʻulotlari rejalari toʻgʻrisidagi yozuvlar tegishli operativ tuzilma tomonidan xodimlarning mazkur operativ tuzilmadagi faoliyati davomida besh yildan kam boʻlmagan muddat davomida saqlanishi kerak.

1069. Joylarda tashkil qilinadigan oʻquv mashgʻulotlarini rejalashtirishda quyidagilarni inobatga olish kerak:

boshlangʻich dastur, bunda operativ va ekspluatatsiya qilish bilan shugʻullanuvchi xodimlarning lavozimi darajasida ish joyida operativ rejimda oʻqitish va undan soʻng attestatsiyadan oʻtkazish;

xodimlarning operativ rejimda malakasini uzluksiz oshirib borish;

davriy bilimlar sinashidan oʻtkazilishini kamida uch yilda bir marotaba amalga oshirish;

yagona elektr energetika tizimi xavfsizligi bilan bogʻliq ish joyida oʻqitish.

1070. Uzatish tizimi operatori oʻquv jarayonini rejalashtirish, monitoring oʻtkazish va oʻquv dasturlarini muntazam yangilab borish uchun masʼul boʻlgan tajribali Oʻquv mashgʻulotlari koordinatorini tayinlaydi.

1071. Oʻquv mashgʻulotlari Koordinatori quyidagilar uchun masʼul:

joylarda ish bajaruvchi xodimlar malakasi;

operativ va ekspluatatsiya bilan shugʻullanuvchi xodimlarni operativ rejimda oʻqitish va attestatsiya (bilim sinashi)dan oʻtkazish;

boshlangʻich va uzluksiz oʻqitishga tegishli hujjatlarni yuritish bilan bogʻliq jarayonlar;

operativ va ekspluatatsiya qilish bilan shugʻullanuvchi xodimlarni attestatsiya (bilim sinashi)dan oʻtkazish jarayoni;

operativ va ekspluatatsiya bilan shugʻullanuvchi xodimlarni oʻqitish va attestatsiya (bilim sinashi)dan oʻtkazish muddatini uzaytirish jarayoni;

elektr energetika sohasida faoliyat yurituvchi zarur amaliy va nazariy tajribaga ega mutaxassislarni hamda malakali ustoz va murabbiylarni jalb qilgan holda oʻquv mashgʻulotlarini oʻtkazish.

1072. Ustoz va murabbiy sifatida faoliyat koʻrsatuvchi operativ xodimlar Uzatish tizimi operatori tomonidan roʻyxatga olinishi hamda ularning ish joyidagi Ustoz va murabbiy darajasi Tizim operatori xodimi sifatida qayta attestatsiya (bilim sinashi)dan oʻtkazish bilan bir vaqtda qayta koʻrib chiqilishi kerak.

1073. Oʻqitish dasturlari yangi texnologiyalar, bozor hamda yagona elektr energetika tizimidagi har qanday sezilarli oʻzgarishlarni inobatga olib, kamida yilda bir marta yoki oʻzgarayotgan operatsion rejimlar va ekspluatatsiya qoidalarini hamda tarmoq konfiguratsiyalari va xarakteristikalarini inobatga olgan holda qayta koʻrib chiqilishi va yangilanishi kerak.

1074. Uzatish tizimi operatori oʻqitish jarayoni ishdan ajralmagan holda va “oflayn” rejimda taʼlim olinishini taʼminlaydi. Ishlab chiqarishdan ajralmagan holda oʻqitish ish joyida tajribali xodimning nazorati ostida oʻtkazilishi kerak.

Ishdan ajralgan rejimda taʼlim berish, imkon darajada taʼlim berilayotgan mavqeyiga mos keluvchi tarmoqni modellashtirish tafsilotlari bilan dispetcherlikning haqiqiy qurilmalariga aynan oʻxshash boʻlishi lozim.

1075. Uzatish tizimi operatori vakili operativ va ekspluatatsiya bilan shugʻullanuvchi xodimlarga lavozim yoʻriqnomalarida belgilangan vazifalarni kuzatuvchisiz bajarishlari uchun attestatsiya oʻtkazilganligi toʻgʻrisida guvohnoma berishi lozim.

1076. Uzatish tizimi operatori operativ va ekspluatatsiya bilan shugʻullanuvchi xodimlar uchun malaka darajasi va lavozim yoʻriqnomalariga asosan bajarishi lozim boʻlgan vazifalarga koʻra attestatsiya jarayonini belgilab berishi kerak.

Attestatsiyadan oʻtgan operativ rejimda operativ va ekspluatatsiya bilan shugʻullanuvchi xodimlarga tegishli guvohnoma beriladi, berilgan guvohnoma nusxasi Uzatish tizimi operatorida saqlanishi lozim.

Attestatsiya jarayoni ogʻzaki va (yoki) yozma imtihon hamda oldindan belgilangan ijobiy natija tamoyillariga asosan baholashdan iborat boʻlishi kerak.

Attestatsiya baholari natijalari tegishli operativ tuzilmada saqlanishi lozim.

Vazirlik soʻroviga koʻra Uzatish tizimi operatori attestatsiya qaydnomalarini taqdim etishi kerak.

1077. Uzatish tizimi operatori joylardagi operativ va ekspluatatsiya bilan shugʻullanuvchi har bir xodimga berilgan attestatsiyaning amal qilish muddatini roʻyxatdan oʻtkazishi kerak.

Attestatsiyaning amal qilish muddati Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilanishi va besh yildan oshmasligi kerak.

Attestatsiyaning amal qilish muddati tugagunga qadar uni uzaytirish Uzatish tizimi operatori tomonidan belgilangan mezonlarga, jumladan, joylardagi operativ va ekspluatatsiya bilan shugʻullanuvchi xodimlarning yetarli amaliy tajribaga egaligi va oʻquv jarayonida doimiy ravishda ishtirokiga asoslanishi lozim.

1078. Uzatish tizimi operatori bir nechta boshqaruv markazlari nazoratiga ega boʻlgan hududlardagi operativ va ekspluatatsiya bilan shugʻullanuvchi xodimlarini boshlangʻich oʻqitish jarayonida qoʻshni davlatlar tizimlari bilan oʻzaro funksional moslik va ekspluatatsiya qilish masalalari boʻyicha oʻqitilishini taʼminlashi lozim.

Ushbu oʻquv mashgʻuloti qoʻshni Uzatish tizimi operatorlari bilan hamkorlikda oʻtkazilgan oʻquv mashgʻulotlari tajribasi va fikr-mulohazalariga asoslanishi kerak.

Boshlangʻich oʻqitish jarayonining ushbu qismi yagona elektr energetika tizimini barqaror va boshqa turli rejimlarda oʻzaro kelishilgan holda ekspluatatsiya qilish masalalarini oʻz ichiga olishi kerak.

XI boʻlim. Avariya vaziyatlari

1-bob. Avariya vaziyatlarini oldini olishning maqsadi va uning subyektlari

1079. Mazkur boʻlimda generatsiyalovchi modullar va yagona elektr energetika tizimining ekspluatatsiya cheklovlarini (chegaralarini) hisobga olgan holda qisqa muddatlarda yagona elektr energetika tizimida sodir boʻlgan toʻliq yoki qisman oʻchishlardan soʻng umumiy isteʼmolni tiklash hamda favqulodda va avariya vaziyatlarida bajarilishi talab etiladigan tadbirlar va majburiyatlar bayon etiladi.

1080. Boʻlimda himoyalash boʻyicha tadbirlar rejalari, himoyaga, jumladan chastotaning pasayishi/koʻtarilishidan himoyalashga, chastotani tushishida yuklamani oʻchirishdan himoyalashga, kuchlanishning ortishi/pasayishidan himoyalashga hamda aloqa va boshqarish vositalariga quyiladigan tashkiliy va texnik talablar koʻrsatib oʻtilgan.

Shuningdek, noldan ishga tushirish tartibi, jumladan noldan ishga tushirishni rejalashtirish, sinash hamda Tizim operatorining dispetcherlik markazi boshqaruvini yoʻqolishi holatlarida amalga oshirilishi lozim boʻlgan tadbirlarni rejalashtirishga boʻlgan talablar belgilangan.

1081. Avariya vaziyatlarini oldini olishning maqsadi quyidagilarni taʼminlashdan iborat:

yagona elektr energetika tizimida yuz berishi mumkin boʻlgan favqulodda va avariya vaziyatlarining oldini olish va (yoki) rivojlanishiga toʻsqinlik qilish imkoniyatiga ega himoya tizimlarini joriy etish;

yagona elektr energetika tizimi toʻliq yoki qisman oʻchganidan soʻng uni qayta tiklash tartibi;

qayta tiklash rejalarini barcha ishtirok etuvchi Tomonlar bilan kelishish;

favqulodda va avariya vaziyatlari yuzaga kelishi mumkin boʻlgan holatlar uchun birlashgan energetika tizimi va qoʻshni tizim operatorlari bilan kelishilgan muvofiqlashtirish tartibi.

1082. Yagona elektr energetika tizimida jiddiy va keng miqyosli favqulodda va avariya vaziyatlari sodir boʻlganida yoki potensial jiddiy avariyalar kutilayotganda Tizim operatorining rahbariyatini xabardor qilish va ular tomonidan zudlik bilan holat boʻyicha tezkor qaror qabul qilishi, Foydalanuvchilar vakillarini zudlik bilan xabardor etish uchun 24 soat faoliyat yurituvchi zarur aloqa tarmoqlari va vositalari bilan taʼminlash talab etiladi.

Barcha tomonlar shunday aloqa vositalaridan foydalanishlari, bunday holatlarda 24 soat faoliyat yurituvchi zarur aloqa tarmoqlari va vositalarining mavjudligi (operativ foydalanishga tayyor ishchi holatda boʻlishi) doimiy nazorat qilib borilishi shart.

1083. Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori, Taqsimlash tizimi operatori, Elektr stansiyalari operatori, saqlash tizimlari operatori, jumladan taqsimlash tizimiga ulangan generatsiyalovchi modullar va saqlash tizimlari operatorlari hamda bevosita uzatish tizimiga ulangan Isteʼmolchilar mazkur boʻlim subyektlari hisoblanadi.

2-bob. Tarmoqning barqaror (turgʻun) ishlashi

1084. Uzatish tizimi favqulodda va avariya vaziyatlaridan tashqari, quyidagi shartlarga muvofiq uzluksiz ekspluatatsiya qilinishi kerak:

kuchlanishlar va oʻta yuklanishlarni Qoidalarning V boʻlimida belgilangan ruxsat etilgan chegaraviy qiymatlariga rioya qilish va undan ogʻmasligini nazorat qilish;

tarmoq uskunalaridagi maksimal tok oqimlarini hamda tarmoqning alohida tugunlari va tomonlar oʻrtasidagi chegara (interfeys)larida kelishilgan qisqa tutashuv tokining maksimal qiymatlarini Qoidalarning V boʻlimida belgilangan talablarga muvofiqligini taʼminlash;

tarmoqda elektr energiyasini uzatishdagi yoʻqolishlarni kamaytirish hamda yagona elektr energetika tizimining barqarorligini oshirish uchun maksimal barqarorlashtirilgan va kuchlanishning yuqori grafiklari (profillari) bilan ishlash.

1085. Normal ekspluatatsiya sharoitida yagona elektr energetika tizimi quyidagi xarakteristikalarga ega boʻladi:

barcha isteʼmolchilar elektr energiyasi bilan taʼminlanadi;

uzatish tizimining barcha qismi (elementlari) uchun barcha ruxsat etilgan chegaraviy qiymatlarga rioya etiladi;

“n-1” mezon barcha nuqtalarda taʼminlanadi.

1086. Yuqorida bayon etilgan talablarning bajarilishi barcha holatlarda yagona elektr energetika tizimining barqaror ishlashi va oʻta yuklanishlar taʼsirida boʻlmasligini taʼminlaydi.

Tizim operatori yagona elektr energetika tizimi xavfsizligi va barqarorligini taʼminlash maqsadida normal, favqulodda va koʻzda tutilmagan holatlar bilan bogʻliq ekspluatatsiyaga taʼsir etuvchi har qanday cheklovlarni aniqlash yuzasidan muntazam ravishda, shuningdek alohida holatlarda tadqiqotlar oʻtkazishi lozim.

Oʻrganish va sinashlar jarayonida aniqlangan jiddiy cheklovlar haqida Vazirlik xabardor qilinadi.

1087. Tarmoqning oʻta yuklanishi natijasida shikastlanishi mumkin boʻlgan barcha elementlari oʻta yuklanishdan himoya tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

Bunda, elementining qisqa muddatli oʻta yuklanishlarini inobatga olish va dispetcherlik harakati bilan tarmoqning oʻta yuklanish ostida qolishidan yuksizlantirish imkoniyatini yaratish maqsadida, ushbu elementlarni oʻchishidan oldin ogohlantiruvchi signal beruvchi himoya bilan taʼminlanishi lozim.

1088. Davlatlararo transchegaraviy tarmoqlar va bogʻlangan davlatlar chegaralaridagi tarmoqlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar oʻzaro bogʻlanish toʻgʻrisidagi kelishuvlar shartlariga muvofiq taqdim etiladi.

1089. Uzatish tizimi operatori himoyani belgilangan talablarga muvofiq oʻrnatilishi va ekspluatatsiya qilinishini orqali elektr energetika tizimining xavfsiz ishlashini taʼminlashi lozim. Bunda bir nechta oʻxshash tasodifiy oʻchishlar hisobga olinishi hamda nosozliklarning kaskadli tarqalishini oldi olinishi kerak.

3-bob. Elektr energetika tizimidagi avariya vaziyatlari

1-§. Elektr energetika tizimida avariya vaziyatlarining tasnifi

1090. Mazkur Qoidalarning 1084-bandida koʻrsatib oʻtilgan shartlarning bajarilishida, ekspluatatsiya sharoitlari yagona elektr energetika tizimi chastotasi asosida belgilanadi.

Yagona elektr energetika tizimi chastotasi qiymatining diapazoniga muvofiq ekspluatatsiya sharoitlari quyidagilarga boʻlinadi:

normal ekspluatatsiya sharoiti: 49,8 Nz ≤ f ≤ 50,2 Nz;

ruxsat etilgan ekspluatatsiya sharoiti: 49,5 Nz ≤ f < 49,8 Nz va 50,2 Nz < f ≤ 50,5 Nz;

ekspluatatsiyaning kritik sharoiti: 47,5 Nz ≤ f < 49,5 Nz va 50,5 Nz < f ≤ 52,5 Nz;

ekspluatatsiyaning barqaror boʻlmagan (turgʻun boʻlmagan) sharoiti: f < 47,5 Nz va 52,5 Nz < f.

2-§. Avariya vaziyatlarini bartaraf etish

1091. Ishchi (birlamchi) zaxiraning yetarli (yoki mavjud) emasligi natijasida ekspluatatsiyaning kritik yoki barqaror boʻlmagan (noturgʻun) sharoiti yuzaga kelganda Tizim operatori va Foydalanuvchilar quyidagi shartlarga muvofiq favqulodda choralarni koʻrishlari kerak:

barcha Elektr stansiyalari operatorlari va elektr energiyasini saqlash tizimlari operatorlarini avariya vaziyati haqida xabardor qilish;

isteʼmol yuklamasini rostlash xizmatini koʻrsatish boʻyicha shartnoma tuzgan Isteʼmolchilar operatorlari tomonidan yuklamani operativ rostlash xizmatlarini ishga tushirish;

past chastotali relelar orqali yuklamani avtomatik ravishda oʻchirish;

Tizim operatori tomonidan yoki uning rahbarligida yuklamani rejalashtirilgan yoki rejadan tashqari oʻchirish/qisqartirish.

1092. Tizim ajralib ketgan vaziyatda yagona elektr energetika tizimi chastotasini ruxsat etilgan chegaralarda ushlab turish va ihotalangan tarmoqlarning har birida ekspluatatsiyaviy xavfsizlikni saqlab turish uchun mazkur Qoidalarning 1091-bandiga muvofiq favqulodda choralar koʻrilishi mumkin.

1093. Oʻzaro qoʻllab-quvvatlash toʻgʻrisida bitim tuzilgan qoʻshni elektr energetika tizimi operatori tizimida avariya vaziyati vujudga kelgan holatda Tizim operatori oʻzaro ulangan tarmoqlari orqali maksimal yordam koʻrsatishi kerak.

1094. Oʻzbekiston Respublikasining yagona elektr energetika tizimi uning bir qismi hisoblangan sinxron tizimdan uzilish faqatgina oʻzaro qoʻllab-quvvatlash toʻgʻrisidagi bitim tuzilgan qoʻshni elektr energetika tizimi operatorlari bilan kelishilganidan keyingina yakuniy tuzatish (tiklash) chorasi sifatida qabul qilinadi.

1095. Avariya vaziyatida Tizim operatori chastota ogʻishini bartaraf etadigan, keyinchalik yanada yomonlashishi oldini oladigan va barqaror ishlashni tezkor ravishda qayta tiklashga imkon beradigan harakatlarni amalga oshirishi kerak.

3-§. Generatsiyalovchi modullarda amalga oshirilishi lozim boʻlgan avariyaviy tiklash tadbirlari

1096. Tizim operatori, Uzatish tizimi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori yagona elektr energetika tizimida avariya vaziyati yuzaga kelgani eʼlon qilingan taqdirda generatsiyalovchi obyektlarni, shuningdek elektr energiyasini saqlash tizimlarini dispetcherlash boʻyicha normal tartiblarni toʻxtatib turishlari lozim.

Avariya vaziyatlarida uzatish tizimi va taqsimlash tizimining ekspluatatsiyaviy xavfsizligini taʼminlash maqsadida, Tizim operatori yoki taqsimlash tizimining ihotalangan qismida Taqsimlash tizimi operatori Elektr stansiyalari operatorlariga va (yoki) boshqa tarmoq Foydalanuvchilariga avariya toʻgʻrisida bildirgi berishi kerak.

1097. Avariya toʻgʻrisidagi bildirgi berilgach, Tizim operatori yoki Taqsimlash tizimi operatorlari Elektr stansiyalari operatorlari va elektr energiyasini saqlash tizimlari operatorlariga yagona elektr energetika tizimini barqaror ekspluatatsiya holatiga qaytarishni taʼminlovchi tadbirlarni amalga oshirish boʻyicha koʻrsatma beradi.

Elektr stansiyalari operatori yoki elektr energiyasini saqlash tizimi operatori yagona elektr energetika tizimini barqaror ekspluatatsiya holatiga qaytarishni taʼminlovchi tadbirlarni amalga oshirish holatida boʻlmasa, bu haqida Tizim operatori yoki Taqsimlash tizimi operatorini asoslangan holda xabardor qilishi va yagona elektr energetika tizimini tiklash jarayonidagi oʻzining ishtiroki toʻgʻrisida kelishib olishi kerak.

4-bob. Elektr energetika tizimini himoyalash

1-§. Elektr energetika tizimini himoyalashni rejalashtirishning umumiy tamoyillari

1098. Murakkab va yopiq tarmoqlarda nosozlik (buzilish)lar qisqa vaqt oraligʻida keng tarqalishi, oddiy shikastlanish katta avariyaga olib kelishi ehtimoli yuqoriligi va ish davomida har qanday ehtiyot choralari koʻrilmasligi qisqa muddatli oʻta xavfli ekspluatatsiya sharoitlari yuzaga kelishini inobatga olib, elektr energetika tizimidagi nosozliklar parallel ravishda ishlaydigan qoʻshni davlat energetika tizimlariga salbiy taʼsirini minimallashtirish choralari koʻrilishi shart.

Bunda Tizim operatori va Uzatish tizimi operatori avariya vaziyatlarining maksimal oldini olish boʻyicha zarur ehtiyot choralarini koʻrishlari, samarali himoya tizimlari va himoyalash boʻyicha tadbirlar rejasini ishlab chiqishlari talab etiladi.

1099. Tizim operatori Oʻzbekiston Respublikasining yagona elektr energetika tizimi uning bir qismi hisoblangan sinxron bogʻlangan birlashgan energetika tizimining belgilangan talablar (kelishuvlar)ga muvofiq xavfsiz va barqaror parallel ishlashi uchun javobgar hisoblanadi.

Tizim operatori koʻriladigan barcha asosiy harakatlarini batafsil bayon etilgan himoya tadbirlari rejasini ishlab chiqadi va “Energiya” KDM va qoʻshni elektr energetika tizimi operatorlari, Taqsimlash tizimi operatorlari va boshqa Foydalanuvchilar bilan kelishadi.

Ushbu himoyalash rejasida koʻzda tutilgan tadbirlar barcha Tomonlar uchun majburiy hisoblanadi.

1100. Himoyalash boʻyicha tadbirlar rejasi oʻz ichiga quyidagilarni oladi:

turli vaziyatlarda qoʻllanilishi lozim boʻlgan choralar roʻyxati;

mazkur Qoidalarning VIII boʻlim 6-bob 6-paragrafi va VIII boʻlim 7-bobiga muvofiq yagona elektr energetika tizimi miqyosida ogohlantirishlar berish tartibi;

himoyalash tizimini tashkillashtirish tartib va tamoyillari;

texnik uskuna (qurilma)larga qoʻyiladigan talablar;

Tizimi operatori va Tomonlar (Foydalanuvchilar) oʻrtasida majburiyatlarni hamda javobgarlikning toʻgʻri va aniq taqsimlanishi.

2-§. Elektr energetika tizimini himoyalash

1101. Uzatish tizimi operatori uzatish tizimining talab (yetarli) darajasida himoyasini taʼminlash uchun javobgar hisoblanadi hamda uning toʻgʻri va uzluksiz ishlashini taʼminlash uchun zarur tashkiliy va texnik talablarni belgilaydi.

Texnik xizmat koʻrsatish rejimlarini belgilashda Uzatish tizimi operatori Oʻzbekiston Respublikasi elektr energetika sohasida qonunchilik hujjatlari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablari asosida amalga oshiriladi.

3-§. Rele himoya tizimlari

1102. Avariya tarqalishi va kuchayishining oldini olish, elektr energetika tizimining har qanday elementiga taʼsir qiluvchi nosozliklarni tezkor bartaraf etish uchun himoya qurilmalari (vositalari) oʻrnatilishi lozim.

1103. Ushbu kontekstda himoya oʻz ichiga himoyalash signalizatsiyasi uskuna (qurilma)larini va ular bilan bogʻliq aloqa vositalarini oladi.

1104. Oʻtkinchi qisqa tutashuvlardan soʻng elektr tarmoqlarini tezkor qayta ulanishini taʼminlash uchun barcha zanjirlar elektr energetika sohasida qonunchilik hujjatlari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq avtomatik ulash uskuna (qurilma)lari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

1105. Har bir zanjirdagi himoyaning ishlash tezligi va soniga boʻlgan talablar mazkur Qoidalarning III boʻlimida batafsil taʼriflangan.

5-bob. Isteʼmolchilarda yuklamani rostlash

1-§. Isteʼmolchilarda yuklamani rostlash va oʻchiriladigan (rostlanadigan) yuklamalar

1106. Uziladigan (rostlanadigan) yuklamalar — bu oʻzining yuklamasidan elektr energetika tizimida muvozanatlashni, yaʼni isteʼmolni rostlash uchun foydalanishga rozilik bergan, odatda isteʼmol quvvati 1 MW dan kam boʻlmagan isteʼmolchilar va elektr energiyani saqlash tizimlari hisoblanadi.

2-§. Qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnoma shartlariga muvofiq isteʼmolchilar yuklamasini rostlash

1107. Isteʼmolchilar chastota rostlash yoki zaxirani taʼminlash uchun qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnoma shartlariga muvofiq oʻz yuklamasi boshqaruvini taqdim etishlari mumkin.

1108. Shartnomada oʻchirilishi mumkin boʻlgan yuklama miqdori, yuklamani cheklash mumkin boʻlgan vaqt davomiyligi hamda tegishli bildirgi (xabar) yuborilishi kerak boʻlgan muddat koʻrsatilishi lozim.

3-§. Isteʼmolchi bilan ixtiyoriy kelishuv sifatida

1109. 110 kV va undan yuqori kuchlanishli tarmoqlarga ulangan Isteʼmolchi Tizim operatoriga avariya vaziyatlarida yuklamani boshqarish uchun oʻzining yuklamasini boshqarish funksiyasidan foydalanishni taklif qilmoqchi boʻlsa, u mazkur Qoidalarning XI boʻlim 5-bobiga muvofiq bu haqda Tizim operatorini xabardor qilishi kerak. Ushbu holat ixtiyoriy kelishuv boʻlib, u uchun toʻlov qilinmaydi.

1110. Ixtiyoriy kelishuv (bitim) har yil yakuniga (dekabr) qadar Tizim operatoriga yozma koʻrinishda taqdim etilishi kerak.

Ushbu kelishuvda Isteʼmolchi kelgusi yil davomida Tizim operatorining koʻrsatmalari uning bildirgisida koʻrsatilgan parametrlarga muvofiq boʻlishi sharti bilan Tizim operatorining yuklamani boshqarish boʻyicha amal koʻrsatmalariga qilishini tasdiqlaydi.

Yangi mavsum har yili 1-yanvar sanasidan boshlanadi.

1111. Ixtiyoriy kelishuv quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

yuklamani qisqartirish imkoniyatining mavjud miqdori;

Tizim operatori tomonidan Isteʼmolchiga taqdim etishi lozim boʻlgan bildirgi;

foydalanish davriyligi, jumladan necha marotaba, qaysi muddatda yoki soni va muddatlari;

har bir alohida holat uchun yuklamani qisqartirish mumkin boʻlgan vaqtning davomiyligi;

kelishuvga muvofiq yuqorida koʻrsatib oʻtilgan yuklamani boshqarishda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan har qanday vaziyatlar.

4-§. Ogohlantiruvchi bildirgilar

1112. Ixtiyoriy kelishuv (Bitim) doirasida mazkur Qoidalarning XI boʻlim 5-bob 2 va 3-paragraflari talablariga muvofiq amalga oshirilayotgan yuklamani oʻchirish bilan bogʻliq barcha tadbirlar oldindan kelishiladi, shu sababli hech qanday rasmiy ogohlantiruvchi bildirgilar talab etilmaydi.

5-§. Isteʼmolni tezkor rostlash

1113. Isteʼmolni tezkor rostlash — chastotani pasaytirilgan chastotali rele ishlaydigan darajagacha tushib ketishining oldini olish maqsadida generatsiyalovchi modullar yordamida chastotani birlamchi rostlashni taʼminlash uchun qoʻshimcha ravishda isteʼmolchilar yuklamasini tezkorlik bilan (bir lahzali) uzish orqali amalga oshiriladi.

Shuningdek, yagona elektr energetika tizimining baʼzi nuqtalarida kuchlanishni umumiy pasaytirish imkoniyatidan foydalanib yuklamani kamaytirishdan ham foydalanish mumkin.

1114. Isteʼmolni tezkor (lahzalik) rostlash xizmatlari Isteʼmolchi obyektlari tomonidan yuklamani oʻzgarishi taʼsirida aktiv quvvat isteʼmolini pasaytirish yuzasidan qoʻshimcha xizmat koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnoma doirasida koʻrsatiladi. Yagona elektr energetika tizimida chastotani dinamik modellashtirish va (yoki) yagona elektr energetika tizimi talablariga muvofiq Tizim operatori tomonidan belgilangan darajagacha tushib ketgan holatda, Isteʼmolchi obyektlari tomonidan aktiv quvvat isteʼmolini pasaytirish yuzasidan qoʻshimcha xizmat koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomalar asosida uning yuklamasi avtomatik tarzda oʻchiriladi.

1115. Isteʼmolni umumiy qisqartirish jarayonining bir qismi sifatida, yuklamani rostlash qurilmalari ishini boshqarishni amalga oshiruvchi kuchlanishni rostlash qurilmalariga, isteʼmolni lozim boʻlgan holatlarda kamaytirish uchun kuchlanishni 3 foiz, 5 foiz va 9 foizga pasaytirishga koʻrsatma berilishi kerak.

6-§. Isteʼmolchini majburiy oʻchirish

1116. Taqsimlash tizimi operatori, uzatish tizimiga ulangan har bir Berk taqsimlash tizimi operatori hamda uzatish tizimiga ulangan har bir Isteʼmolchi, har bir kalendar yilning oxirigacha (oktabr oyi) Tizim operatoriga kelgusi ekspluatatsiya yili uchun yozma ravishda ulanish nuqtasiga doir quyidagilarni taqdim etishi kerak:

jami yillik maksimal isteʼmoli;

5, 10, 15, 20, 25 va 30 daqiqa vaqt davomida qoʻlda oʻchirilishi mumkin boʻlgan, jami yillik maksimal isteʼmolning foizlardagi qiymati, bunda jami yillik maksimal isteʼmolning umumiy hajmidan kamida 60 foiz miqdorida oʻchirilishi lozim;

Tizim operatoridan koʻrsatma olinganidan soʻng dastlabki 5 daqiqada umumiy talabning kamida 20 foiz qoʻlda oʻchirilishi mumkinligini tasdiqlash.

1117. Taqsimlash tizimi operatori, uzatish tizimiga ulangan har bir Berk taqsimlash tizimi operatori hamda uzatish tizimiga ulangan har bir Isteʼmolchi jami yillik isteʼmoldagi maksimal isteʼmol quvvatining kamida 60 foiz miqdorini past chastotali relelar orqali avtomatik tarzda tarmoqdan oʻchirish qobiliyatiga ega boʻlishi kerak.

Ushbu choralar bosqichma-bosqich chastotaning har bir darajasiga isteʼmolning maʼlum miqdorini tarmoqdan avtomatik oʻchirishni oʻz ichiga olishi kerak.

Tizim operatori chastotani har bir pasayish bosqichida oʻchirilishi lozim boʻlgan yuklamani nisbatini belgilaydi va tegishli Taqsimlash tizimi operatori bilan geografik joylashuviga bogʻliq ravishda yuklamani bosqichma-bosqich kamaytirishni taʼminlash uchun oʻchiriladigan fiderlarni kelishadi.

1118. Chastotaning pasayishida avtomatik oʻchirishga tushadigan Isteʼmolchilar Tegishli tizimi operatori va Tizim operatori tomonidan quvvatlarda alohida pogʻonalar (bloklar)ga boʻlinadi.

Elektr energetika sohasida qonunchilik hujjatlari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiq elektr taʼminotining avtomatik tiklash sxemalari oʻrnatilgan boʻlsa, pogʻonalar (bloklar)ni taʼminlashning ikkala manbasi ham bir xil pogʻonalar (bloklar)da joylashgan boʻlishi kerak.

1119. Ushbu pogʻonalar (bloklar)ning soni, joylashuvi, oʻlchamlari va tegishli past chastota sozlamalari Taqsimlash tizimi operatori bilan kelishilganidan soʻng kelgusi har bir kalendar yilining (oktabr) oxiriga Tizim operatori tomonidan belgilanishi kerak.

Tizim operatori har yili har bir pogʻonalar (bloklar) holati boʻyicha tahlil oʻtkazadi va barcha geografik joylashuvlarni qamrab oluvchi kelishilgan tadbirlar grafigini tayyorlaydi.

1120. Taqsimlash tizimi operatori, uzatish tizimiga ulangan har bir Berk taqsimlash tizimi operatori hamda uzatish tizimiga ulangan har bir Isteʼmolchini alohida pogʻonalar (bloklar) boʻyicha tashkiliy tadbirlar barcha ulanish nuqtalarida har bir tarqatish tizimi kesimida bir xil kattalikdagi yuklamani tarmoqdan oʻchirishni taʼminlash uchun moʻljallanadi.

1121. Chastota (49,0), (48,8), (48,6), (48,4) Nz qiymatlari bilan belgilangan chastota darajalarigacha pasayib ketsa, isteʼmol yuklamasi past chastotali rele yordamida avtomatik tarzda tarmoqdan oʻchiriladi.

Tizim chastotasi 49,0 Nz gacha pasayib ketsa, yuklamaning 10 foizdan 20 foizgacha qismi avtomatik va majburiy tarzda tarmoqdan oʻchiriladi.

Chastotaning 49,0 Nz dan keyingi har bir pogʻonasida oʻchirilishi lozim boʻlgan yuklama hajmi uzatish tizimi Foydalanuvchilarining texnik talablarini hisobga olgan holda Tegishli tizim operatori va Tizim operatori tomonidan belgilanadi.

Chastota pasayishi natijasida oʻchishlar sodir boʻlsa, har yili isteʼmolchilarning ijtimoiy ahamiyatini hisobga olgan holda elektr energiyasini oʻchirishlar teng va kamsitilmagan sharoitlarda amalga oshirilishini taʼminlash maqsadida aylanma (veyer) uslubidan foydalanilgan holda amalga oshiriladi.

1122. Past chastotali rele yagona elektr energetika tizimi chastotasini berilgan (belgilangan) darajagacha tushib ketishi bilan 150 millisoniyalarda ishga tushish texnik imkoniyatiga ega boʻlishi kerak.

Past chastotali relelarning sezuvchanligi 0,05 Nz dan oshmasligi kerak.

1123. Past chastotali relening ishlashi oʻchirish vaqtida elektr energiyasi taʼminotini tiklash uchun moʻljallangan avtomatlashtirilgan tizimlarni ishlashiga toʻsqinlik qilishi kerak.

1124. Taqsimlash tizimi operatori, uzatish tizimiga ulangan har bir Berk taqsimlash tizimi operatori hamda uzatish tizimiga ulangan har bir Isteʼmolchi past chastotali relening avtomatik oʻchishi natijasida isteʼmolning qisqarishi toʻgʻrisidagi dastlabki tahlillarni Tizim operatoriga qisqa vaqt ichida taqdim etishi lozim.

Ogʻzaki axborot 10 daqiqa mobaynida hamda yozma tasdiqlash bir kun ichida taqdim etiladi.

1125. Chastotaning pasayishida elektr taʼminoti avtomatik oʻchirilgandan va chastota qayta tiklanganidan soʻng maʼlum muddat ichida isteʼmolchilarning katta qismining elektr taʼminotini tiklash imkoni yoʻq holatlarda, Tizim operatori Taqsimlash tizimi operatoriga boshqa isteʼmolchilarni qoʻshimcha qoʻlda oʻchirish va unga teng hajmdagi avtomatik tarzda oʻchirilgan isteʼmolchilar elektr taʼminotini tiklash topshirigʻini berishga haqli.

Ushbu harakatlardan asosiy maqsad, chastotaning keyingi pasayishlarini yuklamani avtomatik oʻchirish orqali toʻxtatib qolish (yoki bartaraf etish) hisoblanadi.

1126. Tizim operatori yagona elektr energetika tizimi sharoitlari chastotaning pasayib ketishi yuklamani avtomatik tarzda oʻchirilishiga olib kelishi mumkin deb hisoblasa, avtomatik tiklashning barcha sxemalarini oʻchirish haqida koʻrsatma beradi.

Chastota boʻyicha yuklamaning avtomatik oʻchishi sodir boʻlgandan soʻng, tizimida oʻchish sodir boʻlgan Taqsimlash tizimi operatori, uzatish tizimiga ulangan har bir Berk taqsimlash tizimi operatori hamda uzatish tizimiga ulangan har bir Isteʼmolchi Tizim operatori tomonidan taʼminotni qayta tiklash haqida tegishli koʻrsatma berilmaguniga qadar oʻchiq turgan qismga kuchlanish berishi mumkin emas.

1127. Chastota tiklanganidan soʻng Tizim operatori oʻchgan qismlarning elektr taʼminotini tiklash boʻyicha koʻrsatma beradi.

Taqsimlash tizimi operatori, uzatish tizimiga ulangan Berk taqsimlash tizimi operatori hamda uzatish tizimiga ulangan har bir Isteʼmolchi tomonidan oʻchgan qismlar (isteʼmolchilar)ning elektr taʼminoti imkon qadar qisqa muddatda tiklanishi va takroriy (qayta) ulash jarayoni Tizim operatori koʻrsatma berganidan soʻng 2 daqiqa ichida boshlanishi kerak.

1128. Uzatish yoki taqsimlash tizimining butun yoki bir qismida ishlab chiqarish quvvati va isteʼmol yuklamasi orasida doimiy nomutanosiblik (tanqislik) kuzatilayotgan boʻlsa yuklama (isteʼmol) aylanma (veyer) usuli yordamida qoʻlda oʻchiriladi.

1129. Tizim operatori, Uzatish tizimi operatori va Taqsimlash tizimi operatori Foydalanuvchilar bilan kelishilgan holda yuklamani aylanma (veyer) usulida oʻchirish rejasini ishlab chiqishi kerak.

Aylanma (veyer) usulida oʻchirishni rejalashtirish mavjud quvvati jalb etilgan Tomonlar oʻrtasida bir maromda taqsimlanishini taʼminlash lozim.

Aylanma (veyer) usulida oʻchirishda Isteʼmolchilarning bir qismi ikki soatgacha boʻlgan muddatga oʻchirilishi mumkin, shundan soʻng ularning taʼminoti qayta tiklanishi va boshqa bir guruh isteʼmolchilarning taʼminoti oʻchirilishi kerak.

1130. Tizim operatori va Taqsimlash tizimi operatori yuklamani aylanma (veyer) usulida oʻchirish rejasiga, rejani amalga oshirish boshlanishidan avval ekspluatatsiya sharoitlaridan kelib chiqib, oʻzaro kelishgan holda oʻzgartirishlar kiritishlari mumkin.

Tegishli tizim operatori har bir Foydalanuvchini elektr taʼminotidan turli vaqtda oʻchirilishi lozim boʻlgan yuklamaning umumiy hajmi toʻgʻrisida xabardor qilishi kerak.

1131. Oʻchirish butun yagona elektr energetika tizimining yoki ihotalangan rejimda ishlayotganda ushbu tizimning bir qismini yaxlitligini himoyalash maqsadida amalga oshirilayotgan boʻlsa, mazkur oʻchirishlar Tizim operatorining nazorati ostida amalga oshirilishi kerak.

Taqsimlash tizimining ihotalangan rejimda ishlayotgan qismida amalga oshirilayotgan oʻchirishlar Taqsimlash tizimi operatorining nazorati ostida amalga oshirilishi lozim.

1132. Zaxira taʼminotini avtomatik tiklash sxemalari qoʻllanilgan boʻlsa, ushbu sxemalar aylanma (veyer) usulida oʻchirish rejasini amalga oshirishdan avval oʻchirib qoʻyilishi kerak.

1133. Avariya vaziyati sodir boʻlgan vaqtda Tizim operatori, Uzatish tizimi operatori va Taqsimlash tizimi operatori avariya vaziyati oqibatlari va davomiyligini cheklash uchun mumkin boʻlgan barcha imkoniyatlarni ishga solishlari kerak.

7-§. Ogohlantiruvchi bildirgilar

1134. Ogohlantiruvchi bildirgilardan tizimi mazkur Qoidalarning XI boʻlim 5-bob 5 va 6-paragraflari talablariga muvofiq yuklamani kamaytirish tadbirlariga mos ravishda undan foydalanish mumkinligi haqida xabardor qilish uchun foydalaniladi.

Generatsiya quvvatlari tanqisligi kuzatilsa yoki yuklamani rostlashni amalga oshirish uchun boshqa sabablar boʻlsa, Tizim operatori yuklamani rostlash haqida ogohlantiruvchi bildirgi orqali Taqsimlash tizimi operatorini ogohlantirishi lozim.

Avariya (favqulodda) vaziyatlari yuzaga kelganida Tizim operatori tomonidan favqulodda choralar koʻrilishi kerak boʻlgan va ogohlantirish xabarnomasini taqdim etish uchun yetarli vaqt boʻlmagan taqdirda, mazkur boʻlimning talablari qoʻllanilmaydi, biroq Tizim operatori sodir boʻlgan vaziyat toʻgʻrisida maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan bildirgini yuqorida qayd etilgan tashkilotlarga taqdim etadi (eʼlon qiladi).

1135. Zaruratga koʻra Tizim operatori tomonidan ogohlantirishning keyingi tizimi Taqsimlash tizimi operatorlariga Tizim operatorining koʻrsatmalarini bajarish uchun zarur deb hisoblagan tegishli tayyorgarlik choralarini koʻrishga imkon berish uchun kiritiladi.

1136. Barcha ogohlantirishlar kamida quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi:

erishilishi lozim boʻlgan yuklama va (yoki) kuchlanishning pasayishi miqdori;

amalga oshirishning kutilayotgan vaqti;

qayta tiklanishning kutilayotgan vaqti.

1137. Mazkur Qoidalarning 1115-bandiga muvofiq kuchlanishni rostlash yoʻli bilan yuklamaning umumiy pasayishi holatida, amalga oshirilishi lozim boʻlgan har bir bosqich uchun Tizim operatori tegishli ogohlantiruvchi bildirgilar beradi.

Bunday bildirgilar yuqorida batafsil koʻrsatib oʻtilgan maʼlumotni, shuningdek ushbu bildirgi butun yagona elektr energetika tizimiga taalluqli boʻlmasa, ogohlantiruvchi bildirgi taalluqli boʻlgan zonani oʻz ichiga oladi.

1138. Quyidagi tomonlar ogohlantiruvchi bildirgilarning nusxasini oladi:

bildirgi taalluqli boʻlgan Taqsimlash tizimi operatorlari;

Vazirlik.

1139. Mazkur Qoidalarning XI boʻlim 5-bob 6-paragrafida koʻrsatib oʻtilgan kelishuvlarga muvofiq yuklamani koʻzda tutilgan yoki rejalashtirilgan kamaytirish holatlarida Tizim operatori qizil ogohlantiruvchi bildirgi beradi. U yagona elektr energetika tizimiga taalluqli boʻladi.

1140. Qizil ogohlantiruvchi bildirgi yagona elektr energetika tizimiga taalluqli boʻlganligi va yuklamani oʻchirishni koʻzda tutganligi sababli, barcha Taqsimlash tizimi operatorlariga, Elektr stansiyalari operatorlariga, Foydalanuvchilarga va Vazirlikka yuboriladi.

1141. Barcha ogohlantiruvchi bildirgilar Tizim operatori tomonidan bekor qilmaguncha oʻz kuchida qoladi.

8-§. Sodir boʻlgan vaziyatlar (hodisalar) toʻgʻrisida hisobot

1142. Tizim operatori tomonidan ogohlantiruvchi bildirgi va (yoki) yuklamani qoʻlda pasaytirish haqida koʻrsatma bergan holatlarda, Tizim operatori vaziyat (hodisa)ga taalluqli tadbirlar tugagach, har qanday holatda zudlik bilan ikki kun ichida ushbu hodisa toʻgʻrisida qisqacha hisobot tayyorlashi va Vazirlikka taqdim etishi shart.

9-§. Isteʼmolchilarni ogohlantirish

1143. Dastlabki ishga tushirishdan keyin yuklamani aylanma (veyer) usulida oʻchirish rejalashtirilgan tadbir hisoblanadi va Isteʼmolchilar qachon va qancha vaqt davomida taʼminotdan uzilishi borasida xabardor qilingan boʻlishlari lozim.

Buning uchun masʼuliyat Taqsimlash tizimi operatoriga yuklanadi. Ushbu operatorlar yuklamani taqsimlash rejasiga binoan aylanma (veyer) usulida oʻchirish doirasida tegishli choralarni koʻrishlari kerak boʻladi.

Mazkur tadbirlardan tashqari, Foydalanuvchilarni ogohlantirish quyidagilarni oʻz ichiga oladi, amma bu bilan cheklanmaydi:

ommaviy axborot vositalarida (gazeta, radio, televideniye) eʼlonlar;

Taqsimlash tizimi operatori ofislarida mavjud boʻlgan eʼlonlar;

Taqsimlash tizimi operatori, Uzatish tizimi operatori va (yoki) Tizim operatorining internet-saytlaridagi maʼlumotlar;

Isteʼmolchilarning roʻyxatga olingan himoyalanmagan qatlami uchun elektron pochta yoki ijtimoiy tarmoqlardagi xabarnomalar.

10-§. Kompensatsiya

1144. Mazkur Qoidalarning XI boʻlim 5-bob 2-paragrafida koʻrsatilgan holatlardan tashqari, mazkur Qoidalarning XI boʻlim 5-bobi koʻrsatmalariga muvofiq rejalashtirilgan va rejadan tashqari qoʻlda yoki avtomatik tarzda yuklamani oʻchirish uchun hech qaysi Tomonga kompensatsiya toʻlanmaydi.

6-bob. Elektr energetika tizimi ishini tiklash

1-§. Elektr energetika tizimi ishini tiklash tamoyillari

1145. Elektr energetika tizimi ishini tiklash, uni qisman yoki toʻliq oʻchishi holatida Tizim operatori, Uzatish tizimi operatori yoki Taqsimlash tizimi operatori tomonidan oʻta qisqa muddatda minimal darajada nojoʻya taʼsirlarsiz va xavfsizlikni taʼminlagan holda barcha isteʼmolchilarni uzluksiz elektr energiyasi bilan taʼminlash tamoyillariga amal qilishni koʻzda tutadi.

2-§. Elektr energetika tizimi ishini tiklashda ishtirok etuvchi Tomonlar

1146. Elektr energetika tizimi ishini tiklash tamoyillari quyidagi Tomonlarga nisbatan qoʻllaniladi:

Uzatish tizimi operatori va uzatish tizimiga ulanishi mumkin boʻlmagan ihotalangan taqsimlash tarmogʻining uchastkalariga doir Taqsimlash tizimi operatorlari;

uzatish tizimi toʻliq yoki qisman oʻchishdan keyin elektr energetika tizimi ishini tiklash bilan bogʻliq qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish boʻyicha shartnoma tuzgan noldan ishga tushirish imkoniyatiga ega boʻlgan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari operatorlari.

3-§. Noldan ishga tushirish imkoniyatiga ega generatsiyalovchi modullar

1147. Tashqi taʼminot manbalardan foydalanishga zaruratsiz ekspluatatsiyaga qaytishi mumkin boʻlgan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari Tizim operatori tomonidan noldan ishga tushirish imkoniyatiga ega sifatida roʻyxatga olinadi va ularning operatorlariga qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish boʻyicha shartnoma tuzishni talab etishi mumkin.

Bunday murojaat kelib tushgan taqdirda, operatorlarning asossiz rad etishi taqiqlanadi va Vazirlikning koʻrsatmasiga binoan, qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish boʻyicha standart shartnoma tuzishga majbur.

Noldan ishga tushirish stansiyasidan yetkazib berilayotgan elektr energiyasi uzatish tizimini taʼminlash va isteʼmolchilarni elektr energiyasi taʼminoti uchun hamda boshqa generatsiyalovchi modullarni qayta ulash maqsadida foydalanishi mumkin.

1148. Noldan ishga tushirish boʻyicha qoʻshimcha xizmatlarini taqdim etuvchi generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlarini tegishli uskunalari noldan ishga tushirish qobiliyatlarini tasdiqlovchi zarur ekspluatatsiya sinashlari oʻtkazilishi kerak.

1149. Elektr energetika tizimi ishini tiklash vositalari bilan taʼminlash zaruratiga koʻra ihotalangan elektr energetika tizimlari orasidagi birlashtiruvchi ulanishlar va uskunalar va (yoki) qurilmalardan foydalanilishi lozim.

1150. Uskunalarning noldan ishga tushirish imkoniyatlari kamida uch yilda bir marta muntazam ravishda joyida sinashdan oʻtkazilishi kerak.

4-§. Elektr energetika tizimi ishini tiklash rejasi

1151. Tizim operatori tomonidan zaruratga koʻra, noldan ishga tushirish imkoniyati bilan bogʻliq qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatish shartnomasiga kiritilgan generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlarini qamrab olgan yagona elektr energetika tizimi ishini tiklash boʻyicha batafsil reja ishlab chiqilishi va yangilanishi lozim.

1152. Tizim operatori boshqaruvi ostida Foydalanuvchilar tomonidan rioya etilishi kerak boʻlgan tiklashning umumiy strategiyasi ketma-ket quyidagi bosqichlarni nazarda tutadigan rejada belgilanishi kerak:

stansiyalarni noldan ishga tushirish uchun moʻljallangan bir necha ihotalangan tizimlarni yaratish;

mahalliy yuklamani generatsiyalovchi modullar va elektr energiyasini saqlash tizimlari orqali taʼminlash;

ushbu ihotalangan elektr energetika tizimlari ishlashini bir-biri bilan sinxronlashtirish;

butun elektr energetika tizimining normal (barqaror) ishlashini yakuniy toʻliq tiklash.

1153. Qabul qilinishi lozim boʻlgan tiklashning umumiy strategiyasini belgilab berishdan tashqari ushbu rejada quyidagi masalalar ham koʻrib chiqilishi lozim:

yagona elektr energetika tizimi ishini tiklashning ustuvor yoʻnalishlari;

yagona elektr energetika tizimi ishini tiklash uchun zarur boʻlgan uskunalar va (yoki) qurilmalar;

Tizim operatori koʻrsatmalariga amal qiluvchi yoki aloqa bir vaqtning oʻzida ishlamay qolganida ihotalash uchun mustaqil harakat qiluvchi generatsiyalovchi obyektlari, elektr energiyasini saqlash tizimlari, Taqsimlash tizimi operatorlari va boshqa Foydalanuvchilarga taqdim etilishi lozim boʻlgan rahbariy hujjatlar;

Hukumat, ommaviy axborot vositalari va jamoatchilik bilan aloqa.

1154. Tizim operatori yagona elektr energetika tizimini himoyalash rejasiga koʻra barcha choralar koʻrilganidan soʻng va yagona elektr energetika tizimi barqaror holatga kelganida belgilangan tadbirlar asosida tiklash jarayonini boshlaydi.

1155. Tizim operatori yagona elektr energetika tizimini bosqichma-bosqich barqaror holatda tiklash imkonini beruvchi tiklash uchun zarur boʻlgan tartiblarni ishlab chiqadi.

Bunday tartiblar hech boʻlmaganda imitatsiyali modellashtirish yoki muqobil hisob-kitoblar bilan tasdiqlanishi kerak.

1156. Tizim operatori elektr energiyasi uzilishidan soʻng yagona elektr energetika tizimining har bir komponentlari holatini bilishi shart, masalan yagona elektr energetika tizimining qayta tiklangan elementlari, ihotalangan va oʻchirilgan hududlar, ishini tiklashga tayyor oʻz ehtiyojlarini qoplash rejimdagi generatsiyalovchi modullar yoki elektr energiyasini saqlash tizimlari, oʻz ehtiyojini qoplashda qiyinchiliklarga duch kelgan va zudlik bilan tashqi manbalardan taʼminlanishi zarur boʻlgan noldan ishga tushirish imkoniyatiga ega boʻlgan modullar holati.

Tizim operatori har qanday holatlarda ham bunday maʼlumotlarni mavjudligini taʼminlovchi tartiblarni belgilashi kerak.

1157. Ishni tiklash bosqichida Tizim operatori tizimlararo tarmoqlarda aktiv va reaktiv quvvat oqimlarining kelishilgan chegaralarida ushlab turishni taʼminlashi kerak.

1158. Tizim operatori quyidagilarni belgilaydi (aniqlik kiritadi):

uning tarmogʻi bilan sinxron ishlaydigan boshqa uzatish tizimi operatori tarmogʻi holatini;

yagona elektr energetika tizimining bir qismi hisoblangan sinxron uchastkaning uzunligi va chegaralari, jumladan oʻzaro yordam toʻgʻrisida shartnoma tuzilgan qoʻshni davlat uzatish tizimi operatorlari bilan kelishilgan uchastkaning hajmi va chegaralari;

oʻz nazorati zonasidagi mavjud quvvat zaxirasining holati (ihotalangan hududlarni hisobga olgan holda).

1159. Tizim operatori sinxron hudud darajasida belgilangan tamoyillarga muvofiq, jumladan uning hududidan uzoqdagi uchastkalarda ham Chastota yetakchisiga yordam berishi lozim.

1160. Elektr energiyasi taʼminotini tiklash jarayonida Tizim operatori 200 mNz maksimal ogʻish bilan chastotani 50 Nz ga tiklash maqsadida chastota yetakchisi bilan muvofiqlashtirgan holda isteʼmol va ishlab chiqarishni muvozanatlashi kerak.

1161. Tizim operatori chastota va zaxira chegaralari ogʻishlarini maksimal darajada kamaytirish uchun yuklamani ulash jarayonini bosqichma-bosqich rostlaydi.

Isteʼmolchilarda elektr energiyasi taʼminotini tiklash Tizim operatori tomonidan belgilangan uzatish tizimining maksimal yuklamasi hajmidan kelib chiqib, blokli yuklamalarni bosqichma-bosqich ulash orqali amalga oshiriladi.

1162. Tizim operatori Isteʼmolchilarni va taqsimlash tizimlariga ulangan generatsiyalovchi modullar qayta ulanishini Taqsimlash tizimi operatori bilan muvofiqlashtiradi.

Isteʼmolchilarni joyida va masofadan ulash Tizim operatori va Taqsimlash tizimi operatori oʻrtasida oldindan kelishilgan boʻlishi kerak.

Avtomatik qayta ulashdan saqlanish choralarini koʻrish talab etiladi.

1163. Yagona elektr energetika tizimi ishini tiklash holatida Tizim operatori, qoʻshni uzatish tizimi operatorlari bilan ulanishda, chastotaning avariyaviy ogʻishi natijasida (chastota yetakchisi koʻrsatmasi asosida) oʻchirilgan generatsiyalovchi modullarni va oʻzaro ulovchi zanjirlarning qayta ulanishini, ulanishga keyingi navbatda turgan isteʼmol quvvatini qoplash uchun muvozanatlash zaxirasini yetarli chegaralarini saqlagan holda ulanishini muvofiqlashtirishadi.

Tizim operatori chastotani oʻta rostlashdan qochish imkonini beruvchi shartlarga asosan qayta ulash va oʻchirish mezonlarini belgilashi lozim.

1164. Tizim operatori uzatish tizimini qoʻshni davlatlar tizimlari bilan qayta sinxronlashda qoʻshni davlatlar uzatish tizimi operatorlari bilan oʻzaro yordam toʻgʻrisida shartnomaga muvofiq qayta sinxronlash boʻyicha Chastota boʻyicha yetakchining koʻrsatmalariga rioya etishi kerak.

5-§. Elektr energetika tizimi ishini tiklash rejasini yangilash

1165. Tizim operatori uzatish tizimiga qoʻshimcha uskunalar va (yoki) qurilmalar ulanganda va baʼzi mavjud uskunalar va (yoki) qurilmalar ekspluatatsiyadan chiqarilganda Uzatish tizimi operatori bilan birgalikda elektr energetika tizimi ishini tiklash rejasini qayta koʻrib chiqadi va yangilaydi. Reja kamida ikki yilda bir marta qayta koʻrib chiqiladi va yangilab boriladi.

Tizim operatori uzatish tizimiga taʼsir etuvchi vaziyatlarni yoki boshqa oʻzgarishlarni hisobga olgan holda rejaga oʻzgartirishlar kiritishi mumkin.

6-§. Yagona elektr energetika tizimi ishini tiklash rejasining qoʻllanilishi

1166. Elektr energetika tizimini tiklash rejasi qayta tiklash jarayonida ishtirok etuvchi Tomonlarga elektr energetika tizimini tez va xavfsiz tarzda toʻliq tiklashga erishish uchun yordam berish boʻyicha koʻrsatmalarni oʻz ichiga oladi.

1167. Elektr energetika tizimini tiklash rejasi generatsiyalovchi modul va (yoki) elektr energiyasini saqlash tizimining uskuna (qurilma)sining mavjudligiga, vaqt oʻtishi bilan ulardan foydalanish va texnik xizmat koʻrsatish ehtiyojlarini hisobga olgan holda oʻzgartirilishi mumkin.

Reja ushbu oʻzgarishlar sababli barcha mumkin boʻlgan qisman yoki toʻliq oʻchish ssenariylarini qamrab ololmasa, Tizim operatori elektr energetika tizimining holatini baholashi va elektr energetika tizimi ishini tiklashning yangi rejasini ishlab chiqishi kerak.

1168. Har bir elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar, elektr energiyasini saqlash tizimlari, Taqsimlash tizimi operatori va Berk taqsimlash tizimi operatori elektr energetika tizimi ishini qayta tiklash jarayonida, hatto elektr energetika tizimi ishini tiklash rejasi tarkibidagi tafsilotlarga zid boʻlgan taqdirda ham, Tizim operatorining koʻrsatmalariga rioya etishi shart.

7-§. Elektr energetika tizimi ishini tiklash boʻyicha oʻqitish

1169. Har bir Tomon elektr energetika tizimi ishini tiklash rejasida ishtirok etish uchun jalb qilingan xodimlarining yetarli darajada oʻqitilganligi hamda yetarli malaka va tajribaga ega boʻlishini taʼminlashi shart.

1170. Elektr energetika tizimi ishini tiklash boʻyicha kompleks sinashlar oʻtkazish imkoniyati cheklangan, ammo amaliyotda kutilganga imkon qadar yaqin boʻlgan sharoitlarda qisman sinashlar muntazam ravishda oʻtkazilishi kerak.

Muntazam ravishda oʻtkazilishi kerak boʻlgan asosiy sinashlar quyidagi boʻlimlarda koʻrsatib oʻtilgan sinashlarni oʻz ichiga olishi lozim.

Har qanday xarakterdagi barcha sinashlar uchun Tizim operatori sinashlarda ishtirok etuvchi Tomonlarga moviy rangdagi ogohlantiruvchi bildirgi (tashkiliy sinash oʻtkazilayotganligini va ishlaydigan va ishlamaydigan uskuna (qurilma)larga hech qanday oʻzgartirish kiritilmasligini bildiradi) beradi.

1171. Elektr energetika tizimi ishini tiklash jarayonida Tizim operatori, Uzatish tizimi operatori, Taqsimlash tizimi operatori va Elektr stansiya operatori va boshqalardan koʻplab xodimlarning jalb etilishi talab qilinadi.

Ular noldan ishga tushirishda generatsiyalovchi modullar va saqlash tizimlari ekspluatatsiyasida, yuklamani oʻchirish va ulash, baʼzi holatlarda tarmoqni qayta sinxronlashtirish vazifasini bajaradilar.

Jarayonga jalb etilgan ishtirokchilar oʻz majburiyatlari va masʼuliyatlarini toʻliq tushunishlari va ularni bajarish boʻyicha yetarli tajribaga ega boʻlishlari lozim.

Tizim operatori muntazam ravishda nazariy oʻquv mashgʻulot xonalarida mashqlarini oʻtkazadi, ushbu mashqlarda tegishli xodimlar favqulodda vaziyatlarda qoʻllaniladigan aloqa usuli bilan bogʻlanadi va ular oʻzlariga biriktirilgan uchastkalarga yoʻnaltiriladi hamda bunday vaziyatlarda ulardan nima kutilishini va oʻz vazifalarini qay yoʻsinda bajarishlari kerakligi haqida tushuntirishlar beriladi.

1172. Nazariy oʻquv mashgʻulotlarni oʻtkazish hamda ishni tiklash rejasining muhim elementlarini sinashdan oʻtkazish, shuningdek, elektr energetika tizimining toʻliq oʻchirilishi holatida uning ishini qayta tiklashda ishtirok etadigan xodimlarni oʻqitish imkoniyatini beradi.

Bu ularga yuqorida koʻrsatib oʻtilgan holatlarda qayerga borishlari, qanday qilib va qachon hamda kim bilan oʻzaro muloqotda boʻlishlari, oʻz vazifalarini qanday bajarish kerakligini tushunib yetishlariga imkon beradi.

1173. Elektr energetika tizimi ishini qayta tiklash uchun zarur boʻlgan barcha aloqa kanallari va aloqa tugunlari elektr taʼminoti toʻliq uzilib qolgan holatda ham ishlashda davom etishini tasdiqlash uchun muntazam sinashdan oʻtkazilishi va (yoki) tekshirilishi kerak.

Ushbu sinashlar oʻz ichiga elektr energiyasini saqlash tizimlari yaxshi holatda ekanligini va loyihada koʻrsatilgan vaqt davomida xizmat qilishini hamda zaxira dizel generatorlarini ishga tushirilishi va uskuna (qurilma)larga boʻlgan talabni qondira olishini tekshirishni oʻz ichiga oladi.

8-§. Markaziy boshqaruvning yoʻqotilishi

1174. Tizim operatorining boshqaruv markazi Tizim operatori tomonidan elektr energetika tizimini zarur xavfsizlik va ishonchlilik darajasida boshqarish imkoniyatini taʼminlashda muhim rol oʻynaydi.

Favqulodda (avariya) vaziyatlar sababli Tizim operatori boshqaruv markazi ishga yaroqsiz boʻlib qolsa, butun elektr energetika tizimining uzluksiz va xavfsiz ishlashini taʼminlash uchun Boshqaruv markazining funksiyalarini rejali tarzda bajarishning zaxira rejasi boʻlishi shart.

1175. Boshqaruv markazining funksiyalarini rejali tarzda bajarishning zaxira rejasi Tizim operatori tomonidan ishlab chiqilishi va quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

boshqaruv markazining funksiyalari oʻtkazilishi kerak boʻlgan joy tafsilotlari va ushbu joydagi asosiy uskuna (qurilma)larni ekspluatatsiyaga oldindan tayyorlanganligi toʻgʻrisida batafsil maʼlumot;

boshqaruv markazi funksiyalarini oʻtkazishni kelishish uchun avariyaviy aloqa uslublari toʻgʻrisida batafsil maʼlumot;

bajarilishi kerak boʻlgan tadbirlarning va ularning kim tomonidan bajarilishini nazorat qilish roʻyxati;

boshqarish funksiyalarini oʻtkazish boʻyicha batafsil tartiblar.

1176. Boshqaruv markazining funksiyalarini rejali tarzda bajarishning zaxira rejasi uning ishga yaroqliligi, zarur joylarda kerakli maʼlumotlarning mavjudligi hamda rejada belgilangan tadbirlarni bajarish uchun xodimlar toʻliq tayyorlangan ekanligiga ishonch hosil qilish uchun muntazam ravishda kamida har ikki yilda bir marotaba toʻliq yoki qisman sinashdan oʻtkazilishi lozim.

9-§. Umumiy tizim miqyosida avariya vaziyatlarini birgalikda hal etish tartibi

1177. Umumiy tizim vaziyati (Umumiy birlashgan tizimlar miqyosidagi avariya vaziyati) — Tizim operatori fikriga koʻra qoʻshni (boshqa) tizimga sezilarli va (yoki) keng qamrovli taʼsir koʻrsatgan yoki koʻrsatishi mumkin boʻlgan bir tomon tizimidagi avariya vaziyat.

1178. Umumiy tizim vaziyati sodir boʻlayotganida har bir Foydalanuvchi 24 soat davomida Tizim operatori va Tegishli tizimi operatori bilan telefon raqamlari va (yoki) boshqa xabar almashish kelishuvlarini yozma ravishda almashadi, ular orqali yoki oʻz tashkilotlari yoki boshqaruv vakillari nomidan majburiy qarorlar qabul qilish huquqiga ega.

Yangi Foydalanuvchilar uchun telefon raqamlari va (yoki) xabar almashishning boshqa vositalari ulanish shartnomasi imzolanganda taqdim etiladi. Taqdim etilgan maʼlumotlar yozma koʻrinishda boʻlib, uning tarkibidagi maʼlumot muntazam yangilanib turishi kerak.

1179. Tizim operatori kamida ikki yilda bir marta ushbu tartiblarni sinashdan oʻtkazishi kerak, bunda tarmoq Foydalanuvchisining rahbar xodimlaridan tegishli javob olish uchun sarflangan vaqt qayd etilishi lozim.

Tizim operatori ushbu sinash natijalari haqida Vazirlikka batafsil hisobot taqdim etadi.

1180. Favqulodda (avariya) vaziyatlar yuzaga kelganida quyidagi harakatlar amalga oshirilishi kerak:

vaziyat Foydalanuvchining tizimida sodir boʻlgan boʻlsa, ushbu Foydalanuvchi bu haqda Tizim operatorini xabardor qilishi kerak, bunda Foydalanuvchi taʼsir koʻrsatgan yoki taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan har qanday boshqa Tomonni xabardor qilishi lozim;

vaziyat Uzatish tizimi operatori tizimida yoki oʻzaro bogʻlangan qoʻshni tomon tizimida sodir boʻlgan boʻlsa va Tizim operatori bu haqda oʻzaro bogʻlangan tomon tarafidan ogohlantirilgan boʻlsa, unda Tizim operatori taʼsirga uchragan yoki uchrashi mumkin boʻlgan Tomonlarni xabardor qiladi;

Tizim operatori Vazirlikka bildirgi yuboradi.

1181. Mazkur Qoidalarning 1180-bandiga muvofiq vaziyat toʻgʻrisida xabar berilganidan soʻng, Tizim operatori hodisaning umumiy tizim vaziyati ekanligini yoki yoʻqligini aniqlaydi va bunda Tizim operatori hodisani nazorat qilish va u bilan bogʻliq barcha masalalarni koʻrib chiqish uchun Umumiy tizim vaziyati markazini tashkil etishi mumkin.

1182. Tizim operatori imkon qadar qisqa vaqt ichida barcha tomonlarni Umumiy tizim vaziyati markazi tashkil etilganligi va uning telefon raqamlari va (yoki) xabar almashish tartibi ( 1178-bandga muvofiq oldin taqdim etilganlardan farq qilsa) toʻgʻrisida xabardor qilishi kerak.

1183. Umumiy tizim vaziyati markazi tashkil etilgandan soʻng, umumiy birlashgan tizimda sodir boʻlgan vaziyatlarga bogʻliq tegishli tomonlarning yuqori rahbariyati vakillari oʻrtasida barcha aloqalar Umumiy tizim vaziyati markazi orqali amalga oshiriladi.

7-bob. Tiklash va himoyalashda qoʻllab-quvvatlash tizimlari va tadbirlari

1-§. Tiklash va himoyalash tizimlari uchun umumiy shartlar

1184. Kundalik ekspluatatsiya jarayonida qoʻllanishi shart boʻlmagan tiklash va himoya tizimlari faoliyati yagona elektr energetika tizimining muvaffaqiyatli ishlashiga bogʻliq. Tiklash va himoyalash tizimlarining zarur vaziyatlarda ishchi holatda boʻlishini taʼminlash yagona elektr energetika tizimini boshqarishning asosiy omilidir.

1185. Tiklash va himoyalash tizimlari mazkur Qoidalarning XI boʻlimi 1-bobida koʻrsatilgan barcha Tomonlar tarafidan joriy qilinishi kerak boʻlib, ularni joylashish nuqtalarida barcha zarur uskuna (qurilma)lar bilan taʼminlash boʻyicha javobgar Tizim operatorining qaroriga koʻra ular bilan taʼminlashni talab qilgan Tomonlar hisoblanadi.

Bunday uskuna (qurilma)larning uzluksiz ishlashini koʻrsatish uchun muntazam sinashlar talab qilinsa, Tomonlar ushbu sinashlarni oʻtkazishi va har yili (31-yanvar va 30-noyabr sanalarida) Tizim operatoriga yangilangan tekshirish va sinash hisobotlarini taqdim etishi kerak.

1186. Tizim operatori barcha tomonlar tarafidan taqdim etilgan tizimlarni zarur boʻlgan vaziyatlarda ishlashini taʼminlash uchun zaruriyatga asoslangan tekshirish va sinashlarni oʻtkazishi kerak.

2-§. Yordamchi uskuna (qurilma)lar

1187. Tizim operatori boshqaruv markazida oʻzining muhim tizimlarining ishlashini taʼminlash uchun zarur boʻlgan yordamchi generatorlar va uzluksiz taʼminlash manbalari taʼminotini va mazkur Qoidalarning XI boʻlim 6-bob 8-paragrafida koʻrsatib oʻtilgan favqulodda (avariya) vaziyatlarda boshqaruv markazi funksiyalari oʻtkaziladigan joyni belgilashi va ularni muntazam (har oyda) sinashdan oʻtkazilishini taʼminlashi lozim.

1188. Stansiyalarni noldan ishga tushirish imkoniyatini taʼminlash uchun zarur deb belgilangan Elektr stansiyalari operatorlari bunday qurilmalar, uskunalar va tizimlarning ishlashini taʼminlash uchun zarur boʻlgan yordamchi generator qurilmalari hamda uzluksiz taʼminlash manbalari bilan taʼminlashi zarur, shuningdek ular muntazam ravishda (har oyda) sinashdan oʻtkazilishi lozim.

1189. Barcha Tomonlar noldan ishga tushirishni boshlash joylari sifatida belgilangan va uzatish tizimiga ulanishning barcha nuqtalari hamda Uzatish tizimi operatori holatida uzatish tizimi chegaralaridagi generatsiyalovchi qurilmalar himoya tizimlarining toʻgʻri ishlashini taʼminlash uchun zarur boʻlgan yordamchi taʼminot bilan taʼminlashi zarur hamda ularni muntazam ravishda (har oyda) sinashdan oʻtkazishi kerak.

1190. Talab etiluvchi yordamchi taʼminlash manbalari-barcha xavfsiz boshqarish va ekspluatatsiyani taʼminlash uchun zarur boʻlgan hamda Qoidalarning XI boʻlim 7-bob 3 va 4-paragraflarida koʻrsatib oʻtilgan aloqa vositalari va maʼlumotlar almashinuvini qoʻllab turishni taʼminlashi talab etilgan uskuna (qurilma)lar hisoblanadi.

3-§. Aloqa vositalari

1191. Har bir Foydalanuvchi Tizim operatorining talablariga rioya etishi va Tizim operatori va Foydalanuvchi oʻrtasida elektron pochta, yuborish boʻyicha koʻrsatmalar va boshqalar kabi maʼlumotlar almashinuvini taʼminlash uchun tegishli kompyuter va tarmoq uskuna (qurilma)lari bilan taʼminlashi kerak. Uskuna (qurilma)lardan Foydalanuvchi faqat Tizim operatori bilan operativ aloqa uchun foydalanishi lozim.

1192. Har bir Foydalanuvchi mazkur Qoidalarning 1191-bandida koʻrsatib oʻtilgan kompyuter qurilmasining ishonchliligi va xavfsizligini maqbullashtirish, shu jumladan, tegishli uzluksiz yordamchi elektr taʼminoti uchun tegishli qurilmalarni bepul taqdim etish uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga olishi kerak.

1193. Har bir Foydalanuvchi Uzatish tizimi operatori bilan oʻzaro amal qiluvchi SCADA, oʻlchash uskuna (qurilma)lari, kompyuter va aloqa uskunalari hamda ular tomonidan uzatiladigan maʼlumotlarning ruxsatsiz (sanksiyalanmagan) kirishidan himoyalashi kerak.

1194. Taqsimlash tizimi operatori boshqaruv markazlari, 220 kV va undan yuqori kuchlanishda ishlaydigan podstansiyalar, Tizim operatori tomonidan belgilangan generatsiyalovchi obyektlari va uzatish tizimiga ulangan Foydalanuvchilar uchun ikkita alohida aloqa yoʻnalishi talab etiladi.

1195. Aloqa vositalari Tomonlarning biri tarafidan ekspluatatsiya qilinayotgan aloqa tizimidan foydalansa, uning uzluksiz ishlashini taʼminlash uchun zarur boʻlgan shunday yordamchi manbalar barcha tegishli tugunlarda qoʻllab turilishi lozim.

4-§. Maʼlumotlar almashinuvi

1196. Tomonlar Tizim operator va Uzatish tizimi operatori koʻrsatmalariga muvofiq va Vazirlik tomonidan tasdiqlangan maʼlumotlar almashinuvi mexanizmlarini oʻrnatishi kerak.

1197. Cheklanmagan holda, ular quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

ogohlantirish boʻyicha bildirgilar va hodisalari yoki avariyalar toʻgʻrisidagi xabarnomalar bilan almashish;

mazkur Qoidalarning 753 , 1082 va 1178-bandlarida koʻrsatib oʻtilgan masalalarni hal qilish boʻyicha shartnomalar tuzish.

1198. Tomonlar, zaruratga koʻra, shartnomalarning yangilanishini taʼminlashlari kerak.

1199. Tizim operatori har yili (oktabr oyida) soʻrov hamda har ikki yilda javob talab qiluvchi xabarlar yuborish orqali taqdim etilayotgan maʼlumotlarning aniqligini sinashdan oʻtkazishi va tasdiqlashi kerak.

Tizim operatori ushbu sinash natijalari haqida Vazirlikka xabar beradi.

XII boʻlim. Oraliq (vaqtinchalik) tadbirlar

1-bob. Ulanish nuqtasida Qoidalar talablarining qoʻllanilishi

1-§. Yangi ulanishlar

1200. Ushbu Qoidalar talablari tasdiqlangan kundan olti oydan soʻng Tegishli tizim operatori tarmogʻiga amalga oshiriladigan barcha yangi ulanishlar uchun toʻliq qoʻllaniladi.

1201. Foydalanuvchilar ushbu avvaldan mavjud boʻlgan, ammo ushbu Qoidalar talablariga javob bermaydigan lekin ular ulangan vaqtda amalda boʻlgan talablarga toʻliq javob beradigan tarmoqlardan foydalanishlari mumkin.

1202. Tegishli hollarda yangi qurilmalarga ularni yetkazib berish va oʻrnatish boʻyicha shartnomalar imzolangan vaqtdagi elektr energetika sohasidagi qonunchilik hujjatlari, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga javob bersa, ushbu qurilmalarga amalda mavjud boʻlgan talablar qoʻllaniladi.

Talablar mazkur Qoidalar tasdiqlanganidan soʻng uch oy mobaynida shartnoma tuzilgan va ushbu shartnoma shartlari toʻgʻrisida Tegishli tizim operatori xabardor qilinganda tatbiq etiladi.

1203. Tegishli tizim operatoriga shartnoma tuzilgan va kuchga kirish sanasi, mazmuni, xarid qilinadigan, yigʻiladigan va oʻrnatiladigan uskuna (qurilma)larning texnik xarakteristikalari amalda boʻlgan talablarga toʻliq javob berishini tasdiqlovchi hujjatlar taqdim etiladi.

2-§. Mavjud ulanishlar

1204. Mazkur Qoidalarning 1201 — 1203-bandlar talablariga muvofiq Foydalanuvchi tarmoqlari ushbu Qoidalar talablariga toʻliq javob bermagan holda Foydalanuvchi Qoidalar tasdiqlangan kundan keyin uch yil ichida barcha uskuna/qurilmalarning ushbu Qoidalar talablariga javob berishi choralarini koʻrishi kerak. Foydalanuvchilar uzluksiz ravishda oʻz tarmogʻini Qoidalar talablariga toʻliq yoki kamida 75 foiz muvofiqlashtirilishini taʼminlashi shart hisoblanadi.

1205. Mazkur Qoidalarni barcha Foydalanuvchilarga nisbatan toʻliq qoʻllash bilan bogʻliq masalalarni koʻrib chiqish jarayonida Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchilarning qonuniy manfaatlarini eʼtiborga olishi kerak.

Uzatish tizimi operatori mazkur Qoidalarning baʼzi yoki barcha talablarining mavjud Foydalanuvchilarga qoʻllanilishi boʻyicha baholashni Vazirlik tomonidan oʻrnatilgan mezonlarga va mazkur Qoidalarda bayon etilgan jarayonga muvofiq har uch yilda oʻtkazadi.

2-bob. Xarajatlar va foydalarning tahlili

1-§. Xarajatlar va foydalarning sifat jihatidan aniqlash

1206. Mazkur Qoidalarda bayon etilgan har qanday talabni mavjud Foydalanuvchilarga qoʻllashdan avval, Tizim operatori va Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchi bilan birga Qoidalarni toʻliq joriy etish bilan bogʻliq xarajatlar va foydalarning sifat (texnik) jihatidan taqqoslama tahlilini oʻtkazadi.

1207. Ushbu taqqoslashda mavjud tizimlar yoki bozordagi muqobillar hisobga olinadi. Taqqoslash natijalari kutilayotgan foyda kutilayotgan xarajatdan ortiqligini koʻrsatgan holda, shuningdek Vazirlikdan qoʻshimcha tahlillarni oʻtkazishga rozilik olinsa, Uzatish tizimi operatori mazkur Qoidalarning XII boʻlimi 2-bob 2-paragrafiga muvofiq xarajat va foydalarning tahlilini oʻtkazishga kirishishi mumkin. Vazirlik tahlil natijalariga koʻra xarajatlar yuqori yoki foyda past deb hisoblasa, shuningdek sifat (texnik) jihatdan boshqa muqobillardan foydalanish mumkin deb hisoblasa Uzatish tizimi operatori bu yoʻnalishda harakatlarni toʻxtatadi.

2-§. Xarajat va foydaning miqdorini aniqlash

1208. Mazkur Qoidalarning XII boʻlimi 2-bob 1-paragrafi talablariga muvofiq amalga oshirilgan tayyorgarlik bosqichidan soʻng, Uzatish tizimi operatori ushbu tayyorlov bosqichining natijasida potensial foydani koʻrsatayotgan har qanday talab boʻyicha xarajat va foydaning miqdorini aniqlaydi.

1209. Tahlil yakunidan keyingi uch oy davomida Uzatish tizimi operatori tomonidan natijalar umumlashtirilib, quyidagilarni oʻz ichiga olgan hisobot tayyorlanadi:

kelgusidagi harakatlarni amalga oshirish yuzasidan tavsiyalar;

oʻtish davri uchun takliflar. Oʻtish davri muddati Vazirlikning ushbu talabni qoʻllash mumkinligi toʻgʻrisidagi qarori qabul qilingan sanadan boshlab ikki yildan ortiq boʻlmasligi lozim;

tegishli tomonlarning takliflari.

1210. Muhokama oʻtkazilganidan soʻng olti oydan kechiktirmay Uzatish tizimi operatori oʻtkazilgan muhokamalar natijalari yuzasidan tushuntirishni oʻz ichiga olgan hisobot va koʻrib chiqilayotgan talabning qoʻllanishga molikligi yuzasidan taklif tayyorlaydi.

Hisobot va taklif Vazirlikka, barcha manfaatdor Foydalanuvchilarga va Tegishli tizim operatorlariga yetkaziladi.

1211. Uzatish tizimi operatori tomonidan Vazirlikka taqdim etiladigan takliflar quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

Foydalanuvchi tomonidan talablarning bajarilishini namoyish etish maqsadida operativ xabardor qilish tartibi;

Foydalanuvchining oʻziga xos xususiyatlarini va undagi mavjud uskuna (qurilma)larni oʻzgartirish, modifikatsiya/qayta jihozlashni samarali amalga oshirishdagi toʻsiqlarni hisobga olgan talablarga javob berishdagi oʻtish davri.

3-§. Xarajat va foyda tahlilining tamoyillari

1212. Foydalanuvchilar va Taqsimlash tizimi operatori, jumladan Berk taqsimlash tizimi operatori, Uzatish tizimi operatori tomonidan boshqa qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, soʻrov olingandan keyin uch oy ichida tahlil oʻtkazishga koʻmak beradilar va zarur maʼlumotlarni taqdim etadilar.

1213. Uzatish tizimi operatori tahlilni quyidagi hisoblash tamoyillaridan biri yoki bir nechtasiga asosan bajaradi:

sof joriy qiymat, investitsiyalarning daromadliligi;

rentabellik darajasi;

oʻzini qoplash uchun zarur boʻlgan vaqt.

1214. Uzatish tizimi operatori elektr energiyasi taʼminoti ishonchliligini oshirish nuqtai nazaridan ijtimoiy-iqtisodiy yengilliklarni miqdoriy baholaydi va u oʻz ichiga quyidagilarni oladi:

modifikatsiyaning amal qilish muddati davomida elektr energiyasi taʼminotida uzilishlar ehtimolining shu bilan bogʻliq qisqarishi;

elektr energiyasi taʼminotidagi bunday yoʻqolishning ehtimoliy hajmi va davomiyligi;

elektr energiyasi taʼminotining bunday uzilishida har bir soatga toʻgʻri keladigan xarajatlar.

1215. Generatsiyalovchi modullarning operatorlari hisoblanuvchi, Foydalanuvchilarga taalluqli barcha tahlillarni oʻtkazishda Uzatish tizimi operatori elektr energiyasining ichki bozori, qoʻshni savdo va elektr energiyasining tiklanuvchi manbalari integratsiyasi uchun foydani miqdoriy jihatdan baholashi kerak, jumladan quyidagilarni:

barqaror chastota xarakteristikasi;

rostlovchi zaxiralar;

reaktiv quvvat bilan taʼminlash;

oʻta yuklanishlarni boshqarish;

himoya choralari;

u yoki bu talablarni amalga oshirish bilan bogʻliq toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar;

imkoniyatlarni boy berish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar;

texnik xizmat koʻrsatish va ekspluatatsiyada tegishli oʻzgarishlar bilan bogʻliq xarajatlar.

XIII boʻlim. Yakunlovchi qoidalar

1216. Uzatish tizimi operatori mazkur Qoidalar kuchga kirganidan keyin olti oydan kechiktirmasdan:

uzatish tizimiga ulanishning batafsil yoʻriqnomasini ishlab chiqadi va tasdiqlaydi;

Tizim operatori bilan birgalikda yagona elektr energetika tizimida operativ ishlashidagi aloqa vositalariga yangi talablar va qoidalarni ishlab chiqish yoki mavjudlarini yangilaydi.

1217. Mazkur Qoidalar kuchga kirganidan keyin olti oydan kechiktirmasdan Tegishli tizim operatori, uzatish tizimidagi aktivlarni texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga muvofiqlashtirish maqsadida Tegishli tizim operatori tarmoqqa ulanish natijasida balansga qabul qilgan qurilmalar haqidagi maʼlumotlarni chop etadi.

1218. Uzatish tizimi operatori mazkur Qoidalar kuchga kirganidan keyin olti oydan kechiktirmasdan ulanish infratuzilmasi boʻyicha ishlar birligiga toʻgʻri keladigan solishtirma xarajatlarni oʻz ichiga oluvchi xarajatlarni baholashning batafsil uslubiyotini ishlab chiqishi va Vazirlikka tasdiqlash uchun taqdim etishi shart.

1219. Ushbu Qoidalarning 1216 — 1218-bandlarida keltirilgan hujjatlar tahlili oʻz vaqtida ishlab chiqilishi va zaruratga koʻra yangilanib borilishi boʻyicha javobgarlikni Vazirlik oʻz zimmasiga oladi.

1220. Mazkur Qoidalar talablari Vazirlar Mahkamasi bilan kelishilgan holda Vazirlik xulosasi asosida Tegishli tizim operatori yoki Foydalanuvchi tomonidan Qoidalar tasdiqlanguniga qadar amalda ekspluatatsiyada boʻlgan uskuna (qurilma)larga modernizatsiya jarayonlariga qoʻllanilishi mumkin.

Bunda xarajatlar va daromadlarning toʻliq tahlili natijalari Foydalanuvchi xarajatlari uning xarajatlaridan koʻproq ekanligini isbotlanishi kerak.

1221. Har bir Tegishli tizim operatori yoki Foydalanuvchi Qoidalarning istalgan boʻlimi yoki bandiga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish boʻyicha taklif berishi mumkin.

1222. Taklif Vazirlikka kiritiladi. Takliflar Vazirlik tomonidan asosli deb topilgan taqdirda Regulator bilan kelishiladi va oʻrnatilgan tartibda Vazirlar Mahkamasiga kiritiladi.

1223. Qoidalar talablarini yoki oʻz majburiyatlarini bajarmaslik bilan bogʻliq nizolar qonunchilikda belgilangan tartibida hal etiladi.

1224. Tegishli tizim operatori yoki Tizim operatorlari tomonidan mazkur Qoidalar talablarini yoki oʻz majburiyatlarini bajarmaslik harakatlaridan norozi Tomon Regulatorga daʼvo (shikoyat) yoʻllashi mumkin. Regulator daʼvoni olganidan soʻng ikki oy davomida aybdor tomonning litsenziyasini toʻxtatish yoki bekor qilish boʻyicha tegishli qaror qabul qiladi. Regulator qoʻshimcha maʼlumotlar soʻrasa, daʼvoni koʻrib chiqish muddati yana ikki oyga uzaytirilishi mumkin. Regulatorning qarori sud tartibida bekor qilinmagunicha majburiy kuchga egadir.

1225. Mazkur Reglament talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javob beradilar.

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 1-ILOVA

Uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish tartibi

T/r Harakatlar Soʻnggi muddat Izoh 1. Uzatish tizimi operatori tomonidan Foydalanuvchilarga maʼlumotlar toʻplash uchun soʻrov yuborilishi 31-mart Toʻgʻridan-toʻgʻri xatlar yuborish va oldindan belgilangan formatlardan foydalanish orqali Uzatish tizimi operatori sayti vositasida amalga oshirish 2. Foydalanuvchilar tomonidan maʼlumotlarning Uzatish tizimi operatoriga taqdim etilishi 30-aprel Uzatish tizimi operatori platformasiga yuklash 3. Uzatish tizimi operatori va Vazirlik loyihalashtirish kompaniyasiga mavjud maʼlumotlarning taqdim etilishi 15-may Vazirlik va Uzatish tizimi operatori oʻrtasida maʼlumotlarni ichki muvofiqlashtirish 4. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining “xomaki” loyihasini ishlab chiqishni yakunlash 15-avgust Ishlab chiqish davomida Uzatish tizimi operatori, Tizim operatori va loyihalash kompaniyasi oʻrtasida muntazam maslahatlar oʻtkazish 5. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi loyihasi ishlab chiqishning (jumladan ichki muhokama/maslahatlar) yakunlanishi 30-sentabr Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi ning “xomaki” loyihasi va elektr energetika sektoridagi ichki muhokama/maslahatlar natijasini umumlashtirish 6. Yakuniy Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi (jumladan jamoatchilik bilan muhokama/maslahatlar) yakunlanishi 1-dekabr Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining “xomaki” loyihasi va jamoatchilik bilan muhokama/maslahatlar natijasini umumlashtirish 7. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasining qabul qilinishi 31-dekabr Vazirlik tomonidan qabul qilinishi

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 2-ILOVA

Uzatish tizimini uzoq yillik rivojlantirish rejasini ishlab chiqish

1-bob. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi

1. Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi (keyingi oʻrinlarda — Reja) kelgusi 10 yillik davr uchun ishlab chiqiladi va har yili yangilanib boriladi.

2. Reja uzatish tizimi va yagona elektr energetika tizimi faoliyatining barcha jihatlari boʻyicha batafsil maʼlumotlarni, jumladan yagona elektr energetika tizimi (uzatish tizimida) yangi ishlab chiqarish quvvatlarini ishga tushirish, mavjud obyektlarni ekspluatatsiya, modernizatsiya va rekonstruksiya qilish hamda taʼmirlash, eskirgan uskuna (qurilma)larni foydalanishdan chiqarish boʻyicha batafsil maʼlumotni oʻz ichiga oladi. Ushbu reja elektr energetika tizimi ekspluatatsiyasida foydalaniladigan oʻlchash, nazorat qilish, signalizatsiya va telekommunikatsiya vositalarini rivojlantirishni ham oʻz ichiga oladi.

3. Reja quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

rejalashtirish boʻyicha birlamchi prognoz maʼlumotlari (bir yil uchun prognoz qilingan isteʼmol hajmi va eng yuqori quvvat talabi, isteʼmolning tizim tugunlari boʻyicha taqsimlanishi, generatsiya qiluvchi quvvatlarining rejali tuzilmasi);

uzatish tizimi obyektlari, uskuna (qurilma)lar va ularning ekspluatatsiyaviy holatining tahlili natijalari;

rejalashtirilgan davr uchun texnik-iqtisodiy asosnomalar asosida aniqlangan uzatish tizimini rivojlantirishning eng maqbul varianti;

uzatish tizimida qurish, rekonstruksiya yoki modernizatsiya qilish zarur boʻlgan obyektlar/uskunalarni yillar va ustuvorligi boʻyicha xatlov maʼlumotlari;

uzatish tizimi uchun yordamchi infratuzilmani rivojlantirish rejasi (telekommunikatsiya tizimi, maʼlumotlarni boshqarish tizimi, elektr energiyasini hisobga olish tizimi va boshqalar);

generatsiyaning yetarliligi baholash, tekshirish;

chastota va quvvat rostlash/boshqarish imkoniyatini tahlili;

kuchlanishni rostlash imkoniyatini tahlili;

barqarorlikni tahlili;

qisqa tutashuv toklarini tahlili.

4. Rejani ishlab chiqish uchun asosiy birlamchi maʼlumotlar quyidagilar:

butun rejalashtirish davri uchun isteʼmol (talab) prognozi;

butun rejalashtirish davri va undan keyingi davr uchun generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi, shu jumladan generatsiyalovchi modullarni ekspluatatsiyadan chiqarish, texnologik konservatsiya qilish yoki tugatish rejalari;

toʻgʻridan-toʻgʻri uzatish tizimiga ulangan yirik isteʼmolchilarning rejalashtirilgan integratsiyasi.

2-bob. Uzatish tizimini rivojlantirish jarayoni

5. Rejani ishlab chiqish uchun birlamchi maʼlumotlarning kelishilgan toʻplamini tayyorlanadi.

6. Turli manbalardan olingan maʼlumotlar oʻrtasida sezilarli tafovutlar boʻlgan taqdirda qabul qilingan maʼlumotlar toʻplamiga nisbatan tushuntirish berilishi zarur.

7. Rejani ishlab chiqishda avvalo uzatish tizimining joriy holatini tahlil qilish (obyektlarning ishga tushgan yili, ayrim elementlarining mavjud emasligi, kuzatilgan ortiqcha yuklamalar va sodir boʻlgan vaziyatlar, hodisalar tahlillari), shuningdek uzatish tizimi joriy holatining xavfsizligi va barqarorligi tahlili amalga oshiriladi.

8. Keyingi bosqichda uzatish tarmoqlarini, jumladan obyektlarning foydalanishga topshirilgan yillarini hisobga olgan holda, avvalgi rivojlanish rejalari asosida qurilishi davom etayotgan barcha obyektlar tahlil qilinadi.

Ushbu tahliliy maʼlumotlar asosida yangi elektr uzatish obyektlarini qurish, elektr uzatish tarmogʻining mavjud elementlarini rekonstruksiya qilish va kengaytirish uchun muqobil yechimlarning turli xil variantlari ishlab chiqiladi.

9. Jarayon, har bir variant boʻyicha taklif etilayotgan yechimlarni hisobga olgan holda, rejalashtirish davri yakunigacha takrorlanadi.

10. Har bir variant boʻyicha amortizatsiya, texnik xizmat koʻrsatish va yoʻqolishlar xarajatlari baholanadi va shunga koʻra iqtisodiy samaradorlik boʻyicha taqqoslanib, uzatish tizimini rivojlantirish uchun maqbul variant tanlanadi.

11. Elektr uzatishning yangi tizimlar aro tarmoqlarini rejalashtirish muntazam olib boriladigan tadqiqotlar va texnik-iqtisodiy asoslashlar asosida amalga oshiriladi. Uzatish tizimining ushbu elementlarining qurilishi toʻgʻrisidagi qaror qoʻshni davlat uzatish tizimlari operatorlari kelishiladi va birgalikda tadqiq etiladi.

12. Yillar kesimida tayyorlangan yakuniy Reja quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

yillar kesimida elektr tarmoq xoʻjaligining yangi obyektlarini qurish rejasi va ularni moliyalashtirish manbalari;

mavjud elektr tarmoq xoʻjaligining obyektlarini rekonstruksiyasi qilish hamda ularni moliyalashtirish manbalari;

yangi tizimlararo tarmoqlarning qurilishi.

13. Rejada tizimning ehtimoliy ortiqcha yuklamalari (yuklanishlari) kuzatilishi mumkin boʻlgan joylar tahlili va uning yechimlari bayon etilishi kerak (elektr uzatish elementlarining roʻyxati, tez-tez ortiqcha yuklamalar sodir boʻladigan elementlar).

Agar uzatish tizimidagi elektr uzatish tarmoqlariga yoki transformatorlarga taalluqli boʻlgan uskuna (qurilma)lar asosiy holat uchun yoki uzatish tarmogʻi elementlarining biri uzilishidan keyin cheklovlar kiritilishi belgilangan boʻlsa, Uzatish tizimi operatori ushbu uskuna (qurilma)lar boʻyicha maʼlumotlarni rejaga kiritadi.

3-bob. Uzatish tizimini investitsiya rejasi

14. Uzatish tizimi operatori uch yillik muddatga uzatish tizimini investitsiya rejasini ishlab chiqadi, uni taqsimlash tizimini investitsiya rejalari bilan muvofiqlashtiradi va har yili yangilab boradi.

15. Uzatish tizimini investitsiya rejasi quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

investitsiya shartlari va rejalashtirilayotgan faoliyatning qisqacha tavsifi bilan birga obyektning nomi, turi;

uskuna (qurilma)lar, xizmatlar va ishlarning narxi;

kelgusi uch yildagi har bir investitsiya loyihasini baholash;

investitsiya rejasi moliyalashtirishni amalga oshirish jadvali;

moliyalashtirish manbalari, resurslar;

tugallanmagan yoki amalga oshirilayotgan loyihalarning tahlili, ularni bajarilish holati.

4-bob. Rivojlantirishning maqsadlari va strategiyalari

16. Rejalashtirishning asosiy maqsadi belgilangan huquqiy majburiyatlariga muvofiq elektr energiyasi uzatish talablariga toʻliq javob beradigan xavfsiz, ishonchli, tejamkor va samarali uzatish tizimini yaratishdir. Bunda elektr energiyasi isteʼmolining rivojlanish tendensiyasi, yangi generatsiya quvvatlarni kiritish va eskirganlarini foydalanishdan chiqarish, elektr energiyasi va birlash energetika tizimida quvvati oqimlarini hisob olgan holda tizimning oʻtkazuvchanlik qobiliyatini taʼminlash zarur.

17. Rejani ishlab chiqishda Uzatish tizimi operatori uzoq muddatli rivojlanish ehtiyojlarini va rivojlanishning turli ssenariylarini iqtisodiy samaradorligi jihatidan tahlil qiladi. Rivojlanish ehtiyojlari uzoq muddatli istiqboldagi baholashni oʻtkazish orqali aniqlanadi:

amaldagi texnik standartlar va qoidalarga uzatish tizimining mosligi baholanadi;

rivojlanishning har bir ssenariysining iqtisodiy koʻrsatkichlari tahlil qilinadi.

18. Uzatish tizimi operatori tarmoqning kutilayotgan yuklanishlarini qondiradigan rivojlanish variantlarini baholashda birinchi navbatda bir vaqtning oʻzida bir nechta ehtiyojlarini qondira oladigan ssenariyni koʻrib chiqadi. Agar buning imkoniyati boʻlmasa, rivojlanish ehtiyojlarining har biri uchun alohida ssenariy ishlab chiqiladi.

19. Rejada 500 va 110 kV kuchlanishli tizimlarni yana rivojlantirish, shuningdek bir vaqtning oʻzida 220 kV kuchlanishli tizimlarni xizmat qilish muddati yakunlanishi bilan bosqichma-bosqich ekspluatatsiyadan chiqarish koʻzda tutiladi.

Reja 220 kV kuchlanishli uzatish tarmoqlari koridorini saqlash hamda kelgusida 500 va 110 kV kuchlanishli uzatish tarmoqlarini mavjud yoʻnalishlarda maksimal qoʻllashni koʻzda tutadi. 220 kV kuchlanishli tarmoqlarni faqatgina boshqa yechimlar texnik va iqtisodiy tomondan maqsadga muvofiq emas deb topilgandagini joriy etishga ruxsat etiladi.

20. Muqobil yechimlarni koʻrib chiqishda Uzatish tizimi operatori uzoq muddatli rivojlanish ehtiyojlarini qondirish maqsadida har bir ssenariylarini samaradorligini tahlil qiladi.

21. Baʼzi holatlarda, yirik boshlangʻich sarmoyani talab etadigan, ammo uzoq vaqt davomida yuqori samaradorlikka koʻrsatkichlarini taʼminlaydigan va uzoq vaqt rivojlantirishni talab etmaydigan yechimlar tanlanishi mumkin.

Yirik moliyalashtirishga asoslangan yechimini uzoq vaqt davomida amalga oshirish zarur boʻlgan holatlarda, loyiha bir nechta bosqichlarga ajratib amalga oshirilishi mumkin.

5-bob. Rejalashtirish mezonlari

22. Tizimning barqaror ishlash sharoitlarda ekspluatatsiyasi elektr energetika sohasida qonunchilik hujjatlari hamda texnik jihatdan tartibga solish boʻyicha normativ hujjatlar talablariga javob berishi kerak.

23. Istiqboldagi holatlarni koʻrib chiqish davomida (masalan, keyingi 10 yil ichida) tizimning ayni bir qismida Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalari yoki boshqa texnik hujjatlarda belgilangan texnik mezonlarning (talablarning) buzilishi ehtimoli vujudga kelganda tizimning ayni shu qismini rivojlantirish zarurati koʻrib chiqiladi. Ushbu texnik mezonlar quyidagilar:

kuchlanishning ruxsat etilgan ogʻishlari;

tizim elementlarining maksimal issiqlik yuklamasi;

tizim xavfsizligi (“n-1” xavfsizlik mezonlari);

tizimning barqarorligi;

qisqa tutashuv toklarining qiymatlari.

24. Tizim har qanday taʼsirlar, tarmoq, transformator yoki generatsiyalovchi modulning ishdan chiqishidan keyin ham belgilangan talablarga muvofiq barqaror ishlashi qobiliyatiga ega boʻlishi kerak.

25. Ushbu mezonlar har qanday tarmoq, transformator yoki generatsiyalovchi modulni kapital taʼmirlashga ham taalluqlidir. Tarmoqni mustahkamlash strategiyasini tanlashda talablarning buzilishini aniqlashda sharoitlarning keng koʻlamli hisobga olinadi.

26. Rivojlanish va investitsiya rejalarini ishlab chiqishda texnik mezonlarni hisobga olish orqali talablarga samarali va iqtisodiy muvofiqlikka erishish taʼminlanishi zarur.

27. Tizimni ekspluatatsiya qilish va tarmoqdagi nosozliklar yuzaga kelgan sharoitlarda oʻziga xos ekspluatatsiya qilish rejimlari boʻyicha quyidagi sinovlar oʻtkaziladi:

qishki maksimum;

qishki minimum;

yozgi maksimum;

yozgi minimum;

boshqa tizimga xos boʻlgan sinovlar.

28. Qishki maksimum prognoz qilingan maksimal yillik yuklamani nazarda tutadi. Qishki minimum qayta tiklanuvchi energiya manbalari, xususan shamol va quyosh energiyasining yuqori yoki oʻrtacha integratsiyasini namoyon etadi.

29. Yozgi maksimum mart oyidan sentabr oyigacha ish kunlarining oʻrtacha maksimal isteʼmolini koʻrsatadi. Bunda, tarmoqning yozdagi umumiy yuklamasi qishdagi yuklamaga nisbatan pastroq boʻlganligi sababli, barcha tizimlar boʻyicha oʻta yuklanishlarga taalluqli boʻlmasligi mumkin.

30. Mart oyidan oktabr oyigacha amalga oshiriladigan kapital taʼmirlash tadbirlari sababli sodir boʻladigan uzilishlar tarmoqning oʻtkazuvchanlik qobiliyatini pasaytirishi mumkin emas.

31. Yozgi minimum mutlaq yillik minimum hisoblanadi. Yozgi minimumni tahlil qilish past yuklama va shunga mos ravishda past ishlab chiqarish rejimlarini oʻz ichiga oladi. Bunda podstansiya shinalarida juda yuqori kuchlanishlarning vujudga kelishi ehtimoli nuqtai nazaridan koʻrib chiqilishi kerak.

32. Rejalashtirish nuqtai nazaridan, Ferranti samarasidan kelib chiqib, tarmoqlarning past yuklamali rejimlarida shunga oʻxshash ortiqcha kuchlanish vujudga kelishi mumkin boʻlgan kuchlanish/reaktiv quvvatni boshqarish boʻyicha eng yaqin generatsiya obyektlari tomonidan qoʻshimcha harakatlar zarurligi yoki podstansiyalarda reaktiv quvvatni kompensatsiya qilish qurilmalarini oʻrnatilishini rejalashtirish zarur.

33. Tanlangan rivojlanish ssenariysi atrof-muhitga minimal taʼsir koʻrsatishi, shuningdek keng jamoatchilik va vakolatli muassasalar tomonidan kelishilishi kerak.

34. Uzatish tizimini va uning Foydalanuvchilarga taqdim etadigan imkoniyatlarni kengaytirilishi foydalanuvchilarining ehtiyojlarini toʻliq qoniqtirishi va Taqsimlash tizimi operatori bilan hamkorlikda amalga oshirilishi kerak.

35. Quyidagi rasmda uzatish tizimini rivojlantirishning eng maqbul ssenariysini tanlash mezonlari koʻrsatilgan.

1-sxema. Rivojlanishning eng mos keluvchi ssenariysini tanlash mezonlari

6-bob. Uzatish tizimini rivojlantirishni rejalashtirish jarayoni

36. Uzatish tizimini rivojlantirishni rejalashtirish jarayoni dinamik xarakterga ega. Uzatish xizmatlariga talabi doimiy ravishda oʻzgarib boradi. Rivojlantirish rejasi ushbu jarayonning maʼlum bosqichida rivojlanish ehtiyojlarini (talablarni) hisobga olib, quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:

a) Maʼlumotlarni yangilash: rejalashtirish jarayonida tizim va foydalanuvchi maʼlumotlarini koʻrib chiqish va yangilash hamda tizim modelini yaratish;

b) Kelgusidagi sharoitlarni baholash: energetika xavfsizligini oshirish, isteʼmolning oʻsishi, ishonchlilik, yangi generatsiya quvvatlarini tizimga ulanishi, samaradorlikni oshirish va/yoki infratuzilmaning jismonan va maʼnan eskirishi omillarini koʻrib chiqish, tahlil qilish va baholash.

Ushbu baholashda bir-biridan sezilarli darajada farq qiluvchi ssenariylarni oʻz ichiga oladi va ushbu ssenariylar tizim modeliga kiritiladi;

v) Kelgusidagi tizim ishini samaradorligini baholash: tizim modellari asosida tegishli talablarga muvofiq uzoq muddatli istiqbolda tizim ishi samaradorligi baholanadi. Bunda qoʻshimcha tadqiqotlarni (oʻrganishlarni) talab qilishi mumkin boʻlgan zaif joylar aniqlanadi.

Ushbu tadqiqotlar isteʼmol prognozi, ishlab chiqarishning turli ssenariylari, tranzitning turli darajalari va tizim barqarorligi omillarni baholashni oʻz ichiga oladi;

g) Tizimga ulanishga soʻrovlarni koʻrib chiqish: ishlab chiqaruvchilar yoki isteʼmolchilarni yoki taqsimlash tizimlarini bir qismini uzatish tizimiga ulash boʻyicha soʻrovlar koʻrib chiqiladi va tarmoqning holati hamda kelgusidagi ulanishga boʻlgan ehtiyojlar asosida tahlil qilinadi;

d) Rivojlantirishda ehtiyojni aniqlash: oldingi bosqichlar kelgusida tizimning ayrim qismlarida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan potensial muammolarni aniqlaydi va baʼzi holatlarda ushbu muammolar zudlik bilan hal etilishini talab etmaydi. Har bir muammo boʻyicha batafsil tahlil oʻtkaziladi va maʼlum bir vaqtda uzatish tizimining ayni shu qismida haqiqatan ham rivojlantirishga ehtiyoj mavjudligi yoki yoʻqligi aniqlanadi;

e) Rivojlantirish rejasining maqbul loyihasini tanlash: bir nechta ssenariylardan eng maqbuli tanlashda quyidagi omillar hisobga olinadi:

texnik rejalashtirish mezonlariga (standartlar, qoidalar) muvofiqligi;

Elektr energetikasi sohasini rivojlantirish konsepsiyasi va uni amalga oshirish dasturida belgilangan maqsadlarga muvofiqligi;

atrof-muhitga va butun jamiyatga minimal taʼsiri;

iqtisodiy samaradorligi;

amalga oshirish uchun zarur boʻlgan vaqt;

uzatish tizimidagi oʻta yuklanishlarni generatsiya quvvatlari yordamida bartaraf etish qobiliyati;

kelgusida ehtiyojning hisobga olgandagi barqarorlikni taʼminlash darajasi;

uzatish tizimini boshqarish, himoya va texnik xizmat koʻrsatishga taʼsiri;

Taqsimlash tizimi operatori talablari bilan muvofiqligi;

taqsimlash tizimiga iqtisodiy va texnik taʼsirlari.

37. Yuqorida koʻrsatilgan omillarni hamda isteʼmol va ishlab chiqarish prognozlaridagi noaniqliklarni inobatga olgan holda tarmoqning barcha foydalanuvchilari uchun eng uzoq muddat foyda keltiradigan ishonchli yechimlar aniqlanadi.

38. Uzatish tizimini rivojlanishini rejalashtirish jarayoni biron bir cheklovlarga ega boʻlmaydigan tarmoqni yaratishga emas, balki ishlab chiqarish va isteʼmolning kelgusidagi oʻzgarishiga moslashuvchan dinamik, moslashuvchan va ishonchli tarmoqni yaratishni maqsad qiladi.

39. Rejani ishlab chiquvchi tomon uni energetika tizimini rivojlantirish ssenariylari bilan mutanosibligini, jumladan, elektr energiyasini isteʼmol qilish va boshqa energetika tizimlari bilan quvvat almashishning istiqboldagi rivojlantirilishi, generatsiya va uzatish tizimining ishonchliligini tahlil qilishi shart. Bunda turli dasturiy taʼminotlar va modellashtirishdan foydalaniladi.

40. Natijalar qoniqarli boʻlgan taqdirda reja energetika tizimini rivojlantirish ssenariylarini amalga oshirishni qoʻllab quvvatlaydi.

41. Natijalar qoniqarsiz boʻlgan taqdirda (oʻta yuklanishlar, belgilangan diapazondan kuchlanishni va qisqa tutashuv oqimi chegaralaridan oshib ketish va boshqalar aniqlanganda) uzatish tizimida qoʻshimcha tarmoqlar va/yoki yangi obyektlarni qurish talab etiladi. Shu asosida rivojlantirish rejasi qayta koʻrib chiqiladi.

42. Bundan tashqari ehtimoliy ishonchlilik indikatorlari, elektr energiyasi bilan yetarlicha taʼminlamaslik (ENS) yoki elektr energiyasi taʼminotida uzilishlar vaqti (LOLE) tahlillari amalga oshiriladi. Ushbu koʻrsatkichlar elektr taʼminotini istalgan ishonchliligini va sifatini taʼminlash uchun oldindan belgilangan chegara qiymatlarida boʻlishi kerak.

43. “n-1” uzatish tizimining ishonchlilik mezonlariga muvofiqligini tekshirish klassik determinatsiyalangan yondashuvga asoslangan tahlil orqali amalga oshiriladi.

44. Elektr uzatish tizimi ishining tahlili amaldagi holat, kelgusi besh va oʻn yil uchun amalga oshiriladi. Tahlillar energetika tizimining uchta oʻziga xos (kritik) ekspluatatsiya rejimlari boʻyicha oʻtkaziladi:

yuklamaning qishki maksimum rejimi (qishki maksimum);

yuklamaning yozgi maksimum rejimi (yozgi maksimum);

yuklamaning yozgi minimum rejimi (yozgi minimum). Ushbu rejim joriy holat uchun tahlil qilinmaydi, balki faqat tarmoqning istiqboldagi holati boʻyicha tahlil qilinadi.

45. Dastlabki uch yil uchun ushbu barcha hisob-kitoblar kritik koʻrib chiqiladi. Bunda oʻta yuklanishlar, kuchlanish va chastotaning ogʻishlari hamda ularning aniq joylashuvi tekshiriladi. Har bir holatning sabablar predmeti sinchkovlik bilan tahlil qilinadi, tuzatish kirituvchi choralar qoʻllaniladi. Hisob-kitoblar ekspluatatsion xavfsizlikni baholash natijalari qoniqarli boʻlgunga qadar, yaʼni imitatsiya modeliga erishilmaguncha takrorlanib boriladi.

46. Uzatish tizimi foydalanuvchilarining obyektlaridagi qisqa tutashuv toklari rejani tayyorlash jarayonida hisoblab chiqiladi, agar generatsiya va uzatish tizimlarida kutilayotgan oʻzgartirishlarni kiritish sababli potensial jiddiy oʻzgarishlar kutilayotgan boʻlsa tegishli tuzatishlar kiritiladi yoki foydalanuvchilar bilan birgalikda muzokara oʻtkaziladi.

47. Kamida besh yilda bir marta uzatish tizimining har bir obyektida qisqa tutashuv toki oqimlarini tekshiriladi.

48. Qisqa tutashuv toki oqimlaringning qiymati elektr tarmoq xoʻjaligi obyektlarida va elektr uzatish tizimi foydalanuvchilarining obyektlarida mavjud boʻlgan oʻrnatilgan asbob-uskunalarni xavf ostiga qoʻyishi mumkin boʻlsa, Uzatish tizimi operatori tegishli choralarni koʻrishi va elektr uzatish tarmogʻi foydalanuvchilari bilan ularning obyektlarida qoʻllaniladigan choralarni kelishib olishi kerak.

49. Kelgusi oʻn yillik davr uchun rejani ishlab chiqish doirasida tizimning joriy holati boʻyicha hamda qishki maksimumni va yozgi minimumni hisobga olish orqali koʻrib chiqilayotgan 5 yil va 10 yil davrning yakuniga prognoz qilinuvchi holat boʻyicha qisqa tutashuv toklarining hisob-kitoblari amalga oshiriladi.

50. Qisqa tutashuv toklarini hisoblash PSS®E va “Power Factory” dasturiy taʼminotdan foydalangan holda IEC 60909 va boshqa texnik talablarga muvofiq bajariladi.

51. Qoʻshni davlatlar energetika tizimini imkon qadar aniq modellashtirish maqsadida hisob-kitoblar Markaziy Osiyo birlashgan energetika tizimning mavjud boʻlgan hududiy modelida amalga oshirish kerak.

52. Ushbu hisob-kitoblarda mazkur rivojlanish rejasida nazarda tutilgan davrda qisqa tutashuv toklari qiymatining oʻzgarishiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan barcha omillar hisobga olinishi lozim.

53. Tahlillarning asosiy natijalari boʻlib ishlab chiqarish ishonchliligining ehtimoliy koʻrsatkichlari orqali aks ettirilgan tizimning umumiy isteʼmolini taʼminlashdagi koʻrsatkichlari darajasi hisoblanadi:

LOLE (Load Loss Expectation — yuklama yoʻqotishning kutilayotgan ehtimoliyligi) — isteʼmol boʻyicha talablar qoniqtirilmagan bir yildagi soatlar (soat/yil);

LOLP (Load Loss Probability — yuklamaning yoʻqotilish ehtimoli) — isteʼmol talablari qoniqtirilmagan vaziyatlarning yuzaga kelish ehtimoli (%);

EENS (Expected Energy Not Delivered — elektr energiyasining kutilayotgan tanqisligi) — isteʼmolchilarga yetkazib berilmasligi kutilayotgan elektr energiyasining hajmi (MW).

54. Xavf darajasi chegara koʻrsatkichidan pastroq boʻlib qolganida, tizim uchun ortiqcha oʻrnatilgan quvvat yoki ortiqcha quvvatga (quvvat zaxirasi) muvofiq darajasi belgilanadi.

Aksincha xavf darajasi ruxsat etilgandan yuqori boʻlsa, u holda tizimda aniqlangan quvvatning yetishmovchiligi asosida maqbul darajagacha xavfni pasaytirish uchun qoʻshimcha quvvat kiritish koʻrib chiqiladi.

55. Rivojlantirish rejasini ishlab chiqishda oʻzgaruvchan qayta tiklanuvchi energiya manbalarining ulushiga nisbatan ularning tizimiga sezilarli taʼsirlarini baholash orqali uslubiyotda keltirilmagan qoʻshicha tahlillar oʻtkazilishi kerak.

56. Rejalashtirish amalga oshirilayotgan vaqtda tizimdagi birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi rostlash zaxiralari belgilangan zaxiraning minimal miqdoridan yuqori ekanligi tekshiriladi.

57. Agar uchlamchi rostlash uchun kutilayotgan zaxira oʻrnatilgan miqdorga mos kelmasa, generatsiya va uzatishning ishonchliligini tekshirishda uning oʻrnini import bilan bosish variantlari koʻrib chiqiladi.

58. Kuchlanishni rostlash bilan bogʻliq boʻlgan potensial muammolar aniqlansa, Uzatish tizimi operatori oʻz vakolati doirasidagi zarur choralarni koʻradi va rejaga tegishli bandlarni kiritadi.

59. Uzatish tizimi operatori zaruratga koʻra, kamida besh yilda bir marta rejaga uzatish tizimining barqarorligini oʻrganish tahlillarini kiritishi kerak.

60. Barqarorlik tahlillari natijalari kuchlanishni avtomatik rostlash, birlamchi va ikkilamchi rostlash uskunalarining hamda himoya tizimlarining kamchiliklarini koʻrsatsa Uzatish tizimi operatori Foydalanuvchilar bilan birgalikda zaruriy choralarni koʻradi.

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 3-ILOVA

Rejalashtirish maʼlumotlari

I. Elektr energiyasining isteʼmolini rejalashtirish

Elektr energiyasini isteʼmolchilari tomonidan quyidagi jadvalga muvofiq isteʼmol maʼlumotlari kelgusi besh yil va rejalashtirish davrining oʻninchi yili uchun taqdim etilishi majburiy.

1-jadval Oy I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII P max — quvvat (MW) Elektr energiyasi isteʼmoli (mln kW·h) Jami (mln kW·h)

P max — hisobot (kuzatuv) davri uchun maksimal aktiv quvvat miqdori.

Foydalanuvchi tomonidan oʻz ehtiyoji uchun elektr energiyasi ishlab chiqarilsa va tarmoqdan ham isteʼmol qilinsa, ishlab chiqarish va isteʼmol qilish balanslari maʼlumotlari alohida taqdim etiladi.

II. Elektr energiyasini ishlab chiqarishni rejalashtirish

Elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar tomonidan quyidagi jadvalga muvofiq ishlab chiqarish maʼlumotlarini kelgusi besh yil va rejalashtirish davrining oʻninchi yili uchun taqdim etishlari majburiy.

2-jadval Oy I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII Elektr energiyasi isteʼmoli (mln kW·h) Jami (mln kW·h)

Elektr energiyasini ishlab chiqarish koʻrsatkichlari ulanish nuqtasida tizimga yetkazib beriladigan hajmni, yaʼni sof ishlab chiqarish maʼlumotlari taqdim etilishi kerak. Bunda umumiy ishlab chiqarishdan oʻz ehtiyojlari va oʻzining tizimidagi yoʻqotishlar chegirib tashlanadi.

III. Anʼanaviy elektr stansiyalari va ularning yordamchi uskunalari toʻgʻrisida taqdim etilishi lozim boʻlgan maʼlumotlar

1. Generatorlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar

Nominal toʻla (qayd etilgan) quvvat (MVA);

Nominal aktiv quvvat (MW);

Quvvat koeffitsiyenti;

Stator choʻlgʻamlarining ulanishi;

Statorning nominal kuchlanishi (kV);

Statorning nominal toki (A);

Qoʻzgʻatishning nominal toki (A);

Nominal yuklamada qoʻzgʻatish kuchlanishi (kV);

Reaktiv qarshilikning manfiy (teskari) tashkil etuvchisi (n.b.);

Qarshilikning manfiy (teskari) tashkil etuvchisi (n.b.);

Reaktiv qarshilikning nol (gomoqutbli) tashkil etuvchisi (n.b.);

Qarshilikning nol (gomoqutbli) tashkil etuvchisi (n.b.);

Statorning siqib chiqishining reaktiv qarshiligi (n.b.);

Statorning qarshiligi (n.b.);

Boʻylama oʻq boʻylab sinxron reaktiv qarshilik (n.b.);

Koʻndalang oʻq boʻylab sinxron reaktiv qarshilik (n.b.);

Boʻylama oʻq boʻylab oʻtuvchi reaktiv qarshilik (n.b.);

Boʻylama oʻq boʻylab yuqori oʻtuvchi reaktivlik (n.b.);

Koʻndalang oʻq boʻylab oʻtuvchi reaktiv qarshilik (n.b.);

Koʻndalang oʻq boʻylab yuqori oʻtuvchi reaktiv qarshilik (n.b.);

Mexanik soʻnish (n.b.);

Aperiodik vaqt qisqa tutashuv tokining doimiy uzilishi (s);

Tʼdo — uzilgan statorda qoʻzgʻalish zanjirining boʻylama oʻtuvchi doimiy vaqti (s);

Tʼʼdo — boʻylama oʻq boʻylab uzilgan statorda qoʻzgʻalish zanjirining yuqori oʻtuvchi doimiy vaqti (s);

Tʼds — oʻramning qisqa tutashtirilishida boʻylama oʻq boʻylab oʻtuvchi doimiy vaqt (s);

Tʼʼds — boʻylama oʻq boʻylab qisqa tutashtirilgan statorda qoʻzgʻalish zanjirining yuqori oʻtuvchi doimiy vaqti (s);

Tʼqo — uzilgan birlamchi oʻramda koʻndalang oʻq boʻylab oʻtuvchi doimiy vaqt (s);

Tʼʼqo — koʻndalang oʻq boʻylab uzilgan statorda qoʻzgʻalish zanjirining yuqori oʻtuvchi doimiy vaqti (s);

Tʼqs — oʻramni qisqa tutashtirilishida koʻndalang oʻq boʻylab oʻtuvchi doimiy vaqti (s);

Tʼqs — oʻramni qisqa tutashtirilishida koʻndalang oʻq boʻylab oʻtuvchi doimiy vaqti (s);

Elektr generator qurilmaning inersiya koeffitsiyenti (s);

Tj — Inersiya koeffitsiyenti (s);

Generatorning ish (funksional) sxemasi;

Salt yurish va qisqa tutashuvga tekshirish egri chiziqlari.

2. Generatorni qoʻzgʻatish tizimi toʻgʻrisida maʼlumotlar

Nominal doimiy qoʻzgʻatish toki (A);

Doimiy tokni qoʻzgʻatishning nominal kuchlanishi (V);

Doimiy tokni qoʻzgʻatishning minimal kuchlanishi (V);

Doimiy tokni qoʻzgʻatishning maksimal kuchlanishi (V);

Qoʻzgʻatish tokini oʻzgartirishning maksimal qadami (A);

Minimal qoʻzgʻatish toki (A);

Qoʻzgʻatish turi (mexanik yoki statik);

Barcha bloklar uchun umumiy parametrlarga ega tuzilmaviy blok-sxema;

Qoʻzgʻatishni tezlatish haqida asosiy maʼlumotlar (koeffitsiyent, davomiylik);

Elektr himoya vositalari va ularning parametrlari.

3. Birlamchi (turbina) rostlagich

Turbina rostlagichining statik oraligʻi (diapazoni) (%);

Birlamchi rostlash oraligʻi (diapazoni) (% P nom );

Sinov vositasining sezmaslik darajasi (mNz);

Barcha bloklar uchun parametrlar bilan tuzilmaviy blok-sxema;

4. Ikkilamchi rostlash uchun mahalliy asbob-uskunalar

Barcha bloklar uchun parametrlari koʻrsatilgan tuzilmaviy blok-sxema

5. Joyida (oʻz ehtiyoji uchun) isteʼmol

Generatorning quvvatiga bogʻliq holda taqsimlash qurilmasidagi (oʻz ehtiyoji uchun) isteʼmoli miqdori;

Generatorining oʻz ehtiyoji uchun tizimdan qabul qiladigan elektr energiyasi (quvvat bilan) miqdori.

6. Transformatorlar boʻyicha maʼlumotlar

Turi;

Yuqori kuchlanish tomoni:

nominal oʻrnatilgan quvvati (MVA);

nominal kuchlanish (kV).

1-past kuchlanish tomoni:

nominal oʻrnatilgan quvvati (MVA);

nominal kuchlanish (kV).

2-past kuchlanish tomoni:

nominal oʻrnatilgan quvvati (MVA);

nominal kuchlanish (kV).

Ulanishlar guruhi (vektor);

Rostlash turi;

Rostlash oraligʻi, rostlashning oraliq qadami (%);

Salt yurish toki (%);

Qisqa tutashuv kuchlanishi U 12 (%);

Qisqa tutashuv kuchlanishi U 23 (%);

Qisqa tutashuv kuchlanishi U 13 (%);

Foydalanish darajasi (%);

Misdagi yoʻqolishlar (kW);

Temirdagi yoʻqolishlar (kW);

Nol ketma-ketlik (gomoqutbli) tizimida transformatorning koʻrinishi (joylashuvi) — elektr sxemasi;

Birlamchi va ikkilamchi choʻlgʻamli neytralni yerga ulanish usuli;

Elektr himoyalash va uning tavsif (xarakteristika)lari.

7. Elektr uzatish va kabel tarmoqlari boʻyicha maʼlumotlar

Nominal kuchlanish (kV);

Umumiy uzunlik (km);

Tizimlar soni;

Fazadagi oʻtkazgichlar soni;

Oʻtkazgich turi;

Yerga ulash simining turi (yerga ulash simi);

Toʻliq qarshilik (Ω);

Toʻliq reaktiv qarshilik (Ω);

Toʻliq reaktiv oʻtkazuvchanlik (S);

Nol (gomoqutbli) qarshilik (Ω);

Nol (gomoqutbli) reaktiv qarshilik (Ω);

Nol (gomoqutbli) reaktiv oʻtkazuvchanlik (S);

Elektr himoyalash va uning tavsif (xarakteristika)lari.

8. Avtomatik oʻchirgichlar boʻyicha maʼlumotlar

Nominal kuchlanish (kV);

Nominal tok (A);

Qisqa tutashuv tokining nominal oʻchirish qobiliyati (kA);

Nominal ishga tushirish toki (kA);

Oʻz oʻchirish vaqti (ms);

Umumiy oʻchirish vaqti (ms);

Oʻz yoqish vaqti (ms);

Umumiy almashtirish vaqti (ms).

9. Reaktiv quvvatni kompensatsiya qiluvchi uskunalar

Turi;

Nominal quvvati (MVar);

Nominal kuchlanishi (kV);

IV. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari (shamol va quyosh elektr stansiyalari) va ularning yordamchi uskunalari toʻgʻrisida taqdim etilishi lozim boʻlgan maʼlumotlar

1. Shamol elektr stansiyalari (“B” turdagi) boʻyicha maʼlumotlar

“B” turdagi shamol elektr stansiyalari orqali elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar (shamol elektr stansiyalari operatorlari) kamida quyidagi maʼlumotlarni (Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatoriga) taqdim etishlari shart.

Elektr stansiyasi va undagi uskunalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (loyihalashtirish, stansiyani foydalanish (ekspluatatsiya)ga topshirishda taqdim etiladigan va rekonstruksiya jarayonlarida yangilanadigan asosiy konstruktiv va texnik parametrlar):

shamol elektr stansiyasi va undagi turbinalarning texnik parametrlari;

shamol elektr stansiyalarining tizimga ulanish nuqtasidagi uskuna/qurilmalarining texnik parametrlari;

Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatori tomonidan soʻraladigan imitatsiya modeli va tizim tahlili uchun zarur boshqa tegishli maʼlumotlar.

Tezkor rejalashtirish maʼlumotlari:

oylik/yillik elektr energiyasini ishlab chiqarish maʼlumotlari;

oylik/yillik elektr energiyasi isteʼmoli maʼlumotlari;

shamol elektr stansiyasi va uning tizimga ulanish nuqtalaridagi infratuzilmaga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha oylik/yillik rejalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.

Operativ maʼlumotlar:

quvvatni/energiyani oʻlchash maʼlumotlari (aktiv/reaktiv quvvat va elektr energiyasini tarmoqqa uzatish);

real vaqt rejimidagi maʼlumotlar:

aktiv va reaktiv quvvatning oqimlari;

holat haqida maʼlumotlar (uskuna/qurilmaning ishchi holatidaligi — Ha/Yoʻq).

ishchi holati haqida prognoz maʼlumotlar (qurilmaning ekspluatatsiya uchun tayyorligi haqida maʼlumot);

shamol tezligi va yoʻnalishi.

2. Shamol elektr stansiyalari (“C” va “D” turlari) boʻyicha maʼlumotlar

“C” va “D” turdagi shamol elektr stansiyalari orqali elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar (shamol elektr stansiyalari operatorlari) kamida quyidagi maʼlumotlarni (Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatoriga) taqdim etishlari shart.

Elektr stansiyasi va undagi uskunalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (loyihalashtirish, stansiyani foydalanish (ekspluatatsiya)ga topshirishda taqdim etiladigan va rekonstruksiya jarayonlarida yangilanadigan asosiy konstruktiv va texnik parametrlar):

shamol elektr stansiyasi va undagi uskunalarning texnik parametrlari;

shamol elektr stansiyalarining ichki taqsimlash uskuna/qurilmalari va podstansiyalarining texnik parametrlari;

shamol elektr stansiyalarining tizimga ulanish nuqtasidagi uskuna/qurilmalarining texnik parametrlari;

Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatori tomonidan soʻraladigan imitatsiya modeli va tizim tahlili uchun zarur boshqa tegishli maʼlumotlar.

Rejalashtirish maʼlumotlari:

uzoq muddatli istiqbolda rejalashtirish maʼlumotlari:

rejalashtirilayotgan shamol turbinalarini foydalanishga (ekspluatatsiya)ga topshirish/foydalanish (ekspluatatsiya)dan chiqarish yoki almashtirish;

yillik kutilayotgan elektr energiyasi ishlab chiqarish miqdorlari;

oʻz ehtiyoji uchun tizimdan elektr energiyasi isteʼmolining yillik koʻrsatkichlari;

imitatsiya modellarini tayyorlash uchun yangilangan maʼlumotlar;

tezkor rejalashtirish maʼlumotlari:

shamol elektr stansiyasi va uning tizimga ulanish nuqtalaridagi infratuzilmaga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha oylik/yillik rejalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.

oylik/yillik elektr energiyasini ishlab chiqarish maʼlumotlari;

oylik/yillik elektr energiyasi isteʼmoli maʼlumotlari;

Operativ maʼlumotlar:

quvvatni/energiyani oʻlchash maʼlumotlari (aktiv/reaktiv quvvat va elektr energiyasini tarmoqqa uzatish);

real vaqt rejimidagi maʼlumotlar:

kuchlanish;

tok;

aktiv va reaktiv quvvat oqimlari;

transformatorning kuchlanishini rostlovchi almashlab ulagichning rostlash holati;

taqsimlovchi qurilma holati haqida maʼlumot;

avariya vaziyatlarining tanlangan yoki guruhlangan signallar;

holat haqida maʼlumotlar (uskuna/qurilmaning ishchi holatidaligi — Ha/Yoʻq);

ayni vaqtda ishlab turgan (foydalanishda boʻlgan) shamol turbinalarining soni;

ishlamayotgan shamol turbinalarining soni va ishlamayotganlik sabablari (shamolning kuchli va kuchsiz tezligi, qurilmaning nosozligi, taʼmirlash jarayonidaligi va h.k);

ishchi holati haqida prognoz maʼlumotlar (qurilmaning ekspluatatsiya uchun tayyorligi haqida maʼlumot);

boshqaruv tizimining taʼsirchanligi haqida maʼlumot (boshqaruv tizimlarining ishlash statistikasi);

meteorologik maʼlumotlar (agar shamol elektr stansiyalari turli hududlarda joylashgan boʻlsa, ushbu maʼlumotlar har bir hudud boʻyicha taqdim etilishi zarur):

shamol generatorlari oʻrnatilgan balandlikda shamolning tezligi;

shamolning yoʻnalishi;

havo harorati;

Atmosfera bosimi.

3. Quyosh elektr stansiyalari (“B”, “C” va “D” turlari) boʻyicha maʼlumotlar

“B”, “C” va “D” turdagi quyosh elektr stansiyalari orqali elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar (quyosh elektr stansiyalari operatorlari) kamida quyidagi maʼlumotlarni (Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatoriga) taqdim etishlari shart.

Elektr stansiyasi va undagi uskunalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (loyihalashtirish, stansiyani foydalanish (ekspluatatsiya)ga topshirishda taqdim etiladigan va rekonstruksiya jarayonlarida yangilanadigan asosiy konstruktiv va texnik parametrlar):

quyosh elektr stansiyasi va undagi uskunalarning texnik parametrlari;

quyosh elektr stansiyalarining ichki taqsimlash uskuna/qurilmalari va podstansiyalarining texnik parametrlari;

quyosh elektr stansiyalarining tizimga ulanish nuqtasidagi uskuna/qurilmalarining texnik parametrlari;

Uzatish tizimi operatori yoki Tizim operatori tomonidan soʻraladigan imitatsiya modeli va tizim tahlili uchun zarur boshqa tegishli maʼlumotlar.

Rejalashtirish maʼlumotlari:

uzoq muddatli istiqbolda rejalashtirish maʼlumotlari:

rejalashtirilayotgan quyosh elektr stansiyasini (yoki uning panellar seksiyasi) foydalanishga (ekspluatatsiya)ga topshirish/foydalanish (ekspluatatsiya)dan chiqarish yoki almashtirish;

yillik kutilayotgan elektr energiyasi ishlab chiqarish miqdorlari;

oʻz ehtiyoji uchun tizimdan elektr energiyasi isteʼmolining yillik koʻrsatkichlari;

imitatsiya modellarini tayyorlash uchun yangilangan maʼlumotlar;

tezkor rejalashtirish maʼlumotlari:

quyosh elektr stansiyasi va uning tizimga ulanish nuqtalaridagi infratuzilmaga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha oylik/yillik rejalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.

oylik/yillik elektr energiyasini ishlab chiqarish maʼlumotlari;

oylik/yillik elektr energiyasi isteʼmoli maʼlumotlari.

Operativ maʼlumotlar:

quvvatni/energiyani oʻlchash maʼlumotlari (aktiv/reaktiv quvvat va elektr energiyasini tarmoqqa uzatish);

real vaqt rejimidagi maʼlumotlar:

kuchlanish;

tok;

aktiv va reaktiv quvvat oqimlari;

transformatorning kuchlanishini rostlovchi almashlab ulagichning rostlash holati;

taqsimlovchi qurilma holati haqida maʼlumot;

avariya holatlarning tanlangan yoki guruhlangan signallar;

holat haqida maʼlumotlar (uskuna/qurilmaning ishchi holatidaligi — Ha/Yoʻq);

ayni vaqtda ishlab turgan (foydalanishda boʻlgan) shamol turbinalarining soni;

ishlamayotgan shamol turbinalarining soni va ishlamayotganlik sabablari (shamolning kuchli va kuchsiz tezligi, qurilmaning nosozligi, taʼmirlash jarayonidaligi va h.k);

ishchi holati haqida prognoz maʼlumotlar (qurilmaning ekspluatatsiya uchun tayyorligi haqida maʼlumot);

boshqaruv tizimining taʼsirchanligi haqida maʼlumot (boshqaruv tizimlarining ishlash statistikasi);

meteorologik maʼlumotlar (havo harorati va atmosfera bosimi va boshqalar).

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 4-ILOVA

Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini ishlab chiqish

1. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi isteʼmol (talab) prognozi bilan birgalikda uzatish tizimini rivojlantirish rejasining asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi.

2. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini ishlab chiqish uslubiyotining uzatish tizimini rivojlantirish rejasini ishlab chiqish uslubiyotidan asosiy farqi — generatsiyani rivojlantirishning rejalashtirilishi elektr energetika tizimini modellashtirishga va elektr energetika tizimini rejalashtirishning dasturiy taʼminotidan (vositalar) foydalangan holda amalga oshiriladi.

3. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi elektr energiyasini ishlab chiqarish boʻyicha rejalashtirish va yangi generatsiya quvvatlarini qurish boʻyicha amalga oshirilayotgan loyihalar mualliflari va Uzatish tizimi operatori tomonidan toʻplangan maʼlumotlar asosida ishlab chiqiladi.

4. Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini tayyorlash uchun quyidagi manbalar birlamchi maʼlumotlardan foydalaniladi:

mavjud ishlab chiqarish kompaniyalari — elektr energiyasini ishlab chiqaruvchilar, ularning yangi ishlab chiqarish obyektlarini qurish, rivojlantirish, tiklash yoki mavjud boʻlgan generatsiyalovchi modullarni qayta ulash rejalariga va eskirgan qurilmalarni ekspluatatsiyadan chiqarish rejalarini taqdim etadilar;

davlat tashkilotlari — yangi elektr stansiyalarni qurish yoki mavjud obyektni modernizatsiya/kengaytirish boʻyicha istiqbolli loyihalar reyestrini taqdim etadi;

Uzatish tizimi operatori — uzatish tizimiga ulanish uchun berilgan (yoki koʻrib chiqilayotgan) loyihalar boʻyicha maʼlumotlarni taqdim etadi;

Taqsimlash tizimi operatorlari — taqsimlash tizimlariga yangi generatsiyalovchi modullarni ulanishiga berilgan ruxsatnomalar va mikro va kichik generatsiya hamda isteʼmolchilarning oʻz ehtiyojlari uchun oʻrnatadigan generatsiya qurilmalari holati va istiqbollari boʻyicha oʻtkazilgan tahlil natijalarini taqdim etadi;

kichik quvvatli taqsimlangan generatsiyaning rivojlanishini prognoz qiluvchi tadqiqot tashkilotlari maʼlumotlari;

milliy yalpi ichki mahsulot (YAIM)ning rivojlanishi prognozi, yoqilgʻi xarajatlari oshishini baholash natijalari, atmosferaga chiqarilayotgan (CO 2 ) chiqindilar miqdori va narxlari boʻyicha tadqiqotlar, qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalari narxlarini va boshqa zarur makroiqtisodiy maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan tadqiqotlar;

qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalaridan elektr energiyasi ishlab chiqarilishini qoʻllab-quvvatlash boʻyicha ragʻbatlantirish choralari.

5. Har bir loyiha turli xil texnik, tashkiliy, huquqiy/meʼyoriy va moliyaviy mezonlar boʻyicha tekshiriladi hamda yakuniy natijalari baholanadi.

6. Tarmoqqa ulanish tartibi quyidagi bir nechta bosqichlarni oʻz ichiga oladi:

ariza (talabnoma) kiritish;

mutaxassis xulosasi;

ulanishni tekshirish;

ulanishga ruxsat olish;

ulanish infratuzilmasini loyihalash;

sinovlarni oʻtkazish;

ulash va ishga tushirish.

Ushbu nuqtai nazardan ulanishga talabnoma kiritilishi va ulanish imkoniyatining boshlangʻich oʻrganish bosqichida boʻlgan loyihalar erta bosqichda hisoblanadi.

7. Loyihani ishlab chiquvchilar oʻxshash bosqichlarda loyihani ishlab chiqishning turli jihatlarini qoʻllaydi, oldindan moliyalashtirish taʼminlanmaguncha qurilish loyihasi uchun ruxsatnoma berilmaydi yoki elektr stansiyasini qurilishi uchun ruxsatnoma olinmagunicha tizimga ulanish jarayoni ulanishni oʻrganish tartiblaridan tashqariga chiqilmaydi.

8. Quyidagi mezonlarni baholash orqali ishlab chiqarishni rivojlantirish loyihalari quyidagicha tasniflanadi:

haqiqatdan yakunlangan — loyihaning ishlab chiqilishi yakunlangan yoki yakunlanishga yaqin, toʻliq moliyalashtirilgan, ruxsatnomalar olingan;

taxminan yakunlangan — loyihaning ishlab chiqilishi yakunlanmagan, biroq yakunlanishi aniq, muddatlari belgilanmagan;

taxminan yakunlanmagan — loyiha ishlab chiqish jarayoni kechiktirilgan bosqichda, baʼzi elementlar taʼminlanishga yaqin, ammo turli sabablarga koʻra bekor qilinishi mumkin;

yakunlanmagan — loyiha ishlab chiqishning juda erta bosqichida, tarmoqqa qayd etilgan ulanish (moliyaviy va huquqiy maqomning mavjud emasligi) toifalari boʻyicha tasniflanishi mumkin.

9. Loyihalar tayyorligining ushbu tasniflari keyinchalik generatsiyani rivojlantirishning turli ssenariylarini ishlab chiqarishda qoʻllaniladi. Rejalashtirish natijalari generatsiyani rivojlanishining turli ssenariylarini parallel baholash orqali tahlil qilinadi.

10. Ssenariylarni aniqlash Uzatish tizimini rivojlantirish rejasi uslubiyotida qabul qilingan yondashuv bilan bir xil boʻlishi lozim. Quyidagi standart ssenariylari qoʻllaniladi:

Konservativ — ushbu ssenariy barcha generatsiyani rivojlanish rejalarining mavjud resurslarga asoslaniladi. Faqat kafolatlangan moliyalashtirish va tarmoqqa ulanish toʻgʻrisida bitim bilan haqiqatda yakunlangan loyihalarni oʻz ichiga oladi. Xuddi shunday yondashuv ekspluatatsiyadan chiqarishda qoʻllaniladi, faqat qatʼiy kelishuvlar inobatga olinadi. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari generatsiyasining rivojlanishi amaldagi (joriy) loyihalar va ragʻbatlantirish miqdori yoki energetika tizimining muvozanatlash imkoniyati boʻyicha kiritiluvchi cheklovlar bilan chegaralanadi;

Haqiqiy — ushbu ssenariyda, konservativ ssenariydagi maʼlumotlardan tashqari, yakunlanishi kutilayotgan, yangi generatsiyani rivojlantirishning qoʻshimcha loyihalari kiritiladi hamda ularga nisbatan ekspluatatsiyaga kiritish yillari mavjud boʻlgan maʼlumotlar va muhandis-loyihalashtiruvchilarning mulohazalari baholanadi. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari asosidagi generatsiya loyihalari uchun Konservativ ssenariy roʻyxatidagi va ragʻbatlantirish boʻyicha real taxminlar hamda taqsimlash generatsiyasini baholash maʼlumotlari qoʻshimcha qilinadi. Ushbu ssenariyga mavjud maʼlumotlardan kelib chiqib, rejalashtirish davrining ikkinchi yarmida yoki oxiriga yaqin yakunlanishi mumkin boʻlgan loyihalar qoʻshimcha qilinishi mumkin;

Yashil — Qayta tiklanuvchi energiya manbalari integratsiyasining yuqori darajasi va energiya samaradorligini oshirish choralari. Ushbu ssenariydagi loyihalar roʻyxati anʼanaviy elektr stansiyalari uchun haqiqiy ssenariy roʻyxati bilan bir xil boʻlib, qayta tiklanuvchi energiya manbalariga asosidagi amalga oshirish mumkin boʻlgan barcha loyihalar kiritiladi. Ssenariyda energiya samaradorligini oshirishi boʻyicha chora-tadbirlar, mavjud ishlab chiqarish obyektlarini qayta jihozlash va taʼmirlash orqali amalga oshiriladi, bu oʻz navbatida ularning ishlab chiqarish quvvati va umumiy samaradorligini oshiradi.

11. Uzatish tizimi operatori rejalashtirilgan yilda har bir generatsiya quvvatining ekspluatatsiyaga kiritilishi va foydalanishdan chiqarilishi toʻgʻrisidagi aniq maʼlumotlarni rejalashtirishning kelgusi har bir yil uchun ilova qilgan holda taqdim etadi.

12. Anʼanaviy va qayta tiklanuvchi energiya manbalari bazasida generatsiya obyektlari uchun alohida yoqilgʻi va texnologiyalarning turlari boʻyicha guruhlanadi. Jadval koʻrinishida rejalashtirish davridagi har bir yil uchun chastotani boshqarish uchun mavjud ishlab chiqarish quvvati boʻyicha maʼlumotlar koʻrsatiladi.

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 5-ILOVA

Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini ishlab chiqish tartibi

T/r Harakatlar Yakuniy muddat Izoh 1. Uzatish tizimi operatori tomonidan mavjud operatorlar va boʻlajak generatsiya operatorlariga maʼlumotlarni taqdim etish uchun soʻrov yuborish 1-yanvar Toʻgʻridan-toʻgʻri xat bilan va Uzatish tizimi operatori saytida oldindan belgilangan formatlardan foydalangan holda 2. Generatsiya operatorlari va boshqa operatorlar hamda Vazirlik Uzatish tizimi operatoriga maʼlumotlarni taqdim etish 15-fevral Uzatish tizimi operatori platformasiga yuklash 3. Uzatish tizimi operatori tomonidan Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi loyihasini tayyorlash hamda uni Vazirlikka va Regulatorga koʻrib chiqish uchun yuborish. 1-aprel 4. Vazirlik va Regulator tomonidan Uzatish tizimi operatoriga Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasi yuzasidan sharhlar kiritilishi 15-aprel 5. Uzatish tizimi operatori tomonidan Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasining yakuniy loyihasini ishlab chiqishi hamda uni Vazirlikka va Regulatorga yuborish. 1-may Vazirlik Regulator bilan maslahatlashadi va Generatsiyani rivojlantirishning shartli rejasini loyihalashtirish kompaniyasiga yuborishdan avval tasdiqlaydi.

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 6-ILOVA

Ishlab chiqarish quvvatlarining (generatsiyaning) mosligi mezoni

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 7-ILOVA

Tarmoqqa ulanish tadqiqoti uchun zarur boʻlgan

Anʼanaviy elektr stansiyalari, qayta tiklanuvchi energiya manbalari, elektr energiyasini saqlash tizimi, gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyalar va yakuniy Isteʼmolchilarni tarmoqqa ulanishini oʻrganish uchun quyida maʼlumotlar taqdim etiladi.

1. Anʼanaviy elektr stansiyalari uchun:

elektr stansiyasining toʻliq nomi;

generatorning nominal quvvati P n [MW] — har bir generator uchun alohida maʼlumotlar taqdim etiladi;

turbinaning nominal quvvati R pt [MW] — har bir turbina uchun alohida maʼlumotlar taqdim etiladi;

tasdiqlangan tarmoqqa ulanish quvvati [MW];

ulanish (ishga tushirish) rejalashtirilgan yil;

blok transformatorlarning umumiy soni;

obyekt joylashadigan manzil;

elektr stansiyasini joylashuvining tavsifi va grafik tasviri (tegishli shaklda taqdim etiladi — AutoCADda “dwg” geografik bogʻlash fayli);

konseptual yechim (mavjud boʻlsa);

oʻz ehtiyojlari uchun elektr energiyasi isteʼmoli [MW].

2. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari (shamol va quyosh elektr stansiyalari yoki parki) uchun:

elektr stansiyasi yoki parkining toʻliq nomi;

ulanish nuqtasida nominal quvvat (oʻzgaruvchan tok quvvati) P [MW];

Shamol elektr stansiyasining oʻrnatilgan aktiv quvvati Pinstmax [MW];

quyosh elektr stansiyasi invertorining maksimal oʻrnatilgan quvvati Pinstmax [MW];

ulanish (ishga tushirish) rejalashtirilgan yil;

elektr stansiyasining bir chiziqli (ichki, oʻrta kuchlanishli) sxemasi loyihasi;

tarmoq transformatorlarining umumiy soni;

obyektni joylashadigan manzili;

elektr stansiyasi yoki parkining joylashuvining tavsifi va grafik tasviri (tegishli shaklda taqdim etiladi — AutoCADda “dwg” geografik bogʻlash fayli);

konseptual yechim (imkoniyatga koʻra);

oʻz ehtiyojlari uchun elektr energiyasi isteʼmoli [MW];

elektr stansiyasi yoki parkining kamida uch yil davomida soatlik ishlab chiqarishini baholash maʼlumotlari (shamol tezligi, radiatsiya va boshqalarni oʻlchash asosida).

3. Elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun:

elektr energiyasini saqlash tizimining nomi;

elektr energiyasini saqlash texnologiyasining turi;

ulanish nuqtasidagi nominal quvvati — R [MW], maʼlumotlar ikkala (generatsiya/isteʼmol) rejimlar uchun ham taqdim etilishi kerak;

maksimal aktiv quvvat (oʻrnatilgan quvvat) — Pinstmax [MW];

maksimal saqlash hajmi (saqlash quvvati) — Einst [MWs];

ulanish (ishga tushirish) rejalashtirilgan yil;

saqlash tizimining bir chiziqli (ichki, oʻrta kuchlanishli) sxemasi loyihasi;

tarmoq transformatorlarining umumiy soni;

quvvatlantirish (zaryadlash) va quvvatsizlantirish (razryadlash) tezligi (C-rate);

obyektni joylashadigan manzili.

4. Uzatish tizimiga ulanadigan Taqsimlash tizimi operatori va yirik isteʼmolchilar uchun:

obyektning toʻliq nomi;

ulanish nuqtasida zarur quvvat R [MW];

ulanish rejalashtirilgan yil;

obyektning rejalashtirilgan bir chiziqli sxemasi;

tarmoq transformatorlarining umumiy soni;

obyektning joylashgan manzili;

elektr stansiyasi yoki parkining joylashuvining tavsifi va grafik tasviri (tegishli shaklda taqdim etiladi — autocadda “dwg” geografik bogʻlash fayli);

ulanish nuqtasida uch qutbli qisqa tutashuvning minimal quvvati miqdori;

konseptual loyiha (agar mavjud boʻlsa);

kamida bir yil davomida baholangan soatlik isteʼmoli.

5. Gidroakkumulyatsiyalovchi elektr stansiyalar uchun:

obyektning nomi;

ulanish nuqtasida oʻrnatilgan quvvat — R [MW], maʼlumotlar ikkala (generator/nasos) rejimlar uchun ham taqdim etilishi kerak;

maksimal aktiv (oʻrnatilgan) quvvat — Pinst [MW], maʼlumotlar ikkala (generator/nasos) rejimlar uchun ham taqdim etilishi kerak;

ulanish (ishga tushirish) rejalashtirilgan yil;

rejalashtirilgan bir qutbli oʻrnatish sxemasi;

blok transformatorlarning umumiy soni;

obyektning joylashgan manzili;

elektr stansiyasi yoki parkining joylashuvining tavsifi va grafik tasviri (tegishli shaklda taqdim etiladi — AutoCADda “dwg” geografik bogʻlash fayli);

konseptual loyiha (agar mavjud boʻlsa);

kamida bir yil davomida soatlik ishlab chiqarish va isteʼmolni baholash natijalari;

nasos va generator rejimlarida aktiv quvvatini rostlash imkoniyatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 8-ILOVA

Uzatish tizimida kuchlanish tushib ketishida Foydalanuvchilarga quyiladigan talablar

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 9-ILOVA

Yuqori kuchlanish holatlarida Foydalanuvchilarga quyiladigan talablar

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 10-ILOVA

Uzatish tizimidagi yuqori garmonikalar qiymatlari

3 ga boʻlinmaydigan toq garmonikalar 3 ga boʻlinadigan toq garmonikalar Juft garmonikalar Garmonika tartibi (h) Garmonik kuchlanish (%) Garmonika tartibi (h) Garmonik kuchlanish (%) Garmonika tartibi (h) Garmonik kuchlanish (%) 5 2 3 2 2 1.4 7 2 9 1 4 0.8 11 1.5 21 0.2 8 0.4 13 1.5 21 0.2 8 0.4 17 ≤ h ≤ 49 1.2*17/h 21 ≤ h ≤ 45 0.2 10 ≤ h ≤ 50 0.19*10/h +0.16

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 11-ILOVA

Real vaqt rejimida almashiladigan maʼlumotlar roʻyxati

Turi Maʼlumotlarni tavsiflash Birligi/Holati 1. Uzatish tizimi operatorining 500 kV, 220 kV va 110 kV kuchlanishli podstansiyalari va elektr uzatish tarmoqlari (foydalanuvchilar ulangan yacheykalari) M Faza toki A (I 0 , I 4 , I 8 ) M Uch fazali aktiv quvvat MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Uch fazali reaktiv quvvat MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Liniya kuchlanishi kV (U 04 , U 48 , U 08 ) M Chastota Nz (daq.2 kasr) M Nosozliklarni aniqlash km S Avtomatik oʻchirgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz S Ajratgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz S Yerga ulash qurilmasi Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz C Avtomatik oʻchirgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz C Ajratgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz C Yerga ulash qurilmasi Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz A Boshqaruv markazini tanlash Yoqilgan/tanaffusda A Kuchlanish mavjudligi Yoqilgan/tanaffusda A “ANY” ga berilgan buyurtma Yoqilgan/tanaffusda A “APU” bloklanganligi Yoqilgan/tanaffusda A Avtomatik qayta ulash muvaffaqiyatli Yoqilgan/tanaffusda A Masofaviy himoyaning 1-hududi — oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Masofaviy himoyaning 2-hududi — oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Masofaviy himoyaning 3-hududi — oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Masofaviy himoyaning 4-hududi — oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Teskari yoʻnalishdagi masofaviy himoya — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Masofaviy himoyani qoʻzgʻatish darajasi — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Masofaviy himoya 0 faza — qoʻzgʻatish Yoqilgan/tanaffusda A Masofaviy himoya 4 faza — qoʻzgʻatish Yoqilgan/tanaffusda A Masofaviy himoya 8 faza — qoʻzgʻatish Yoqilgan/tanaffusda A Yerga tutashuvdan masofaviy himoya — qoʻzgʻatishdan himoya Yoqilgan/tanaffusda A Masofaviy himoya bloklangan Yoqilgan/tanaffusda A Asosiy himoya 1-nosozlik Yoqilgan/tanaffusda A Asosiy himoya 2-nosozlik Yoqilgan/tanaffusda A Zaxira himoyasi-nosozlik Yoqilgan/tanaffusda A boʻylama differensial himoya — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Beqaror boʻylama differensial himoya — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A boʻylama differensial himoya, 0 faza — qoʻzgʻatish Yoqilgan/tanaffusda A boʻylama differensial himoya, 4 faza — qoʻzgʻatish Yoqilgan/tanaffusda A boʻylama differensial himoya, 8 faza — qoʻzgʻatish Yoqilgan/tanaffusda A Yerga tutashuvdan boʻylama differensial himoya — qoʻzgʻatish Yoqilgan/tanaffusda A boʻylama differensial himoya — aloqada nosozligi Yoqilgan/tanaffusda A boʻylama differensial himoya — bloklangan Yoqilgan/tanaffusda A Oʻta yuklanishdan himoya — oʻchirilgan Yoqilgan/tanaffusda A Oʻta yuklanishdan himoya 1 pogʻonasi — bloklangan Yoqilgan/tanaffusda A Oʻta yuklanishdan himoya 2 pogʻonasi — bloklangan Yoqilgan/tanaffusda A Oʻta yuklanishdan himoya 1 pogʻonasi — signalizatsiya Yoqilgan/tanaffusda A Oʻta yuklanishdan himoya 2 pogʻonasi — signalizatsiya Yoqilgan/tanaffusda A Oʻta yuklanishdan himoya 1 pogʻonasi — oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Oʻta yuklanishdan himoya 2 pogʻonasi — oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Yerga tutashuvdan yoʻnaltirilgan himoya — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Tok boʻyicha oʻta yuklanishdan zaxira himoyasi — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Yerga tutashuvdan zaxira himoyasi — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Nosozlikdan himoya — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Almashlab ulagichning nosozligidan himoya — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Oʻchirgich qutblarining nosimmetriyaligi — ajratish Yoqilgan/tanaffusda A Tok boʻycha oʻta yuklanishdan himoya — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Yerga tutashuvdan himoya — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Taʼminotda uzilish — signalizatsiya Yoqilgan/tanaffusda A Oʻchirish zanjirlarini 1-boshqarish — Oʻchirgichni boshqarish — signalizatsiya Yoqilgan/tanaffusda A Oʻchirish zanjirlarini 2-boshqarish — Oʻchirgichni boshqarish — signalizatsiya Yoqilgan/tanaffusda A Avtomatik oʻchirgichning 1-bosqichida elegaz bosimining pasayishi — ogohlantirish signali Yoqilgan/tanaffusda A Avtomatik oʻchirgichning 2-bosqichida elegaz bosimining pasayishi — bloklash Yoqilgan/tanaffusda A Havo liniyasining boshqa tomonidan masofaviy himoya signallarini qabul qilish Yoqilgan/tanaffusda A Havo liniyasining boshqa tomonidan yerga tutashuvdan yoʻnaltirilgan himoya signallarini qabul qilish Yoqilgan/tanaffusda A Liniyaning boshqa tomoniga masofaviy himoya signallarini yuborish Yoqilgan/tanaffusda A Havo liniyasining boshqa tomoniga yerga tutashuvdan himoyaning yoʻnaltirilgan signallarini yuborish Yoqilgan/tanaffusda A Masofaviy himoya — aloqada nosozligi Yoqilgan/tanaffusda A Yerga tutashuvdan yoʻnaltirilgan himoya — aloqada nosozligi Yoqilgan/tanaffusda A Masofaviy himoya 2 darajali tezlanish — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Yerga tutashuvdan yoʻnaltirilgan himoya tezlanishi — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Almashlab ulagich prujinalari — boʻshashgan Yoqilgan/tanaffusda A Tokni hisobga olish zanjirlari — nosozlik Yoqilgan/tanaffusda A Kuchlanishni hisobga olish zanjirlari — nosozlik Yoqilgan/tanaffusda A Issiqlik himoyasi — signalizatsiya* Yoqilgan/tanaffusda A Issiqlik himoyasi — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Kabelda moyning yuqori bosimi* Yoqilgan/tanaffusda A Kabelda moyning past bosimi* Yoqilgan/tanaffusda A Kabelda moy bosimi (umumiy)* Yoqilgan/tanaffusda A Muftada moyning past bosimi* Yoqilgan/tanaffusda A Yakuniy oʻchirish** Yoqilgan/tanaffusda IM Aktiv energiya (uzatish/qabul qilish)*** mln kW·h IM Reaktiv energiya (uzatish/qabul qilish)*** MVAr·h * kabel (yer osti) aloqa liniyalarining signallari ** himoya funksiyalarini faollashtirish uchun guruhlangan signal, bundan keyin avtomatik qayta ulash boshlanmaydi va himoya funksiyalarining faollashishi oʻchirishga olib keladi. *** uzatish tizimiga ulanish nuqtalarida energiya oʻlchovlari 2. Mos keladigan transformator yacheykalari bilan 500/x, 220/x va 110/x transformatorlar M Yuqori kuchlanish tomonidagi faza toki A (I 0 , I 4 , I 8 ) M Oʻrta kuchlanish tomonidagi faza toki A (I 0 , I 4 , I 8 ) M Past kuchlanish tomonidagi faza toki A (I 0 , I 4 , I 8 ) M Yuqori kuchlanish tomonidagi uch fazali aktiv quvvat MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Yuqori kuchlanish tomonidagi uch fazali reaktiv quvvat MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Oʻrta kuchlanish tomonidagi uch fazali aktiv quvvat MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Oʻrta kuchlanish tomonidagi uch fazali reaktiv quvvat MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Past kuchlanish tomonidagi uch fazali aktiv quvvat MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Past kuchlanish tomonidagi uch fazali reaktiv quvvat MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Yuqori kuchlanish tomonidagi liniya (chiziqli) kuchlanishi kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Oʻrta kuchlanish tomonidagi liniya (chiziqli) kuchlanishi kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Past kuchlanish tomonidagi liniya (chiziqli) kuchlanishi kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Shahobchalar almashlab ulagichi holati Pozitsiya raqami IM Aktiv energiya (ishlab chiqarish/qabul qilish)* MW·h IM Reaktiv energiya (ishlab chiqarish/qabul qilish)* MVAr·h S Avtomatik oʻchirgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz S Ajratgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz S Yerga ulash qurilmasi Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz C Avtomatik oʻchirgich** Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz C Ajratgich** Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz C Yerga ulash qurilmasi** Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz A Boshqaruv holatini tanlash Joyidan/masofadan A Gaz releli (Buxgols) oʻchirgich — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Transformatorning gaz relesi (Buxgols) — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Differensial himoya — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Yerga tutashuvdan cheklangan himoya — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Korpus himoyasi — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Transformatorning boshqa himoyasi — uzib qoʻyish, oʻchirish*** Yoqilgan/tanaffusda A Kontakt termometri/Teplovizor — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Transformatorda ortiqcha bosim relesi — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda * Uzatish tizimiga ulanish nuqtasida oʻlchash. ** Signalizatsiya tizimiga ega transformator kameralarida kommutatsiya uskunalarini boshqarish signallari. *** Oʻchirishga olib keladigan himoya funksiyalarining guruh signali 3. 500 kV, 220 kV i 110 kV kuchlanishli shina tizimlari va shina ulagich (biriktirgich)lari M Shina ulagichi orqali faza toki A (I 4 ) M Shinalar liniya kuchlanishi kV (√3 U 4 yoki U 48 ) M Shinalar chastotasi Nz (min.2 kasr) A Kuchlanish Kuchoanish past, kuchlanish yoʻq S Avtomatik oʻchirgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz S Ajratgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz S Yerga ulash qurilmasi Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz A Shinalar differensial himoyasi — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Tok boʻyicha oʻta yuklanishdan himoya — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Umumiy oʻchirish — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Avtomatik oʻchirigichning nosozligidan himoya — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda A Oʻta yuklamadan 1 darajali himoya — signalizatsiya Yoqilgan/tanaffusda A Oʻta yuklamadan 2 darajali himoya — signalizatsiya Yoqilgan/tanaffusda A Oʻta yuklamadan 2 darajali himoya — uzib qoʻyish, oʻchirish Yoqilgan/tanaffusda 4. Gidro va turbo generatorlar M Statorning faza toki A (I 4 ) M Statorning liniya kuchlanishi kV (U 48 ) M Rotorning faza toki A (I 4 ) M Uch fazali aktiv quvvat MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Uch fazali reaktiv quvvat MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Toʻliq uch fazali quvvat MVA M Generatorning bazaviy aktiv quvvati MW M Ikkilamchi rostlashning oʻzgarish tezligi MW/min M Maqsadli aktiv quvvat MW M Kuchlanish regulatorining statik holati % M Ikkilamchi rostlashda maksimal aktiv quvvat MW M Ikkilamchi rostlashda minimal aktiv quvvat MW M Uchlamchi rostlashda maksimal aktiv quvvat MW M Uchlamchi rostlashda minimal aktiv quvvat MW M Elektrstansiyaning haqiqiy aktiv quvvat belgilangan oʻrnatmasi MW A AGC (avtomatik ishlab chiqarishni boshqarish) holati* Yoqilgan/oʻchirilgan IC AGC imrulslari* Yuqori/pastki A Birlamchi boshqaruv holati Yoqilgan/oʻchirilgan A Generatorning himoyadan oʻchirilishi-qoʻshma signal Yoqilgan/tanaffus S Avtomatik oʻchirgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz S Ajratgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz S Yerga ulash qurilmasi Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz SP Aktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasi MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) SP Kuchlanishning belgilangan oʻrnatmasi kV SP Reaktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasi MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) SP Quvvat koeffitsiyentining belgilangan oʻrnatmasi / A Aktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan A Kuchlanishning belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan A Reaktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan A Quvvat koeffitsiyentining belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan M Aktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Kuchlanishning belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti kV M Reaktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Quvvat koeffitsiyentining belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti M Suvning past sathi m M Suvning yuqori sathi m M Yuqori (bosh) m M Turbina sarfi m 3 /s M Umumiy oqim m 3 /s M Suv oʻtkazgichlar orqali toʻlib ketish m 3 /s M Toʻliq toʻlish m 3 /s * faqat ikkilamchi rostlashda ishtirok etuvchi elektr stansiyalari uchun 5. Elektr stansiyalar isteʼmoli M Uch fazali aktiv quvvat MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Uch fazali reaktiv quvvat MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) S Avtomatik oʻchirgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz S Ajratgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz S Yerga ulash qurilmasi Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz 6. Shamol elektr stansiyalari M Past kuchlanish tomonida — faza toki* A (I 0 , I 4 , I 8 ) M Past kuchlanish tomonida — aktiv quvvat* MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Past kuchlanish tomonida — reaktiv quvvat* MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Past kuchlanish tomonida — tizim kuchlanishi* kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Yuqori kuchlanish tomonida — tizim kuchlanishi* kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Shahobchalar almashlab ulagichi holati Pozitsiya raqami M Kuchlanish regulatorining statik holati % M Ikkilamchi rostlashda maksimal aktiv quvvat* MW M Ikkilamchi rostlashda minimal aktiv quvvat* MW M Uchlamchi rostlashda maksimal aktiv quvvat* MW M Uchlamchi rostlashda minimal aktiv quvvat* MW M Elektrstansiyaning haqiqiy aktiv quvvat belgilangan oʻrnatmasi MW A AGC (avtomatik ishlab chiqarishni boshqarish) holati** Yoqilgan /oʻchirilgan IC AGC imrulslari** Yuqori/pastki A Birlamchi boshqaruv holati Yoqilgan /oʻchirilgan S Avtomatik oʻchirgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosozlik S Ajratgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosozlik S Yerga ulash qurilmasi Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosozlik A Transformatorni himoya orqali oʻchirish — jamlanma signal Yoqilgan/tanaffus M Generatordan uch fazali aktiv quvvat MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Generatordan uch fazali reaktiv quvvat MVar (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Shamol elektr stansiyalarining jami aktiv quvvati MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Shamol elektr stansiyalarining jami reaktiv quvvati MVar (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Quvvat koeffitsiyenti - M Ekspluatatsiyadagi shamol generatorlari soni dona M Shamol tezligi pastligi sababli ishlamay qolgan shamol generatorlari soni dona M Yuqori shamol tezligi tufayli ishlamay qolgan shamol generatorlari soni dona M Boshqa sabablarga koʻra ishlamay qolgan shamol generatorlari soni (nosozlik, texnik xizmat koʻrsatish, sinov) dona M Shamol generatori markazi balandligidagi shamol tezligi m/s M Shamol yoʻnalishi ° M Havo harorati °C M Havo bosimi mbar SP Aktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasi (jami, elektr stansiyalari kesimida) MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) SP Kuchlanishning belgilangan oʻrnatmasi kV SP Reaktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasi (jami, elektr stansiyalari kesimida) MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) SP Quvvat koeffitsiyentining belgilangan oʻrnatmasi M Aktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Kuchlanishning belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti kV M Reaktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Quvvat koeffitsiyentining belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti A Aktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan A Kuchlanishning belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan A Reaktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan A Quvvat koeffitsiyentining belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan * Transformatorning past kuchlanishli tomoni, yaʼni shamol elektrstansiyalarini taqsimlash qurilmalari bilan ulanishidagi maʼlumotlar ** Faqat ikkilamchi rostlashda ishtirok etuvchi shamol stansiyalari uchun. 7. Quyosh elektr stansiyalari M Past kuchlanish tomonidagi faza toki* A (I 0 , I 4 , I 8 ) M Past kuchlanish tomonidagi uch fazali aktiv quvvat* MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Past kuchlanish tomonidagi uch fazali reaktiv quvvat* MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Past kuchlanish tomonidagi tizim kuchlanishi* kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Shahobchalar almashlab ulagichi holati* Pozitsiya raqami M Kuchlanish regulatorining statik holati % M Generatorning bazaviy aktiv quvvati MW M Ikkilamchi rostlashning oʻzgarish tezligi** MW/daq M Maqsadli aktiv quvvat** MW M Ikkilamchi rostlashda maksimal aktiv quvvat** MW M Ikkilamchi rostlashda minimal aktiv quvvat** MW M Uchlamchi rostlashda maksimal aktiv quvvat MW M Uchlamchi rostlashda minimal aktiv quvvat MW M Elektrstansiyaning haqiqiy aktiv quvvat belgilangan oʻrnatmasi MW A AGC (avtomatik ishlab chiqarishni boshqarish) holati** Yoqilgan/oʻchirilgan IC AGC imrulslari** Yuqori/pastki A Birlamchi boshqaruv holati Yoqilgan/oʻchirilgan S Avtomatik oʻchirgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosozlik S Ajratgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosozlik S Yerga ulash qurilmasi Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosozlik A Transformatorni himoya orqali oʻchirish-jamlanma signal Yoqilgan/tanaffus SP Aktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasi (jami, elektr stansiyalari kesimida) MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) SP Kuchlanishning belgilangan oʻrnatmasi kV SP Reaktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasi (jami, elektr stansiyalari kesimida) MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) SP Quvvat koeffitsiyentining belgilangan oʻrnatmasi M Aktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Kuchlanishning belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti kV M Reaktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Quvvat koeffitsiyentining belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti A Aktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan A Kuchlanishning belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan A Reaktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan A Quvvat koeffitsiyentining belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan * Transformatorning past kuchlanishli tomoni, yaʼni quyosh foto elektr stansiyalarini taqsimlash qurilmalari bilan ulanishidagi maʼlumotlar ** Faqat ikkilamchi nazoratda ishtirok etadigan quyosh foto elektr stansiyalari uchun. 8. Uzatish tizimiga ulangan yakuniy isteʼmolchilar obyektlari M Past kuchlanish tomonidagi faza toki A (I 0 , I 4 , I 8 ) M Past kuchlanish tomonidagi uch fazali aktiv quvvat MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Past kuchlanish tomonidagi uch fazali reaktiv quvvat MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Past kuchlanish tomonidagi tizim kuchlanishi kV (U 04 ,U 48 , U 08 ) M Shahobchalar almashlab ulagichi holati Pozitsiya raqami IM Aktiv quvvat* MW*h IM Reaktiv quvvat* MVAr*h S Avtomatik oʻchirgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz S Ajratgich Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz S Yerga ulash qurilmasi Yoqilgan, oʻchirilgan, neytral, nosoz A Transformatorni himoya orqali oʻchirish — jamlanma signal Yoqilgan/oʻchirilgan * Elektr energiyasini uzatish tizimiga ulanish nuqtasidagi hisob-kitob. 9. Elektr energiyasini saqlash tizimlari SP Aktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasi MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) SP Kuchlanishning belgilangan oʻrnatmasi kV SP Reaktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasi MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) SP Quvvat koeffitsiyentining belgilangan oʻrnatmasi A Aktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan A Kuchlanishning belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi A Reaktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan A Quvvat koeffitsiyentining belgilangan oʻrnatmasining indikatsiyasi Joyidan/masofadan M Aktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti MW (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Kuchlanishning belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti kV M Reaktiv quvvatining belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti MVAr (“-” isteʼmol, “+” yetkazish) M Quvvat koeffitsiyentining belgilangan oʻrnatmasiga teskari aloqa maʼlumoti M Generatorning bazaviy aktiv quvvati MW M Ikkilamchi rostlashning oʻzgarish tezligi MW/daq M Maqsadli aktiv quvvat MW M Kuchlanish regulatorining statik holati % M Ikkilamchi rostlashda maksimal aktiv quvvat MW M Ikkilamchi rostlashda minimal aktiv quvvat MW M Uchlamchi rostlashda maksimal aktiv quvvat MW M Uchlamchi rostlashda minimal aktiv quvvat MW A AGC (avtomatik ishlab chiqarishni boshqarish) holati* Yoqilgan/oʻchirilgan IC AGC imrulslari* Yuqori/pastki A Birlamchi boshqaruv holati Yoqilgan/oʻchirilgan * faqat ikkilamchi rostlashda ishtirok etuvchi elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 12-ILOVA

110 kV va undan past kuchlanishli shinalarga ulanishda generatsiyalovchi modullarning, tizim chastotasi oʻzgarishlarining turli diapazonlarida aktiv quvvat ishlab chiqarish qobiliyati

f 47,0 — 48,0 Nz 48,0 — 49,0 Nz 49,0 — 52,0 Nz U 0,9 U nom — 1,15 U nom P > 0,95 P nom P >0,975 P nom P = P nom 0,85 U nom — 0,9 U nom P> 0,875 P nom P> 0,875 P nom P> 0,875 P nom

Bunda:

U — ulanish nuqtasidagi kuchlanish;;

f — elektr energetika tizimidagi chastota;

P nom — generatsiyalovchi modulning nominal aktiv quvvati;

U nom — obyekt ulangan elektr tarmogʻining nominal kuchlanishi;

220 va 500 kV kuchlanishli shinalarga ulanishda generatsiyalovchi modullarning, tizim chastotasi oʻzgarishlarining turli diapazonlarida aktiv quvvat ishlab chiqarish qobiliyati

f 47,0 — 48,0 Nz 48,0 — 49,0 Nz 49,0 — 52,0 Nz U 0,95 U nom — 1,1 U nom P > 0,95 P nom P >0,975 P nom P = P nom 0,90 U nom — 0,95 U nom P> 0,875 P nom P> 0,875 P nom P> 0,875 P nom

Bunda:

U — ulanish nuqtasidagi kuchlanish;;

f — elektr energetika tizimidagi chastota;

P nom — generatsiyalovchi modulning nominal aktiv quvvati;

U nom — obyekt ulangan elektr tarmogʻining nominal kuchlanishi;

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 13-ILOVA

Elektr energetika tizimida chastotaning haddan tashqari koʻtarilishida aktiv quvvatni kamaytirish

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 14-ILOVA

Generatsiyalovchi modullarning kuchlanishni rostlashi

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 15-ILOVA

Past chastotada aktiv quvvatni oshirish

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 16-ILOVA

Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining P-Q/Pmax xarakteristikasi

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 17-ILOVA

Normal ish rejimida kuchlanishni rostlash va tashqi taʼsirlar sodir boʻlganda kuchlanishni ushlab turish tamoyili

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 18-ILOVA

Elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun optimal ish rejimi

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 19-ILOVA

Past kuchlanishli tarmoqlarga ulangan elektr energiyasini saqlash tizimlarining ish rejimi

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 20-ILOVA

Elektr energiyasini saqlash tizimlariga LFSM-O boʻyicha talablar

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 21-ILOVA

Elektr energiyasini saqlash tizimlariga LFSM-U boʻyicha talablar

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 22-ILOVA

Elektr energiyasini saqlash tizimlari uchun reaktiv quvvatga boʻlgan talablar

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 23-ILOVA

Elektr energiyasini saqlash tizimining maksimal aktiv quvvat ishlab chiqarishidagi reaktiv quvvat

Magistral elektr tarmoqlaridan foydalanish qoidalariga 24-ILOVA

Tizimda rostlash uchun zarur zaxiralar hajmini hisoblash

1-bob. Ikkilamchi rostlash zaxirasining zarur hajmini aniqlash

1. Yagona elektr energetika tizimida yuklama (aktiv quvvat)ni va chastotani rostlashning umumiy zaxirasi ikkilamchi rostlash (chastotani avtomatik rostlash zaxirasi — CHARZ) va uchlamchi rostlash zaxirasi (chastotani qoʻlda rostlash zaxirasi — CHQBZ) yigʻindisidan iborat.

2. Kelgusi yil uchun tizim boʻyicha ikkilamchi rostlashning umumiy talab etiluvchi zaxirasi oylar kesimida, yuklamani maksimal va minimal boʻlmagan davrlari uchun alohida hisoblanadi.

3. Yuklamaning maksimal davri — ish kuni, dam olish kuni yoki bayram kuniga bogʻliq boʻlmagan holda har kuni soat 06:00 dan 24:00 gacha, yuklamaning minimal davri — ish kuni, dam olish yoki bayram kuniga bogʻliq boʻlmagan holda, har kuni soat 00:00 dan 06:00 gacha belgilanadi.

4. Yagona elektr energetika tizimi uchun ikkilamchi rostlashning zaruriy zaxirasini aniqlashda elektr energetika tizimining amaldagi yuklamani rostlash talablari (qayta tiklanuvchi energiya manbalarining integratsiyasi, isteʼmol va hokazolar) va Markaziy Osiyo birlashgan energetika tizimida rostlashning umumiy yoki boʻlinuvchi zaxiralarning kelishilgan choralarini eʼtiborga olish kerak.

5. Ikkilamchi rostlash zaxirasi quyidagi maʼlumotlar asosida hisoblanadi:

Tizimi operatori tomonidan taqdim etiladigan, oʻtgan 12 oy davomida elektr energetika tizimidagi har soatlik yuklama (isteʼmol) boʻyicha rasmiy maʼlumotlar;

isteʼmolning kutilayotgan (prognoz) oʻzgarishi asosida aniqlanuvchi isteʼmolning kutilayotgan oʻzgarish koeffitsiyentlari.

6. Ikkilamchi rostlash uchun zaxira quvvati kun (sutka) davomida yuklama maksimal va minimal davrlari uchun alohida, har oy hisoblanadi. Kelgusi yilning har oylik zaxiralarni hisoblash joriy yilning iyun oyi boshida amalga oshiriladi.

7. Ikkilamchi rostlashning zarur zaxiralarini quyidagi algoritm asosida hisoblanadi:

a) elektr energetika tizimida har soatlik yuklamalar toʻgʻrisidagi rasmiy maʼlumotlar maksimal yuklamaning oʻzgarish koeffitsiyentiga koʻpaytiriladi;

b) kelgusi kalendar yilning barcha oyi uchun quyidagilar hisoblanadi:

maksimal yuklama davri uchun isteʼmolning meʼyorlashtirilgan maksimal qiymatlari;

yuklama minimal davri uchun isteʼmolning oʻrtacha qiymatlari.

Maksimal va minimal yuklama davrlari uchun har oylik hisoblanuvchi qiymatlar quyidagi empirik formula orqali ikkilamchi rostlashning talab etiluvchi zaxirasini hisoblash uchun qoʻllaniladi

Bu yerda doimiy qiymatlar a=15 MW va b=150 MW ga teng.

2-bob. Maksimal yuklama davrlari uchun meʼyorlashtirilgan maksimal isteʼmolni aniqlash

8. Maksimal davrlarda ikkilamchi rostlash uchun zaruriy zaxira quvvatini aniqlash uchun maksimal yuklamaning meʼyorlashtirilgan qiymati qoʻllaniladi, u quyidagi algoritm boʻyicha har oy uchun hisoblab chiqiladi:

a) maksimal yuklamaning davri uchun har soatlik isteʼmol qiymatlari;

b) har soatlik isteʼmol qiymatlari kamayib borish tartibida saralanadi;

v) maksimal har soatlik isteʼmoldan minimal har soatlik isteʼmolga oʻtishda, quyidagi amaliyot bajariladi:

(n + k) joriy qiymat (n) va oraliq qiymat (k) orasidagi farq (r) kuzatiladi r = L n — L n+k ;

“r” farq oldindan belgilangan qiymatdan kam yoki teng boʻlsa, yuklamaning joriy qiymati (n) meʼyorlashtirilgan maksimal qiymatga teng boʻladi va amaliyot yakunlanadi;

L max = L n .

kuzatilayotgan “r” farq oldindan belgilangan qiymatdan katta boʻlsa, hisob-kitoblar satrdagi keyingi qiymat boʻyicha takrorlanadi.

9. Koeffitsiyentlar qiymatlari:

k = 5 — farqni tashkil etuvchi yuklama qiymatlari orasidagi koʻrsatkich;

r max = 10 MW — meʼyorlashtirilgan maksimal qiymatni aniqlash uchun qoʻllaniluvchi oldindan belgilangan qiymat.

3-bob. Yuklamaning minimal davrida meʼyorlashtirilgan maksimal isteʼmolni aniqlash

10. Minimal davrlarda ikkilamchi rostlash uchun zaruriy zaxira quvvatini aniqlash uchun maksimal yuklamaning meʼyorlashtirilgan qiymati qoʻllaniladi, u quyidagi algoritm boʻyicha oylar kesimida hisoblanadi:

maʼlum kalendar oyning minimal yuklama davri uchun har soatlik isteʼmol qiymatlari olinadi;

minimal yuklama davr uchun isteʼmolning oʻrtacha oylik qiymati barcha qiymatlarni umumlashtirish va ishtirok etuvchi qiymatlarning soniga boʻlish yoʻli bilan hisoblanadi.

Bu yerda:

L — minimal yuklama davri uchun oʻrtacha oylik qiymat;

L i — minimal yuklama davri uchun individual har soatlik isteʼmol qiymati;

n — kalendar oy uchun minimal yuklama davridagi soatlar soni.

11. Yuqorida taqdim etilgan ikkilamchi rostlashning zaxira qiymatlari faqat elektr energetika tizimidagi isteʼmolining (yuklamaning) oʻzgarishi asosida hisoblanadi va bu aniq determinatsiyalangan yondashuv hisoblanadi.

12. Elektr energetika tizimida qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan elektr energiyasini ishlab chiqarilishi integratsiyasining maʼlum darajasida, masalan qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan elektr energiyasini ishlab chiqarish umumiy generatsiyadagi hissasi 3 foizdan yuqori boʻlganida, koʻrsatkichlarga qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan elektr energiyasi ishlab chiqarilishining ehtimoliy oʻzgarishini inobatga olgan holda tuzatish kiritilishi kerak.

4-bob. Uchlamchi rostlash zaxirasining zarur hajmini aniqlash

13. Yagona elektr energetika tizimida uchlamchi rostlash zaxirasining zarur hajmi tizimda mavjud generatsiyalovchi modullarning maksimal chiqishdagi quvvatini hisobga olgan holda aniqlanadi. Yaʼni bitta shinaga ulangan maksimal isteʼmol talabi hamda boshqa tizimlarning operatorlari bilan uchlamchi zaxirani birgalikda qoʻllanilishi va ular bilan almashinish toʻgʻrisidagi hududiy kelishuvlarni hisobga olgan holda belgilanadi.

14. Ikkilamchi sozlash simmetrik ravishda rostlashni ± diapazoni bilan aniqlansa, uchlamchi rostlash yuqori va pastki rostlash uchun alohida aniqlanadi.

15. Uchlamchi rostlashning zarur zaxiralarini aniqlash uchun quyidagi boshlangʻich maʼlumotlardan foydalaniladi:

katta quvvatli generatsiyalovchi modullarning ulanish nuqtasidagi elektr energiyasi yetkazib berish (chiqishdagi quvvat) boʻyicha oʻtgan yillardagi maʼlumotlar;

yirik isteʼmolchilar va podstansiyalarda yuklamasi yuqori boʻlgan shinalar boʻyicha oʻtgan yillardagi maʼlumotlar;

sinxron zonadagi kelishilgan umumiy uchlamchi rostlash zaxiralari boʻyicha maʼlumotlar.

16. Eng katta quvvatli generatsiyalovchi modulni tarmoqdan uzilishini qoplash uchun elektr energetika tizimi boʻyicha uchlamchi rostlashning ortib boruvchi zaxirasi generatsiyalovchi modullarga texnik xizmat koʻrsatish dasturini hisobga olgan holda har oy hisoblanadi.

17. Qoidaga koʻra yuqoriga uchlamchi rostlashning zaxirasi kamida tizimidagi eng katta quvvatli generatsiyalovchi modulning yoʻqotilishi (ishdan chiqishi)ga teng boʻlishi kerak.

18. Pastlovchi uchinchi darajali rostlash zaxirasi kamida eng katta quvvatli isteʼmolchi yuklamasiga yoki bitta shinaga ulangan yirik isteʼmolchilar yuklamalari yigʻindisiga (uzatish tizimida bitta nosozlik sababli yuzaga kelishi mumkin boʻlgan eng katta yoʻqotish) teng boʻlishi kerak.

19. Ushbu qiymatlarga Markaziy Osiyo birlashgan energetika tizimida asosiy generatsiyalovchi modullarning tarmoqdan uzilishini qoplash uchun umumiy uchlamchi zaxira toʻgʻrisida kelishuvlarga (agar ular koʻzda tutilgan boʻlsa) muvofiq oʻzgartirish kiritilishi mumkin.

Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV

Toshkent sh.,

2024-yil 15-iyun,

338-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 08.07.2024-y., 09/24/338/0479-son; 05.01.2026-y., 09/26/850/0011-son)

lex.uz