📅 2024-yil 25-iyun · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2024-yil 25-iyun · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2024 йил 25 июнь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 25 июня 2024 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 25 June 2024 · Other documents · Oliy sudi Plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
қарори
Судлар томонидан жиноят ишларини тафтиш тартибида кўриб чиқишнинг айрим масалалари тўғрисида
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилганлиги муносабати билан, шунингдек, қонун нормаларини бир хилда ва тўғри қўлланилишини таъминлаш мақсадида «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 22-моддасига асосланиб, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:
1. Тафтиш инстанцияси суди Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодекси (бундан буён матнда ЖПК деб юритилади) 482-моддасига мувофиқ ишларни тафтиш тартибида кўришда тафтиш шикояти (хусусий шикояти), протести (хусусий протести) бўйича ишнинг ҳақиқий ҳолатлари тўлиқ аниқланганлигини ва Жиноят кодекси (бундан буён матнда ЖК деб юритилади) нормалари тўғри қўлланилганлигини, иш юритишни амалга ошириш чоғида ЖПК нормаларига риоя этилган-этилмаганлигини, биринчи инстанция, апелляция, кассация ва тегишли тафтиш инстанцияси суди ҳукмининг, ажримининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини ишда мавжуд бўлган ҳамда тафтиш инстанцияси суди томонидан қўшимча равишда текширилган далиллар бўйича текширади.
2. Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди, Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судларида тафтиш тартибида иш юритиш — ЖПК 478-моддаси иккинчи қисмининг учинчи бандига мувофиқ, жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) судларининг, ҳудудий ҳарбий судларнинг апелляция ёки кассация тартибида кўриб чиқилган ҳукмлари, ажримлари, шунингдек, ушбу судларнинг туман (шаҳар) судлари, ҳудудий ҳарбий судлар томонидан кўрилган ишлар бўйича апелляция ёки кассация инстанциясида чиқарилган ҳукмлари, ажримлари устидан маҳкум, оқланган шахс, уларнинг ҳимоячиси ва қонуний вакили, жабрланувчи, фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар ҳамда уларнинг вакиллари, ишда тараф бўлмаган, бироқ суд ҳукмлари, ажримлари ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига дахл қилган шахс (гаров берувчи, мулки хатланган шахс ва бошқалар)нинг тафтиш шикоятларига (хусусий шикоятларига), Ўзбекистон Республикаси Бош прокурори, Қорақалпоғистон Республикаси прокурори, вилоятлар, Тошкент шаҳар прокурорлари, Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий прокурори ва уларга тенглаштирилган прокурорлар, шунингдек, уларнинг ўринбосарларининг тафтиш протестларига (хусусий протестларига) биноан амалга оширилади (ЖПКнинг 511-моддас и ва 512-моддасининг биринчи қисми ).
Ўзбекистон Республикаси Олий судининг (бундан буён матнда Олий суд деб юритилади) Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатида тафтиш тартибида иш юритиш — ЖПК 478-моддасининг учинчи қисмига мувофиқ:
жиноят ишлари бўйича туман (шаҳар) судларининг, ҳудудий ҳарбий судларнинг Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди, Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари томонидан апелляция ёки кассация ва тафтиш тартибида кўриб чиқилган ҳукмлари, ажримлари, шунингдек, ушбу судлар томонидан туман (шаҳар) судлари, ҳудудий ҳарбий судлар томонидан кўрилган ишлар бўйича апелляция ёки кассация ва тафтиш тартибида чиқарилган ҳукмлари, ажримлари устидан:
ЖПКнинг 511-моддасида кўрсатилган шахсларнинг шикоятларини (хусусий шикоятларини) ўрганиб чиқиш натижаларига кўра Ўзбекистон Республикаси Олий суди судьясининг шикоятни (хусусий шикоятни) иш билан бирга кўриб чиқиш учун Ўзбекистон Республикаси Олий судининг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатига ўтказиш ҳақидаги ажрими, Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси ёинки унинг ўринбосарининг ЖПК 521 11 -моддасининг учинчи қисми тартибида чиқарилган ажрими;
Ўзбекистон Республикаси Бош прокурорининг, унинг ўринбосарларининг протести;
шунингдек, Олий суднинг, Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди, Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судларининг биринчи инстанция бўйича чиқарилган ва айни шу судлар томонидан апелляция ёки кассация тартибида кўриб чиқилган ҳукмлари, ажримлари, шунингдек ушбу судлар томонидан биринчи инстанция тариқасида кўрилган ишлар бўйича апелляция ёки кассация тартибида чиқарилган ҳукмлари ва ажримлари устидан ЖПКнинг 511-моддасида кўрсатилган шахсларнинг шикоятлари ёки Ўзбекистон Республикаси Бош прокурорининг, унинг ўринбосарларининг протестига асосан амалга оширилади.
Олий суднинг Раёсатида тафтиш тартибида такроран иш юритиш — Олий суд Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатининг тафтиш тартибида чиқарилган қарорлари устидан ЖПКнинг 511-моддасида кўрсатилган шахсларнинг аризасига (илтимосномасига), судьянинг тақдимномасига, оммавий ахборот воситаларининг хабарларига кўра киритилган Олий суд раисининг протестига, шунингдек Ўзбекистон Республикаси Бош прокурорининг протестига биноан амалга оширилади.
3. Тафтиш шикояти (хусусий шикоят), протести (хусусий протест) қуйидаги тартибда, яъни:
1) туман (шаҳар) судларининг апелляция ёки кассация тартибида кўриб чиқилган ҳукмлари, ажримлари устидан, шунингдек туман (шаҳар) судлари томонидан кўрилган ишлар бўйича Қорақалпоғистон Республикаси судининг, вилоятлар, Тошкент шаҳар судларининг апелляция ёки кассация тартибида чиқарилган ҳукмлари, ажримлари устидан Қорақалпоғистон Республикаси судига, вилоятлар, Тошкент шаҳар судларига;
2) ҳудудий ҳарбий судларнинг апелляция ёки кассация тартибида кўрилган ишлари бўйича ҳукмлари, ажримлари устидан, шунингдек ҳудудий ҳарбий судлар томонидан кўрилган ишлар бўйича Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди апелляция ёки кассация инстанцияси судининг ҳукмлари, ажримлари устидан Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий судига — ҳукм, ажрим чиқарган суд орқали берилади.
Бунда тафтиш шикояти (хусусий шикоят), протести (хусусий протест), биринчи инстанция судида ишни кўрган суд жойлашган ҳудуддаги тафтиш инстанцияси суди томонидан кўриб чиқилиши эътиборга олиниши керак.
Олий суднинг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатига:
туман (шаҳар) судлари, ҳудудий ҳарбий судларнинг апелляция ёки кассация ва тафтиш тартибида кўрилган ишлари бўйича ҳукмлари, ажримлари устидан;
Олий суд, Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди, Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судларининг апелляция ёки кассация тартибида кўрилган ишлари бўйича ҳукмлари, ажримлари ва улар юзасидан чиқарилган апелляция ёки кассация инстанциясининг ҳукмлари, ажримлари устидан тафтиш тартибида шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест) берилиши мумкин.
4. Тушунтирилсинки, қонун тафтиш тартибида шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест) беришга бўлган ҳуқуқни бирор-бир муддат билан чекламайди (ЖПКнинг 514-моддаси ).
Шу билан бирга, агар шикоят (хусусий шикоят)да, протест (хусусий протест)да оғирроқ жиноят тўғрисидаги қонунни қўллаш зарурлиги, жазони кучайтириш тўғрисида ёки маҳкумнинг аҳволи ёмонлашишига олиб келадиган бошқа ўзгартиришлар (маҳкумни ўта хавфли рецидивист деб топиш, жазони ижро этиш колониясининг қаттиқроқ турини белгилаш, шартли ҳукмни бекор қилиш, моддий зарар миқдорини кўпайтириш, башарти бу жиноят квалификацияси ёки айблов мазмуни маҳкумнинг аҳволини оғирлашишига олиб келса ва ҳакозо.), шунингдек, оқлов ҳукмини ёки жиноят ишини тугатиш ҳақидаги ажримни бекор қилиш тўғрисидаги масалалар қўйилган бўлса, ишни тафтиш тартибида қайта кўришга устидан шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест) берилаётган ҳукм, ажрим қонуний кучга кирганидан сўнг фақат бир йил ичида йўл қўйилади.
Ушбу муддат ўтгандан сўнг берилган, маҳкумнинг, оқланган ва иши тугатилган шахснинг аҳволини оғирлаштиришга қаратилган талаблар қўйилган шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест) тафтиш инстанцияси суди томонидан кўриб чиқилмайди ва уни берган шахсга қайтарилади.
Агар тафтиш шикояти (хусусий шикояти), протести (хусусий протести) бир йиллик муддат ўтгунга қадар берилган бўлиб, мазкур муддат иш бўйича қарор қабул қилингунга қадар ўтиб кетса, суд уларни қаноатлантирилмасдан қолдиради ва бу ҳақда уни берган шахсга маълум қилади.
Бунда бир йиллик муддат тегишли инстанция ҳукми, ажрими қонуний кучга кирган кундан бошлаб, тафтиш инстанцияси суди томонидан қарор қабул қилинган кун қўшилган ҳолда ҳисобланиши керак.
5. ЖПКнинг 516-моддасида тафтиш шикояти (хусусий шикоят), протести (хусусий протест) мазмуни юзасидан муайян талаблар белгиланганлиги туфайли тафтиш инстанцияси суди шикоят, протест берувчи шахс томонидан ушбу талабга риоя этилганлигини текшириши шарт.
Судья тафтиш шикояти (хусусий шикоят), протести (хусусий протест) ЖПКнинг 516-моддасида назарда тутилган талабларга жавоб бермаса ва ЖПКнинг 521 9 -моддасида кўрсатилган ҳолларда хат билан уни берган шахсга қайтаради.
Шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест) берган шахс ЖПКнинг 516 ва 521 9 -моддаларида кўрсатилган ҳолатлар бартараф этилганидан кейин умумий тартибда қайта мурожаат қилишга ҳақли.
6. Шуни назарда тутиш лозимки, қонунда тафтиш тартибида иш юритиш предмети бўйича муайян истиснолар белгиланган.
Жумладан, суд томонидан суд муҳокамаси жараёнида далилларни текшириш тартиби, процесс иштирокчилари илтимосномалари, эҳтиёт чорасини танлаш, ўзгартириш ёки бекор қилиш, шунингдек, суд мажлиси залида тартибни сақлаш юзасидан ҳамда ЖПКнинг 416 , 417-моддалари тартибида чиқарилган ажримлар устидан тафтиш тартибида шикоят бериш, протест билдириш мумкин эмас.
Ушбу ажримлар бўйича эътирозлар якуний суд ҳукми, ажрими устидан берилган тафтиш тартибидаги шикоят (хусусий шикоят)га, протест (хусусий протест)га киритилиши мумкин.
Ҳукм, ажрим чиқарилгандан сўнг қабул қилинган амнистия актини татбиқ этиш, тиббий йўсиндаги мажбурлов чораларини қўллаш масалалари юзасидан, шунингдек, маҳкумга нисбатан ижро этилмаган бир неча ҳукм мавжуд бўлиб, кейинги ҳукмни чиқарган суд бундан бехабар бўлган ва шу каби бошқа ҳолатлар юзасидан берилган шикоят (протест), агар унда айни бир пайтда жиноят ишининг мазмуни ёки ҳукм, ажримнинг қонунийлиги ва асослилиги бўйича бошқа масалалар қўйилган бўлмаса, тафтиш тартибида алоҳида кўрилмайди. Бу масалалар тегишли инстанция суди томонидан ЖПК 540 — 542-моддалари қоидаларига мувофиқ ҳал этилади. Бундай масалалар юзасидан чиқарилган суд ажрими устидан умумий асосларда хусусий шикоят (хусусий протест) берилиши мумкин.
7. Жиноят процесси иштирокчиси ўзининг шикояти (хусусий шикояти), протести (хусусий протести)га ўзгартириш ва қўшимча киритиш ҳуқуқидан тафтиш инстанцияси суди мажлиси бошлангунга қадар фойдаланиши мумкин. Бироқ ЖПК 519-моддасининг иккинчи қисмига мувофиқ, тафтиш протестига (хусусий протестга), жабрланувчи ёки унинг вакилининг тафтиш шикоятига (хусусий шикоятига) маҳкумнинг аҳволини оғирлаштиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритишга, агар бундай талаб тафтиш тартибида берилган дастлабки шикоятда, протестда (хусусий шикоятда, хусусий протестда) кўрсатилмаган бўлса, йўл қўйилиши мумкин эмас.
Тафтиш шикояти берилганидан кейин ишга киришган ҳимоячи ЖПК 519-моддасининг иккинчи қисми талабларига риоя этган ҳолда шикоятни ўзгартириши ёки янги важлар билан тўлдириши, илгари ишда иштирок этган ҳимоячи томонидан берилган шикоят важларига қўшимча асослар тақдим этиши мумкин.
8. ЖПКнинг 520-моддасига мувофиқ, тафтиш шикояти (хусусий шикоят), протести (хусусий протест) берган шахс ўз шикоятини (протестини), маҳкум, жабрланувчи, фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар ва ишда тараф бўлмаган, бироқ суд ҳукмлари, ажримлари ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига дахл қилган шахс ўз ҳимоячиси ва вакили берган шикоятни ҳам қайтариб олиш ҳуқуқига эга. Протестни қайтариб олиш ҳуқуқи юқори турувчи прокурорга ҳам тегишли.
Маҳкумнинг ҳимоячиси, қонуний вакили ўз шикоятини фақат маҳкумнинг розилиги билан қайтариб олишга ҳақли.
Тафтиш тартибида берилган шикоятни (хусусий шикоятни), протестни (хусусий протестни) қайтариб олишга тафтиш инстанцияси суди маслаҳатхонага киргунига қадар йўл қўйилади.
Тафтиш шикоятининг (хусусий шикоятнинг), протестининг (хусусий протестнинг) қайтариб олиниши, агар иш бўйича бошқа процесс иштирокчилари томонидан берилган шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест) бўлмаса, тафтиш тартибида иш юритиш тугатилишига олиб келади. Акс ҳолда суд фақат шикоятини (хусусий шикоятини), протестини (хусусий протестини) қайтариб олган шахсга нисбатан тафтиш тартибида иш юритишни тугатади ва бошқа шахсларга нисбатан давом эттиради.
Шуни инобатга олиш лозимки, тафтиш тартибида иш юритишнинг тугатилиши шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест) билан қайта мурожаат қилинишига тўсқинлик қилмайди.
9. ЖПК 484-моддасининг бешинчи ва олтинчи қисмларига мувофиқ, жиноят ишини тафтиш тартибида кўриб чиқиш давомийлиги уни кўриб чиқиш бошланган кундан эътиборан уч ойдан ошмаслиги керак. Мазкур муддат иш мураккаб бўлган ёки унинг ҳажми катта бўлган, шунингдек, бошқа узрли сабаблар мавжуд бўлган тақдирда, ишни тафтиш тартибида кўриб чиқаётган судлов ҳайъатининг ажрими билан кўпи билан бир ойга узайтирилиши мумкин.
Олий суднинг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати ва Раёсати томонидан тафтиш тартибида кўрилиши лозим бўлган жиноят иши оқилона муддатларда, бироқ уни кўриб чиқиш бошланган кундан эътиборан кўпи билан уч ойда кўриб чиқилиши керак. Ушбу муддат ишнинг мураккаблиги ёки ҳажми катталиги, шунингдек бошқа узрли сабаблар мавжуд бўлган тақдирда, тегишинча Олий суд Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати ажрими ва Раёсатининг қарори билан кўпи билан бир йилга қадар узайтирилади. Бунга ишни ЖПК 484-моддасининг биринчи — учинчи қисмларида ва 517-моддасида кўрсатилган ҳамда жиноят ишини тафтиш тартибида кўриб чиқиш учун тайинлаш ва тайёрлаш учун белгиланган муддатлар қўшилмайди.
10. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, ЖПК 479 , 517 , 518 , 521 1 , 521 14 -моддалари талабларининг бажарилиши процесс иштирокчилари ҳуқуқларининг таъминланиши учун муҳим аҳамиятга эга. Шу муносабат билан тафтиш инстанцияси суди ишни суд мажлисида кўришга тайёрлаш жараёнида қуйидагиларни текшириши шарт:
маҳкум, оқланган шахс, унинг ҳимоячиси, қонуний вакили, жабрланувчи, унинг вакили, шунингдек фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар, уларнинг вакилларига суд қарорлари нусхасининг топширилгани;
процесс иштирокчиларига шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест), шунингдек, қўшимча материаллар келиб тушганлиги тўғрисида хабар берилгани;
шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест) билан процесс иштирокчилари таништирилганлиги ёки уларга ушбу ҳужжатлар нусхаси юборилгани;
жиноят иши тафтиш инстанцияси судига юборилганлиги тўғрисида ЖПКнинг 511 — 513-моддаларида кўрсатилган шахслар хабардор қилингани.
Тафтиш инстанцияси суди суд қарорининг ишда тараф бўлмаган шахс ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига дахлдор қисми юзасидан тафтиш шикояти (хусусий шикояти), протести (хусусий протести) билан келиб тушган ишни кўришга тайёрлаш жараёнида қуйидагиларни текшириши шарт:
суд қарори нусхаси топширилгани;
шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест) берилганлиги тўғрисида хабар берилгани;
келиб тушган шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест) нусхаси берилгани;
тафтиш инстанцияси суди мажлисида иштирок этиш ҳуқуқи тушунтирилгани;
жиноят иши тафтиш инстанцияси судига юборилганлиги тўғрисида унга хабар қилингани.
Ушбу талаблар бажарилмаганлиги аниқланса ва уларни тафтиш инстанцияси суди томонидан амалга ошириш имконияти бўлмаса, иш қайта расмийлаштириш учун биринчи инстанция судига юборилади. Биринчи инстанция суди томонидан ишни қайта расмийлаштириш ЖПКнинг 517-моддасида назарда тутилган муддатларда амалга оширилиши лозим.
Шикоят (хусусий шикоят) ёки протест (хусусий протест) бевосита тафтиш инстанция судига берилган ҳолларда ҳам суд уларни ҳукмни, ажримни чиқарган судга ЖПКнинг 479-моддасида баён этилган талабларни ушбу Кодекс 517-моддасида белгиланган муддатларда бажариш учун юборади.
Ушбу талаблар Олий суднинг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатига кўриб чиқиш учун ўтказилган ишлар бўйича тафтиш инстанцияси судининг ўзи томонидан амалга оширилади.
11. Шикоятни (хусусий шикоятни) Олий суднинг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатига ўтказиш тўғрисидаги ажримда ЖПКнинг 521 12 -моддасида назарда тутилганлар билан бирга қуйидаги масалалар ҳам ҳал этилиши керак:
суд мажлисига тарафларни ва жиноят процессининг бошқа иштирокчиларини чақириш;
ЖПКнинг 19-моддасида назарда тутилган ҳолларда, жиноят ишини ёпиқ суд мажлисида кўриш;
озодликдан маҳрум қилиш ёки озодликни чеклаш тариқасидаги жазони ўтаётган маҳкумнинг суд мажлисидаги иштироки.
12. Шуни назарда тутиш керакки, ЖПКнинг 521 2 ва 521 15 -моддаларида тафтиш инстанцияси суди мажлисида иштирок этиши шарт бўлган тарафлар, шунингдек, унда иштирок этиш ҳуқуқига эга бўлган процесс иштирокчилари кўрсатиб ўтилган. Шу сабабли тафтиш инстанцияси суди ҳар бир иш бўйича уларни суд мажлиси жойи, санаси ва вақти тўғрисида олдиндан хабардор этиш чораларини кўриши керак.
Жазони ижро этиш муассасасида бўлган ёки озодликни чеклаш тариқасидаги жазони ўтаётган маҳкумнинг тафтиш инстанцияси суди мажлисида иштирок этишини таъминлаш суд томонидан ҳал этилади. Агар тафтиш инстанцияси суди маҳкумнинг суд мажлисида иштирокини зарур деб топса, уни суд мажлисига олиб келиш чораларини кўриши ёхуд ишни ёпиқ суд мажлисида кўриш талаб этилмайдиган ҳолларда унинг суд мажлисида видеоконференцалоқа тизимидан фойдаланган ҳолда иштирок этишини таъминлаши лозим.
Тафтиш инстанцияси суди мажлиси жойи, санаси ва вақти тўғрисида тегишли тартибда хабардор қилинган шахсларнинг суд мажлисига келмаслиги жиноят ишини кўришга монелик қилмайди, суд мажлисида иштирок этиши шарт бўлган шахслар бундан мустасно.
Прокурор ёки ҳимоячи суд мажлисига келмай қолган тақдирда жиноят ишини кўриб чиқиш кейинга қолдирилади.
13. Тафтиш инстанцияси суди холислик ва беғаразликни сақлаган ҳолда тарафларга ўз процессуал ҳуқуқ ва мажбуриятларини амалга оширишлари учун зарур шароит яратиб бериши шарт.
Тафтиш инстанцияси судида ишнинг муҳокамаси, ЖПКнинг 483 , 521 3 ва 521 16 -моддаларида назарда тутилган қоидалар инобатга олинган ҳолда, биринчи инстанция судида иш юритиш қоидалари асосида олиб борилади.
14. ЖПКнинг 483-моддасига мувофиқ, суд жиноят ишини тафтиш тартибида кўришда шикоят, протест важлари билан чегараланмасдан, суд қарорлари қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини барча маҳкумларга, оқланган шахсларга, шу жумладан, шикоят бермаган шахсларга ёки ўзига нисбатан шикоят, протест берилмаган маҳкумларга, оқланган шахсларга нисбатан ҳам тўлиқ ҳажмда текширади. Суд қарорларини тўлиқ ҳажмда текширилишига қилмишнинг жиноийлиги бекор қилинса, жазо енгиллаштирилса ёки шахснинг аҳволи бошқача тарзда яхшилансагина йўл қўйилади.
Агар бу маҳкум, оқланган шахс аҳволининг оғирлашувига олиб келса, прокурор протести ёки жабрланувчининг, унинг вакилининг шикояти бўлмаган ҳолларда, суд шикоятда, протестда келтирилган важлар доирасидан четга чиқишга, шунингдек, тафтиш шикояти бермаган маҳкумларга, оқланган шахсларга нисбатан ишни кўришга ҳақли эмас.
Агар қуйи инстанция суди томонидан суд терговининг тўлиқ эмаслигига ёки бир ёқламалигига ёхуд процессуал бузилишларга йўл қўйилган бўлса, тафтиш инстанцияси суди тўлиқ ёки қисман суд терговини ўтказиш йўли билан бўшлиқларнинг ўрнини тўлдириш, процессуал бузилишларни бартараф этиш чораларини кўради. Шу мақсадда тафтиш инстанцияси суди иш ҳолатлари тўла, ҳар томонлама ва холисона текшириб чиқилишини таъминлаш учун зарур бўлган, ЖПК 483-моддаси учинчи қисмининг 1 — 7-бандларида назарда тутилган ҳаракатларни бажаришга ҳақли.
Тафтиш инстанцияси суди тарафларнинг илтимосномаларини (янги гувоҳларни сўроқ қилиш, экспертизалар ўтказиш, ашёвий далиллар ва ҳужжатларни талаб қилиб олиш ва бошқалар ҳақида), улар биринчи инстанция суди томонидан рад этилганлиги сабаблигина, рад этишга ҳақли эмас. Зарур ҳолларда суд қўшимча далилларни талаб қилиб олишда ташаббус кўрсатиши лозим.
ЖПКнинг 398 , 447-моддаларига мувофиқ, қўшимча материалларни талаб қилиб олишда муайян тергов ҳаракатларини ўтказиш зарурати туғилса, бу ҳақида тафтиш инстанцияси суди ажрим чиқариши ва ижро учун тегишли тергов органига юбориши мумкин. Ишнинг муҳокамаси эса, кейинга қолдирилади.
Тафтиш инстанцияси суди қарор қабул қилиш чоғида биринчи, апелляция ёки кассация ва тегишли тафтиш инстанция суди томонидан текширилган далилларни ҳам, тафтиш инстанцияси судига тарафлар томонидан тақдим этилган ёки у томонидан талаб қилиб олинган ва текшириб чиқилган янги далилларни ҳам эътиборга олади.
15. Тафтиш шикоятида (протестида) процесс иштирокчиларининг суд мажлиси баённомасида қайд этилган кўрсатувлари уларнинг қуйи инстанция судларида аслида берган кўрсатувларига мос эмаслиги тўғрисида келтирилган важлари баённоманинг тўлиқ бўлишини таъминлаш мақсадида фойдаланилган аудио- ёки видеоёзув ва стенограммадаги ёзувларни эшитиб кўриш, ўқиб эшиттириш, ушбу тергов ҳаракатлари етарли бўлмаганда, бу шахсларни тафтиш инстанцияси суди мажлисида қайта сўроқ қилиш йўли билан текширилиши мумкин.
Тафтиш инстанцияси суди муҳокамаси жараёнида, била туриб ёлғон кўрсатув берганлик учун жавобгарлик тўғрисида огоҳлантирилган процесс иштирокчисининг ҳозирги ва илгариги сўроқларидаги кўрсатувлари ўртасида жиддий қарама-қаршиликлар аниқланганда, тегишли муносабат билдирилиши шарт.
16. Тафтиш инстанцияси судида тарафлар музокаралари ЖПКнинг 449-моддаси қоидаларига мувофиқ ўтказилади, бироқ бунда шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест) берган шахс биринчи бўлиб сўзга чиқади.
Иш бўйича бир неча шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест) мавжуд бўлганда, биринчи бўлиб айблов тарафига тегишли процесс иштирокчилари сўзга чиқади.
17. Агар қуйи инстанция суди ҳукми, ажрими моддий ва процессуал қонун талабларига мувофиқ чиқарилганлиги аниқланса, тафтиш инстанцияси суди уларни ўзгаришсиз қолдиради (ЖПКнинг 521 4 , 521 17 -моддалари ).
Тафтиш инстанцияси суди суд ҳукмини, ажримини ўзгаришсиз қолдирганда қуйидагиларга ҳақли:
ЖПК 533-моддасининг биринчи қисмида кўрсатилган асослар мавжуд бўлганда, ҳукмнинг ижросини кечиктиришга;
амнистия актини қўллашга.
Тафтиш инстанцияси суди томонидан қуйи инстанцияси суди ҳукми, ажримининг тавсиф ёки қарор қисмига ўзгартириш киритилганда ҳам, башарти бу айблов ҳажми, қилмишнинг квалификацияси, тайинланган жазо тури ва миқдори ўзгаришига олиб келмаса, суд қарорлари ўзгаришсиз қолдирилади.
18. ЖПКнинг 485-моддасида ҳукмни, ажримни бекор қилиниши ва ўзгартирилишининг умумий асослари белгиланган бўлиб, тафтиш инстанцияси суди, ишнинг муайян ҳолатларидан келиб чиққан ҳолда, бу асосларни у ёки бу тарзда қўллаши мумкин.
Ҳукм, ажрим қуйидаги ҳолларда ўзгартирилиши шарт, агар:
суд тергови тўлиқ бўлмаса ёки бир ёқлама олиб борилган бўлиб, бироқ йўл қўйилган камчиликлар тўлдирилганидан сўнг тафтиш инстанцияси суди жиноят квалификациясини ўзгартириш зарурлиги ҳақида хулосага келса;
ҳукмда, ажримда баён қилинган суд хулосалари ишнинг ҳақиқий ҳолатларига мувофиқ бўлмай, бироқ тафтиш инстанцияси суди уларга маҳкумнинг аҳволини оғирлаштирмаган ҳолда тегишли баҳо бера олса;
иш бўйича ЖПК нормалари бузилган бўлиб, бироқ уларнинг тафтиш инстанциясида бартараф этилиши ҳукмни бекор қилишни талаб этмаса;
суд томонидан ЖК нормалари нотўғри қўлланилган бўлиб, бироқ тафтиш инстанцияси суди бу хатони маҳкумнинг аҳволини оғирлаштирмаган ҳолда тузатиши мумкин бўлса;
тафтиш инстанцияси суди тайинланган жазо енгиллаштирилиши лозим деб ҳисобласа;
ЖК Махсус қисмининг тегишли моддасидаги етказилган моддий зарарнинг ўрни қопланган тақдирда озодликни чеклаш ва озодликдан маҳрум қилиш тариқасидаги жазо қўлланилмаслиги ҳақидаги норманинг қўлланилиш зарурияти вужудга келса.
19. Тафтиш инстанцияси суди ҳукмни, ажримни ўзгартириш учун асослар мавжуд бўлганда қуйидагиларга ҳақли:
қилмишни ЖК бошқа моддасига (бир неча моддаларига) қайта квалификация қилишга;
ҳукмдан, ажримдан айбловнинг бир қисмини (айрим эпизодларини) ёки маҳкумнинг жавобгарлигини оғирлаштирувчи белгиларни чиқаришга;
ҳукмдан, ажримдан жиноятларнинг идеал мажмуи тариқасида қилмишни нотўғри баҳолаш туфайли ортиқча эълон қилинган ЖК моддасини чиқаришга;
ЖКнинг 70 — 72 , 87-моддаларида назарда тутилган асослар мавжуд бўлганда, маҳкумни жазодан озод қилишга;
жазони енгиллаштиришга, ЖК Махсус қисми моддаси санкцияси доирасида бошқа енгилроқ ёхуд ЖКнинг 57-моддасини қўллаган ҳолда жазо тайинлашга;
маҳкумнинг аҳволини оғирлаштирмаган ҳолда ЖКнинг 59 ёки 60-моддасини қўллаб, жазо миқдорини ўзгартиришга;
жиноят натижасида етказилган, ўрни қопланиши лозим бўлган моддий зарар, шунингдек, маънавий зиённи компенсация қилиш миқдорини кўпайтириш ёки камайтиришга, шунингдек, ушбу масала қуйи инстанция суди томонидан ҳал этилмаган ҳолларда, бундай зарарни қоплаш тўғрисида қарор қабул қилишга;
маҳкумни ўта хавфли рецидивист деб топишга ёки ҳукмдан, ажримдан уни ўта хавфли рецидивист деб топиш ҳақидаги қарорни чиқаришга;
маҳкумга нисбатан жазони ижро этиш колониясининг бошқа, шу жумладан, оғирроқ турини белгилашга;
ашёвий далиллар, процессуал чиқимлар тўғрисидаги масалаларни ва бошқа масалаларни ҳал этишга.
20. Асосий жазо енгиллаштирилганда, шу жумладан, ЖКнинг 57-моддаси қўлланилганда ҳам, тафтиш инстанцияси суди ҳукмнинг, ажримнинг қўшимча жазо тайинлаш ҳақидаги қисмини ўзгаришсиз қолдириши мумкин.
21. Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, маҳкумга нисбатан жазони енгиллатишга ёки уни жазони ўташдан озод қилишга асос сифатида фақат иш бўйича аниқланган ва маҳкумга номутаносиб оғир жазо тайинланганлигидан далолат берувчи ҳолатлар олиниши мумкин. Ҳукм чиқарилгандан сўнг келиб чиққан ҳолатлар, шунингдек маҳкумнинг жазони ўташ вақтидаги хулқ-атвори ўз-ўзидан суд қарорларининг ўзгартирилишига олиб келмаслиги лозим ва фақат ишнинг тафтиш тартибида кўриб чиқилиши учун бошқа асослар мавжуд бўлганда инобатга олиниши мумкин.
22. ЖПК 494-моддаси биринчи ва иккинчи қисмларининг талабларига риоя этган ҳолда маҳкумнинг қилмишини ЖК бир моддасидан икки ва ундан ортиқ моддаларига қайта квалификация қилганда, тафтиш инстанцияси суди ҳукмга, ажримга жазони кучайтирмаган ҳолда тегишли ўзгартиришлар киритиши ва ЖКнинг 59-моддасида белгиланган қоидаларга мувофиқ жазо тайинлашга ҳақли.
Бунда янги жазо ҳукм бўйича тайинланган жазодан оғирроқ бўлиши фақат шу асосларга кўра жабрланувчи ёки унинг вакили томонидан шикоят берилган ёҳуд прокурор томонидан протест билдирилган ҳоллардагина мумкин.
Агар ЖК бир моддаси билан квалификация қилиниши шарт бўлган икки ёки ундан ортиқ қилмиш ЖК бир неча моддаси билан нотўғри квалификация қилинган бўлса, тафтиш инстанцияси суди ушбу қилмишларни ЖК тегишли моддасига қайта квалификация қилиб, шу модда бўйича илгари тайинланган жазони кучайтирмаган ҳолда янги жазо белгилашга ҳақли.
23. Қуйи инстанция суди томонидан жазоларни қоплаш қоидалари (ЖКнинг 59-моддаси ) нотўғри қўлланилганлиги аниқланганда, тафтиш инстанцияси суди жазоларни қўшиш тартибини қўллаши мумкин. Бунда, агар шу асосларга кўра жабрланувчи ёки унинг вакили томонидан шикоят берилмаган ёхуд прокурор томонидан протест билдирилмаган бўлса, янги жазо ҳукм, ажрим бўйича тайинланган узил-кесил жазо миқдоридан ортиқ бўлиши мумкин эмас.
Агар суд томонидан бир неча ҳукм бўйича жазо белгилашда бир жазони бошқаси билан қоплаш қоидаси қонунга хилоф тарзда қўлланилган бўлса ёки ўталмаган жазо муддатини қўшиш имконияти бўлмаса, тафтиш инстанцияси суди охирги ҳукм бўйича жазони енгиллаштирганда олдинги ҳукм бўйича ўталмаган жазони қисман ёки тўлиқ қўшишга ҳақли. Бунда узил-кесил жазо ҳукмда белгиланган жазо миқдоридан (кейинги суд инстанциялари томонидан киритилган ўзгартиришларни инобатга олган ҳолда) ошмаслиги лозим.
24. Бошқа эпизодлар билан умумий квалификация қилинган бир ёки бир неча эпизод (масалан, бир неча марта ўғрилик, фирибгарлик ва ҳоказо) бўйича иш ҳолатлари тўлиқ текширилмаган деб топилганда, агар йўл қўйилган камчиликларни тўлдириш учун имконият бўлмаса, тафтиш инстанцияси суди ҳукмни, ажримни ўзгартириб, уларни ҳукмдан, ажримдан чиқариши лозим.
Агар маҳкум ЖКнинг турли моддалари бўйича квалификация қилинган бир неча жиноятни содир этганликда айбдор деб топилган бўлса, тафтиш инстанцияси суди ҳукмнинг, ажримнинг бир ёки бир неча жиноятга оид қисмини ўзгартириб, ўша маҳкумга нисбатан ҳукмнинг, ажримнинг қолган қисмини ўзгаришсиз қолдириши мумкин.
25. Тафтиш инстанцияси суди ҳукмни, ажримни бекор қилиш учун асослар мавжуд бўлганда қуйидагиларга ҳақли:
1) айрим суд қарорларини бекор қилиш ва иш бўйича илгари қабул қилинган суд қарорларидан бирини ўз кучида қолдиришга;
2) иш бўйича қабул қилинган барча суд қарорларини бекор қилиш ва айблов ёки оқлов ҳукми чиқаришга;
3) иш бўйича қабул қилинган барча суд қарорларини бекор қилиш ва ишни ЖПКнинг 496-моддасида назарда тутилган асослар бўйича тугатишга;
4) ЖПК 493-моддасининг тўртинчи қисмига мувофиқ, маҳкумга янги айблов қўйилган ёки янги шахс айбланувчи сифатида иштирок этиш учун ишга жалб этилган тақдирда, иш бўйича қабул қилинган барча суд қарорларини бекор қилишга ва жиноят ишини биринчи инстанция судига янгидан кўриш учун юборишга.
Ушбу банднинг 2-кичик бандида назарда тутилган ҳолатда тафтиш инстанцияси суди ҳукм, қолган ҳолларда ажрим чиқаради.
Бир вақтнинг ўзида ЖПКнинг 521 4 ва 521 17 -моддаларида назарда тутилган ҳар иккала турдаги қарорни қабул қилиш лозим бўлса, тафтиш инстанцияси суди тегишлича, алоҳида ҳукм ва ажрим чиқаради.
26. Биринчи инстанция судининг қонуний, асослантирилган, адолатли ҳукми ёки қонуний, асослантирилган ажрими апелляция ёки кассация инстанцияси суди томонидан етарли асосларсиз бекор қилинган ёки ўзгартирилган ҳолларда, тафтиш инстанцияси суди ЖПКнинг 521 4 -моддасига мувофиқ, апелляция ёки кассация инстанцияси суди ҳукмини, ажримини бекор қилади ва биринчи инстанция суди ҳукмини, ажримини ўзгаришсиз қолдиради.
Апелляция ёки кассация инстанция судининг қонуний, асослантирилган, адолатли ҳукми ёки ажрими тегишли тафтиш инстанцияси суди томонидан етарли асосларсиз бекор қилинган ёки ўзгартирилган ҳолларда, тафтиш инстанцияси суди ЖПКнинг 521 17 -моддасига мувофиқ, тегишли тафтиш инстанцияси суди ҳукмини, ажримини бекор қилади ва иш бўйича илгари қабул қилинган суд қарорларидан бирини ўзгартиришлар билан ёки ўзгаришсиз, ўз кучида қолдиради ёхуд янги қарор қабул қилади.
27. Жиноят-процессуал қонуни нормаларининг ҳукм, ажрим сўзсиз бекор қилинишига сабаб бўладиган даражада жиддий бузилиши тушунчаси ЖПК 488-моддасида кўрсатилган. Бундай қонун бузилишини аниқлаганда, тафтиш инстанцияси суди жиноят иши кимнинг шикояти (хусусий шикояти), протести (хусусий протести)га кўра кўрилаётганлигидан қатъий назар, йўл қўйилган қонун бузилиши дахл этган барча маҳкумлар ёки иши тугатилган шахсларга нисбатан ҳукмни, ажримни бекор қилиши шарт.
Шуни назарда тутиш лозимки, жиноят-процессуал қонуни нормалари жиддий бузилганлигининг аниқланиши тафтиш инстанцияси судини шикоят, протестда келтирилган бошқа важларни ҳам (айбловнинг исботланганлиги, квалификациянинг тўғрилиги, жазонинг адолатлилиги тўғрисида ва ҳоказо) мазмунан кўриб чиқиш ва улар бўйича ажримда тегишли хулоса чиқариш мажбуриятидан озод этмайди.
Жиноят иши бўйича йўл қўйилган жиноят-процессуал қонуни нормаларининг жиддий бузилиши ҳоллари тафтиш инстанцияси суди томонидан ҳукм, ажрим бекор қилиниб, янги ҳукм, ажрим, шу жумладан, айблов ёки оқлов ҳукми чиқарилишига ёки ишнинг ЖПКнинг 84-моддасига мувофиқ тугатилишига тўсқинлик қилмайди.
28. Шахсни жиноий жавобгарликдан озод этишни назарда тутувчи амнистия актига зид равишда ёки жиноий жавобгарликка тортиш муддати ўтгандан сўнг жиноят иши қўзғатилган ҳолларда, ҳукм, ажрим, гарчи унда маҳкум жазодан озод қилинган бўлса-да, бекор қилиниб, иш тугатилиши керак.
Агар тафтиш инстанцияси суди маҳкумнинг ҳаракатларини ЖКнинг бошқа моддасига қайта квалификация қилиш кераклиги тўғрисида хулосага келса ва бу модда шахсни жазодан озод этишни назарда тутувчи ёки жазо қўлланилишини истисно этувчи амнистия акти таъсири доирасига тушса, тафтиш инстанцияси биринчи ва апелляция инстанцияси суди қабул қилиши шарт бўлган қарорни чиқариши керак. Маҳкумнинг ҳаракатлари ЖКнинг бошқа моддасига қайта квалификация қилиниб, бу модда бўйича шахс ЖПК 463-моддаси иккинчи қисмининг 2-банди ҳамда учинчи қисми 2 ва 5-бандларига кўра жазодан озод қилиниши лозим бўлган ёки унга нисбатан жазо тайинланиши истисно этилган ҳолларда ҳам шундай қарор қабул қилиниши лозим.
29. Агар амнистия акти қуйи инстанция судлари томонидан қўлланилиши мумкин бўлмаган маҳкумга нисбатан қўлланилган бўлса, тафтиш инстанцияси суди, жабрланувчи ёки унинг вакилининг шикояти ёки прокурор протести бўлган тақдирда, ҳукмни, ажримни бекор қилади ва янги ҳукм чиқариш орқали амнистия актини қўлламаган ҳолда янги жазо тайинлайди (ЖПК 494-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмлари ). Агар тафтиш инстанцияси суди амнистия акти қўлланилган ҳолда ҳукмда тайинланган жазо амнистия акти қўлланилмаган ҳолда ҳам маҳкум учун етарли деб топса, у ҳукмдан, ажримдан амнистия актини қўллаш ҳақидаги хулоса ва қарорни чиқариб, амнистия акти қўлланилган ҳолда тайинланган жазони қолдиришга ҳақли.
30. Агар ишни тафтиш тартибида кўриб чиқиш давомида ЖКнинг 13-моддасига мувофиқ орқага қайтиш кучига эга бўлган, қилмишнинг жиноийлигини бекор қиладиган, жазони енгиллаштирадиган ёки шахснинг аҳволини бошқача тарзда яхшилайдиган қонун кучга кирса, тафтиш инстанцияси суди ҳукмга, ажримга зарур ўзгартиришлар киритади ёки уларни бекор қилиб, иш юритишни тугатади.
Бунда шуни эътиборга олиш лозимки, ЖК 13-моддасининг иккинчи қисмига кўра, ушбу қонун у кучга киргунга қадар тегишли жиноий қилмиш содир этган шахсларга, шу жумладан, жазони ўтаётган ёки ўтаб бўлган шахсларга нисбатан, агар улар ҳали судланган ҳисоблансалар, татбиқ этилади.
Қилмишнинг жиноийлигини бекор қиладиган қонун деганда, жиноят қонунида қилмишнинг жиноийлигини истисно этадиган қонун тушунилади. Масалан, айрим жиноятларни маъмурий, интизомий ҳуқуқбузарликлар тоифасига киритиш ёки жиноий таъқибдан чиқариш ёки қилмишни ҳуқуққа хилофлигини назарда тутувчи қонуннинг бекор қилиниши.
Жазони енгиллаштирадиган қонун деганда, айбли ижтимоий хавфли қилмиш учун айбдорга нисбатан енгилроқ жазони назарда тутувчи меъёрни қабул қилиниши тушунилади. Масалан, жазо тизимидан қамоқ жазосининг чиқарилиши, санкцияга енгилроқ бўлган муқобил жазо турини киритилиши.
Шахснинг аҳволини бошқача тарзда яхшилайдиган қонун деганда, жиноят таснифининг ўзгариши, жиноий жавобгарликдан ёки жазодан озод қилиш шартлари ёки муддатининг ўзгариши каби ҳолатлар тушунилади. Бунга, жавобгарликка тортиш муддатининг ўтиб кетганлиги муносабати билан жиноят учун жавобгарликдан озод қилишни назарда тутувчи ЖКнинг 64-моддасига киритилган жиноий жавобгарликка тортиш муддатини камайтириш тўғрисидаги ўзгартиришларни мисол тариқасида келтириш мумкин.
31. Тафтиш инстанцияси суди жиноят ишини кўриб чиқишда, иш бўйича ЖПКнинг 83-моддасида ҳамда 84-моддасининг биринчи ва бешинчи қисмларида назарда тутилган асосларни аниқласа ёки иш бўйича тўпланган далиллар маҳкумни айбдор деб топиш учун етарли бўлмаса ва қўшимча далилларни тўплаш имконияти қолмаган бўлса, ЖПКнинг 496-моддасига мувофиқ, барча суд қарорларини бекор қилади ва жиноят ишини тугатади.
32. ЖПКнинг 494-моддаси биринчи ва иккинчи қисмига мувофиқ, тафтиш инстанцияси суди маҳкумга жазони кучайтирган ёки унга эълон қилинган айблов доирасида (айрим айблов қуйи судлар томонидан муҳокама қилинмай қолган ҳолатларда ҳам) оғирроқ жиноят тўғрисидаги қонунни қўллаган ҳолда янги айблов ҳукми чиқариш орқали қуйи суднинг айблов ҳукмини бекор қилишга фақат шу асосларга кўра жабрланувчи ёки унинг вакили томонидан шикоят берилган ёхуд прокурор томонидан протест билдирилган ҳоллардагина ҳақли.
Бошқа маҳкумлар ёки улар ҳимоячиларининг оғирроқ жиноятга доир қонунни қўллаш зарурлиги ёки жазонинг енгиллиги тўғрисидаги шикоятлари ҳукмни, ажримни маҳкумнинг аҳволини оғирлаштирувчи томонга бекор қилиш учун сабаб бўла олмайди.
Шунингдек, фуқаровий даъво бўйича зарар миқдорини кўпайтириш ҳам жиноят квалификациясини ёки айблов мазмунини маҳкумнинг ҳолатини оғирлаштириш томонига ўзгартиришни тақозо этса, суд қарорлари фақат жабрланувчи ёки унинг вакили шикояти ёхуд прокурор протести мавжуд бўлганда, ЖПКнинг 494-моддаси талабларига риоя этилган ҳолда бекор қилиниши лозим.
Агар ишни кўриш вақтида судланувчининг унга илгари айблов қўйилмаган жиноятни содир этганлигини кўрсатувчи ҳолатлар аниқланса, тафтиш инстанцияси суди янги айблов бўйича жиноят иши қўзғатиш тўғрисидаги масалани ҳал қилиш учун тегишли материалларни илова қилган ҳолда бу ҳақда прокурорга хабар юборади (ЖПК 416-моддасининг биринчи қисми ).
Агар ишни кўриш вақтида жавобгарликка тортилмаган шахс томонидан жиноят содир этилганлигини кўрсатувчи ҳолатлар аниқланса, тафтиш инстанцияси суди жиноят иши қўзғатиш тўғрисидаги масалани ҳал қилиш учун тегишли материалларни илова қилган ҳолда бу ҳақда прокурорга хабар юборади (ЖПК 417-моддасининг биринчи қисми ).
Агар жиноят ишини тафтиш тартибида кўриш чоғида ЖПК 416-моддасининг иккинчи қисмида ёки 417-моддасининг иккинчи қисмида назарда тутилган ҳолатлар аниқланса, суд прокурорнинг, жабрланувчининг, унинг вакилининг, маҳкумнинг, унинг ҳимоячисининг ёки қонуний вакилининг илтимосномасига кўра, судланувчини янги айблов бўйича жиноий жавобгарликка тортиш ёки бошқа шахсни иш бўйича айбланувчи тариқасида ишда иштирок этишга жалб этиш тўғрисидаги илтимосномани қаноатлантириш ҳақида ажрим чиқаради ва унинг ижросини айблов далолатномаси ёки айблов хулосасини тасдиқлаган прокурорга ижро муддатини бир ой доирасида кўрсатган ҳолда топширади. Бунда кўрилаётган жиноят иши суднинг иш юритувида қолади ва ишни юритиш тўхтатилади.
Бундай илтимоснома киритилмаган, суднинг ажрими ЖПКнинг 416 , 417-моддаларида белгиланган муддатда бажарилмаган, прокурорнинг айбловга қўшимча киритиш ёки янги шахсни ишда айбланувчи сифатида иштирок этиш учун жалб этиш мумкин эмаслиги тўғрисидаги асослантирилган хулосаси келиб тушган ҳолда, тафтиш инстанцияси суди жиноят ишини кўришни қайтадан бошлаш тўғрисида ажрим чиқариб, суд муҳокамасини эълон қилинган айблов доирасида ва жиноят ишида мавжуд бўлган далиллар асосида давом эттиради.
Маҳкумга янги айбловнинг қўйилиши ёки янги шахс айбланувчи сифатида ишда иштирок этиш учун жалб этилиши тафтиш инстанцияси суди томонидан ЖПК 493-моддасининг 4-қисмига мувофиқ, қуйи инстанция судларининг барча қарорларини бекор қилинишига ва ишни биринчи инстанция судига умумий асосларда янгидан кўриш учун юборилишига асос бўлади.
33. Агар иш тафтиш тартибида кўрилганда суд қарорлари бекор қилиниб, маҳкум содир этилган жиноятга дахлдор эмаслиги сабабли оқланган ёки унга оид жиноят иши тугатилган, бироқ ушбу жиноятни содир этган шахс аниқланмай қолган тақдирда, суд ЖПКнинг 470-моддаси талабидан келиб чиқиб, жиноятни содир этган шахсни аниқлаш юзасидан чора кўриш учун ишни прокурорга юбориши лозим.
34. Оқлов ҳукми тафтиш инстанцияси суди томонидан, фақат, шахснинг асоссиз оқланганлиги тўғрисида жабрланувчи (унинг вакили)нинг шикояти ёки прокурорнинг протести бўлган ҳолларда бекор қилиниши ва айблов ҳукми чиқарилиши мумкин (ЖПКнинг 494-моддаси ).
Айрим оқланган шахсларга нисбатан шикоят (протест) берилиши бошқа оқланган шахсларга нисбатан ҳукмнинг бекор қилиниши ёки ўзгартирилиши учун асос бўлмайди.
35. Агар маҳкум ўзи ёки процесснинг бошқа иштирокчилари томонидан тафтиш шикояти (хусусий шикояти), протести (хусусий протести) берилгандан сўнг, бироқ иш тафтиш инстанцияси судида кўрилгунга қадар вафот этса, иш юритиш марҳумнинг яқин қариндошлари талаби билан умумий асосларда давом эттирилади.
Бунда, марҳумни реабилитация қилиш учун асослар мавжуд бўлган тақдирда, тафтиш инстанцияси суди ҳукмни, ажримни бекор қилиб, оқлов ҳукми чиқаради, бошқа ҳолларда эса, ҳукмни, ажримни бекор қилиб, ушбу шахсга нисбатан жиноят ишини ЖПК 84-моддаси биринчи қисмининг 3-бандига мувофиқ тугатади.
Иш тугатилганда ашёвий далиллар тақдири ҳақидаги масала ЖПКнинг 211-моддасига мувофиқ, уларнинг тегишлилиги тўғрисида низо келиб чиққанда эса — фуқаролик иш юритув тартибида кўрилиши мумкин. Марҳумнинг ҳаракатлари билан етказилган зарарни ундириш масаласи ҳам жабрланувчи (унинг вакили) ёки прокурор томонидан марҳумнинг ворисларига ёки унинг мулкини бошқариш ҳуқуқини ўз зиммасига олган шахсга нисбатан қўзғатилган даъво бўйича фуқаролик иш юритуви тартибида кўрилади.
36. Тафтиш инстанцияси суди ишни суднинг ажрими устидан берилган хусусий шикоят (хусусий протест) бўйича кўрганда қуйидагиларга ҳақли (ЖПКнинг 521 5 , 521 18 -моддалари ):
1) биринчи инстанция, апелляция, кассация ёки тегишли тафтиш инстанцияси судларининг ажримларини ўзгаришсиз, хусусий шикоятни, хусусий протестни эса қаноатлантирмасдан қолдиришга;
2) биринчи инстанция, апелляция, кассация ёки тегишли тафтиш инстанцияси судларининг ажримларини бекор қилишга ва ишни янгидан кўриб чиқиш учун тегишли инстанция судига юборишга;
3) биринчи инстанция, апелляция, кассация ёки тегишли тафтиш инстанцияси судларининг ажримларини бекор қилишга ва ишни умумий қоидалар бўйича суриштирув ёки дастлабки терговни ўтказиш учун прокурорга юборишга;
4) биринчи инстанция, апелляция, кассация ёки тегишли тафтиш инстанцияси судларининг ажримларини бекор қилишга ва амнистия актини қўллашга;
5) биринчи инстанция, апелляция, кассация ёки тегишли тафтиш инстанцияси судларининг ажримларини бекор қилишга ва иш юритишни тугатишга;
6) биринчи инстанция, апелляция, кассация ёки тегишли тафтиш инстанцияси судининг хусусий ажримини бекор қилишга;
7) биринчи инстанция, апелляция, кассация ёки тегишли тафтиш инстанцияси судларининг ажримларини ўзгартиришга.
37. Тафтиш инстанцияси судининг ҳукми ва ажрими ЖПКнинг 521 6 ва 521 19 -моддалари талабларига мувофиқ бўлиши, хусусан, унда тафтиш шикояти (хусусий шикояти), протести (хусусий протести)да келтирилган ҳар бир важ муҳокама этилиб, унинг асослилиги ёки асоссизлиги юзасидан хулосалар баён этилиши шарт.
Шикоят (хусусий шикоят), протест (хусусий протест) қаноатлантирилмай қолдирилганда тафтиш инстанцияси судининг ажримида қуйи инстанция судининг ҳукми, ажрими қонуний, асосли ва адолатли деб топилганлигининг, шикоят (хусусий шикоят) ёки протест (хусусий протест) эса қаноатлантирилмасдан қолдирилганлигининг асослари кўрсатилиши керак.
Қуйи инстанция судининг ҳукми, ажрими бекор қилинган ёки ўзгартирилган тақдирда, тафтиш инстанцияси судининг ҳукмида, ажримида қонуннинг қайси нормалари талаблари бузилганлиги ва бекор қилинаётган ёки ўзгартирилаётган қарорнинг асоссизлиги нимадан иборат эканлиги кўрсатилиши керак.
38. Агар муайян сабабга кўра, айрим маҳкумларга нисбатан қонунда белгиланган муддатда берилган тафтиш шикояти (протести) бошқа маҳкумларга нисбатан иш кўрилгандан сўнг келиб тушса ёки маҳкумнинг, унинг ҳимоячисининг ёки қонуний вакилининг тафтиш шикояти шу маҳкумга нисбатан процесснинг бошқа иштирокчиси томонидан берилган шикоят (протест) кўрилгандан сўнг келиб тушса, тафтиш инстанцияси суди ЖПКнинг 521 7 -моддасида белгиланган қоидаларга риоя қилиши керак.
39. Тафтиш инстанцияси суди жиноят ишини Олий суд раисининг, Бош прокурорнинг ЖПКнинг 485-моддасида назарда тутилган асосларга кўра билдирилган протести (хусусий протести) бўйича Олий суднинг Раёсатида тафтиш тартибида такроран кўриб чиқади.
ЖПКнинг 521 8 -моддасига мувофиқ, жиноят ишини тафтиш тартибида такроран кўриб чиқиш учун протест билдириш масаласини ҳал этиш мақсадида суддан талаб қилиб олишга ЖПКнинг 511-моддасида кўрсатилган шахсларнинг илтимосномалари, шунингдек судьянинг тақдимномаси, оммавий ахборот воситаларининг хабарлари сабаб бўлади.
ЖПКнинг 521 20 -моддасида тафтиш тартибида протест (хусусий протест) билдириш тўғрисидаги илтимоснома мазмуни юзасидан муайян талаблар белгиланган бўлиб, илтимоснома ушбу талабларга жавоб бермаган, шунингдек, ЖПК 521 9 -моддасида кўрсатилган ҳолларда хат билан уни берган шахсга қайтарилади.
Олий суднинг Раёсатида тафтиш тартибида такроран иш юритиш ЖПКнинг 55 ва 56 2 -бобларида назарда тутилган қоидалар инобатга олинган ҳолда, биринчи инстанция судида иш юритиш қоидалари асосида олиб борилади.
Ишни тафтиш тартибида такроран кўриб чиқиш натижаларига кўра, Олий суднинг Раёсати ЖПКнинг 521 17 -моддасида назарда тутилган ваколатлари доирасида ҳукм ёки қарор чиқаради.
Олий суд Раёсатининг ҳукми, қарори узил-кесил бўлиб, бундан ЖПК 485-моддасининг 6 ва 7-бандларида ҳамда 521 7 -моддасида назарда тутилган ҳоллар мустасно.
40. Суд қарорларининг қонунийлиги ва асослилигини шубҳа остида қолдирувчи ҳолатлар — суднинг ҳукми, ажрими қонуний кучга кирган пайтда мавжуд бўлган, бироқ судга маълум бўлмаган, шунингдек, суд қарорлари қонуний кучга киргандан сўнг аниқланган ҳолатлар билан боғлиқ бўлса, бундай суд қарорини қайта кўриб чиқиш масаласи фақат янги очилган ҳолатлар бўйича ЖПКнинг 57-бобида назарда тутилган иш юритиш қоидалари асосида ҳал этилиши мумкин.
41. ЖПКнинг 298 ва 300-моддаларида назарда тутилган асослар мавжуд бўлганда, шунингдек, суриштирув, дастлабки тергов юритилган ёки суд муҳокамаси вақтида қонун бузилишига йўл қўйилганлигини аниқлаган тақдирда, тафтиш инстанцияси суди хусусий ажрим чиқариш йўли билан тегишли орган ёки мансабдор шахснинг эътиборини бунга жалб этиши мумкин.
Суд қарорлари ўзгаришсиз қолдирилганда, тафтиш инстанцияси суди унинг қонунийлиги ва асослилигини шубҳа остига олувчи хусусий ажрим чиқаришга ҳақли эмас.
42. Процессуал қонун нормаларини бир хилда ва тўғри қўлланилиши амалиётини шакллантириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди, Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судларига ҳамда Ўзбекистон Республикаси Олий судининг Жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатига жиноят ишларни тафтиш тартибида кўриш суд амалиётини умумлаштириб бориш тавсия этилсин.
Олий суд раиси Б. ИСЛАМОВ
Пленум котиби, Олий суд судьяси Н. ХАКИМОВА
Тошкент ш.,
2024 йил 25 июнь,
18-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
qarori
Sudlar tomonidan jinoyat ishlarini taftish tartibida koʻrib chiqishning ayrim masalalari toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksiga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilganligi munosabati bilan, shuningdek, qonun normalarini bir xilda va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 22-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
1. Taftish instansiyasi sudi Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi (bundan buyon matnda JPK deb yuritiladi) 482-moddasiga muvofiq ishlarni taftish tartibida koʻrishda taftish shikoyati (xususiy shikoyati), protesti (xususiy protesti) boʻyicha ishning haqiqiy holatlari toʻliq aniqlanganligini va Jinoyat kodeksi (bundan buyon matnda JK deb yuritiladi) normalari toʻgʻri qoʻllanilganligini, ish yuritishni amalga oshirish chogʻida JPK normalariga rioya etilgan-etilmaganligini, birinchi instansiya, apellatsiya, kassatsiya va tegishli taftish instansiyasi sudi hukmining, ajrimining qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini ishda mavjud boʻlgan hamda taftish instansiyasi sudi tomonidan qoʻshimcha ravishda tekshirilgan dalillar boʻyicha tekshiradi.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlarida taftish tartibida ish yuritish — JPK 478-moddasi ikkinchi qismining uchinchi bandiga muvofiq, jinoyat ishlari boʻyicha tuman (shahar) sudlarining, hududiy harbiy sudlarning apellatsiya yoki kassatsiya tartibida koʻrib chiqilgan hukmlari, ajrimlari, shuningdek, ushbu sudlarning tuman (shahar) sudlari, hududiy harbiy sudlar tomonidan koʻrilgan ishlar boʻyicha apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasida chiqarilgan hukmlari, ajrimlari ustidan mahkum, oqlangan shaxs, ularning himoyachisi va qonuniy vakili, jabrlanuvchi, fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy javobgar hamda ularning vakillari, ishda taraf boʻlmagan, biroq sud hukmlari, ajrimlari huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxl qilgan shaxs (garov beruvchi, mulki xatlangan shaxs va boshqalar)ning taftish shikoyatlariga (xususiy shikoyatlariga), Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Qoraqalpogʻiston Respublikasi prokurori, viloyatlar, Toshkent shahar prokurorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurori va ularga tenglashtirilgan prokurorlar, shuningdek, ularning oʻrinbosarlarining taftish protestlariga (xususiy protestlariga) binoan amalga oshiriladi (JPKning 511-moddas i va 512-moddasining birinchi qismi ).
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining (bundan buyon matnda Oliy sud deb yuritiladi) Jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼatida taftish tartibida ish yuritish — JPK 478-moddasining uchinchi qismiga muvofiq:
jinoyat ishlari boʻyicha tuman (shahar) sudlarining, hududiy harbiy sudlarning Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari tomonidan apellatsiya yoki kassatsiya va taftish tartibida koʻrib chiqilgan hukmlari, ajrimlari, shuningdek, ushbu sudlar tomonidan tuman (shahar) sudlari, hududiy harbiy sudlar tomonidan koʻrilgan ishlar boʻyicha apellatsiya yoki kassatsiya va taftish tartibida chiqarilgan hukmlari, ajrimlari ustidan:
JPKning 511-moddasida koʻrsatilgan shaxslarning shikoyatlarini (xususiy shikoyatlarini) oʻrganib chiqish natijalariga koʻra Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi sudyasining shikoyatni (xususiy shikoyatni) ish bilan birga koʻrib chiqish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼatiga oʻtkazish haqidagi ajrimi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi yoinki uning oʻrinbosarining JPK 521 11 -moddasining uchinchi qismi tartibida chiqarilgan ajrimi;
Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining, uning oʻrinbosarlarining protesti;
shuningdek, Oliy sudning, Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlarining birinchi instansiya boʻyicha chiqarilgan va ayni shu sudlar tomonidan apellatsiya yoki kassatsiya tartibida koʻrib chiqilgan hukmlari, ajrimlari, shuningdek ushbu sudlar tomonidan birinchi instansiya tariqasida koʻrilgan ishlar boʻyicha apellatsiya yoki kassatsiya tartibida chiqarilgan hukmlari va ajrimlari ustidan JPKning 511-moddasida koʻrsatilgan shaxslarning shikoyatlari yoki Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining, uning oʻrinbosarlarining protestiga asosan amalga oshiriladi.
Oliy sudning Rayosatida taftish tartibida takroran ish yuritish — Oliy sud Jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼatining taftish tartibida chiqarilgan qarorlari ustidan JPKning 511-moddasida koʻrsatilgan shaxslarning arizasiga (iltimosnomasiga), sudyaning taqdimnomasiga, ommaviy axborot vositalarining xabarlariga koʻra kiritilgan Oliy sud raisining protestiga, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining protestiga binoan amalga oshiriladi.
3. Taftish shikoyati (xususiy shikoyat), protesti (xususiy protest) quyidagi tartibda, yaʼni:
1) tuman (shahar) sudlarining apellatsiya yoki kassatsiya tartibida koʻrib chiqilgan hukmlari, ajrimlari ustidan, shuningdek tuman (shahar) sudlari tomonidan koʻrilgan ishlar boʻyicha Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudining, viloyatlar, Toshkent shahar sudlarining apellatsiya yoki kassatsiya tartibida chiqarilgan hukmlari, ajrimlari ustidan Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudiga, viloyatlar, Toshkent shahar sudlariga;
2) hududiy harbiy sudlarning apellatsiya yoki kassatsiya tartibida koʻrilgan ishlari boʻyicha hukmlari, ajrimlari ustidan, shuningdek hududiy harbiy sudlar tomonidan koʻrilgan ishlar boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudining hukmlari, ajrimlari ustidan Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudiga — hukm, ajrim chiqargan sud orqali beriladi.
Bunda taftish shikoyati (xususiy shikoyat), protesti (xususiy protest), birinchi instansiya sudida ishni koʻrgan sud joylashgan hududdagi taftish instansiyasi sudi tomonidan koʻrib chiqilishi eʼtiborga olinishi kerak.
Oliy sudning Jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼatiga:
tuman (shahar) sudlari, hududiy harbiy sudlarning apellatsiya yoki kassatsiya va taftish tartibida koʻrilgan ishlari boʻyicha hukmlari, ajrimlari ustidan;
Oliy sud, Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlarining apellatsiya yoki kassatsiya tartibida koʻrilgan ishlari boʻyicha hukmlari, ajrimlari va ular yuzasidan chiqarilgan apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasining hukmlari, ajrimlari ustidan taftish tartibida shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest) berilishi mumkin.
4. Tushuntirilsinki, qonun taftish tartibida shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest) berishga boʻlgan huquqni biror-bir muddat bilan cheklamaydi (JPKning 514-moddasi ).
Shu bilan birga, agar shikoyat (xususiy shikoyat)da, protest (xususiy protest)da ogʻirroq jinoyat toʻgʻrisidagi qonunni qoʻllash zarurligi, jazoni kuchaytirish toʻgʻrisida yoki mahkumning ahvoli yomonlashishiga olib keladigan boshqa oʻzgartirishlar (mahkumni oʻta xavfli retsidivist deb topish, jazoni ijro etish koloniyasining qattiqroq turini belgilash, shartli hukmni bekor qilish, moddiy zarar miqdorini koʻpaytirish, basharti bu jinoyat kvalifikatsiyasi yoki ayblov mazmuni mahkumning ahvolini ogʻirlashishiga olib kelsa va hakozo.), shuningdek, oqlov hukmini yoki jinoyat ishini tugatish haqidagi ajrimni bekor qilish toʻgʻrisidagi masalalar qoʻyilgan boʻlsa, ishni taftish tartibida qayta koʻrishga ustidan shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest) berilayotgan hukm, ajrim qonuniy kuchga kirganidan soʻng faqat bir yil ichida yoʻl qoʻyiladi.
Ushbu muddat oʻtgandan soʻng berilgan, mahkumning, oqlangan va ishi tugatilgan shaxsning ahvolini ogʻirlashtirishga qaratilgan talablar qoʻyilgan shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest) taftish instansiyasi sudi tomonidan koʻrib chiqilmaydi va uni bergan shaxsga qaytariladi.
Agar taftish shikoyati (xususiy shikoyati), protesti (xususiy protesti) bir yillik muddat oʻtgunga qadar berilgan boʻlib, mazkur muddat ish boʻyicha qaror qabul qilingunga qadar oʻtib ketsa, sud ularni qanoatlantirilmasdan qoldiradi va bu haqda uni bergan shaxsga maʼlum qiladi.
Bunda bir yillik muddat tegishli instansiya hukmi, ajrimi qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab, taftish instansiyasi sudi tomonidan qaror qabul qilingan kun qoʻshilgan holda hisoblanishi kerak.
5. JPKning 516-moddasida taftish shikoyati (xususiy shikoyat), protesti (xususiy protest) mazmuni yuzasidan muayyan talablar belgilanganligi tufayli taftish instansiyasi sudi shikoyat, protest beruvchi shaxs tomonidan ushbu talabga rioya etilganligini tekshirishi shart.
Sudya taftish shikoyati (xususiy shikoyat), protesti (xususiy protest) JPKning 516-moddasida nazarda tutilgan talablarga javob bermasa va JPKning 521 9 -moddasida koʻrsatilgan hollarda xat bilan uni bergan shaxsga qaytaradi.
Shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest) bergan shaxs JPKning 516 va 521 9 -moddalarida koʻrsatilgan holatlar bartaraf etilganidan keyin umumiy tartibda qayta murojaat qilishga haqli.
6. Shuni nazarda tutish lozimki, qonunda taftish tartibida ish yuritish predmeti boʻyicha muayyan istisnolar belgilangan.
Jumladan, sud tomonidan sud muhokamasi jarayonida dalillarni tekshirish tartibi, protsess ishtirokchilari iltimosnomalari, ehtiyot chorasini tanlash, oʻzgartirish yoki bekor qilish, shuningdek, sud majlisi zalida tartibni saqlash yuzasidan hamda JPKning 416 , 417-moddalari tartibida chiqarilgan ajrimlar ustidan taftish tartibida shikoyat berish, protest bildirish mumkin emas.
Ushbu ajrimlar boʻyicha eʼtirozlar yakuniy sud hukmi, ajrimi ustidan berilgan taftish tartibidagi shikoyat (xususiy shikoyat)ga, protest (xususiy protest)ga kiritilishi mumkin.
Hukm, ajrim chiqarilgandan soʻng qabul qilingan amnistiya aktini tatbiq etish, tibbiy yoʻsindagi majburlov choralarini qoʻllash masalalari yuzasidan, shuningdek, mahkumga nisbatan ijro etilmagan bir necha hukm mavjud boʻlib, keyingi hukmni chiqargan sud bundan bexabar boʻlgan va shu kabi boshqa holatlar yuzasidan berilgan shikoyat (protest), agar unda ayni bir paytda jinoyat ishining mazmuni yoki hukm, ajrimning qonuniyligi va asosliligi boʻyicha boshqa masalalar qoʻyilgan boʻlmasa, taftish tartibida alohida koʻrilmaydi. Bu masalalar tegishli instansiya sudi tomonidan JPK 540 — 542-moddalari qoidalariga muvofiq hal etiladi. Bunday masalalar yuzasidan chiqarilgan sud ajrimi ustidan umumiy asoslarda xususiy shikoyat (xususiy protest) berilishi mumkin.
7. Jinoyat protsessi ishtirokchisi oʻzining shikoyati (xususiy shikoyati), protesti (xususiy protesti)ga oʻzgartirish va qoʻshimcha kiritish huquqidan taftish instansiyasi sudi majlisi boshlangunga qadar foydalanishi mumkin. Biroq JPK 519-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq, taftish protestiga (xususiy protestga), jabrlanuvchi yoki uning vakilining taftish shikoyatiga (xususiy shikoyatiga) mahkumning ahvolini ogʻirlashtirishga qaratilgan oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritishga, agar bunday talab taftish tartibida berilgan dastlabki shikoyatda, protestda (xususiy shikoyatda, xususiy protestda) koʻrsatilmagan boʻlsa, yoʻl qoʻyilishi mumkin emas.
Taftish shikoyati berilganidan keyin ishga kirishgan himoyachi JPK 519-moddasining ikkinchi qismi talablariga rioya etgan holda shikoyatni oʻzgartirishi yoki yangi vajlar bilan toʻldirishi, ilgari ishda ishtirok etgan himoyachi tomonidan berilgan shikoyat vajlariga qoʻshimcha asoslar taqdim etishi mumkin.
8. JPKning 520-moddasiga muvofiq, taftish shikoyati (xususiy shikoyat), protesti (xususiy protest) bergan shaxs oʻz shikoyatini (protestini), mahkum, jabrlanuvchi, fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy javobgar va ishda taraf boʻlmagan, biroq sud hukmlari, ajrimlari huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxl qilgan shaxs oʻz himoyachisi va vakili bergan shikoyatni ham qaytarib olish huquqiga ega. Protestni qaytarib olish huquqi yuqori turuvchi prokurorga ham tegishli.
Mahkumning himoyachisi, qonuniy vakili oʻz shikoyatini faqat mahkumning roziligi bilan qaytarib olishga haqli.
Taftish tartibida berilgan shikoyatni (xususiy shikoyatni), protestni (xususiy protestni) qaytarib olishga taftish instansiyasi sudi maslahatxonaga kirguniga qadar yoʻl qoʻyiladi.
Taftish shikoyatining (xususiy shikoyatning), protestining (xususiy protestning) qaytarib olinishi, agar ish boʻyicha boshqa protsess ishtirokchilari tomonidan berilgan shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest) boʻlmasa, taftish tartibida ish yuritish tugatilishiga olib keladi. Aks holda sud faqat shikoyatini (xususiy shikoyatini), protestini (xususiy protestini) qaytarib olgan shaxsga nisbatan taftish tartibida ish yuritishni tugatadi va boshqa shaxslarga nisbatan davom ettiradi.
Shuni inobatga olish lozimki, taftish tartibida ish yuritishning tugatilishi shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest) bilan qayta murojaat qilinishiga toʻsqinlik qilmaydi.
9. JPK 484-moddasining beshinchi va oltinchi qismlariga muvofiq, jinoyat ishini taftish tartibida koʻrib chiqish davomiyligi uni koʻrib chiqish boshlangan kundan eʼtiboran uch oydan oshmasligi kerak. Mazkur muddat ish murakkab boʻlgan yoki uning hajmi katta boʻlgan, shuningdek, boshqa uzrli sabablar mavjud boʻlgan taqdirda, ishni taftish tartibida koʻrib chiqayotgan sudlov hayʼatining ajrimi bilan koʻpi bilan bir oyga uzaytirilishi mumkin.
Oliy sudning Jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼati va Rayosati tomonidan taftish tartibida koʻrilishi lozim boʻlgan jinoyat ishi oqilona muddatlarda, biroq uni koʻrib chiqish boshlangan kundan eʼtiboran koʻpi bilan uch oyda koʻrib chiqilishi kerak. Ushbu muddat ishning murakkabligi yoki hajmi kattaligi, shuningdek boshqa uzrli sabablar mavjud boʻlgan taqdirda, tegishincha Oliy sud Jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼati ajrimi va Rayosatining qarori bilan koʻpi bilan bir yilga qadar uzaytiriladi. Bunga ishni JPK 484-moddasining birinchi — uchinchi qismlarida va 517-moddasida koʻrsatilgan hamda jinoyat ishini taftish tartibida koʻrib chiqish uchun tayinlash va tayyorlash uchun belgilangan muddatlar qoʻshilmaydi.
10. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, JPK 479 , 517 , 518 , 521 1 , 521 14 -moddalari talablarining bajarilishi protsess ishtirokchilari huquqlarining taʼminlanishi uchun muhim ahamiyatga ega. Shu munosabat bilan taftish instansiyasi sudi ishni sud majlisida koʻrishga tayyorlash jarayonida quyidagilarni tekshirishi shart:
mahkum, oqlangan shaxs, uning himoyachisi, qonuniy vakili, jabrlanuvchi, uning vakili, shuningdek fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy javobgar, ularning vakillariga sud qarorlari nusxasining topshirilgani;
protsess ishtirokchilariga shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest), shuningdek, qoʻshimcha materiallar kelib tushganligi toʻgʻrisida xabar berilgani;
shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest) bilan protsess ishtirokchilari tanishtirilganligi yoki ularga ushbu hujjatlar nusxasi yuborilgani;
jinoyat ishi taftish instansiyasi sudiga yuborilganligi toʻgʻrisida JPKning 511 — 513-moddalarida koʻrsatilgan shaxslar xabardor qilingani.
Taftish instansiyasi sudi sud qarorining ishda taraf boʻlmagan shaxs huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor qismi yuzasidan taftish shikoyati (xususiy shikoyati), protesti (xususiy protesti) bilan kelib tushgan ishni koʻrishga tayyorlash jarayonida quyidagilarni tekshirishi shart:
sud qarori nusxasi topshirilgani;
shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest) berilganligi toʻgʻrisida xabar berilgani;
kelib tushgan shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest) nusxasi berilgani;
taftish instansiyasi sudi majlisida ishtirok etish huquqi tushuntirilgani;
jinoyat ishi taftish instansiyasi sudiga yuborilganligi toʻgʻrisida unga xabar qilingani.
Ushbu talablar bajarilmaganligi aniqlansa va ularni taftish instansiyasi sudi tomonidan amalga oshirish imkoniyati boʻlmasa, ish qayta rasmiylashtirish uchun birinchi instansiya sudiga yuboriladi. Birinchi instansiya sudi tomonidan ishni qayta rasmiylashtirish JPKning 517-moddasida nazarda tutilgan muddatlarda amalga oshirilishi lozim.
Shikoyat (xususiy shikoyat) yoki protest (xususiy protest) bevosita taftish instansiya sudiga berilgan hollarda ham sud ularni hukmni, ajrimni chiqargan sudga JPKning 479-moddasida bayon etilgan talablarni ushbu Kodeks 517-moddasida belgilangan muddatlarda bajarish uchun yuboradi.
Ushbu talablar Oliy sudning Jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼatiga koʻrib chiqish uchun oʻtkazilgan ishlar boʻyicha taftish instansiyasi sudining oʻzi tomonidan amalga oshiriladi.
11. Shikoyatni (xususiy shikoyatni) Oliy sudning Jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼatiga oʻtkazish toʻgʻrisidagi ajrimda JPKning 521 12 -moddasida nazarda tutilganlar bilan birga quyidagi masalalar ham hal etilishi kerak:
sud majlisiga taraflarni va jinoyat protsessining boshqa ishtirokchilarini chaqirish;
JPKning 19-moddasida nazarda tutilgan hollarda, jinoyat ishini yopiq sud majlisida koʻrish;
ozodlikdan mahrum qilish yoki ozodlikni cheklash tariqasidagi jazoni oʻtayotgan mahkumning sud majlisidagi ishtiroki.
12. Shuni nazarda tutish kerakki, JPKning 521 2 va 521 15 -moddalarida taftish instansiyasi sudi majlisida ishtirok etishi shart boʻlgan taraflar, shuningdek, unda ishtirok etish huquqiga ega boʻlgan protsess ishtirokchilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu sababli taftish instansiyasi sudi har bir ish boʻyicha ularni sud majlisi joyi, sanasi va vaqti toʻgʻrisida oldindan xabardor etish choralarini koʻrishi kerak.
Jazoni ijro etish muassasasida boʻlgan yoki ozodlikni cheklash tariqasidagi jazoni oʻtayotgan mahkumning taftish instansiyasi sudi majlisida ishtirok etishini taʼminlash sud tomonidan hal etiladi. Agar taftish instansiyasi sudi mahkumning sud majlisida ishtirokini zarur deb topsa, uni sud majlisiga olib kelish choralarini koʻrishi yoxud ishni yopiq sud majlisida koʻrish talab etilmaydigan hollarda uning sud majlisida videokonferensaloqa tizimidan foydalangan holda ishtirok etishini taʼminlashi lozim.
Taftish instansiyasi sudi majlisi joyi, sanasi va vaqti toʻgʻrisida tegishli tartibda xabardor qilingan shaxslarning sud majlisiga kelmasligi jinoyat ishini koʻrishga monelik qilmaydi, sud majlisida ishtirok etishi shart boʻlgan shaxslar bundan mustasno.
Prokuror yoki himoyachi sud majlisiga kelmay qolgan taqdirda jinoyat ishini koʻrib chiqish keyinga qoldiriladi.
13. Taftish instansiyasi sudi xolislik va begʻarazlikni saqlagan holda taraflarga oʻz protsessual huquq va majburiyatlarini amalga oshirishlari uchun zarur sharoit yaratib berishi shart.
Taftish instansiyasi sudida ishning muhokamasi, JPKning 483 , 521 3 va 521 16 -moddalarida nazarda tutilgan qoidalar inobatga olingan holda, birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari asosida olib boriladi.
14. JPKning 483-moddasiga muvofiq, sud jinoyat ishini taftish tartibida koʻrishda shikoyat, protest vajlari bilan chegaralanmasdan, sud qarorlari qonuniyligi, asosliligi va adolatliligini barcha mahkumlarga, oqlangan shaxslarga, shu jumladan, shikoyat bermagan shaxslarga yoki oʻziga nisbatan shikoyat, protest berilmagan mahkumlarga, oqlangan shaxslarga nisbatan ham toʻliq hajmda tekshiradi. Sud qarorlarini toʻliq hajmda tekshirilishiga qilmishning jinoiyligi bekor qilinsa, jazo yengillashtirilsa yoki shaxsning ahvoli boshqacha tarzda yaxshilansagina yoʻl qoʻyiladi.
Agar bu mahkum, oqlangan shaxs ahvolining ogʻirlashuviga olib kelsa, prokuror protesti yoki jabrlanuvchining, uning vakilining shikoyati boʻlmagan hollarda, sud shikoyatda, protestda keltirilgan vajlar doirasidan chetga chiqishga, shuningdek, taftish shikoyati bermagan mahkumlarga, oqlangan shaxslarga nisbatan ishni koʻrishga haqli emas.
Agar quyi instansiya sudi tomonidan sud tergovining toʻliq emasligiga yoki bir yoqlamaligiga yoxud protsessual buzilishlarga yoʻl qoʻyilgan boʻlsa, taftish instansiyasi sudi toʻliq yoki qisman sud tergovini oʻtkazish yoʻli bilan boʻshliqlarning oʻrnini toʻldirish, protsessual buzilishlarni bartaraf etish choralarini koʻradi. Shu maqsadda taftish instansiyasi sudi ish holatlari toʻla, har tomonlama va xolisona tekshirib chiqilishini taʼminlash uchun zarur boʻlgan, JPK 483-moddasi uchinchi qismining 1 — 7-bandlarida nazarda tutilgan harakatlarni bajarishga haqli.
Taftish instansiyasi sudi taraflarning iltimosnomalarini (yangi guvohlarni soʻroq qilish, ekspertizalar oʻtkazish, ashyoviy dalillar va hujjatlarni talab qilib olish va boshqalar haqida), ular birinchi instansiya sudi tomonidan rad etilganligi sababligina, rad etishga haqli emas. Zarur hollarda sud qoʻshimcha dalillarni talab qilib olishda tashabbus koʻrsatishi lozim.
JPKning 398 , 447-moddalariga muvofiq, qoʻshimcha materiallarni talab qilib olishda muayyan tergov harakatlarini oʻtkazish zarurati tugʻilsa, bu haqida taftish instansiyasi sudi ajrim chiqarishi va ijro uchun tegishli tergov organiga yuborishi mumkin. Ishning muhokamasi esa, keyinga qoldiriladi.
Taftish instansiyasi sudi qaror qabul qilish chogʻida birinchi, apellatsiya yoki kassatsiya va tegishli taftish instansiya sudi tomonidan tekshirilgan dalillarni ham, taftish instansiyasi sudiga taraflar tomonidan taqdim etilgan yoki u tomonidan talab qilib olingan va tekshirib chiqilgan yangi dalillarni ham eʼtiborga oladi.
15. Taftish shikoyatida (protestida) protsess ishtirokchilarining sud majlisi bayonnomasida qayd etilgan koʻrsatuvlari ularning quyi instansiya sudlarida aslida bergan koʻrsatuvlariga mos emasligi toʻgʻrisida keltirilgan vajlari bayonnomaning toʻliq boʻlishini taʼminlash maqsadida foydalanilgan audio- yoki videoyozuv va stenogrammadagi yozuvlarni eshitib koʻrish, oʻqib eshittirish, ushbu tergov harakatlari yetarli boʻlmaganda, bu shaxslarni taftish instansiyasi sudi majlisida qayta soʻroq qilish yoʻli bilan tekshirilishi mumkin.
Taftish instansiyasi sudi muhokamasi jarayonida, bila turib yolgʻon koʻrsatuv berganlik uchun javobgarlik toʻgʻrisida ogohlantirilgan protsess ishtirokchisining hozirgi va ilgarigi soʻroqlaridagi koʻrsatuvlari oʻrtasida jiddiy qarama-qarshiliklar aniqlanganda, tegishli munosabat bildirilishi shart.
16. Taftish instansiyasi sudida taraflar muzokaralari JPKning 449-moddasi qoidalariga muvofiq oʻtkaziladi, biroq bunda shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest) bergan shaxs birinchi boʻlib soʻzga chiqadi.
Ish boʻyicha bir necha shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest) mavjud boʻlganda, birinchi boʻlib ayblov tarafiga tegishli protsess ishtirokchilari soʻzga chiqadi.
17. Agar quyi instansiya sudi hukmi, ajrimi moddiy va protsessual qonun talablariga muvofiq chiqarilganligi aniqlansa, taftish instansiyasi sudi ularni oʻzgarishsiz qoldiradi (JPKning 521 4 , 521 17 -moddalari ).
Taftish instansiyasi sudi sud hukmini, ajrimini oʻzgarishsiz qoldirganda quyidagilarga haqli:
JPK 533-moddasining birinchi qismida koʻrsatilgan asoslar mavjud boʻlganda, hukmning ijrosini kechiktirishga;
amnistiya aktini qoʻllashga.
Taftish instansiyasi sudi tomonidan quyi instansiyasi sudi hukmi, ajrimining tavsif yoki qaror qismiga oʻzgartirish kiritilganda ham, basharti bu ayblov hajmi, qilmishning kvalifikatsiyasi, tayinlangan jazo turi va miqdori oʻzgarishiga olib kelmasa, sud qarorlari oʻzgarishsiz qoldiriladi.
18. JPKning 485-moddasida hukmni, ajrimni bekor qilinishi va oʻzgartirilishining umumiy asoslari belgilangan boʻlib, taftish instansiyasi sudi, ishning muayyan holatlaridan kelib chiqqan holda, bu asoslarni u yoki bu tarzda qoʻllashi mumkin.
Hukm, ajrim quyidagi hollarda oʻzgartirilishi shart, agar:
sud tergovi toʻliq boʻlmasa yoki bir yoqlama olib borilgan boʻlib, biroq yoʻl qoʻyilgan kamchiliklar toʻldirilganidan soʻng taftish instansiyasi sudi jinoyat kvalifikatsiyasini oʻzgartirish zarurligi haqida xulosaga kelsa;
hukmda, ajrimda bayon qilingan sud xulosalari ishning haqiqiy holatlariga muvofiq boʻlmay, biroq taftish instansiyasi sudi ularga mahkumning ahvolini ogʻirlashtirmagan holda tegishli baho bera olsa;
ish boʻyicha JPK normalari buzilgan boʻlib, biroq ularning taftish instansiyasida bartaraf etilishi hukmni bekor qilishni talab etmasa;
sud tomonidan JK normalari notoʻgʻri qoʻllanilgan boʻlib, biroq taftish instansiyasi sudi bu xatoni mahkumning ahvolini ogʻirlashtirmagan holda tuzatishi mumkin boʻlsa;
taftish instansiyasi sudi tayinlangan jazo yengillashtirilishi lozim deb hisoblasa;
JK Maxsus qismining tegishli moddasidagi yetkazilgan moddiy zararning oʻrni qoplangan taqdirda ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo qoʻllanilmasligi haqidagi normaning qoʻllanilish zaruriyati vujudga kelsa.
19. Taftish instansiyasi sudi hukmni, ajrimni oʻzgartirish uchun asoslar mavjud boʻlganda quyidagilarga haqli:
qilmishni JK boshqa moddasiga (bir necha moddalariga) qayta kvalifikatsiya qilishga;
hukmdan, ajrimdan ayblovning bir qismini (ayrim epizodlarini) yoki mahkumning javobgarligini ogʻirlashtiruvchi belgilarni chiqarishga;
hukmdan, ajrimdan jinoyatlarning ideal majmui tariqasida qilmishni notoʻgʻri baholash tufayli ortiqcha eʼlon qilingan JK moddasini chiqarishga;
JKning 70 — 72 , 87-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda, mahkumni jazodan ozod qilishga;
jazoni yengillashtirishga, JK Maxsus qismi moddasi sanksiyasi doirasida boshqa yengilroq yoxud JKning 57-moddasini qoʻllagan holda jazo tayinlashga;
mahkumning ahvolini ogʻirlashtirmagan holda JKning 59 yoki 60-moddasini qoʻllab, jazo miqdorini oʻzgartirishga;
jinoyat natijasida yetkazilgan, oʻrni qoplanishi lozim boʻlgan moddiy zarar, shuningdek, maʼnaviy ziyonni kompensatsiya qilish miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirishga, shuningdek, ushbu masala quyi instansiya sudi tomonidan hal etilmagan hollarda, bunday zararni qoplash toʻgʻrisida qaror qabul qilishga;
mahkumni oʻta xavfli retsidivist deb topishga yoki hukmdan, ajrimdan uni oʻta xavfli retsidivist deb topish haqidagi qarorni chiqarishga;
mahkumga nisbatan jazoni ijro etish koloniyasining boshqa, shu jumladan, ogʻirroq turini belgilashga;
ashyoviy dalillar, protsessual chiqimlar toʻgʻrisidagi masalalarni va boshqa masalalarni hal etishga.
20. Asosiy jazo yengillashtirilganda, shu jumladan, JKning 57-moddasi qoʻllanilganda ham, taftish instansiyasi sudi hukmning, ajrimning qoʻshimcha jazo tayinlash haqidagi qismini oʻzgarishsiz qoldirishi mumkin.
21. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, mahkumga nisbatan jazoni yengillatishga yoki uni jazoni oʻtashdan ozod qilishga asos sifatida faqat ish boʻyicha aniqlangan va mahkumga nomutanosib ogʻir jazo tayinlanganligidan dalolat beruvchi holatlar olinishi mumkin. Hukm chiqarilgandan soʻng kelib chiqqan holatlar, shuningdek mahkumning jazoni oʻtash vaqtidagi xulq-atvori oʻz-oʻzidan sud qarorlarining oʻzgartirilishiga olib kelmasligi lozim va faqat ishning taftish tartibida koʻrib chiqilishi uchun boshqa asoslar mavjud boʻlganda inobatga olinishi mumkin.
22. JPK 494-moddasi birinchi va ikkinchi qismlarining talablariga rioya etgan holda mahkumning qilmishini JK bir moddasidan ikki va undan ortiq moddalariga qayta kvalifikatsiya qilganda, taftish instansiyasi sudi hukmga, ajrimga jazoni kuchaytirmagan holda tegishli oʻzgartirishlar kiritishi va JKning 59-moddasida belgilangan qoidalarga muvofiq jazo tayinlashga haqli.
Bunda yangi jazo hukm boʻyicha tayinlangan jazodan ogʻirroq boʻlishi faqat shu asoslarga koʻra jabrlanuvchi yoki uning vakili tomonidan shikoyat berilgan yohud prokuror tomonidan protest bildirilgan hollardagina mumkin.
Agar JK bir moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi shart boʻlgan ikki yoki undan ortiq qilmish JK bir necha moddasi bilan notoʻgʻri kvalifikatsiya qilingan boʻlsa, taftish instansiyasi sudi ushbu qilmishlarni JK tegishli moddasiga qayta kvalifikatsiya qilib, shu modda boʻyicha ilgari tayinlangan jazoni kuchaytirmagan holda yangi jazo belgilashga haqli.
23. Quyi instansiya sudi tomonidan jazolarni qoplash qoidalari (JKning 59-moddasi ) notoʻgʻri qoʻllanilganligi aniqlanganda, taftish instansiyasi sudi jazolarni qoʻshish tartibini qoʻllashi mumkin. Bunda, agar shu asoslarga koʻra jabrlanuvchi yoki uning vakili tomonidan shikoyat berilmagan yoxud prokuror tomonidan protest bildirilmagan boʻlsa, yangi jazo hukm, ajrim boʻyicha tayinlangan uzil-kesil jazo miqdoridan ortiq boʻlishi mumkin emas.
Agar sud tomonidan bir necha hukm boʻyicha jazo belgilashda bir jazoni boshqasi bilan qoplash qoidasi qonunga xilof tarzda qoʻllanilgan boʻlsa yoki oʻtalmagan jazo muddatini qoʻshish imkoniyati boʻlmasa, taftish instansiyasi sudi oxirgi hukm boʻyicha jazoni yengillashtirganda oldingi hukm boʻyicha oʻtalmagan jazoni qisman yoki toʻliq qoʻshishga haqli. Bunda uzil-kesil jazo hukmda belgilangan jazo miqdoridan (keyingi sud instansiyalari tomonidan kiritilgan oʻzgartirishlarni inobatga olgan holda) oshmasligi lozim.
24. Boshqa epizodlar bilan umumiy kvalifikatsiya qilingan bir yoki bir necha epizod (masalan, bir necha marta oʻgʻrilik, firibgarlik va hokazo) boʻyicha ish holatlari toʻliq tekshirilmagan deb topilganda, agar yoʻl qoʻyilgan kamchiliklarni toʻldirish uchun imkoniyat boʻlmasa, taftish instansiyasi sudi hukmni, ajrimni oʻzgartirib, ularni hukmdan, ajrimdan chiqarishi lozim.
Agar mahkum JKning turli moddalari boʻyicha kvalifikatsiya qilingan bir necha jinoyatni sodir etganlikda aybdor deb topilgan boʻlsa, taftish instansiyasi sudi hukmning, ajrimning bir yoki bir necha jinoyatga oid qismini oʻzgartirib, oʻsha mahkumga nisbatan hukmning, ajrimning qolgan qismini oʻzgarishsiz qoldirishi mumkin.
25. Taftish instansiyasi sudi hukmni, ajrimni bekor qilish uchun asoslar mavjud boʻlganda quyidagilarga haqli:
1) ayrim sud qarorlarini bekor qilish va ish boʻyicha ilgari qabul qilingan sud qarorlaridan birini oʻz kuchida qoldirishga;
2) ish boʻyicha qabul qilingan barcha sud qarorlarini bekor qilish va ayblov yoki oqlov hukmi chiqarishga;
3) ish boʻyicha qabul qilingan barcha sud qarorlarini bekor qilish va ishni JPKning 496-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha tugatishga;
4) JPK 493-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq, mahkumga yangi ayblov qoʻyilgan yoki yangi shaxs ayblanuvchi sifatida ishtirok etish uchun ishga jalb etilgan taqdirda, ish boʻyicha qabul qilingan barcha sud qarorlarini bekor qilishga va jinoyat ishini birinchi instansiya sudiga yangidan koʻrish uchun yuborishga.
Ushbu bandning 2-kichik bandida nazarda tutilgan holatda taftish instansiyasi sudi hukm, qolgan hollarda ajrim chiqaradi.
Bir vaqtning oʻzida JPKning 521 4 va 521 17 -moddalarida nazarda tutilgan har ikkala turdagi qarorni qabul qilish lozim boʻlsa, taftish instansiyasi sudi tegishlicha, alohida hukm va ajrim chiqaradi.
26. Birinchi instansiya sudining qonuniy, asoslantirilgan, adolatli hukmi yoki qonuniy, asoslantirilgan ajrimi apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan yetarli asoslarsiz bekor qilingan yoki oʻzgartirilgan hollarda, taftish instansiyasi sudi JPKning 521 4 -moddasiga muvofiq, apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudi hukmini, ajrimini bekor qiladi va birinchi instansiya sudi hukmini, ajrimini oʻzgarishsiz qoldiradi.
Apellatsiya yoki kassatsiya instansiya sudining qonuniy, asoslantirilgan, adolatli hukmi yoki ajrimi tegishli taftish instansiyasi sudi tomonidan yetarli asoslarsiz bekor qilingan yoki oʻzgartirilgan hollarda, taftish instansiyasi sudi JPKning 521 17 -moddasiga muvofiq, tegishli taftish instansiyasi sudi hukmini, ajrimini bekor qiladi va ish boʻyicha ilgari qabul qilingan sud qarorlaridan birini oʻzgartirishlar bilan yoki oʻzgarishsiz, oʻz kuchida qoldiradi yoxud yangi qaror qabul qiladi.
27. Jinoyat-protsessual qonuni normalarining hukm, ajrim soʻzsiz bekor qilinishiga sabab boʻladigan darajada jiddiy buzilishi tushunchasi JPK 488-moddasida koʻrsatilgan. Bunday qonun buzilishini aniqlaganda, taftish instansiyasi sudi jinoyat ishi kimning shikoyati (xususiy shikoyati), protesti (xususiy protesti)ga koʻra koʻrilayotganligidan qatʼiy nazar, yoʻl qoʻyilgan qonun buzilishi daxl etgan barcha mahkumlar yoki ishi tugatilgan shaxslarga nisbatan hukmni, ajrimni bekor qilishi shart.
Shuni nazarda tutish lozimki, jinoyat-protsessual qonuni normalari jiddiy buzilganligining aniqlanishi taftish instansiyasi sudini shikoyat, protestda keltirilgan boshqa vajlarni ham (ayblovning isbotlanganligi, kvalifikatsiyaning toʻgʻriligi, jazoning adolatliligi toʻgʻrisida va hokazo) mazmunan koʻrib chiqish va ular boʻyicha ajrimda tegishli xulosa chiqarish majburiyatidan ozod etmaydi.
Jinoyat ishi boʻyicha yoʻl qoʻyilgan jinoyat-protsessual qonuni normalarining jiddiy buzilishi hollari taftish instansiyasi sudi tomonidan hukm, ajrim bekor qilinib, yangi hukm, ajrim, shu jumladan, ayblov yoki oqlov hukmi chiqarilishiga yoki ishning JPKning 84-moddasiga muvofiq tugatilishiga toʻsqinlik qilmaydi.
28. Shaxsni jinoiy javobgarlikdan ozod etishni nazarda tutuvchi amnistiya aktiga zid ravishda yoki jinoiy javobgarlikka tortish muddati oʻtgandan soʻng jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan hollarda, hukm, ajrim, garchi unda mahkum jazodan ozod qilingan boʻlsa-da, bekor qilinib, ish tugatilishi kerak.
Agar taftish instansiyasi sudi mahkumning harakatlarini JKning boshqa moddasiga qayta kvalifikatsiya qilish kerakligi toʻgʻrisida xulosaga kelsa va bu modda shaxsni jazodan ozod etishni nazarda tutuvchi yoki jazo qoʻllanilishini istisno etuvchi amnistiya akti taʼsiri doirasiga tushsa, taftish instansiyasi birinchi va apellatsiya instansiyasi sudi qabul qilishi shart boʻlgan qarorni chiqarishi kerak. Mahkumning harakatlari JKning boshqa moddasiga qayta kvalifikatsiya qilinib, bu modda boʻyicha shaxs JPK 463-moddasi ikkinchi qismining 2-bandi hamda uchinchi qismi 2 va 5-bandlariga koʻra jazodan ozod qilinishi lozim boʻlgan yoki unga nisbatan jazo tayinlanishi istisno etilgan hollarda ham shunday qaror qabul qilinishi lozim.
29. Agar amnistiya akti quyi instansiya sudlari tomonidan qoʻllanilishi mumkin boʻlmagan mahkumga nisbatan qoʻllanilgan boʻlsa, taftish instansiyasi sudi, jabrlanuvchi yoki uning vakilining shikoyati yoki prokuror protesti boʻlgan taqdirda, hukmni, ajrimni bekor qiladi va yangi hukm chiqarish orqali amnistiya aktini qoʻllamagan holda yangi jazo tayinlaydi (JPK 494-moddasining birinchi va ikkinchi qismlari ). Agar taftish instansiyasi sudi amnistiya akti qoʻllanilgan holda hukmda tayinlangan jazo amnistiya akti qoʻllanilmagan holda ham mahkum uchun yetarli deb topsa, u hukmdan, ajrimdan amnistiya aktini qoʻllash haqidagi xulosa va qarorni chiqarib, amnistiya akti qoʻllanilgan holda tayinlangan jazoni qoldirishga haqli.
30. Agar ishni taftish tartibida koʻrib chiqish davomida JKning 13-moddasiga muvofiq orqaga qaytish kuchiga ega boʻlgan, qilmishning jinoiyligini bekor qiladigan, jazoni yengillashtiradigan yoki shaxsning ahvolini boshqacha tarzda yaxshilaydigan qonun kuchga kirsa, taftish instansiyasi sudi hukmga, ajrimga zarur oʻzgartirishlar kiritadi yoki ularni bekor qilib, ish yuritishni tugatadi.
Bunda shuni eʼtiborga olish lozimki, JK 13-moddasining ikkinchi qismiga koʻra, ushbu qonun u kuchga kirgunga qadar tegishli jinoiy qilmish sodir etgan shaxslarga, shu jumladan, jazoni oʻtayotgan yoki oʻtab boʻlgan shaxslarga nisbatan, agar ular hali sudlangan hisoblansalar, tatbiq etiladi.
Qilmishning jinoiyligini bekor qiladigan qonun deganda, jinoyat qonunida qilmishning jinoiyligini istisno etadigan qonun tushuniladi. Masalan, ayrim jinoyatlarni maʼmuriy, intizomiy huquqbuzarliklar toifasiga kiritish yoki jinoiy taʼqibdan chiqarish yoki qilmishni huquqqa xilofligini nazarda tutuvchi qonunning bekor qilinishi.
Jazoni yengillashtiradigan qonun deganda, aybli ijtimoiy xavfli qilmish uchun aybdorga nisbatan yengilroq jazoni nazarda tutuvchi meʼyorni qabul qilinishi tushuniladi. Masalan, jazo tizimidan qamoq jazosining chiqarilishi, sanksiyaga yengilroq boʻlgan muqobil jazo turini kiritilishi.
Shaxsning ahvolini boshqacha tarzda yaxshilaydigan qonun deganda, jinoyat tasnifining oʻzgarishi, jinoiy javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilish shartlari yoki muddatining oʻzgarishi kabi holatlar tushuniladi. Bunga, javobgarlikka tortish muddatining oʻtib ketganligi munosabati bilan jinoyat uchun javobgarlikdan ozod qilishni nazarda tutuvchi JKning 64-moddasiga kiritilgan jinoiy javobgarlikka tortish muddatini kamaytirish toʻgʻrisidagi oʻzgartirishlarni misol tariqasida keltirish mumkin.
31. Taftish instansiyasi sudi jinoyat ishini koʻrib chiqishda, ish boʻyicha JPKning 83-moddasida hamda 84-moddasining birinchi va beshinchi qismlarida nazarda tutilgan asoslarni aniqlasa yoki ish boʻyicha toʻplangan dalillar mahkumni aybdor deb topish uchun yetarli boʻlmasa va qoʻshimcha dalillarni toʻplash imkoniyati qolmagan boʻlsa, JPKning 496-moddasiga muvofiq, barcha sud qarorlarini bekor qiladi va jinoyat ishini tugatadi.
32. JPKning 494-moddasi birinchi va ikkinchi qismiga muvofiq, taftish instansiyasi sudi mahkumga jazoni kuchaytirgan yoki unga eʼlon qilingan ayblov doirasida (ayrim ayblov quyi sudlar tomonidan muhokama qilinmay qolgan holatlarda ham) ogʻirroq jinoyat toʻgʻrisidagi qonunni qoʻllagan holda yangi ayblov hukmi chiqarish orqali quyi sudning ayblov hukmini bekor qilishga faqat shu asoslarga koʻra jabrlanuvchi yoki uning vakili tomonidan shikoyat berilgan yoxud prokuror tomonidan protest bildirilgan hollardagina haqli.
Boshqa mahkumlar yoki ular himoyachilarining ogʻirroq jinoyatga doir qonunni qoʻllash zarurligi yoki jazoning yengilligi toʻgʻrisidagi shikoyatlari hukmni, ajrimni mahkumning ahvolini ogʻirlashtiruvchi tomonga bekor qilish uchun sabab boʻla olmaydi.
Shuningdek, fuqaroviy daʼvo boʻyicha zarar miqdorini koʻpaytirish ham jinoyat kvalifikatsiyasini yoki ayblov mazmunini mahkumning holatini ogʻirlashtirish tomoniga oʻzgartirishni taqozo etsa, sud qarorlari faqat jabrlanuvchi yoki uning vakili shikoyati yoxud prokuror protesti mavjud boʻlganda, JPKning 494-moddasi talablariga rioya etilgan holda bekor qilinishi lozim.
Agar ishni koʻrish vaqtida sudlanuvchining unga ilgari ayblov qoʻyilmagan jinoyatni sodir etganligini koʻrsatuvchi holatlar aniqlansa, taftish instansiyasi sudi yangi ayblov boʻyicha jinoyat ishi qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun tegishli materiallarni ilova qilgan holda bu haqda prokurorga xabar yuboradi (JPK 416-moddasining birinchi qismi ).
Agar ishni koʻrish vaqtida javobgarlikka tortilmagan shaxs tomonidan jinoyat sodir etilganligini koʻrsatuvchi holatlar aniqlansa, taftish instansiyasi sudi jinoyat ishi qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun tegishli materiallarni ilova qilgan holda bu haqda prokurorga xabar yuboradi (JPK 417-moddasining birinchi qismi ).
Agar jinoyat ishini taftish tartibida koʻrish chogʻida JPK 416-moddasining ikkinchi qismida yoki 417-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan holatlar aniqlansa, sud prokurorning, jabrlanuvchining, uning vakilining, mahkumning, uning himoyachisining yoki qonuniy vakilining iltimosnomasiga koʻra, sudlanuvchini yangi ayblov boʻyicha jinoiy javobgarlikka tortish yoki boshqa shaxsni ish boʻyicha ayblanuvchi tariqasida ishda ishtirok etishga jalb etish toʻgʻrisidagi iltimosnomani qanoatlantirish haqida ajrim chiqaradi va uning ijrosini ayblov dalolatnomasi yoki ayblov xulosasini tasdiqlagan prokurorga ijro muddatini bir oy doirasida koʻrsatgan holda topshiradi. Bunda koʻrilayotgan jinoyat ishi sudning ish yurituvida qoladi va ishni yuritish toʻxtatiladi.
Bunday iltimosnoma kiritilmagan, sudning ajrimi JPKning 416 , 417-moddalarida belgilangan muddatda bajarilmagan, prokurorning ayblovga qoʻshimcha kiritish yoki yangi shaxsni ishda ayblanuvchi sifatida ishtirok etish uchun jalb etish mumkin emasligi toʻgʻrisidagi asoslantirilgan xulosasi kelib tushgan holda, taftish instansiyasi sudi jinoyat ishini koʻrishni qaytadan boshlash toʻgʻrisida ajrim chiqarib, sud muhokamasini eʼlon qilingan ayblov doirasida va jinoyat ishida mavjud boʻlgan dalillar asosida davom ettiradi.
Mahkumga yangi ayblovning qoʻyilishi yoki yangi shaxs ayblanuvchi sifatida ishda ishtirok etish uchun jalb etilishi taftish instansiyasi sudi tomonidan JPK 493-moddasining 4-qismiga muvofiq, quyi instansiya sudlarining barcha qarorlarini bekor qilinishiga va ishni birinchi instansiya sudiga umumiy asoslarda yangidan koʻrish uchun yuborilishiga asos boʻladi.
33. Agar ish taftish tartibida koʻrilganda sud qarorlari bekor qilinib, mahkum sodir etilgan jinoyatga daxldor emasligi sababli oqlangan yoki unga oid jinoyat ishi tugatilgan, biroq ushbu jinoyatni sodir etgan shaxs aniqlanmay qolgan taqdirda, sud JPKning 470-moddasi talabidan kelib chiqib, jinoyatni sodir etgan shaxsni aniqlash yuzasidan chora koʻrish uchun ishni prokurorga yuborishi lozim.
34. Oqlov hukmi taftish instansiyasi sudi tomonidan, faqat, shaxsning asossiz oqlanganligi toʻgʻrisida jabrlanuvchi (uning vakili)ning shikoyati yoki prokurorning protesti boʻlgan hollarda bekor qilinishi va ayblov hukmi chiqarilishi mumkin (JPKning 494-moddasi ).
Ayrim oqlangan shaxslarga nisbatan shikoyat (protest) berilishi boshqa oqlangan shaxslarga nisbatan hukmning bekor qilinishi yoki oʻzgartirilishi uchun asos boʻlmaydi.
35. Agar mahkum oʻzi yoki protsessning boshqa ishtirokchilari tomonidan taftish shikoyati (xususiy shikoyati), protesti (xususiy protesti) berilgandan soʻng, biroq ish taftish instansiyasi sudida koʻrilgunga qadar vafot etsa, ish yuritish marhumning yaqin qarindoshlari talabi bilan umumiy asoslarda davom ettiriladi.
Bunda, marhumni reabilitatsiya qilish uchun asoslar mavjud boʻlgan taqdirda, taftish instansiyasi sudi hukmni, ajrimni bekor qilib, oqlov hukmi chiqaradi, boshqa hollarda esa, hukmni, ajrimni bekor qilib, ushbu shaxsga nisbatan jinoyat ishini JPK 84-moddasi birinchi qismining 3-bandiga muvofiq tugatadi.
Ish tugatilganda ashyoviy dalillar taqdiri haqidagi masala JPKning 211-moddasiga muvofiq, ularning tegishliligi toʻgʻrisida nizo kelib chiqqanda esa — fuqarolik ish yurituv tartibida koʻrilishi mumkin. Marhumning harakatlari bilan yetkazilgan zararni undirish masalasi ham jabrlanuvchi (uning vakili) yoki prokuror tomonidan marhumning vorislariga yoki uning mulkini boshqarish huquqini oʻz zimmasiga olgan shaxsga nisbatan qoʻzgʻatilgan daʼvo boʻyicha fuqarolik ish yurituvi tartibida koʻriladi.
36. Taftish instansiyasi sudi ishni sudning ajrimi ustidan berilgan xususiy shikoyat (xususiy protest) boʻyicha koʻrganda quyidagilarga haqli (JPKning 521 5 , 521 18 -moddalari ):
1) birinchi instansiya, apellatsiya, kassatsiya yoki tegishli taftish instansiyasi sudlarining ajrimlarini oʻzgarishsiz, xususiy shikoyatni, xususiy protestni esa qanoatlantirmasdan qoldirishga;
2) birinchi instansiya, apellatsiya, kassatsiya yoki tegishli taftish instansiyasi sudlarining ajrimlarini bekor qilishga va ishni yangidan koʻrib chiqish uchun tegishli instansiya sudiga yuborishga;
3) birinchi instansiya, apellatsiya, kassatsiya yoki tegishli taftish instansiyasi sudlarining ajrimlarini bekor qilishga va ishni umumiy qoidalar boʻyicha surishtiruv yoki dastlabki tergovni oʻtkazish uchun prokurorga yuborishga;
4) birinchi instansiya, apellatsiya, kassatsiya yoki tegishli taftish instansiyasi sudlarining ajrimlarini bekor qilishga va amnistiya aktini qoʻllashga;
5) birinchi instansiya, apellatsiya, kassatsiya yoki tegishli taftish instansiyasi sudlarining ajrimlarini bekor qilishga va ish yuritishni tugatishga;
6) birinchi instansiya, apellatsiya, kassatsiya yoki tegishli taftish instansiyasi sudining xususiy ajrimini bekor qilishga;
7) birinchi instansiya, apellatsiya, kassatsiya yoki tegishli taftish instansiyasi sudlarining ajrimlarini oʻzgartirishga.
37. Taftish instansiyasi sudining hukmi va ajrimi JPKning 521 6 va 521 19 -moddalari talablariga muvofiq boʻlishi, xususan, unda taftish shikoyati (xususiy shikoyati), protesti (xususiy protesti)da keltirilgan har bir vaj muhokama etilib, uning asosliligi yoki asossizligi yuzasidan xulosalar bayon etilishi shart.
Shikoyat (xususiy shikoyat), protest (xususiy protest) qanoatlantirilmay qoldirilganda taftish instansiyasi sudining ajrimida quyi instansiya sudining hukmi, ajrimi qonuniy, asosli va adolatli deb topilganligining, shikoyat (xususiy shikoyat) yoki protest (xususiy protest) esa qanoatlantirilmasdan qoldirilganligining asoslari koʻrsatilishi kerak.
Quyi instansiya sudining hukmi, ajrimi bekor qilingan yoki oʻzgartirilgan taqdirda, taftish instansiyasi sudining hukmida, ajrimida qonunning qaysi normalari talablari buzilganligi va bekor qilinayotgan yoki oʻzgartirilayotgan qarorning asossizligi nimadan iborat ekanligi koʻrsatilishi kerak.
38. Agar muayyan sababga koʻra, ayrim mahkumlarga nisbatan qonunda belgilangan muddatda berilgan taftish shikoyati (protesti) boshqa mahkumlarga nisbatan ish koʻrilgandan soʻng kelib tushsa yoki mahkumning, uning himoyachisining yoki qonuniy vakilining taftish shikoyati shu mahkumga nisbatan protsessning boshqa ishtirokchisi tomonidan berilgan shikoyat (protest) koʻrilgandan soʻng kelib tushsa, taftish instansiyasi sudi JPKning 521 7 -moddasida belgilangan qoidalarga rioya qilishi kerak.
39. Taftish instansiyasi sudi jinoyat ishini Oliy sud raisining, Bosh prokurorning JPKning 485-moddasida nazarda tutilgan asoslarga koʻra bildirilgan protesti (xususiy protesti) boʻyicha Oliy sudning Rayosatida taftish tartibida takroran koʻrib chiqadi.
JPKning 521 8 -moddasiga muvofiq, jinoyat ishini taftish tartibida takroran koʻrib chiqish uchun protest bildirish masalasini hal etish maqsadida suddan talab qilib olishga JPKning 511-moddasida koʻrsatilgan shaxslarning iltimosnomalari, shuningdek sudyaning taqdimnomasi, ommaviy axborot vositalarining xabarlari sabab boʻladi.
JPKning 521 20 -moddasida taftish tartibida protest (xususiy protest) bildirish toʻgʻrisidagi iltimosnoma mazmuni yuzasidan muayyan talablar belgilangan boʻlib, iltimosnoma ushbu talablarga javob bermagan, shuningdek, JPK 521 9 -moddasida koʻrsatilgan hollarda xat bilan uni bergan shaxsga qaytariladi.
Oliy sudning Rayosatida taftish tartibida takroran ish yuritish JPKning 55 va 56 2 -boblarida nazarda tutilgan qoidalar inobatga olingan holda, birinchi instansiya sudida ish yuritish qoidalari asosida olib boriladi.
Ishni taftish tartibida takroran koʻrib chiqish natijalariga koʻra, Oliy sudning Rayosati JPKning 521 17 -moddasida nazarda tutilgan vakolatlari doirasida hukm yoki qaror chiqaradi.
Oliy sud Rayosatining hukmi, qarori uzil-kesil boʻlib, bundan JPK 485-moddasining 6 va 7-bandlarida hamda 521 7 -moddasida nazarda tutilgan hollar mustasno.
40. Sud qarorlarining qonuniyligi va asosliligini shubha ostida qoldiruvchi holatlar — sudning hukmi, ajrimi qonuniy kuchga kirgan paytda mavjud boʻlgan, biroq sudga maʼlum boʻlmagan, shuningdek, sud qarorlari qonuniy kuchga kirgandan soʻng aniqlangan holatlar bilan bogʻliq boʻlsa, bunday sud qarorini qayta koʻrib chiqish masalasi faqat yangi ochilgan holatlar boʻyicha JPKning 57-bobida nazarda tutilgan ish yuritish qoidalari asosida hal etilishi mumkin.
41. JPKning 298 va 300-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda, shuningdek, surishtiruv, dastlabki tergov yuritilgan yoki sud muhokamasi vaqtida qonun buzilishiga yoʻl qoʻyilganligini aniqlagan taqdirda, taftish instansiyasi sudi xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan tegishli organ yoki mansabdor shaxsning eʼtiborini bunga jalb etishi mumkin.
Sud qarorlari oʻzgarishsiz qoldirilganda, taftish instansiyasi sudi uning qonuniyligi va asosliligini shubha ostiga oluvchi xususiy ajrim chiqarishga haqli emas.
42. Protsessual qonun normalarini bir xilda va toʻgʻri qoʻllanilishi amaliyotini shakllantirish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlariga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼatiga jinoyat ishlarni taftish tartibida koʻrish sud amaliyotini umumlashtirib borish tavsiya etilsin.
Oliy sud raisi B. ISLAMOV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi N. XAKIMOVA
Toshkent sh.,
2024-yil 25-iyun,
18-son
Пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О некоторых вопросах рассмотрения судами уголовных дел в ревизионном порядке
В связи с изменениями и дополнениями, внесенными в Уголовно-процессуальный кодекс Республики Узбекистан, а также в целях обеспечения единообразного и правильного применения норм закона, руководствуясь статьей 22 Закона «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:
1. Суд ревизионной инстанции при рассмотрении дел в ревизионном порядке в соответствии со статьей 482 Уголовно-процессуального кодекса Республики Узбекистан (далее по тексту — УПК) по ревизионной жалобе (частной жалобе), протесту (частному протесту) проверяет полноту установления фактических обстоятельств дела и правильность применения норм Уголовного кодекса (далее по тексту — УК), соблюдение норм УПК при осуществлении производства по делу, законность, обоснованность и справедливость приговора, определения суда первой инстанции, апелляционной, кассационной и соответствующей ревизионной инстанции по имеющимся в деле и дополнительно исследованным судом ревизионной инстанции доказательствам.
2. В Военном суде Республики Узбекистан, Суде Республики Каракалпакстан, областных и Ташкентском городском судах производство в ревизионном порядке в соответствии с пунктом третьим части второй статьи 478 УПК осуществляется по ревизионной жалобе (частной жалобе) осужденного, оправданного лица, их защитников и законных представителей, потерпевшего, гражданского истца, гражданского ответчика и их представителей, лица, не являющегося стороной по делу, чьи права и законные интересы затронуты приговором или определением суда (залогодатель, лицо, на имущество которого наложен арест, и другие), по ревизионному протесту (частному протесту) Генерального прокурора Республики Узбекистан, прокурора Республики Каракалпакстан, прокуроров областей, города Ташкента, Военного прокурора Республики Узбекистан и приравненных к ним прокуроров, а также их заместителей на приговоры, определения районных (городских) судов по уголовным делам, территориальных военных судов по делам, рассмотренным в апелляционном или кассационном порядке, а также на приговоры, определения этих судов, вынесенные в апелляционной или кассационной инстанции по делам, рассмотренным районными (городскими) судами, территориальными военными судами ( статья 511 и часть первая статьи 512 УПК).
В соответствии с частью третьей статьи 478 УПК в Судебной коллегии по уголовным делам Верховного суда Республики Узбекистан (далее по тексту — Верховный суд) производство по делам в ревизионном порядке осуществляется на основании:
определения судьи Верховного суда Республики Узбекистан о передаче жалобы (частной жалобы), поданной в ревизионном порядке, для рассмотрения в Судебную коллегию по уголовным делам Верховного суда, определения председателя Верховного суда или его заместителя, вынесенное в порядке части третьей статьи 521 11 УПК по результатам изучения жалоб (частных жалоб) лиц, указанных в статье 511 УПК;
протеста Генерального прокурора Республики Узбекистан, его заместителей на приговоры, определения районных (городских) судов по уголовным делам, территориальных военных судов по делам, рассмотренным в апелляционном, кассационном или ревизионном порядке Военным судом Республики Узбекистан, Судом Республики Каракалпакстан, областными, Ташкентским городским судами, а также на приговоры и определения, вынесенные этими же судами в апелляционном, кассационном или ревизионном порядке по делам, рассмотренным районными (городскими) судами, территориальными военными судами;
жалоб лиц, указанных в статье 511 УПК , или протеста Генерального прокурора Республики Узбекистан, его заместителей на приговоры, определения, вынесенные по первой инстанции Верховным судом, Военным судом Республики Узбекистан, Судом Республики Каракалпакстан, областными и Ташкентским городским судами по делам, рассмотренным этими же судами в апелляционном или кассационном порядке, а также на приговоры и определения, вынесенные в апелляционном или кассационном порядке по делам, рассмотренным этими судами по первой инстанции.
Повторное производство в ревизионном порядке в Президиуме Верховного Суда осуществляется по протесту Председателя Верховного суда , принесенному по заявлению (ходатайству) лиц, указанных в статье 511 УПК, по представлению судьи, сообщениям средств массовой информации, а также по протесту Генерального прокурора Республики Узбекистан на решения Судебной коллегии Верховного суда по уголовным делам, вынесенные в ревизионном порядке.
3. Ревизионная жалоба (частная жалоба), протест (частный протест) подается (приносится) в следующем порядке:
1) на приговоры, определения районных (городских) судов по делам, рассмотренным в апелляционном или кассационном порядке, а также на приговоры, определения, вынесенные апелляционной или кассационной инстанцией Суда Республики Каракалпакстан, областных и Ташкентского городского судов по делам, рассмотренным районными (городскими) судами, — в Суд Республики Каракалпакстан, областные и Ташкентский городской суды;
2) на приговоры, определения территориальных военных судов по делам, рассмотренным в апелляционном или кассационном порядке, а также на приговоры, определения суда апелляционной или кассационной инстанции Военного суда Республики Узбекистан по делам, рассмотренным территориальными военными судами, — в Военный суд Республики Узбекистан через суд, вынесший приговор, определение.
При этом необходимо принять во внимание, что ревизионная жалоба (частная жалоба), протест (частный протест) рассматривается судом ревизионной инстанции по территориальной расположенности суда, рассмотревшего дело по первой инстанции.
В Судебную коллегию по уголовным делам Верховного суда в ревизионном порядке могут быть поданы жалобы (частные жалобы) или протесты (частные протесты)
на приговоры, определения районных (городских) судов, территориальных военных судов по делам, рассмотренным в апелляционном, кассационном или ревизионном порядке;
на приговоры, определения по делам, рассмотренным в апелляционном или кассационном порядке Верховным судом, Военным судом, Судом Республики Каракалпакстан, областными и Ташкентским городским судами, и на вынесенные по ним приговоры, определения апелляционной или кассационной инстанции.
4. Разъяснить, что закон не ограничивает право подачи жалобы (частной жалобы), протеста (частного протеста) в ревизионном порядке каким-либо сроком ( статья 514 УПК).
Вместе с тем, если в жалобе (частной жалобе), протесте (частном протесте) ставятся вопросы о необходимости применения закона о более тяжком преступлении, об усилении наказания или о других изменениях, влекущих ухудшение положения осужденного (признание осужденного особо опасным рецидивистом, определение более строгого вида колонии по исполнению наказания, отмена условного осуждения, увеличение размера материального ущерба, если это повлечет изменение квалификации преступления либо содержания обвинения в сторону, ухудшающую положение осужденного, и др.), а также об отмене оправдательного приговора либо определения суда о прекращении дела, повторное рассмотрение дела в ревизионном порядке допускается только в течение одного года после вступления в законную силу приговора, определения, на которое подана жалоба (частная жалоба), принесен протест (частный протест).
Предъявленные по истечении данного срока жалоба (частная жалоба), протест (частный протест), содержащие требования, направленные на ухудшение положения осужденного, оправданного или лица, в отношении которого дело прекращено, не подлежат рассмотрению и возвращаются подавшему лицу.
Если жалоба (частная жалоба), протест (частный протест) в ревизионном порядке поданы до истечения годичного срока и данный срок истекает до принятия решения по делу, то суд оставляет их без удовлетворения и извещает об этом подавшее лицо.
При этом годичный срок следует исчислять со дня вступления в законную силу приговора, определения соответствующей инстанции, включая день вынесения решения судом ревизионной инстанции.
5. В связи с тем, что в статье 516 УПК установлены определенные требования к содержанию ревизионной жалобы (частной жалобы), протеста (частного протеста), суд ревизионной инстанции обязан проверить, соблюдены ли эти требования лицом, подающим жалобу, протест.
Судья возвращает письмом ревизионную жалобу (частную жалобу), протест (частный протест) подавшему лицу, если они не отвечают требованиям, предусмотренным статьей 516 УПК, и в случаях, указанных в статье 521 9 УПК.
Лицо, подавшее жалобу (частную жалобу), протест (частный протест), вправе повторно обратиться в общем порядке после устранения обстоятельств , указанных в статьях 516 и 521 9 УПК.
6. Следует иметь в виду, что законом установлены определенные исключения из предмета ревизионного производства.
В частности, определения о порядке исследования судом доказательств в ходе судебного разбирательства, о результатах рассмотрения ходатайств участников процесса об избрании, изменении или отмене меры пресечения, о поддержании порядка в зале судебного заседания, а также определения, вынесенные в порядке статей 416 , 417 УПК, обжалованию и опротестованию в ревизионном порядке не подлежат.
Возражения на эти определения могут быть включены в жалобу (частную жалобу), протест (частный протест) в ревизионном порядке на приговор, определение суда.
Не подлежит отдельному рассмотрению в ревизионном порядке жалоба (протест) по вопросам о применении акта амнистии, изданного после вынесения приговора, определения о применении принудительных мер медицинского характера, а также в случаях, когда в отношении осужденного имеются несколько не приведенных в исполнение приговоров, о чем не было известно суду, постановившему последний по времени приговор, и по другим подобным обстоятельствам, если в жалобе (протесте) одновременно не затронуты другие вопросы по существу уголовного дела либо о законности и обоснованности приговора, определения. Указанные вопросы решаются судом соответствующей инстанции по правилам статей 540 — 542 УПК. На определение суда, вынесенное по таким вопросам, может быть подана частная жалоба (частный протест) на общих основаниях.
7. Право участника уголовного процесса на внесение изменений и дополнений в свою жалобу (частную жалобу), протест (частный протест) может быть реализовано до начала заседания суда ревизионной инстанции. Однако в соответствии с частью второй статьи 519 УПК не допускается внесение изменений и дополнений в ревизионный протест (частный протест), жалобу (частную жалобу) потерпевшего или его представителя, направленных на ухудшение положения осужденного, если такое требование не указано в первоначальной жалобе, протесте (частной жалобе, частном протесте), поданных в ревизионном порядке.
Защитник, приступивший к участию в деле после подачи ревизионной жалобы, может с соблюдением требований части второй статьи 519 УПК изменить жалобу или дополнить ее новыми доводами, предоставить дополнительные основания к доводам жалоб, поданных защитником, ранее участвовавшим в деле.
8. В соответствии со статьей 520 УПК лицо, подавшее ревизионную жалобу (частную жалобу), протест (частный протест), имеет право отозвать свою жалобу (протест), осужденный, потерпевший, гражданский истец, гражданский ответчик и лицо, не являющееся стороной по делу, чьи права и законные интересы затронуты приговором или определением суда, вправе отозвать жалобу, поданную его защитником и представителем. Право на отзыв протеста также принадлежит вышестоящему прокурору.
Защитник, законный представитель осужденного вправе отозвать свою жалобу только с согласия осужденного.
Отзыв жалобы (частной жалобы), протеста (частного протеста), поданных в ревизионном порядке, допускается до удаления суда в совещательную комнату.
Отзыв ревизионной жалобы (частной жалобы), протеста (частного протеста) влечет прекращение производства по делу в ревизионном порядке, если по делу не подана жалоба (частная жалоба), принесен протест (частный протест) другими участниками процесса. В противном случае суд прекращает производство по делу в ревизионном порядке только в отношении лица, отозвавшего свою жалобу (частную жалобу), протест (частный протест), и продолжает в отношении других лиц.
Следует учитывать, что прекращение производства по жалобе (частной жалобе), протесту (частному протесту) не препятствует повторному обращению с жалобой (частной жалобой), протестом (частным протестом).
9. В соответствии с частями пятой и шестой статьи 484 УПК продолжительность рассмотрения уголовного дела в ревизионном порядке не должна превышать трех месяцев со дня начала его рассмотрения. Данный срок может быть продлен не более чем на месяц определением судебной коллегии, рассматривающей дело в ревизионном порядке, в случаях, когда дело является сложным или имеет большой объем, а также при наличии иных уважительных причин.
Уголовное дело, подлежащее рассмотрению в ревизионном порядке Судебной коллегией по уголовным делам или Президиумом Верховного суда, должно быть рассмотрено в разумные сроки, но не более трех месяцев со дня начала его рассмотрения. Этот срок может быть продлен в связи со сложностью или большим объемом дела, а также при наличии иных уважительных причин соответственно определением Судебной коллегии по уголовным делам или постановлением Президиума Верховного суда не более чем на один год. При этом не включаются сроки, указанные в частях первой — третьей статьи 484 и статье 517 УПК, а также сроки, установленные для назначения и подготовки уголовного дела к рассмотрению в ревизионном порядке.
10. Обратить внимание судов на то, что выполнение требований статей 479 , 517 , 518 , 521 1 , 521 14 УПК имеет важное значение для обеспечения прав участников процесса. В связи с этим суд ревизионной инстанции в процессе подготовки дела к рассмотрению в судебном заседании обязан проверить, что:
осужденному, оправданному лицу, его защитнику, законному представителю, потерпевшему, его представителю, а также гражданскому истцу, гражданскому ответчику, их представителям вручены копии судебных решений;
участникам процесса было сообщено о поступлении жалобы (частной жалобы), протеста (частного протеста), а также дополнительных материалов;
с жалобой (частной жалобой), протестом (частным протестом) ознакомлены участники процесса или им направлены копии этих документов;
о направлении уголовного дела в суд ревизионной инстанции извещены лица, указанные в статьях 511 — 513 УПК.
Суд ревизионной инстанции в процессе подготовки к рассмотрению дела, поступившего по ревизионной жалобе (частной жалобе), протесту (частному протесту) в отношении части судебного решения, затрагивающей права и законные интересы лица, не являющегося стороной в деле, обязан проверить следующее:
вручение копии решения суда;
сообщение о подаче жалобы (частной жалобы), протеста (частного протеста);
выдачу копии поступившей жалобы (частной жалобы), протеста (частный протест);
разъяснение права на участие в заседании суда ревизионной инстанции;
сообщение, что уголовное дело направлено в суд ревизионной инстанции.
Если будет установлено, что указанные требования не соблюдены и их исполнение судом ревизионной инстанции невозможно, дело направляется на переоформление в суд первой инстанции. Переоформление дела судом первой инстанции должно быть произведено в сроки, предусмотренные статьей 517 УПК.
В тех случаях, когда жалоба (частная жалоба) или протест (частный протест) подаются непосредственно в суд ревизионной инстанции, суд также направляет их в суд, вынесший приговор, определение, для выполнения требований, предусмотренных статьей 479 УПК, в сроки, установленные статьей 517 настоящего Кодекса.
По делам, переданным на рассмотрение в Судебную коллегию по уголовным делам Верховного суда, эти требования выполняются самим судом ревизионной инстанции.
11. В определении о передаче жалобы (частной жалобы) в Судебную коллегию по уголовным делам Верховного суда наряду с предусмотренными в статье 521 12 УПК должны быть решены следующие вопросы:
вызов сторон и иных участников уголовного процесса в судебное заседание;
рассмотрение уголовного дела в закрытом судебном заседании в случаях, предусмотренных статьей 19 УПК;
участие в судебном заседании осужденного, отбывающего наказание в виде лишения свободы или ограничения свободы.
12. Следует иметь в виду, что в статьях 521 2 и 521 15 УПК указаны стороны, участие которых в заседании суда ревизионной инстанции является обязательным, а также участники процесса, имеющие право в нем участвовать. По этой причине суд ревизионной инстанции по каждому делу обязан заблаговременно уведомить участников процесса о месте, дате и времени судебного заседания.
Обеспечение участия в заседании суда ревизионной инстанции осужденного, находящегося в учреждении по исполнению наказания или отбывающего наказание в виде ограничения свободы, решается судом. Если суд ревизионной инстанции сочтет необходимым участие осужденного в судебном заседании, он должен принять меры к его приводу в судебное заседание или обеспечить его участие в судебном заседании с использованием системы видеоконференцсвязи в случаях, когда рассмотрение дела в закрытом судебном заседании не требуется.
Неявка в судебное заседание лиц, в надлежащем порядке извещенных о месте, дате и времени заседания суда ревизионной инстанции, не является препятствием для рассмотрения уголовного дела, за исключением лиц, участие которых в судебном заседании является обязательным.
В случае неявки в судебное заседание прокурора или защитника рассмотрение уголовного дела откладывается.
13. Суд ревизионной инстанции, сохраняя объективность и беспристрастность, должен создать необходимые условия для осуществления сторонами их процессуальных прав и обязанностей.
Разбирательство дела в суде ревизионной инстанции осуществляется на основании правил производства по делу в суде первой инстанции с учетом правил, предусмотренных статьями 483 , 521 3 и 521 16 УПК.
14. В соответствии со статьей 483 УПК суд при рассмотрении уголовного дела в ревизионном порядке проверяет в полном объеме законность, обоснованность и справедливость судебных решений в отношении всех осужденных, оправданных лиц, в том числе в отношении лиц, не подавших жалобу, или в отношении осужденных, оправданных лиц, в отношении которых жалоба, протест не поданы. Проверка судебных решений в полном объеме допускается только в том случае, если преступность деяния устраняется, наказание смягчается или иным образом улучшается состояние лица.
Если это приводит к ухудшению положения осужденного, оправданного лица, при отсутствии протеста прокурора или жалобы потерпевшего, его представителя суд не вправе выходить за пределы доводов, изложенных в жалобе, протесте, а также рассматривать дело в отношении осужденных, оправданных лиц, не подавших ревизионную жалобу.
Если судом нижестоящей инстанции допущены неполнота или односторонность судебного следствия или процессуальные нарушения, суд, рассматривающий уголовное дело в ревизионной инстанции, путем проведения полного или частичного судебного следствия принимает меры к восполнению пробелов, устранению процессуальных нарушений. С этой целью суд ревизионной инстанции вправе совершать действия, предусмотренные пунктами 1 — 7 части третьей статьи 483 УПК, необходимые для обеспечения полного, всестороннего и объективного исследования обстоятельств дела.
Суд надзорной инстанции не вправе отклонять ходатайства сторон (о допросе новых свидетелей, проведении экспертиз, истребовании вещественных доказательств и документов и др.) лишь по мотиву отклонения их судом первой инстанции. В необходимых случаях суду следует проявлять инициативу в истребовании дополнительных доказательств.
В соответствии со статьями 398 , 447 УПК в случае необходимости проведения определенных следственных действий при истребовании дополнительных материалов суд ревизионной инстанции может вынести по этому поводу определение и направить его в соответствующий следственный орган для исполнения. Обсуждение дела откладывается.
Суд ревизионной инстанции при вынесении решения принимает во внимание как доказательства, проверенные судом первой, апелляционной или кассационной и соответствующей ревизионной инстанции, так и новые доказательства, предоставленные сторонами в суд ревизионной инстанции или истребованные и проверенные им.
15. Доводы, приведенные в ревизионной жалобе (протесте), о несоответствии показаний участников процесса, изложенных в протоколе судебного заседания, их фактическим показаниям в судах нижестоящей инстанции, в целях обеспечения полноты протокола могут быть проверены прослушиванием использованных аудио- или видеозаписей и оглашением записей стенограмм, а при недостаточности этих следственных действий — путем повторного допроса этих лиц в судебном заседании ревизионной инстанции.
На выявленные в процессе рассмотрения дела в суде ревизионной инстанции существенные противоречия между показаниями на текущих и прошлых допросах участника процесса, предупрежденного об ответственности за дачу заведомо ложных показаний, обязательно должно быть соответствующее реагирование.
16. Прения сторон в суде ревизионной инстанции проводятся в соответствии с положениями статьи 449 УПК, но при этом первым выступает лицо, подавшее жалобу (частную жалобу), протест (частный протест).
При наличии нескольких жалоб (частной жалобы), протеста (частного протеста) первыми выступают участники процесса, относящиеся к стороне обвинения.
17. Если установлено, что приговор, определение суда нижестоящей инстанции вынесены в соответствии с требованиями материального и процессуального закона, суд ревизионной инстанции оставляет их без изменения ( статьи 521 4 , 521 17 УПК).
Оставляя приговор, определение суда без изменения, суд ревизионной инстанции вправе:
применить отсрочку исполнения приговора при наличии оснований, указанных в пункте 3 части первой статьи 533 УПК;
применить акт амнистии.
Также при внесении судом ревизионной инстанции изменений в описательную или резолютивную часть приговора, определения суда нижестоящей инстанции решения суда остаются без изменения, если это не влечет изменения объема обвинения, квалификации деяния, вида и размера назначенного наказания.
18. Статьей 485 УПК установлены единые основания к отмене и изменению приговора, определения, и суд ревизионной инстанции может применить их как в том, так и в другом случае в зависимости от конкретных обстоятельств дела.
Приговор, определение подлежат изменению, если:
судебное следствие проведено неполно или односторонне, но после восполнения допущенного пробела суд ревизионной инстанции приходит к выводу о необходимости изменения квалификации преступления;
выводы суда, изложенные в приговоре, определении , не соответствуют фактическим обстоятельствам дела, но суд ревизионной инстанции может дать им надлежащую оценку, не ухудшая положения осужденного;
по делу допущены нарушения норм УПК, устранение которых в ревизионной инстанции не требуют отмены приговора;
судом неправильно применены нормы УК, однако суд ревизионной инстанции может исправить судебную ошибку, не ухудшая положения осужденного;
суд ревизионной инстанции считает необходимым смягчение назначенного наказания;
возникает необходимость применения нормы о неприменении наказания в виде ограничения свободы и лишения свободы в случае возмещения причиненного материального ущерба в соответствующей статье Особенной части УК.
19. Суд ревизионной инстанции при наличии оснований для изменения приговора, определения вправе:
переквалифицировать содеянное на другую статью (несколько статей) УК;
исключить из приговора, определения часть (отдельные эпизоды) обвинения либо признаки, отягчающие ответственность осужденного;
исключить из приговора, определения статью УК, предъявленную излишне вследствие ошибочной оценки содеянного как идеальной совокупности преступлений;
освободить осужденного от наказания при наличии оснований, предусмотренных статьями 70 — 72 , 87 УК;
смягчить наказание, назначить иное, более мягкое наказание в пределах санкции статьи Особенной части УК или назначить наказание с применением статьи 57 УК;
изменить размер наказания, применив статью 59 или 60 УК, не ухудшая положение осужденного;
увеличить или уменьшить размер подлежащего возмещению материального ущерба, компенсации морального вреда, причиненного преступлением, а также принять решение о возмещении морального вреда в случае, если данный вопрос не разрешен судом нижестоящей инстанции;
признать осужденного особо опасным рецидивистом либо исключить из приговора, определения решение о признании его особо опасным рецидивистом;
определить осужденному другой, в том числе более строгий вид колонии по исполнению наказания;
решать вопросы о вещественных доказательствах, процессуальных издержках и другие вопросы.
20. В случае смягчения основного наказания, в том числе при применении статьи 57 УК, суд ревизионной инстанции может оставить без изменения часть приговора, определения о назначении дополнительного наказания.
21. Судам необходимо иметь в виду, что основанием для смягчения наказания или освобождения осужденного от его дальнейшего отбывания являются лишь те установленные по делу обстоятельства, которые свидетельствуют о том, что осужденному было назначено несоразмерно строгое наказание. Обстоятельства же, возникшие после вынесения приговора, а также характер поведения осужденного во время отбывания наказания сами по себе не должны повлечь изменения судебных решений и могут быть учтены только при наличии других оснований для рассмотрения дела в ревизионном порядке.
22. При переквалификации деяния осужденного с одной статьи на две и более статьи УК с соблюдением требований, предусмотренных частями первой и второй статьи 494 УПК, суд ревизионной инстанции вправе внести в приговор, определение соответствующие изменения без усиления наказания и назначить наказание по правилам статьи 59 УК.
При этом новое наказание может быть более тяжким, чем назначенное приговором, только в тех случаях, когда по этим основаниям подана жалоба потерпевшим или его представителем либо принесен протест прокурором.
В случае если два или более деяния, подлежащие квалификации по одной статье УК, ошибочно квалифицированы по нескольким статьям УК, суд ревизионной инстанции, переквалифицируя эти деяния на соответствующие статьи УК, вправе назначить новое наказание без усиления ранее назначенного наказания по этой статье.
23. При установлении неправильного применения судом нижестоящей инстанции правил поглощения наказаний ( статьи 59 УК) суд ревизионной инстанции вправе применить порядок сложения наказания. При этом новое наказание не может превышать размера окончательного наказания, назначенного приговором, определением, если по этим основаниям не подана жалоба потерпевшим или его представителем либо не принесен протест прокурором.
Если судом при определении наказания по нескольким приговорам правило поглощения одного наказания другим применено вопреки закону или из-за невозможности присоединения не отбытого срока, суд ревизионной инстанции в случае смягчения наказания по последнему приговору вправе частично или полностью присоединить не отбытую часть наказания по предыдущему приговору. При этом окончательное наказание не должно превышать размера наказания, назначенного по приговору (с учетом изменений, внесенных в него последующими судебными инстанциями).
24. В случае признания недостаточно исследованными обстоятельств в части одного или нескольких эпизодов, получивших общую квалификацию с другими эпизодами (например, неоднократная кража, мошенничество и т.д.), если отсутствует возможность восполнения допущенного недостатка, ревизионная инстанция должна изменить приговор, определение и исключить такие эпизоды из приговора, определения.
Если осужденный признан виновным в совершении нескольких преступлений, квалифицированных по различным статьям УК, суд ревизионной инстанции может изменить часть приговора, определения, относящуюся к одному или нескольким преступлениям, оставив без изменений остальную часть приговора, определения в отношении этого осужденного.
25. Суд ревизионной инстанции при наличии оснований для отмены приговора, определения вправе:
1) отменить определенные судебные решения и оставить в силе одно из ранее принятых судебных решений по делу;
2) отменить все судебные решения, принятые по делу, и вынести обвинительный или оправдательный приговор;
3) отменить все судебные решения, принятые по делу, и прекратить дело по основаниям, предусмотренным статьей 496 УПК;
4) в соответствии с частью четвертой статьи 493 УПК в случае предъявления осужденному нового обвинения или привлечения нового лица к участию в деле в качестве обвиняемого отменить обвинительный приговор и направить дело на новое рассмотрение в суд первой инстанции.
В случае, предусмотренном подпунктом 2 настоящего пункта, суд ревизионной инстанции выносит приговор, в остальных случаях — определение.
В случае необходимости одновременного принятия обоих видов решений, предусмотренных статьями 521 4 и 521 17 УПК, суд ревизионной инстанции выносит соответственно отдельный приговор и определение.
26. В случаях, когда законный, обоснованный, справедливый приговор или законное, обоснованное определение суда первой инстанции отменены или изменены судом апелляционной или кассационной инстанции без достаточных оснований, суд ревизионной инстанции в соответствии со статьей 521 4 УПК отменяет приговор, определение суда апелляционной или кассационной инстанции и оставляет приговор, определение суда первой инстанции без изменения.
В случаях, когда законный, обоснованный, справедливый приговор или определение суда апелляционной или кассационной инстанции отменены или изменены судом соответствующей ревизионной инстанции без достаточных оснований, суд ревизионной инстанции в соответствии со статьей 521 17 УПК отменяет приговор, определение суда соответствующей ревизионной инстанции и оставляет в силе одно из ранее принятых по делу судебных решений с изменениями или без них либо принимает новое решение.
27. Понятие существенных нарушений норм Уголовно-процессуального закона, влекущих безусловную отмену определения, приговора, указано в статье 488 УПК. Установив такие нарушения закона, суд ревизионной инстанции обязан отменить приговор, определение в отношении всех осужденных, которых касаются допущенные нарушения закона, или лиц, чье дело прекращено, независимо от того, по чьей жалобе (частной жалобе) или по протесту (частному протесту) рассматривается уголовное дело.
Следует иметь в виду, что установление существенного нарушения норм уголовно-процессуального закона не освобождает суд ревизионной инстанции от обязанности рассмотреть по существу и другие доводы жалобы, протеста (о доказанности обвинения, правильности квалификации, справедливости наказания и т.п.) и привести по ним соответствующие выводы в определении.
Случаи существенного нарушения норм уголовно-процессуального закона, допущенные по уголовному делу, не препятствуют отмене судом ревизионной инстанции приговора, определения, вынесению нового приговора, определения, в том числе обвинительного или оправдательного, либо прекращению дела в соответствии со статьей 84 УПК.
28. В случае возбуждения уголовного дела вопреки акту амнистии, освобождающему лицо от уголовной ответственности, либо по истечении срока давности привлечения к уголовной ответственности приговор, определение подлежат отмене с прекращением дела, даже если осужденный освобожден от наказания.
Если суд ревизионной инстанции придет к выводу о необходимости переквалифиции действий осужденного на другую статью УК, которая подпадает под действие акта амнистии, предусматривающего освобождение лица от наказания либо исключающего назначение наказания, он должен вынести такое решение, которое был обязан принять суд первой и апелляционной инстанции. Такое же решение должно быть принято и при переквалификации действий осужденного на статью УК, по которой в силу пункта 2 части второй и пунктов 2 и 5 части третьей статьи 463 УПК лицо подлежит освобождению от наказания либо в отношении него исключается назначение наказания.
29. В случае применения судами нижестоящей инстанции акта амнистии к осужденному, к которому он не должен быть применен, суд ревизионной инстанции при наличии жалобы потерпевшего, его представителя либо протеста прокурора отменяет приговор, определение и выносит новый приговор с назначением нового наказания без применения акта об амнистии ( части первая и вторая статьи 494 УПК). Если суд ревизионной инстанции признает наказание, назначенное в приговоре, определении с применением акта амнистии, достаточным для осужденного и без применения акта амнистии, он вправе исключить из них выводы и решение о применении акта амнистии и оставить наказание, назначенное приговором с учетом применения акта амнистии.
30. Если в ходе рассмотрения дела в ревизионном порядке вступает в силу закон, устраняющий преступность деяния, смягчающий наказание или иным образом улучшающий положение лица, который в силу статьи 13 УК имеет обратную силу, суд ревизионной инстанции вносит необходимые изменения в приговор, определение суда или отменяет их с прекращением производства по делу.
При этом следует учитывать, что согласно требованиям части второй статьи 13 УК данный закон применяется к лицам, совершившим соответствующее преступное деяние до вступления в силу этого закона, в том числе к лицам, отбывающим или отбывшим наказание, но имеющим судимость.
Под законом, устраняющим преступность деяния, в уголовном праве понимается закон, исключающий преступность деяния. Например, отнесение отдельных преступлений к категории административных, дисциплинарных правонарушений или исключение из уголовного преследования либо отмена закона, предусматривающего противоправность деяния.
Под законом, смягчающим наказание, понимается принятие нормы, предусматривающей более мягкое наказание в отношении виновного за совершение общественно опасного деяния. Например, исключение ареста из системы наказаний, введение в санкцию более мягкого альтернативного вида наказания.
Под законом, иным образом улучшающим положение лица, понимаются такие обстоятельства, как изменение классификации преступления, изменение условий или срока освобождения от уголовной ответственности или наказания. В качестве примера можно привести изменения об уменьшении срока давности привлечения к уголовной ответственности, внесенные в статью 64 УК, предусматривающую освобождение от ответственности за преступления вследствие истечения указанного срока.
31. Суд ревизионной инстанции в соответствии со статей 496 УПК отменят все судебные решения и прекращает дело, если установлены основания, предусмотренные статьей 83 и частями первой и пятой статьи 84 УПК, либо если собранных по делу доказательств недостаточно для признания осужденного виновным и возможность собрать дополнительные доказательства не существует.
32. В соответствии с частью первой и второй статьи 494 УПК суд ревизионной инстанции вправе отменить обвинительный приговор суда нижестоящей инстанции и вынести осужденному новый обвинительный приговор с усилением наказания или применением закона о более тяжком преступлении в пределах предъявленного ему обвинения (даже в тех случаях, когда некоторые обвинения не были рассмотрены судами нижестоящих инстанций) только в случае подачи жалобы потерпевшим или его представителем либо внесения прокурором протеста по этим основаниям.
Жалобы других осужденных либо их защитников о необходимости применения закона о более тяжком преступлении или о мягкости наказания не могут служить основанием для отмены приговора в сторону ухудшения положения осужденного.
Кроме того, если увеличение размера ущерба по гражданскому иску также требует изменения квалификации преступления или содержания обвинения в сторону ухудшения положения осужденного, решения суда подлежат отмене только при наличии жалобы потерпевшего, его представителя или протеста прокурора с соблюдением требований статьи 494 УПК.
Если во время рассмотрения дела будут установлены обстоятельства, указывающие на совершение подсудимым преступления, по которому ему ранее не было предъявлено обвинение, суд ревизионной инстанции направляет сообщение об этом прокурору для решения вопроса о возбуждении уголовного дела по новому обвинению с приложением соответствующих материалов ( часть первая статьи 416 УПК).
Если во время рассмотрения дела будут установлены обстоятельства, указывающие на совершение преступления лицом, не привлеченным к ответственности, суд ревизионной инстанции направляет сообщение об этом прокурору для решения вопроса о возбуждении уголовного дела с приложением соответствующих материалов ( часть первая статьи 417 УПК).
Если при рассмотрении уголовного дела в ревизионном порядке будут установлены обстоятельства, предусмотренные частью второй статьи 416 или частью второй статьи 417 УПК, суд по ходатайству прокурора, потерпевшего, его представителя, осужденного, его защитника или законного представителя выносит определение об удовлетворении ходатайства о привлечении подсудимого к уголовной ответственности по новому обвинению или привлечении другого лица к участию в деле в качестве обвиняемого по делу и передает его на исполнение прокурору, утвердившему обвинительный акт или обвинительное заключение, с указанием срока исполнения в пределах одного месяца. При этом рассматриваемое уголовное дело остается в производстве суда и производство по делу приостанавливается.
В случае если такое ходатайство не внесено, определение суда в срок, установленный статьями 416 , 417 УПК, не исполнено или получено обоснованное заключение прокурора о невозможности дополнения обвинения или привлечения нового лица к участию в деле в качестве обвиняемого, суд ревизионной инстанции выносит определение о возобновлении рассмотрения уголовного дела и продолжает судебное разбирательство в пределах предъявленного обвинения и на основе доказательств, имеющихся в уголовном деле.
В соответствии с частью 4 статьи 493 УПК предъявление осужденному нового обвинения или привлечение к участию в деле в качестве обвиняемого нового лица является основанием для отмены судом ревизионной инстанции всех решений судов нижестоящих инстанций и направления дела на новое рассмотрение в суд первой инстанции на общих основаниях.
33. Если при рассмотрении дела в ревизионном порядке судебные решения отменены и осужденный оправдан в связи с его непричастностью к совершенному преступлению либо уголовное дело в отношении него прекращено, но лицо, совершившее это преступление, не установлено, суд, исходя из требований статьи 470 УПК, должен направить дело прокурору для установления лица, совершившего преступление.
34. Судом ревизионной инстанции оправдательный приговор может быть отменен и вынесен обвинительный приговор только в случаях, когда имеется жалоба потерпевшего (его представителя) либо протест прокурора на необоснованное оправдание лица ( статья 494 УПК).
Подача жалобы (протеста) в отношении одних оправданных не является основанием для отмены либо изменения приговора в отношении других оправданных.
35. В случае смерти осужденного после подачи им или другими участниками процесса ревизионной жалобы (частной жалобы), протеста (частного протеста), но до рассмотрения дела в суде ревизионной инстанции производство по делу продолжается на общих основаниях по требованию близких родственников умершего.
При этом при наличии оснований для реабилитации умершего суд ревизионной инстанции, отменив приговор, определение, выносит оправдательный приговор, а в иных случаях, отменив приговор, определение, прекращает уголовное дело в отношении этого лица в соответствии с пунктом 3 части первой статьи 84 УПК.
При прекращении дела вопрос о судьбе вещественных доказательств может быть рассмотрен в соответствии со статьей 211 УПК, а при возникновении спора об их принадлежности — в порядке гражданского судопроизводства. Вопрос о возмещении ущерба, причиненного действиями умершего, также рассматривается в порядке гражданского судопроизводства по иску потерпевшего (его представителя) либо прокурора к наследникам умершего или лицу, принявшему на себя право управления его имуществом.
36. Суд ревизионной инстанции при рассмотрении дела по частной жалобе (частному протесту), поданной на определение суда, имеет право ( статьи 521 5 , 521 18 УПК):
1) оставить без изменения определения судов первой инстанции, апелляционной, кассационной или соответствующей ревизионной инстанции, а частную жалобу, частный протест — без удовлетворения;
2) отменить определения судов первой инстанции, апелляционной, кассационной или соответствующей ревизионной инстанции и направить дело на новое рассмотрение в суд соответствующей инстанции;
3) отменить определения судов первой инстанции, апелляционной, кассационной или соответствующей ревизионной инстанции и направить дело прокурору для проведения дознания или предварительного следствия по общим правилам;
4) отменить определения судов первой инстанции, апелляционной, кассационной или соответствующей ревизионной инстанции и применить акт амнистии;
5) отменить определения судов первой инстанции, апелляционной, кассационной или соответствующей ревизионной инстанции и прекратить производство по делу;
6) отменить частное определение суда первой инстанции, апелляционной, кассационной или соответствующей ревизионной инстанции;
7) изменить определения судов первой инстанции, апелляционной, кассационной или соответствующей ревизионной инстанции.
37. Приговор и определение суда ревизионной инстанции должны соответствовать требованиям статей 521 6 и 521 19 УПК, в частности, в них должен быть обсужден каждый приведенный в жалобе (частной жалобе), протесте (частном протесте) довод и изложены выводы о его обоснованности либо необоснованности.
При оставлении без удовлетворения жалобы (частной жалобы), протеста (частного протеста) в определении суда ревизионной инстанции должны быть указаны основания, по которым решение суда нижестоящей инстанции признано законным, обоснованным и справедливым, а жалоба (частной жалобы) или протест (частный протест) оставлены без удовлетворения.
В случае отмены или изменения приговора, определения суда нижестоящей инстанции в приговоре, определении суда ревизионной инстанции должно быть указано, какие требования норм закона нарушены и в чем заключается необоснованность отменяемого или изменяемого решения.
38. Если по определенным причинам ревизионная жалоба (протест) в отношении некоторых осужденных поступит после рассмотрения дела в отношении остальных осужденных или когда ревизионная жалоба осужденного, его защитника или законного представителя поступит после рассмотрения дела по жалобе (протесту) другого участника процесса в отношении этого же осужденного, суд ревизионной инстанции должен руководствоваться правилами статьи 521 7 УПК.
39. Суд ревизионной инстанции повторно рассматривает уголовное дело в ревизионном порядке в Президиуме Верховного суда по протесту (частному протесту), внесенному председателем Верховного суда, Генеральным прокурором по основаниям, предусмотренным статьей 485 УПК.
В соответствии со статьей 521 8 УПК поводом для истребования уголовного дела из суда в целях решения вопроса о внесении протеста для повторного рассмотрения уголовного дела в ревизионном порядке являются ходатайства лиц, указанных в статье 511 УПК, а также представление судьи, сообщения средств массовой информации.
Статья 521 20 УПК устанавливает определенные требования к содержанию ходатайства о принесении протеста (частного протеста) в ревизионном порядке, и в случаях, когда ходатайство не соответствует этим требованиям, а также в случаях, указанных в статье 521 9 УПК, ходатайство возвращается письмом лицу, подавшему его.
Повторное производство в ревизионном порядке в Президиуме Верховного суда осуществляется на основании правил производства в суде первой инстанции с учетом правил, предусмотренных главами 55 и 56 2 УПК.
По результатам повторного рассмотрения дела в ревизионном порядке Президиум Верховного суда выносит приговор или постановление в пределах своих полномочий, предусмотренных статьей 521 17 УПК.
Приговор, постановление Президиума Верховного суда являются окончательными, за исключением случаев, предусмотренных пунктами 6 и 7 статьи 485 и статьей 521 7 УПК.
40. В случае если обстоятельства, ставящие под сомнение законность и обоснованность судебных решений, связаны с обстоятельствами, существовавшими на момент вступления приговора, определения суда в законную силу, но которые не были известны суду, а также установленными после вступления судебных решений в законную силу, вопрос о пересмотре такого судебного решения может быть решен только на основании правил судопроизводства по вновь открывшимся обстоятельствам, предусмотренных главой 57 УПК.
41. При наличии оснований, предусмотренных статьями 298 и 300 УПК, а также установлении нарушений закона при производстве дознания, предварительного следствия или судебного разбирательства суд р е визионной инстанции может обратить на это внимание соответствующего органа или должностного лица вынесением частного определения.
Суд ревизионной инстанции не вправе выносить частное определение, которое ставит под сомнение законность и обоснованность оставленного без изменения судебного решения.
42. В целях формирования практики единообразного и правильного применения норм процессуального закона рекомендовать Военному суду Республики Узбекистан, Суду Республики Каракалпакстан, областным и Ташкентскому городском судам, а также Судебной коллегии по уголовным делам Верховного суда Республики Узбекистан обобщать судебную практику рассмотрения уголовных дел в ревизионном порядке.
Председатель Верховного суда Б. ИСЛАМОВ
Секретарь Пленума, судья Верховного суда Н. ХАКИМОВА
г. Ташкент,
25 июня 2024 г.,
№ 18