UzbekAI

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ИҚТИСОДИЁТ ВА МОЛИЯ ВАЗИРИНИНГ

БУЙРУҒИ

КОНЦЕПТУАЛ АСОС

РЎЙХАТИ

Молиявий ҳисоботни тайёрлаш ва тақдим этиш учун концептуал асосни тасдиқлаш ҳақида

Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ буюраман:

1. Молиявий ҳисоботни тайёрлаш ва тақдим этиш учун концептуал асос 1-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар 2-иловага мувофиқ ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Мазкур буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёт ва молия вазирининг 2024 йил 14 июндаги 131-сон буйруғига 1-ИЛОВА

Молиявий ҳисоботни тайёрлаш ва тақдим этиш учун

1-боб. Концептуал асосларнинг мақсади ва мақоми

1. Мазкур Концептуал асос Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига асосан ишлаб чиқилган ва фойдаланувчилар учун молиявий ҳисоботни тайёрлаш ва тақдим этиш асосини ташкил этувчи тушунчаларни белгилаб беради.

Мазкур Концептуал асоснинг мақсади қуйидагиларга ёрдам беришдан иборат:

бухгалтерия ҳисоби ва молиявий ҳисобот тизимини тартибга солувчи давлат органи Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлигига — бухгалтерия ҳисобининг миллий стандартларини (бундан буён матнда БҲМС деб юритилади) ривожлантириш ва уларни қайта кўриб чиқишда;

молиявий ҳисоботни тайёрловчи шахсларга — БҲМСдан фойдаланишда;

аудиторларга — молиявий ҳисоботларни БҲМСга мувофиқлиги бўйича хулосаларни тайёрлашда;

молиявий ҳисоботдан фойдаланувчиларга — молиявий ҳисоботдаги маълумотларни таҳлил қилишда.

2. Мазкур Концептуал асос БҲМС ҳисобланмайди ва унинг таърифлари бирон-бир низоли масалани баҳолаш ёки тушунтириш учун ишлатилмайди. Мазкур Концептуал асосдаги қоидалар бухгалтерия ҳисобининг алоҳида бир стандартини рад этмайди.

3. Мазкур Концептуал асос ва БҲМС ўртасида зиддиятлар юзага келганда, БҲМС талаблари қўлланилади.

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги БҲМСни ишлаб чиқишда мазкур Концептуал асосдан фойдаланади ва келгусида зиддиятлар юзага келишининг олдини олиш чораларини кўради.

4. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги БҲМСларни қўллаш амалиётидан келиб чиқиб, мазкур Концептуал асосни қайта кўриб чиқиши мумкин.

2-боб. Концептуал асосларнинг амал қилиш соҳаси

5. Қуйидагилар мазкур Концептуал асосларнинг асосий жиҳатларидир:

молиявий ҳисоботнинг мақсади;

бухгалтерия ҳисоби ва молиявий ҳисобот принциплари;

молиявий ҳисоботларнинг элементларини таърифлаш, тан олиш ва баҳолаш.

6. Мазкур Концептуал асос молиявий ҳисоботга, шу жумладан консолидациялашган молиявий ҳисоботга алоқадордир. Молиявий ҳисобот кенг доирадаги фойдаланувчиларнинг маълумотга бўлган эҳтиёжини қондириш учун тузилади ва даврий равишда тақдим этилади. Кўпчилик фойдаланувчилар учун молиявий маълумот асосий манбаси бўлиб молиявий ҳисобот ҳисобланади. Айрим фойдаланувчилар тегишли ваколатлар бўлганда, молиявий ҳисоботдаги маълумотга қўшимча маълумотни талаб қилишлари мумкин.

7. Молиявий ҳисоботлар БҲМС билан белгиланади. Молиявий ҳисобот ушбу ҳисоботларга асосланган ёки уларга тегишли изоҳлар, ҳисоб-китоблар ва тушунтиришларни ҳам ўз ичига олади. Мазкур изоҳлар, ҳисоб-китоблар ва тушунтиришлар молиявий ҳисоботни тайёрловчи фаолияти турлари ҳамда ҳудуди тўғрисидаги молиявий маълумотни акс эттириши ва нархлар ўзгаришининг молиявий натижаларга таъсирини тушунтириб бериши керак.

8. Барча хўжалик юритувчи субъектлар (бундан буён матнда ташкилотлар деб юритилади) молиявий ҳисоботни тайёрлаш ва тақдим этишда мазкур Концептуал асосга амал қилишлари керак.

3-боб. Молиявий ҳисоботдан фойдаланувчилар ва уларнинг маълумотга бўлган эҳтиёжи

9. Молиявий ҳисоботдан фойдаланувчилар қаторига мавжуд ва потенциал инвесторлар, кредиторлар, етказиб берувчилар, харидорлар, ходимлар, шунингдек ҳукумат муассасалари, вазирликлар, идоралар, жамоатчилик ва бошқа манфаатдор фойдаланувчилар киради. Молиявий ҳисоботга эҳтиёж қуйидагиларда вужудга келади:

инвестициялар билан боғлиқ хатарлар муносабати билан инвесторларда. Акциядорлар ҳам ташкилотнинг дивидендларни тўлаш қобилиятини баҳолашга имкон берадиган ва акцияларни сотиб олиш, сақлаш ёки сотиш кераклигини аниқлашга ёрдам берадиган маълумотдан манфаатдордирлар;

кредитлари ва фоизлари ўз вақтида тўланишини аниқлашга имкон берадиган маълумотдан манфаатдор кредиторларда;

суммалари ўз вақтида тўланишини аниқлашга имкон берадиган маълумотдан манфаатдор бўлган етказиб берувчилар ва бошқа кредиторларда;

ташкилотнинг узлуксиз фаолияти тўғрисидаги маълумотдан манфаатдор бўлган харидорларда, айниқса улар узоқ муддатли битимга эга бўлсалар ёки мазкур ташкилотга боғлиқ бўлсалар;

ташкилотларнинг фаолияти барқарорлиги ва рентабеллиги тўғрисидаги маълумотдан манфаатдор бўлган ходимларда. Улар ҳам ташкилотнинг ўз иш ҳақларини, пенсияларини ва кейинчалик ҳам ишлаш имкониятларини таъминлаш қобилиятига баҳо бериш имконини яратадиган маълумотдан манфаатдордирлар;

ресурсларнинг тақсимланиши ва ташкилотларнинг фаолияти тўғрисидаги маълумотдан манфаатдор бўлган давлат органларида. Уларга ҳам ташкилотнинг фаолиятини тартибга солиб туриш, солиққа тортиш сиёсатини белгилаш учун ва миллий даромадни ҳамда бошқа статистик маълумотларни аниқлаш учун асос сифатида маълумот керак;

жамоатчиликда, чунки ташкилотлар маҳаллий иқтисодиётга кўпгина усуллар билан, шу жумладан аҳолини иш билан таъминлаш ва маҳаллий етказиб берувчиларни қўллаб-қувватлаш билан катта ҳисса қўшиши мумкин. Молиявий ҳисобот жамоатчиликни тараққиёт йўналишлари ва ташкилотларнинг фаровонлигини яхшилашда эришилган сўнгги ютуқлар тўғрисидаги маълумот билан таъминлаб, уларга ёрдам беради.

10. Ташкилот раҳбари молиявий ҳисоботнинг тузилиши ва тақдим этилиши учун жавобгардир. Ташкилот раҳбари ўз эҳтиёжларини қондириш мақсадида қўшимча маълумотнинг шакли ва мазмунини белгилаш ҳуқуқига эгадир. Қўшимча маълумот шакллари мазкур Концептуал асосни қўллаш доирасига кирмайди.

4-боб. Молиявий ҳисоботнинг мақсади

11. Молиявий ҳисоботнинг мақсади ташкилотнинг ҳисобот санасидаги молиявий ҳолати, ҳисобот давридаги унинг фаолиятини молиявий натижаси ва пул маблағларининг ҳаракати тўғрисидаги маълумотни тақдим этиш ҳисобланади. Молиявий ҳисобот иқтисодий қарорлар қабул қилиш учун фойдаланувчиларга зарур бўлган барча маълумотни ўз ичига олмайди, чунки ҳисобот асосан аввалги воқеаларнинг натижаларини акс эттиради.

12. Молиявий ҳисобот қуйидаги ҳолатлар учун ҳам маълумотни ўзида акс эттиради:

инвестиция ва кредитлар бериш бўйича қарорларни қабул қилиш;

ташкилотнинг келгуси пул оқимини баҳолаш;

ташкилотга ишониб топширилган ресурслар муносабати билан унинг ресурсларини ва мажбуриятларини баҳолаш;

бошқарув органларининг ишини баҳолаш.

5-боб. Ташкилотнинг фаолияти, молиявий ҳолати ва молиявий ҳолатидаги ўзгаришлар

13. Молиявий ҳисоботдан фойдаланувчилар қабул қиладиган қарорлар ташкилотнинг пул маблағларини кўпайтириш, уларнинг кўпайиш вақтини ҳисоб-китоб қилиш ва натижага эришишини баҳолаш қобилиятини талаб қилади. Мазкур қобилият пировард натижада ташкилот ўз ходимлари ва етказиб берувчиларга ҳақ тўлай олиши, фоизларни тўлаб туриши, кредитларни қоплаши ва даромадни (фойдани) тақсимлай олиши мумкинлигини аниқлайди.

Агар фойдаланувчилар ташкилотнинг фаолиятини, молиявий ҳолатини ва молиявий ҳолатдаги ўзгаришларни акс эттирадиган маълумот билан таъминланса, улар ташкилотнинг пул маблағларини кўпайтириш қобилиятини яхшироқ баҳолашлари мумкин.

14. Ташкилот назорат қилиб турадиган иқтисодий ресурслар, унинг молиявий тузилмаси, ликвидлиги, тўловга қобилияти, ишлаётган муҳит ўзгаришларига муносабат билдира олиши унинг молиявий ҳолатига таъсир ўтказади. Ташкилот назорат қилиб турадиган иқтисодий ресурслар ҳақидаги ва унинг шу ресурсларни қайта ишлаш қобилияти тўғрисидаги маълумотлар ташкилотнинг келгусида пул маблағларини ва уларнинг эквивалентини кўпайтириш имкониятини прогноз қилиш учун зарурдир. Молиявий ҳолат ҳақидаги маълумот келгусида кредитларга бўлган эҳтиёжни аниқлаш, шунингдек келгусидаги даромадлар ва пул оқимларини ташкилотнинг акцияларига (пайига) эга бўлганлар ўртасида тақсимлаш ва ташкилот кейинчалик ўзининг молиявий ҳолатини қанчалик муваффақият билан яхшилай олишини аниқлаш учун зарурдир. Ликвидлик ва тўловга қобилият ҳақидаги маълумот ташкилотнинг молиявий мажбуриятларини ўз вақтида тўлай олишини аниқлаш учун зарур. Ликвидлик яқин келажакда шу давр ичидаги молиявий мажбуриятларни тўлаш учун пул маблағлари мавжудлигини англатади. Тўлов қобилияти молиявий мажбуриятларни ўз вақтида тўлаш учун пул маблағлари мавжудлигини англатади.

15. Ташкилотнинг фаолият кўрсаткичлари, шу жумладан унинг рентабеллиги тўғрисидаги маълумот иқтисодий ресурслардаги потенциал ўзгаришларни баҳолаш учун талаб этилади. Мазкур маълумот келгусида назоратни амалга оширишга имкон беради ва ташкилотнинг фаолиятидаги ўзгаришлар ҳақидаги муҳим маълумот ҳисобланади.

Фаолият ҳақидаги маълумот ташкилотнинг мавжуд ресурслар базасидан пул маблағлари тўплай олишини прогнозлаш учун зарурдир, бу эса ташкилот қўшимча ресурсларни жалб қилиши мумкин бўлган самарадорликка баҳо беришни шакллантиришда муҳимдир.

16. Пул оқимлари ҳақидаги маълумот ташкилотнинг пул маблағларини жалб қилиш қобилиятига баҳо бериш учун зарурдир. Бу эса фойдаланувчиларга ҳар хил ташкилотларнинг пул оқимларини баҳолаш ва таққослаш учун янги усуллар ишлаб чиқишга имкон беради.

17. Молиявий ҳисоботлар ўзаро бир-бири билан боғлангандир, чунки улар хўжалик фаолиятига доир бир хил ҳолатларнинг ҳар хил жиҳатларини акс эттиради. Ҳар бир ҳисобот турли хил маълумотларни тақдим этади, битта мақсадга хизмат қилмайди ва фойдаланувчиларнинг муайян эҳтиёжларини аниқлаш учун зарур бўлган бутун маълумотни бермайди. Масалан, молиявий-хўжалик фаолиятнинг натижалари тўғрисидаги ҳисобот, агар ундан бухгалтерия баланси ва пул оқимлари ҳақидаги ҳисобот билан биргаликда фойдаланилмаса, фаолият ҳақида тўлиқ маълумотни акс эттирмайди.

6-боб. Изоҳлар, ҳисоб-китоблар ва тушунтиришлар

18. Молиявий ҳисобот унга қўшимча маълумотларни, жумладан изоҳлар, ҳисоб-китоблар ва тушунтиришларни (тушунтириш хати кўринишида) ҳам ўз ичига олади. Изоҳлар, ҳисоб-китоблар ва тушунтиришлар жадваллар кўринишида ҳам, бошқача шаклда ҳам тақдим этилиши мумкин.

7-боб. Бухгалтерия ҳисобининг принциплари

1-§. Ҳисоблаш

19. Даромадлар ва харажатлар бухгалтерия ҳисобида тан олинади ва молиявий ҳисоботларда уларни келиб тушиши ёки юзага келишига қараб (балки пул маблағларини олиш ёки тўлаш асосида эмас) акс эттирилади.

2-§. Икки ёқлама ёзув усули билан ҳисоб юритиш

20. Иккиёқлама ёзув усулида ҳисобни юритиш деганда ташкилотлар томонидан иккиёқлама ёзув асосида бухгалтерия операцияларини юритиш тушунилади. Иккиёқлама ёзувда битта операция бўйича битта сумманинг ўзи бухгалтерия ҳисобининг камида иккита ҳисобварағида акс эттирилади.

3-§. Узлуксизлик

21. Ташкилот узлуксиз ишлайдиган, яъни келажакда ишлашни давом эттирадиган деб ҳисобланади. Унинг ўз фаолиятини тугатиш ёки фаолиятини анча қисқартириш нияти ҳам, зарурати ҳам йўқ деб тахмин қилинади.

4-§. Хўжалик операцияларини, активларни ва пассивларни пулда баҳолаш

22. Молиявий ҳисоботларда маълумотларни умумлаштириш мақсадида барча операциялар ва ҳодисалар пулда баҳоланади.

5-§. Ишончлилик

23. Маълумотда муҳим хато ёки ғаразлилик бўлмаса ва фойдаланувчилар унга таянишлари мумкин бўлса, ишончли ҳисобланади.

Операциялар ёки ҳодисаларнинг ишончлилиги одатда бошланғич ҳисоб ҳужжатлари билан тасдиқланиши керак.

6-§. Олдиндан кўра билиш (эҳтиёткорлик)

24. Қарорлар қабул қилишда олдиндан кўра билиш (эҳтиёткорлик) принципига риоя қилиш ноаниқлик шароитида активлар ва даромад ошириб баҳоланмаслиги, мажбуриятлар ёки харажатлар эса камайтириб баҳоланмаслиги учун зарурдир.

7-§. Мазмуннинг шаклдан устунлиги

25. Агар ҳисоб ҳужжатларидаги ва молиявий ҳисоботдаги маълумот операциялар ва ҳодисаларнинг мазмунини тўғри акс эттирса, бу маълумот фақат унинг ҳуқуқий шакли билангина эмас, балки моҳияти ва иқтисодий реаллигига мувофиқ ҳисобга олиниши ва тақдим этилиши зарур.

8-§. Кўрсаткичларнинг қиёсийлиги

26. Молиявий маълумот фойдали ва мазмунли бўлиши учун бир ҳисобот давридаги маълумот бошқа ҳисобот давридагиси билан қиёсланадиган бўлиши керак. Фойдаланувчилар ташкилот томонидан молиявий ҳисоботни тайёрлашда фойдаланган ҳисоб сиёсатидан, мазкур сиёсатдаги барча ўзгаришлардан ва шундай ўзгаришларнинг натижаларидан хабардор бўлишлари керак.

9-§. Молиявий ҳисоботнинг бетарафлиги

27. Молиявий ҳисоботда келтириладиган маълумотлар ишончли бўлиши учун ғаразлиликдан ҳоли бўлиши керак.

10-§. Ҳисобот даврида даромадлар билан харажатларнинг мувофиқлиги

28. Ҳисобот давридаги даромадлар ва харажатларнинг мувофиқлиги ушбу даврда мазкур ҳисобот даврида олинган даромадларга асос бўлган харажатларни акс эттиришини билдиради. Агар даромадлар ва харажатларнинг айрим турлари ўртасидаги бевосита боғлиқликни аниқлаш қийин бўлса, харажатлар тақсимлашнинг бирор-бир тизимига мувофиқ тарзда бир нечта ҳисобот даврига тақсимлаб чиқилади. Бу бир нечта йилга тақсимланадиган амортизация харажатларига ҳам тааллуқлидир.

11-§. Активлар ва мажбуриятларни ҳақиқий баҳолаш

30. Активлар ва мажбуриятларни ҳақиқий баҳолаш принципи уларнинг таннархи ёки харид қилиш қиймати баҳолашга асос бўлишини назарда тутади.

БҲМСларда назарда тутилган айрим ҳолларда ҳақиқий баҳолаш харид қилиш қийматидан фарқ қилиши мумкин.

12-§. Тушунарлилик

30. Молиявий ҳисоботларда келтириладиган маълумотлар фойдаланувчилар учун очиқ ва тушунарли бўлиши керак.

13-§. Аҳамиятлилик

31. Молиявий маълумот фойдаланувчилар томонидан қарор қабул қилиш жараёнида уларнинг эҳтиёжларини қондириши ва уларга операцион, молиявий ва хўжалик фаолияти ҳодисаларига баҳо беришда ёрдамлашиши учун аҳамиятли бўлиши керак.

14-§. Муҳимлик

32. Агар маълумотнинг молиявий ҳисоботга киритмаслиги ёки нотўғри кўрсатилиши маълумотдан фойдаланувчиларнинг молиявий ҳисобот асосида қабул қиладиган иқтисодий қарорларига таъсир қилса, бундай маълумот муҳим ҳисобланади. Маълумотнинг аҳамиятига унинг моҳияти ҳам, унинг қиммати (муҳимлиги) ҳам таъсир ўтказиши мумкин.

15-§. Ҳаққоний ва беғараз тасаввур этиш

33. Молиявий ҳисоботлар фойдаланувчиларда ташкилотнинг молиявий ҳолати, операцияларнинг натижалари ва пул маблағларининг ҳаракати тўғрисида ҳаққоний ва беғараз тасаввур ҳосил қилиши керак.

16-§. Тугалланганлик

34. Молиявий ҳисоботларнинг ишончлилигини таъминлаш мақсадида маълумот етарлича тўла ҳажмда тақдим этилиши керак.

17-§. Изчиллик

35. Ҳисоб сиёсати бир даврдан иккинчисига изчиллик билан ўтказилиши назарда тутилади. Фойдаланувчилар ташкилотнинг молиявий ҳолатидаги ўзгаришлар тенденцияларини аниқлаш учун унинг турли ҳисобот даврларидаги молиявий ҳисоботларини қиёслаш имкониятига эга бўлишлари керак.

18-§. Ўз вақтидалик

36. Молиявий ҳисобот маълумоти асоссиз кечиктирилганда, у ўзининг иқтисодий аҳамиятини йўқотади. Маълумотни ўз вақтида тақдим этиш учун битимнинг ёки бошқа ҳодисанинг барча жиҳатлари маълум бўлгунга қадар ҳисоботга зарурат пайдо бўлиши мумкин, бу эса унинг ишончлилигини бузади. Бошқа томондан, агар ҳисобот барча жиҳатлар маълум бўлгунича кечиктирилса, энг ишончли маълумот ҳам кам фойда бериши мумкин, чунки фойдаланувчилар олдинроқ қарор қабул қилишга мажбур бўлади. Аҳамиятлилик ва ишончлилик ўртасида мувозанатга эришиш мақсадида иқтисодий қарорларни қабул қилишда фойдаланувчиларнинг эҳтиёжларини қандай қилиб яхшироқ қондиришни ҳал этиш керак.

8-боб. Молиявий ҳисобот элементлари

37. Молиявий ҳисоботлар молиявий натижаларни ва бошқа хўжалик операцияларини молиявий ҳисоботларнинг элементлари деб аталувчи иқтисодий тавсифларига мувофиқ алоҳида моддаларга гуруҳлаб акс эттиради. Активлар, хусусий капитал ва мажбуриятлар бухгалтерия балансида ташкилотнинг молиявий натижаларини аниқлаш билан бевосита боғлиқ бўлган элементлар ҳисобланади. Даромадлар ва харажатлар фаолият натижалари тўғрисидаги ҳисоботда ташкилотнинг кўрсаткичларини аниқлаш билан бевосита боғлиқ бўлган элементлар ҳисобланади. Пул маблағларининг ҳаракати тўғрисидаги ҳисобот фаолият натижалари элементларини ва бухгалтерия баланси элементларидаги ўзгаришларни акс эттиради.

38. Активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, резервлар, даромадлар ва харажатлар молиявий ҳолатни аниқлаш билан бевосита боғлиқ элементлар ҳисобланади. Мазкур элементлар қуйидаги тарзда аниқланади:

активлар — ташкилот назорат қиладиган, келгусида улардан даромад олиш мақсадида аввалги фаолият натижасида олинган иқтисодий ресурслардир;

мажбуриятлар — шахснинг (қарздорнинг) бошқа шахс (кредитор) фойдасига муайян ҳаракатни амалга ошириш, масалан мол-мулкни топшириш, ишни бажариш, пул тўлаш ва бошқалар ёхуд муайян ҳаракатдан тийилиб туриш мажбуриятидир, кредитор эса қарздордан ўз мажбуриятларини бажаришини талаб қилишга ҳақлидир;

хусусий капитал — ташкилотнинг мажбуриятларни чегириб ташлагандан кейинги активларидир;

резервлар — келгусида муайян харажатларга йўналтирилиши мумкин бўлган хусусий капиталнинг бир қисмидир;

даромадлар — ҳисобот даврида активларнинг кўпайиши ёхуд мажбуриятларнинг камайишидир;

харажатлар — ҳисобот даврида активларнинг камайиши ёхуд мажбуриятларнинг кўпайишидир;

молиявий натижалар — ташкилотнинг фойда ёки зарар шаклида ифодаланган фаолиятининг иқтисодий якунидир.

1-§. Активлар

39. Активлар — ташкилотнинг қиймат баҳосига эга бўлган моддий, жумладан пул маблағлари ва дебиторлик қарзлари ва номоддий мулкидир.

Активларда акс эттирилган келгусидаги иқтисодий фойда, ташкилотнинг пул маблағлари оқимига потенциал, бевосита ва билвосита қўшиладиган улушдир. Бу улуш ташкилот асосий фаолиятининг бир қисми сифатида юзага келиши мумкин.

40. Ташкилотнинг активлари аввалги битимлар ва бошқа ҳодисаларнинг натижасидир. Ташкилотлар одатда активларни харид қилиб ёки ишлаб чиқариб уларга эга бўладилар, бироқ бошқа битимлар ёки ҳодисалар активларни кўпайтиришга имкон беради (масалан, ташкилот ҳукуматдан олган кўчмас мулк). Келгусида кутиладиган битимлар ва бошқа воқеалар ўзидан ўзи активларнинг пайдо бўлишига олиб келмайди.

41. Ташкилот активларидан мулкни бошқариш, товар-моддий захиралар ишлаб чиқариш ёки хизматлар кўрсатиш учун фойдаланади.

42. Активлардан келадиган иқтисодий наф ташкилот томонидан ҳар хил йўллар билан олиниши мумкин. Масалан, активдан:

товар-моддий захиралар ишлаб чиқариш ва хизматлар кўрсатишда алоҳида ёки бошқа активлар билан биргаликда фойдаланилиши;

бошқа активларга алмаштирилиши;

мажбуриятларни бажариш учун фойдаланилиши;

ташкилотнинг эгалари ўртасида тақсимланиши мумкин.

43. Активлар бинолар, иншоотлар ва ускуналар сингари физик шаклга эга бўлади. Бироқ, физик шакл активнинг мавжуд бўлиши учун зарур эмас. Масалан, патентлар ва муаллифлик ҳуқуқлари, агар ташкилот келгусида улардан фойдаланишдан иқтисодий наф олишни кутаётган бўлса, актив ҳисобланади.

44. Активлар (масалан, дебиторлик қарзлари ва мулк) юридик ҳуқуқлар, шу жумладан эгалик ҳуқуқи билан боғлиқ бўлади. Актив мавжудлигини аниқлашда эгалик ҳуқуқи асосий ҳисобланмайди. Масалан, ижарага олинадиган мулк, агар ташкилот шу мулкдан олиниши керак бўлган фойдани назорат қилса, актив ҳисобланади.

45. Харажатларни амалга ошириш билан активларни ҳосил қилиш ўртасида узвий алоқа мавжуд, аммо бу жараёнлар ҳар доим ҳам вақт бўйича тўғри келмайди. Ташкилот томонидан амалга оширилган харажатлар келгуси иқтисодий фойда изланганидан далолат беради, лекин активлар олинганини узил-кесил тасдиқламайди. Бинобарин, харажатларнинг мавжуд эмаслиги объектни актив деб ҳисоблаш учун асос бўлмайди. Масалан, ташкилотга текинга берилган объектлар активларни таърифлашга мос келади.

2-§. Мажбуриятлар

46. Мажбуриятнинг асосий хусусияти ташкилот бошқа юридик ва жисмоний шахслар олдида жорий жавобгарликка эга эканлиги ҳисобланади.

Мажбуриятлар уставнинг ёки шартноманинг талаблари натижаси сифатида кучга кириши мумкин (масалан, олинган товар-моддий захиралар ва хизматлар учун тўланадиган суммалар). Мажбуриятлар одатий тадбиркорлик жараёнида яхши муносабатларни сақлаб туриш ёки холисона тарзда иш кўришда ҳам юзага келади. Масалан, агар ташкилот кафолат муддати тугаганидан сўнг ўз маҳсулотидаги камчиликларни тузатиш тўғрисида қарор қабул қилса, шу бўйича қилинган харажатлар ҳам мажбуриятлар деб ҳисобланади.

47. Жорий мажбурият билан келгусида юзага келадиган мажбурият ўртасида чегара бўлиши керак. Ташкилот раҳбарининг келгусида активларни сотиб олиш ҳақида қабул қилган қарори мажбурият пайдо бўлишига сабаб бўлмайди. Мажбурият одатда актив олинганда ёки ташкилот активни сотиб олиш тўғрисида битимга киришганда пайдо бўлади.

48. Тегишли мажбуриятни бажариш одатда бошқа тарафнинг талабларини қондириш учун ташкилотнинг ресурсларини сарфлашни назарда тутади. Мажбуриятларнинг бажарилиши ҳар хил усулларда (қонунчилик ҳужжатларида кўзда тутилган ҳоллардан ташқари) амалга оширилади:

ҳақ тўлаш;

бошқа активларни бериш;

хизматларни кўрсатиш;

ушбу мажбуриятни бошқаси билан алмаштириш;

мажбуриятларни акцияларга алмаштириш орқали.

Мажбурият, кредитор ўз ҳуқуқларидан бош тортганда ёки кредитор ҳуқуқларидан маҳрум бўлганда, бажарилган деб ҳисобланиши мумкин.

49. Мажбуриятлар аввалги битимлар ёки ўтган ҳодисаларнинг натижаси ҳисобланади (масалан, товар-моддий захираларни харид қилиш ва хизматларни олиш учун амалга оширилиши керак бўлган тўловлар (агар улар илгари ёки етказиб берилганда тўланмаган бўлса).

3-§. Хусусий капитал

50. Хусусий капитал устав, қўшилган, резерв капиталидан ва тақсимланмаган фойдадан иборат бўлади.

Зарур ҳолларда устав, қўшилган, резерв капитали аналитик кесимда ҳисобга олиниши мумкин.

51. Бухгалтерия балансидаги хусусий капиталнинг миқдори активлар ва мажбуриятлар қийматини баҳолашга боғлиқдир.

4-§. Резервлар

52. Ташкилотни ва кредиторларни зарарларнинг оқибатларидан қўшимча ҳимоя қилишни таъминлаш учун резевларни ташкил этиш зарур. Резервларни шаклланиши ва миқдори ҳақидаги маълумот қарорлар қабул қилишда фойдаланувчилар учун аҳамиятли ҳисобланади. Резервларни ташкил этиш қонунчилик ҳужжатларида ёки ташкилотнинг уставида (солиқ соҳасидаги қонунчилик ҳужжатларини бузмаган ҳолда) назарда тутилади.

5-§. Даромадлар

53. Ялпи даромад ташкилотнинг асосий ва асосий бўлмаган фаолиятидан олинган даромадларини ўз ичига олади. Асосий фаолиятдан даромад маҳсулот, ишлар, хизматлар, товар-моддий захиралар, бошқа активларни реализация қилиш, шунингдек мукофотлар, фоизлар ва дивидендлар, гонорарлар ва ташкилотнинг асосий фаолиятидан келиб чиқиб рента кўринишида олиниши мумкин.

54. Ташкилот асосий бўлмаган фаолият натижасида оладиган даромадлар даромадни аниқлашга мос келадиган моддаларни ўз ичига олади ва Концептуал асоснинг алоҳида таркибий элементи деб ҳисобланмайди.

55. Асосий бўлмаган фаолият натижасида юзага келадиган даромадларга биржада айланадиган қимматли қоғозларни қайта баҳолаш мисол бўлиши мумкин. Бундай даромадлар, агар молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда тан олинса, алоҳида кўрсатилади, чунки иқтисодий қарорларни қабул қилишда улар ҳақидаги маълумот фойдали бўлиши мумкин.

56. Солиққа тортиладиган даромад (зарар) солиқ соҳасидаги қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ аниқланадиган ҳисобот давридаги даромад (зарар) суммасидир.

6-§. Харажатлар

57. Харажатлар мулкни бошқариш, ишлаб чиқариш, маҳсулотларни сотиш, ишларни бажариш, хизматлар кўрсатиш ва зарарлар билан боғлиқ харажатларни ўз ичига олади. Улар одатда пул маблағлари, моддий захиралар, иншоотлар, ускуналар ва бошқалар сингари активларнинг чиқиб кетиши ёки улардан фойдаланилиши шаклида бўлади.

58. Зарарлар иқтисодий фойданинг камайганлигини билдиради ва ўз табиатига кўра бошқа харажатлардан фарқ қилмайди ҳамда концептуал асоснинг алоҳида элементи сифатида қаралмайди.

59. Зарарлар бошқа активларни сотишда ёки табиий офатлар натижасида юзага келиши мумкин. Бундай зарарлар молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда кўрсатиладиган бўлса, улар ҳақидаги маълумот иқтисодий қарорларни қабул қилишда фойдали бўлиши мумкин ва шунинг учун ҳам улар алоҳида кўрсатилади.

9-боб. Молиявий натижалар

60. Даромадлар ва харажатлар молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда қарорлар қабул қилиш учун зарур бўлган маълумотни тақдим этиш мақсадида фаолият турларини чегаралаш йўли билан кўрсатилиши мумкин. Масалан, ташкилотнинг одатдаги фаолияти давомида ва фаолият жараёнидаги фавқулодда ҳолатларда юзага келадиган даромадлар ва харажатларнинг моддалари ўртасидаги чегара умумий қабул қилинган амалиёт ҳисобланади. Бундай чегаралаш ташкилотнинг келгусида пул маблағларини кўпайтириш қобилиятига баҳо беришда аҳамиятли бўлган моддаларнинг манбалари асосида амалга оширилади. Моддаларни чегаралашда ташкилотнинг хусусияти ва унинг фаолияти билан ҳисоблашиш керак. Битта ташкилотнинг одатдаги фаолияти натижасида пайдо бўладиган моддалар бошқа ташкилотга нисбатан фавқулодда бўладиган моддалар бўлиши мумкин.

61. Даромадлар ва харажатларнинг моддалари ўртасидаги чегара ҳамда уларнинг ҳар хил комбинациялари ҳам ташкилотнинг ишлари натижаларини кўрсатиш имкониятини беради. Бундай бўлимлар ҳар хил моддаларни ўз ичига олади. Масалан, молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот солиққа тортилгунча ва ундан кейинги молиявий-хўжалик фаолиятидан даромадни кўрсатади.

62. Ташкилот эгаларининг хусусий капиталга киритган улушлари даромад ҳисобланмайди, хусусий капиталнинг ташкилот эгалари ўртасида тақсимланиши харажат ҳисобланмайди.

Даромадлар ва харажатларнинг таърифи уларнинг асосий фарқ қилувчи жиҳатларини ёритиб беради, лекин уларни молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда тан олишдан олдин жавоб бериши лозим бўлган мезонларни аниқлаштирмайди.

10-боб. Молиявий ҳисоботларнинг элементларини акс эттириш

63. Молиявий ҳисоботларнинг элементларини акс эттириш (бундан буён матнда акс эттириш деб юритилади) — бухгалтерия баланси ёки молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботга элементлар таърифига жавоб берувчи ва уларда акс эттирилиши лозим бўлган моддаларни (бундан буён матнда модда деб юритилади) киритиш жараёнидир.

Акс эттириш жараёни модданинг баёнини, унинг пулдаги ифодасини, шунингдек ушбу модданинг бухгалтерия балансига ёки молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботга киритилишини ўз ичига олади.

64. Модданинг мезонга мувофиқлигини аниқлаш ва акс эттириш учун уни таснифлашда аҳамиятлилик ва қиёсийлик принципларига эътибор қаратиш керак.

Элементлар ўртасидаги ўзаро боғлиқлик алоҳида элемент учун таъриф ва акс эттириш мезонларига жавоб берадиган моддани ифодалайди. Масалан, активнинг акс эттирилиши ўз-ўзидан даромад ёки мажбуриятнинг бошқа элементини акс эттиришни талаб қилади.

1-§. Активни акс эттириш

65. Активдан фойдаланиш натижасида ташкилотнинг келгусида иқтисодий наф олиш эҳтимоли мавжуд бўлганда, ушбу актив бухгалтерия балансида акс эттирилади ва у аниқ ифодаланадиган чиқимлар ёки қийматни ўз ичига олади.

2-§. Мажбуриятларни акс эттириш

66. Мажбуриятлар ўзида иқтисодий нафни ифодаловчи ресурслар чиқими эҳтимоли мавжуд бўлганда бухгалтерия балансида тан олинади, шунингдек улар мажбуриятларни қабул қилиш натижаси ҳисобланади.

3-§. Даромадни акс эттириш

67. Активларнинг кўпайиши ва мажбуриятларнинг камайиши билан боғлиқ келгуси иқтисодий нафнинг кўпайиши юзага келганда, даромад молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда акс эттирилади. Бу эса даромадни акс эттириш активларнинг кўпайиши ва мажбуриятларнинг камайишини акс эттириш билан бир вақтда юзага келишини англатади (масалан, товарлар ва хизматларни сотишда юзага келадиган активлардаги соф кўпайиши ёки кредитор қарздан воз кечиши натижасида мажбуриятларнинг камайиши).

4-§. Харажатларни акс эттириш

68. Харажат активларнинг камайиши ва мажбуриятларнинг кўпайиши билан боғлиқ келгуси иқтисодий нафнинг камайиши юзага келганда, молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда акс эттирилади ва бу ишончли тарзда аниқланиши мумкин. Бу эса харажатларни акс эттириш мажбуриятлардаги кўпайиш ёки активларнинг камайишини акс эттириш билан бир вақтда юзага келишини англатади.

11-боб. Молиявий ҳисоботлардаги элементларни баҳолаш

69. Молиявий ҳисоботлардаги элементларни баҳолаш (бундан буён матнда баҳолаш деб юритилади) — активлар ва мажбуриятлар тан олинадиган ва молиявий ҳисоботларда қайд этиладиган пул қийматини аниқлаш усулидир.

70. Молиявий ҳисоботларда баҳолашнинг қуйидаги усулларидан фойдаланилади:

1) Бошланғич қиймат. Активлар харид қилиш вақтида эришилган томонларнинг ўзаро келишувига кўра белгиланган жорий қиймати бўйича акс эттирилади. Мажбуриятлар мажбуриятни бажаргунга қадар тўланадиган пул маблағлари суммаси бўйича мажбуриятларга алмашиб олинган маблағлар суммасида акс эттирилади;

2) Жорий қиймат. Активлар шу ёки шунга ўхшаш актив эндигина харид қилинганда тўланиши керак бўлган пул маблағлари суммаси бўйича ҳисоботда акс эттирилади. Мажбуриятлар мажбуриятни тўлаш учун талаб этиладиган пул маблағларининг дисконтланмаган суммасида акс эттирилади;

3) Сотиш қиймати. Активлар сотишдан олиниши мумкин бўлган пул маблағлари суммаси бўйича акс эттирилади. Мажбуриятлар уларни тўлаш қиймати бўйича акс эттирилади. Бундай қиймат эса мажбуриятларни тўлаш учун талаб этиладиган пул маблағларининг дисконтланмаган суммасидир;

4) Дисконтланган қиймат. Активлар ташкилотнинг нормал фаолияти давомида активларни кўпайтириши лозим бўлган келгуси пул маблағлари тушумининг дисконтланган жорий қиймати бўйича акс эттирилади.

Мажбуриятлар келгусида ўтказиладиган пул маблағларининг дисконтланган қийматидан иборат бўлган, ташкилотнинг одатдаги фаолияти давомида мажбуриятларни тўлаш учун фойдаланилиши мумкин бўлган жорий қиймат бўйича акс эттирилади;

5) Баланс қиймати . Ҳисобот санасида бухгалтерия балансида активлар ва мажбуриятларни акс эттириш қийматидир.

71. Ташкилотлар молиявий ҳисоботларни тайёрлашда бошланғич қийматни баҳолаш учун асос қилиб оладилар. Бошланғич қиймат баҳолашнинг бошқа асосий тушунчалари билан биргаликда қўлланилади.

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирининг 2024 йил 14 июндаги 131-сон буйруғига 2-ИЛОВА

Ўз кучини йўқотган деб топилаётган идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар

1. Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги томонидан 1998 йил 26 июлда 17-07/86-сон билан тасдиқланган Молиявий ҳисоботни тайёрлаш ва тақдим этиш учун концептуал асос (рўйхат рақами 475, 1998 йил 14 август).

2. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2016 йил 5 сентябрдаги 65-сон «Молиявий ҳисоботни тайёрлаш ва тақдим этиш учун концептуал асосга ўзгартиришлар киритиш ҳақида»ги буйруғи (рўйхат рақами 475-1, 2016 йил 9 сентябрь) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2016 й., 36-сон, 421-б.).

Вазир Д. КУЧКАРОВ

Тошкент ш.,

2024 йил 14 июнь,

131-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 13.07.2024 й., 10/24/3530/0506-сон)

lex.uz

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI IQTISODIYOT VA MOLIYA VAZIRINING

BUYRUGʻI

KONSEPTUAL ASOS

ROʻYXATI

Moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etish uchun konseptual asosni tasdiqlash haqida

Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq buyuraman:

1. Moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etish uchun konseptual asos 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar 2-ilovaga muvofiq oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 131-son buyrugʻiga 1-ILOVA

Moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etish uchun

1-bob. Konseptual asoslarning maqsadi va maqomi

1. Mazkur Konseptual asos Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga asosan ishlab chiqilgan va foydalanuvchilar uchun moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etish asosini tashkil etuvchi tushunchalarni belgilab beradi.

Mazkur Konseptual asosning maqsadi quyidagilarga yordam berishdan iborat:

buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot tizimini tartibga soluvchi davlat organi Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligiga — buxgalteriya hisobining milliy standartlarini (bundan buyon matnda BHMS deb yuritiladi) rivojlantirish va ularni qayta koʻrib chiqishda;

moliyaviy hisobotni tayyorlovchi shaxslarga — BHMSdan foydalanishda;

auditorlarga — moliyaviy hisobotlarni BHMSga muvofiqligi boʻyicha xulosalarni tayyorlashda;

moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilarga — moliyaviy hisobotdagi maʼlumotlarni tahlil qilishda.

2. Mazkur Konseptual asos BHMS hisoblanmaydi va uning taʼriflari biron-bir nizoli masalani baholash yoki tushuntirish uchun ishlatilmaydi. Mazkur Konseptual asosdagi qoidalar buxgalteriya hisobining alohida bir standartini rad etmaydi.

3. Mazkur Konseptual asos va BHMS oʻrtasida ziddiyatlar yuzaga kelganda, BHMS talablari qoʻllaniladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi BHMSni ishlab chiqishda mazkur Konseptual asosdan foydalanadi va kelgusida ziddiyatlar yuzaga kelishining oldini olish choralarini koʻradi.

4. Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi BHMSlarni qoʻllash amaliyotidan kelib chiqib, mazkur Konseptual asosni qayta koʻrib chiqishi mumkin.

2-bob. Konseptual asoslarning amal qilish sohasi

5. Quyidagilar mazkur Konseptual asoslarning asosiy jihatlaridir:

moliyaviy hisobotning maqsadi;

buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot prinsiplari;

moliyaviy hisobotlarning elementlarini taʼriflash, tan olish va baholash.

6. Mazkur Konseptual asos moliyaviy hisobotga, shu jumladan konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotga aloqadordir. Moliyaviy hisobot keng doiradagi foydalanuvchilarning maʼlumotga boʻlgan ehtiyojini qondirish uchun tuziladi va davriy ravishda taqdim etiladi. Koʻpchilik foydalanuvchilar uchun moliyaviy maʼlumot asosiy manbasi boʻlib moliyaviy hisobot hisoblanadi. Ayrim foydalanuvchilar tegishli vakolatlar boʻlganda, moliyaviy hisobotdagi maʼlumotga qoʻshimcha maʼlumotni talab qilishlari mumkin.

7. Moliyaviy hisobotlar BHMS bilan belgilanadi. Moliyaviy hisobot ushbu hisobotlarga asoslangan yoki ularga tegishli izohlar, hisob-kitoblar va tushuntirishlarni ham oʻz ichiga oladi. Mazkur izohlar, hisob-kitoblar va tushuntirishlar moliyaviy hisobotni tayyorlovchi faoliyati turlari hamda hududi toʻgʻrisidagi moliyaviy maʼlumotni aks ettirishi va narxlar oʻzgarishining moliyaviy natijalarga taʼsirini tushuntirib berishi kerak.

8. Barcha xoʻjalik yurituvchi subyektlar (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etishda mazkur Konseptual asosga amal qilishlari kerak.

3-bob. Moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar va ularning maʼlumotga boʻlgan ehtiyoji

9. Moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar qatoriga mavjud va potensial investorlar, kreditorlar, yetkazib beruvchilar, xaridorlar, xodimlar, shuningdek hukumat muassasalari, vazirliklar, idoralar, jamoatchilik va boshqa manfaatdor foydalanuvchilar kiradi. Moliyaviy hisobotga ehtiyoj quyidagilarda vujudga keladi:

investitsiyalar bilan bogʻliq xatarlar munosabati bilan investorlarda. Aksiyadorlar ham tashkilotning dividendlarni toʻlash qobiliyatini baholashga imkon beradigan va aksiyalarni sotib olish, saqlash yoki sotish kerakligini aniqlashga yordam beradigan maʼlumotdan manfaatdordirlar;

kreditlari va foizlari oʻz vaqtida toʻlanishini aniqlashga imkon beradigan maʼlumotdan manfaatdor kreditorlarda;

summalari oʻz vaqtida toʻlanishini aniqlashga imkon beradigan maʼlumotdan manfaatdor boʻlgan yetkazib beruvchilar va boshqa kreditorlarda;

tashkilotning uzluksiz faoliyati toʻgʻrisidagi maʼlumotdan manfaatdor boʻlgan xaridorlarda, ayniqsa ular uzoq muddatli bitimga ega boʻlsalar yoki mazkur tashkilotga bogʻliq boʻlsalar;

tashkilotlarning faoliyati barqarorligi va rentabelligi toʻgʻrisidagi maʼlumotdan manfaatdor boʻlgan xodimlarda. Ular ham tashkilotning oʻz ish haqlarini, pensiyalarini va keyinchalik ham ishlash imkoniyatlarini taʼminlash qobiliyatiga baho berish imkonini yaratadigan maʼlumotdan manfaatdordirlar;

resurslarning taqsimlanishi va tashkilotlarning faoliyati toʻgʻrisidagi maʼlumotdan manfaatdor boʻlgan davlat organlarida. Ularga ham tashkilotning faoliyatini tartibga solib turish, soliqqa tortish siyosatini belgilash uchun va milliy daromadni hamda boshqa statistik maʼlumotlarni aniqlash uchun asos sifatida maʼlumot kerak;

jamoatchilikda, chunki tashkilotlar mahalliy iqtisodiyotga koʻpgina usullar bilan, shu jumladan aholini ish bilan taʼminlash va mahalliy yetkazib beruvchilarni qoʻllab-quvvatlash bilan katta hissa qoʻshishi mumkin. Moliyaviy hisobot jamoatchilikni taraqqiyot yoʻnalishlari va tashkilotlarning farovonligini yaxshilashda erishilgan soʻnggi yutuqlar toʻgʻrisidagi maʼlumot bilan taʼminlab, ularga yordam beradi.

10. Tashkilot rahbari moliyaviy hisobotning tuzilishi va taqdim etilishi uchun javobgardir. Tashkilot rahbari oʻz ehtiyojlarini qondirish maqsadida qoʻshimcha maʼlumotning shakli va mazmunini belgilash huquqiga egadir. Qoʻshimcha maʼlumot shakllari mazkur Konseptual asosni qoʻllash doirasiga kirmaydi.

4-bob. Moliyaviy hisobotning maqsadi

11. Moliyaviy hisobotning maqsadi tashkilotning hisobot sanasidagi moliyaviy holati, hisobot davridagi uning faoliyatini moliyaviy natijasi va pul mablagʻlarining harakati toʻgʻrisidagi maʼlumotni taqdim etish hisoblanadi. Moliyaviy hisobot iqtisodiy qarorlar qabul qilish uchun foydalanuvchilarga zarur boʻlgan barcha maʼlumotni oʻz ichiga olmaydi, chunki hisobot asosan avvalgi voqealarning natijalarini aks ettiradi.

12. Moliyaviy hisobot quyidagi holatlar uchun ham maʼlumotni oʻzida aks ettiradi:

investitsiya va kreditlar berish boʻyicha qarorlarni qabul qilish;

tashkilotning kelgusi pul oqimini baholash;

tashkilotga ishonib topshirilgan resurslar munosabati bilan uning resurslarini va majburiyatlarini baholash;

boshqaruv organlarining ishini baholash.

5-bob. Tashkilotning faoliyati, moliyaviy holati va moliyaviy holatidagi oʻzgarishlar

13. Moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar qabul qiladigan qarorlar tashkilotning pul mablagʻlarini koʻpaytirish, ularning koʻpayish vaqtini hisob-kitob qilish va natijaga erishishini baholash qobiliyatini talab qiladi. Mazkur qobiliyat pirovard natijada tashkilot oʻz xodimlari va yetkazib beruvchilarga haq toʻlay olishi, foizlarni toʻlab turishi, kreditlarni qoplashi va daromadni (foydani) taqsimlay olishi mumkinligini aniqlaydi.

Agar foydalanuvchilar tashkilotning faoliyatini, moliyaviy holatini va moliyaviy holatdagi oʻzgarishlarni aks ettiradigan maʼlumot bilan taʼminlansa, ular tashkilotning pul mablagʻlarini koʻpaytirish qobiliyatini yaxshiroq baholashlari mumkin.

14. Tashkilot nazorat qilib turadigan iqtisodiy resurslar, uning moliyaviy tuzilmasi, likvidligi, toʻlovga qobiliyati, ishlayotgan muhit oʻzgarishlariga munosabat bildira olishi uning moliyaviy holatiga taʼsir oʻtkazadi. Tashkilot nazorat qilib turadigan iqtisodiy resurslar haqidagi va uning shu resurslarni qayta ishlash qobiliyati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar tashkilotning kelgusida pul mablagʻlarini va ularning ekvivalentini koʻpaytirish imkoniyatini prognoz qilish uchun zarurdir. Moliyaviy holat haqidagi maʼlumot kelgusida kreditlarga boʻlgan ehtiyojni aniqlash, shuningdek kelgusidagi daromadlar va pul oqimlarini tashkilotning aksiyalariga (payiga) ega boʻlganlar oʻrtasida taqsimlash va tashkilot keyinchalik oʻzining moliyaviy holatini qanchalik muvaffaqiyat bilan yaxshilay olishini aniqlash uchun zarurdir. Likvidlik va toʻlovga qobiliyat haqidagi maʼlumot tashkilotning moliyaviy majburiyatlarini oʻz vaqtida toʻlay olishini aniqlash uchun zarur. Likvidlik yaqin kelajakda shu davr ichidagi moliyaviy majburiyatlarni toʻlash uchun pul mablagʻlari mavjudligini anglatadi. Toʻlov qobiliyati moliyaviy majburiyatlarni oʻz vaqtida toʻlash uchun pul mablagʻlari mavjudligini anglatadi.

15. Tashkilotning faoliyat koʻrsatkichlari, shu jumladan uning rentabelligi toʻgʻrisidagi maʼlumot iqtisodiy resurslardagi potensial oʻzgarishlarni baholash uchun talab etiladi. Mazkur maʼlumot kelgusida nazoratni amalga oshirishga imkon beradi va tashkilotning faoliyatidagi oʻzgarishlar haqidagi muhim maʼlumot hisoblanadi.

Faoliyat haqidagi maʼlumot tashkilotning mavjud resurslar bazasidan pul mablagʻlari toʻplay olishini prognozlash uchun zarurdir, bu esa tashkilot qoʻshimcha resurslarni jalb qilishi mumkin boʻlgan samaradorlikka baho berishni shakllantirishda muhimdir.

16. Pul oqimlari haqidagi maʼlumot tashkilotning pul mablagʻlarini jalb qilish qobiliyatiga baho berish uchun zarurdir. Bu esa foydalanuvchilarga har xil tashkilotlarning pul oqimlarini baholash va taqqoslash uchun yangi usullar ishlab chiqishga imkon beradi.

17. Moliyaviy hisobotlar oʻzaro bir-biri bilan bogʻlangandir, chunki ular xoʻjalik faoliyatiga doir bir xil holatlarning har xil jihatlarini aks ettiradi. Har bir hisobot turli xil maʼlumotlarni taqdim etadi, bitta maqsadga xizmat qilmaydi va foydalanuvchilarning muayyan ehtiyojlarini aniqlash uchun zarur boʻlgan butun maʼlumotni bermaydi. Masalan, moliyaviy-xoʻjalik faoliyatning natijalari toʻgʻrisidagi hisobot, agar undan buxgalteriya balansi va pul oqimlari haqidagi hisobot bilan birgalikda foydalanilmasa, faoliyat haqida toʻliq maʼlumotni aks ettirmaydi.

6-bob. Izohlar, hisob-kitoblar va tushuntirishlar

18. Moliyaviy hisobot unga qoʻshimcha maʼlumotlarni, jumladan izohlar, hisob-kitoblar va tushuntirishlarni (tushuntirish xati koʻrinishida) ham oʻz ichiga oladi. Izohlar, hisob-kitoblar va tushuntirishlar jadvallar koʻrinishida ham, boshqacha shaklda ham taqdim etilishi mumkin.

7-bob. Buxgalteriya hisobining prinsiplari

1-§. Hisoblash

19. Daromadlar va xarajatlar buxgalteriya hisobida tan olinadi va moliyaviy hisobotlarda ularni kelib tushishi yoki yuzaga kelishiga qarab (balki pul mablagʻlarini olish yoki toʻlash asosida emas) aks ettiriladi.

2-§. Ikki yoqlama yozuv usuli bilan hisob yuritish

20. Ikkiyoqlama yozuv usulida hisobni yuritish deganda tashkilotlar tomonidan ikkiyoqlama yozuv asosida buxgalteriya operatsiyalarini yuritish tushuniladi. Ikkiyoqlama yozuvda bitta operatsiya boʻyicha bitta summaning oʻzi buxgalteriya hisobining kamida ikkita hisobvaragʻida aks ettiriladi.

3-§. Uzluksizlik

21. Tashkilot uzluksiz ishlaydigan, yaʼni kelajakda ishlashni davom ettiradigan deb hisoblanadi. Uning oʻz faoliyatini tugatish yoki faoliyatini ancha qisqartirish niyati ham, zarurati ham yoʻq deb taxmin qilinadi.

4-§. Xoʻjalik operatsiyalarini, aktivlarni va passivlarni pulda baholash

22. Moliyaviy hisobotlarda maʼlumotlarni umumlashtirish maqsadida barcha operatsiyalar va hodisalar pulda baholanadi.

5-§. Ishonchlilik

23. Maʼlumotda muhim xato yoki gʻarazlilik boʻlmasa va foydalanuvchilar unga tayanishlari mumkin boʻlsa, ishonchli hisoblanadi.

Operatsiyalar yoki hodisalarning ishonchliligi odatda boshlangʻich hisob hujjatlari bilan tasdiqlanishi kerak.

6-§. Oldindan koʻra bilish (ehtiyotkorlik)

24. Qarorlar qabul qilishda oldindan koʻra bilish (ehtiyotkorlik) prinsipiga rioya qilish noaniqlik sharoitida aktivlar va daromad oshirib baholanmasligi, majburiyatlar yoki xarajatlar esa kamaytirib baholanmasligi uchun zarurdir.

7-§. Mazmunning shakldan ustunligi

25. Agar hisob hujjatlaridagi va moliyaviy hisobotdagi maʼlumot operatsiyalar va hodisalarning mazmunini toʻgʻri aks ettirsa, bu maʼlumot faqat uning huquqiy shakli bilangina emas, balki mohiyati va iqtisodiy realligiga muvofiq hisobga olinishi va taqdim etilishi zarur.

8-§. Koʻrsatkichlarning qiyosiyligi

26. Moliyaviy maʼlumot foydali va mazmunli boʻlishi uchun bir hisobot davridagi maʼlumot boshqa hisobot davridagisi bilan qiyoslanadigan boʻlishi kerak. Foydalanuvchilar tashkilot tomonidan moliyaviy hisobotni tayyorlashda foydalangan hisob siyosatidan, mazkur siyosatdagi barcha oʻzgarishlardan va shunday oʻzgarishlarning natijalaridan xabardor boʻlishlari kerak.

9-§. Moliyaviy hisobotning betarafligi

27. Moliyaviy hisobotda keltiriladigan maʼlumotlar ishonchli boʻlishi uchun gʻarazlilikdan holi boʻlishi kerak.

10-§. Hisobot davrida daromadlar bilan xarajatlarning muvofiqligi

28. Hisobot davridagi daromadlar va xarajatlarning muvofiqligi ushbu davrda mazkur hisobot davrida olingan daromadlarga asos boʻlgan xarajatlarni aks ettirishini bildiradi. Agar daromadlar va xarajatlarning ayrim turlari oʻrtasidagi bevosita bogʻliqlikni aniqlash qiyin boʻlsa, xarajatlar taqsimlashning biror-bir tizimiga muvofiq tarzda bir nechta hisobot davriga taqsimlab chiqiladi. Bu bir nechta yilga taqsimlanadigan amortizatsiya xarajatlariga ham taalluqlidir.

11-§. Aktivlar va majburiyatlarni haqiqiy baholash

30. Aktivlar va majburiyatlarni haqiqiy baholash prinsipi ularning tannarxi yoki xarid qilish qiymati baholashga asos boʻlishini nazarda tutadi.

BHMSlarda nazarda tutilgan ayrim hollarda haqiqiy baholash xarid qilish qiymatidan farq qilishi mumkin.

12-§. Tushunarlilik

30. Moliyaviy hisobotlarda keltiriladigan maʼlumotlar foydalanuvchilar uchun ochiq va tushunarli boʻlishi kerak.

13-§. Ahamiyatlilik

31. Moliyaviy maʼlumot foydalanuvchilar tomonidan qaror qabul qilish jarayonida ularning ehtiyojlarini qondirishi va ularga operatsion, moliyaviy va xoʻjalik faoliyati hodisalariga baho berishda yordamlashishi uchun ahamiyatli boʻlishi kerak.

14-§. Muhimlik

32. Agar maʼlumotning moliyaviy hisobotga kiritmasligi yoki notoʻgʻri koʻrsatilishi maʼlumotdan foydalanuvchilarning moliyaviy hisobot asosida qabul qiladigan iqtisodiy qarorlariga taʼsir qilsa, bunday maʼlumot muhim hisoblanadi. Maʼlumotning ahamiyatiga uning mohiyati ham, uning qimmati (muhimligi) ham taʼsir oʻtkazishi mumkin.

15-§. Haqqoniy va begʻaraz tasavvur etish

33. Moliyaviy hisobotlar foydalanuvchilarda tashkilotning moliyaviy holati, operatsiyalarning natijalari va pul mablagʻlarining harakati toʻgʻrisida haqqoniy va begʻaraz tasavvur hosil qilishi kerak.

16-§. Tugallanganlik

34. Moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini taʼminlash maqsadida maʼlumot yetarlicha toʻla hajmda taqdim etilishi kerak.

17-§. Izchillik

35. Hisob siyosati bir davrdan ikkinchisiga izchillik bilan oʻtkazilishi nazarda tutiladi. Foydalanuvchilar tashkilotning moliyaviy holatidagi oʻzgarishlar tendensiyalarini aniqlash uchun uning turli hisobot davrlaridagi moliyaviy hisobotlarini qiyoslash imkoniyatiga ega boʻlishlari kerak.

18-§. Oʻz vaqtidalik

36. Moliyaviy hisobot maʼlumoti asossiz kechiktirilganda, u oʻzining iqtisodiy ahamiyatini yoʻqotadi. Maʼlumotni oʻz vaqtida taqdim etish uchun bitimning yoki boshqa hodisaning barcha jihatlari maʼlum boʻlgunga qadar hisobotga zarurat paydo boʻlishi mumkin, bu esa uning ishonchliligini buzadi. Boshqa tomondan, agar hisobot barcha jihatlar maʼlum boʻlgunicha kechiktirilsa, eng ishonchli maʼlumot ham kam foyda berishi mumkin, chunki foydalanuvchilar oldinroq qaror qabul qilishga majbur boʻladi. Ahamiyatlilik va ishonchlilik oʻrtasida muvozanatga erishish maqsadida iqtisodiy qarorlarni qabul qilishda foydalanuvchilarning ehtiyojlarini qanday qilib yaxshiroq qondirishni hal etish kerak.

8-bob. Moliyaviy hisobot elementlari

37. Moliyaviy hisobotlar moliyaviy natijalarni va boshqa xoʻjalik operatsiyalarini moliyaviy hisobotlarning elementlari deb ataluvchi iqtisodiy tavsiflariga muvofiq alohida moddalarga guruhlab aks ettiradi. Aktivlar, xususiy kapital va majburiyatlar buxgalteriya balansida tashkilotning moliyaviy natijalarini aniqlash bilan bevosita bogʻliq boʻlgan elementlar hisoblanadi. Daromadlar va xarajatlar faoliyat natijalari toʻgʻrisidagi hisobotda tashkilotning koʻrsatkichlarini aniqlash bilan bevosita bogʻliq boʻlgan elementlar hisoblanadi. Pul mablagʻlarining harakati toʻgʻrisidagi hisobot faoliyat natijalari elementlarini va buxgalteriya balansi elementlaridagi oʻzgarishlarni aks ettiradi.

38. Aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital, rezervlar, daromadlar va xarajatlar moliyaviy holatni aniqlash bilan bevosita bogʻliq elementlar hisoblanadi. Mazkur elementlar quyidagi tarzda aniqlanadi:

aktivlar — tashkilot nazorat qiladigan, kelgusida ulardan daromad olish maqsadida avvalgi faoliyat natijasida olingan iqtisodiy resurslardir;

majburiyatlar — shaxsning (qarzdorning) boshqa shaxs (kreditor) foydasiga muayyan harakatni amalga oshirish, masalan mol-mulkni topshirish, ishni bajarish, pul toʻlash va boshqalar yoxud muayyan harakatdan tiyilib turish majburiyatidir, kreditor esa qarzdordan oʻz majburiyatlarini bajarishini talab qilishga haqlidir;

xususiy kapital — tashkilotning majburiyatlarni chegirib tashlagandan keyingi aktivlaridir;

rezervlar — kelgusida muayyan xarajatlarga yoʻnaltirilishi mumkin boʻlgan xususiy kapitalning bir qismidir;

daromadlar — hisobot davrida aktivlarning koʻpayishi yoxud majburiyatlarning kamayishidir;

xarajatlar — hisobot davrida aktivlarning kamayishi yoxud majburiyatlarning koʻpayishidir;

moliyaviy natijalar — tashkilotning foyda yoki zarar shaklida ifodalangan faoliyatining iqtisodiy yakunidir.

1-§. Aktivlar

39. Aktivlar — tashkilotning qiymat bahosiga ega boʻlgan moddiy, jumladan pul mablagʻlari va debitorlik qarzlari va nomoddiy mulkidir.

Aktivlarda aks ettirilgan kelgusidagi iqtisodiy foyda, tashkilotning pul mablagʻlari oqimiga potensial, bevosita va bilvosita qoʻshiladigan ulushdir. Bu ulush tashkilot asosiy faoliyatining bir qismi sifatida yuzaga kelishi mumkin.

40. Tashkilotning aktivlari avvalgi bitimlar va boshqa hodisalarning natijasidir. Tashkilotlar odatda aktivlarni xarid qilib yoki ishlab chiqarib ularga ega boʻladilar, biroq boshqa bitimlar yoki hodisalar aktivlarni koʻpaytirishga imkon beradi (masalan, tashkilot hukumatdan olgan koʻchmas mulk). Kelgusida kutiladigan bitimlar va boshqa voqealar oʻzidan oʻzi aktivlarning paydo boʻlishiga olib kelmaydi.

41. Tashkilot aktivlaridan mulkni boshqarish, tovar-moddiy zaxiralar ishlab chiqarish yoki xizmatlar koʻrsatish uchun foydalanadi.

42. Aktivlardan keladigan iqtisodiy naf tashkilot tomonidan har xil yoʻllar bilan olinishi mumkin. Masalan, aktivdan:

tovar-moddiy zaxiralar ishlab chiqarish va xizmatlar koʻrsatishda alohida yoki boshqa aktivlar bilan birgalikda foydalanilishi;

boshqa aktivlarga almashtirilishi;

majburiyatlarni bajarish uchun foydalanilishi;

tashkilotning egalari oʻrtasida taqsimlanishi mumkin.

43. Aktivlar binolar, inshootlar va uskunalar singari fizik shaklga ega boʻladi. Biroq, fizik shakl aktivning mavjud boʻlishi uchun zarur emas. Masalan, patentlar va mualliflik huquqlari, agar tashkilot kelgusida ulardan foydalanishdan iqtisodiy naf olishni kutayotgan boʻlsa, aktiv hisoblanadi.

44. Aktivlar (masalan, debitorlik qarzlari va mulk) yuridik huquqlar, shu jumladan egalik huquqi bilan bogʻliq boʻladi. Aktiv mavjudligini aniqlashda egalik huquqi asosiy hisoblanmaydi. Masalan, ijaraga olinadigan mulk, agar tashkilot shu mulkdan olinishi kerak boʻlgan foydani nazorat qilsa, aktiv hisoblanadi.

45. Xarajatlarni amalga oshirish bilan aktivlarni hosil qilish oʻrtasida uzviy aloqa mavjud, ammo bu jarayonlar har doim ham vaqt boʻyicha toʻgʻri kelmaydi. Tashkilot tomonidan amalga oshirilgan xarajatlar kelgusi iqtisodiy foyda izlanganidan dalolat beradi, lekin aktivlar olinganini uzil-kesil tasdiqlamaydi. Binobarin, xarajatlarning mavjud emasligi obyektni aktiv deb hisoblash uchun asos boʻlmaydi. Masalan, tashkilotga tekinga berilgan obyektlar aktivlarni taʼriflashga mos keladi.

2-§. Majburiyatlar

46. Majburiyatning asosiy xususiyati tashkilot boshqa yuridik va jismoniy shaxslar oldida joriy javobgarlikka ega ekanligi hisoblanadi.

Majburiyatlar ustavning yoki shartnomaning talablari natijasi sifatida kuchga kirishi mumkin (masalan, olingan tovar-moddiy zaxiralar va xizmatlar uchun toʻlanadigan summalar). Majburiyatlar odatiy tadbirkorlik jarayonida yaxshi munosabatlarni saqlab turish yoki xolisona tarzda ish koʻrishda ham yuzaga keladi. Masalan, agar tashkilot kafolat muddati tugaganidan soʻng oʻz mahsulotidagi kamchiliklarni tuzatish toʻgʻrisida qaror qabul qilsa, shu boʻyicha qilingan xarajatlar ham majburiyatlar deb hisoblanadi.

47. Joriy majburiyat bilan kelgusida yuzaga keladigan majburiyat oʻrtasida chegara boʻlishi kerak. Tashkilot rahbarining kelgusida aktivlarni sotib olish haqida qabul qilgan qarori majburiyat paydo boʻlishiga sabab boʻlmaydi. Majburiyat odatda aktiv olinganda yoki tashkilot aktivni sotib olish toʻgʻrisida bitimga kirishganda paydo boʻladi.

48. Tegishli majburiyatni bajarish odatda boshqa tarafning talablarini qondirish uchun tashkilotning resurslarini sarflashni nazarda tutadi. Majburiyatlarning bajarilishi har xil usullarda (qonunchilik hujjatlarida koʻzda tutilgan hollardan tashqari) amalga oshiriladi:

haq toʻlash;

boshqa aktivlarni berish;

xizmatlarni koʻrsatish;

ushbu majburiyatni boshqasi bilan almashtirish;

majburiyatlarni aksiyalarga almashtirish orqali.

Majburiyat, kreditor oʻz huquqlaridan bosh tortganda yoki kreditor huquqlaridan mahrum boʻlganda, bajarilgan deb hisoblanishi mumkin.

49. Majburiyatlar avvalgi bitimlar yoki oʻtgan hodisalarning natijasi hisoblanadi (masalan, tovar-moddiy zaxiralarni xarid qilish va xizmatlarni olish uchun amalga oshirilishi kerak boʻlgan toʻlovlar (agar ular ilgari yoki yetkazib berilganda toʻlanmagan boʻlsa).

3-§. Xususiy kapital

50. Xususiy kapital ustav, qoʻshilgan, rezerv kapitalidan va taqsimlanmagan foydadan iborat boʻladi.

Zarur hollarda ustav, qoʻshilgan, rezerv kapitali analitik kesimda hisobga olinishi mumkin.

51. Buxgalteriya balansidagi xususiy kapitalning miqdori aktivlar va majburiyatlar qiymatini baholashga bogʻliqdir.

4-§. Rezervlar

52. Tashkilotni va kreditorlarni zararlarning oqibatlaridan qoʻshimcha himoya qilishni taʼminlash uchun rezevlarni tashkil etish zarur. Rezervlarni shakllanishi va miqdori haqidagi maʼlumot qarorlar qabul qilishda foydalanuvchilar uchun ahamiyatli hisoblanadi. Rezervlarni tashkil etish qonunchilik hujjatlarida yoki tashkilotning ustavida (soliq sohasidagi qonunchilik hujjatlarini buzmagan holda) nazarda tutiladi.

5-§. Daromadlar

53. Yalpi daromad tashkilotning asosiy va asosiy boʻlmagan faoliyatidan olingan daromadlarini oʻz ichiga oladi. Asosiy faoliyatdan daromad mahsulot, ishlar, xizmatlar, tovar-moddiy zaxiralar, boshqa aktivlarni realizatsiya qilish, shuningdek mukofotlar, foizlar va dividendlar, gonorarlar va tashkilotning asosiy faoliyatidan kelib chiqib renta koʻrinishida olinishi mumkin.

54. Tashkilot asosiy boʻlmagan faoliyat natijasida oladigan daromadlar daromadni aniqlashga mos keladigan moddalarni oʻz ichiga oladi va Konseptual asosning alohida tarkibiy elementi deb hisoblanmaydi.

55. Asosiy boʻlmagan faoliyat natijasida yuzaga keladigan daromadlarga birjada aylanadigan qimmatli qogʻozlarni qayta baholash misol boʻlishi mumkin. Bunday daromadlar, agar moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda tan olinsa, alohida koʻrsatiladi, chunki iqtisodiy qarorlarni qabul qilishda ular haqidagi maʼlumot foydali boʻlishi mumkin.

56. Soliqqa tortiladigan daromad (zarar) soliq sohasidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq aniqlanadigan hisobot davridagi daromad (zarar) summasidir.

6-§. Xarajatlar

57. Xarajatlar mulkni boshqarish, ishlab chiqarish, mahsulotlarni sotish, ishlarni bajarish, xizmatlar koʻrsatish va zararlar bilan bogʻliq xarajatlarni oʻz ichiga oladi. Ular odatda pul mablagʻlari, moddiy zaxiralar, inshootlar, uskunalar va boshqalar singari aktivlarning chiqib ketishi yoki ulardan foydalanilishi shaklida boʻladi.

58. Zararlar iqtisodiy foydaning kamayganligini bildiradi va oʻz tabiatiga koʻra boshqa xarajatlardan farq qilmaydi hamda konseptual asosning alohida elementi sifatida qaralmaydi.

59. Zararlar boshqa aktivlarni sotishda yoki tabiiy ofatlar natijasida yuzaga kelishi mumkin. Bunday zararlar moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatiladigan boʻlsa, ular haqidagi maʼlumot iqtisodiy qarorlarni qabul qilishda foydali boʻlishi mumkin va shuning uchun ham ular alohida koʻrsatiladi.

9-bob. Moliyaviy natijalar

60. Daromadlar va xarajatlar moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda qarorlar qabul qilish uchun zarur boʻlgan maʼlumotni taqdim etish maqsadida faoliyat turlarini chegaralash yoʻli bilan koʻrsatilishi mumkin. Masalan, tashkilotning odatdagi faoliyati davomida va faoliyat jarayonidagi favqulodda holatlarda yuzaga keladigan daromadlar va xarajatlarning moddalari oʻrtasidagi chegara umumiy qabul qilingan amaliyot hisoblanadi. Bunday chegaralash tashkilotning kelgusida pul mablagʻlarini koʻpaytirish qobiliyatiga baho berishda ahamiyatli boʻlgan moddalarning manbalari asosida amalga oshiriladi. Moddalarni chegaralashda tashkilotning xususiyati va uning faoliyati bilan hisoblashish kerak. Bitta tashkilotning odatdagi faoliyati natijasida paydo boʻladigan moddalar boshqa tashkilotga nisbatan favqulodda boʻladigan moddalar boʻlishi mumkin.

61. Daromadlar va xarajatlarning moddalari oʻrtasidagi chegara hamda ularning har xil kombinatsiyalari ham tashkilotning ishlari natijalarini koʻrsatish imkoniyatini beradi. Bunday boʻlimlar har xil moddalarni oʻz ichiga oladi. Masalan, moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot soliqqa tortilguncha va undan keyingi moliyaviy-xoʻjalik faoliyatidan daromadni koʻrsatadi.

62. Tashkilot egalarining xususiy kapitalga kiritgan ulushlari daromad hisoblanmaydi, xususiy kapitalning tashkilot egalari oʻrtasida taqsimlanishi xarajat hisoblanmaydi.

Daromadlar va xarajatlarning taʼrifi ularning asosiy farq qiluvchi jihatlarini yoritib beradi, lekin ularni moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda tan olishdan oldin javob berishi lozim boʻlgan mezonlarni aniqlashtirmaydi.

10-bob. Moliyaviy hisobotlarning elementlarini aks ettirish

63. Moliyaviy hisobotlarning elementlarini aks ettirish (bundan buyon matnda aks ettirish deb yuritiladi) — buxgalteriya balansi yoki moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotga elementlar taʼrifiga javob beruvchi va ularda aks ettirilishi lozim boʻlgan moddalarni (bundan buyon matnda modda deb yuritiladi) kiritish jarayonidir.

Aks ettirish jarayoni moddaning bayonini, uning puldagi ifodasini, shuningdek ushbu moddaning buxgalteriya balansiga yoki moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotga kiritilishini oʻz ichiga oladi.

64. Moddaning mezonga muvofiqligini aniqlash va aks ettirish uchun uni tasniflashda ahamiyatlilik va qiyosiylik prinsiplariga eʼtibor qaratish kerak.

Elementlar oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik alohida element uchun taʼrif va aks ettirish mezonlariga javob beradigan moddani ifodalaydi. Masalan, aktivning aks ettirilishi oʻz-oʻzidan daromad yoki majburiyatning boshqa elementini aks ettirishni talab qiladi.

1-§. Aktivni aks ettirish

65. Aktivdan foydalanish natijasida tashkilotning kelgusida iqtisodiy naf olish ehtimoli mavjud boʻlganda, ushbu aktiv buxgalteriya balansida aks ettiriladi va u aniq ifodalanadigan chiqimlar yoki qiymatni oʻz ichiga oladi.

2-§. Majburiyatlarni aks ettirish

66. Majburiyatlar oʻzida iqtisodiy nafni ifodalovchi resurslar chiqimi ehtimoli mavjud boʻlganda buxgalteriya balansida tan olinadi, shuningdek ular majburiyatlarni qabul qilish natijasi hisoblanadi.

3-§. Daromadni aks ettirish

67. Aktivlarning koʻpayishi va majburiyatlarning kamayishi bilan bogʻliq kelgusi iqtisodiy nafning koʻpayishi yuzaga kelganda, daromad moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladi. Bu esa daromadni aks ettirish aktivlarning koʻpayishi va majburiyatlarning kamayishini aks ettirish bilan bir vaqtda yuzaga kelishini anglatadi (masalan, tovarlar va xizmatlarni sotishda yuzaga keladigan aktivlardagi sof koʻpayishi yoki kreditor qarzdan voz kechishi natijasida majburiyatlarning kamayishi).

4-§. Xarajatlarni aks ettirish

68. Xarajat aktivlarning kamayishi va majburiyatlarning koʻpayishi bilan bogʻliq kelgusi iqtisodiy nafning kamayishi yuzaga kelganda, moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladi va bu ishonchli tarzda aniqlanishi mumkin. Bu esa xarajatlarni aks ettirish majburiyatlardagi koʻpayish yoki aktivlarning kamayishini aks ettirish bilan bir vaqtda yuzaga kelishini anglatadi.

11-bob. Moliyaviy hisobotlardagi elementlarni baholash

69. Moliyaviy hisobotlardagi elementlarni baholash (bundan buyon matnda baholash deb yuritiladi) — aktivlar va majburiyatlar tan olinadigan va moliyaviy hisobotlarda qayd etiladigan pul qiymatini aniqlash usulidir.

70. Moliyaviy hisobotlarda baholashning quyidagi usullaridan foydalaniladi:

1) Boshlangʻich qiymat. Aktivlar xarid qilish vaqtida erishilgan tomonlarning oʻzaro kelishuviga koʻra belgilangan joriy qiymati boʻyicha aks ettiriladi. Majburiyatlar majburiyatni bajargunga qadar toʻlanadigan pul mablagʻlari summasi boʻyicha majburiyatlarga almashib olingan mablagʻlar summasida aks ettiriladi;

2) Joriy qiymat. Aktivlar shu yoki shunga oʻxshash aktiv endigina xarid qilinganda toʻlanishi kerak boʻlgan pul mablagʻlari summasi boʻyicha hisobotda aks ettiriladi. Majburiyatlar majburiyatni toʻlash uchun talab etiladigan pul mablagʻlarining diskontlanmagan summasida aks ettiriladi;

3) Sotish qiymati. Aktivlar sotishdan olinishi mumkin boʻlgan pul mablagʻlari summasi boʻyicha aks ettiriladi. Majburiyatlar ularni toʻlash qiymati boʻyicha aks ettiriladi. Bunday qiymat esa majburiyatlarni toʻlash uchun talab etiladigan pul mablagʻlarining diskontlanmagan summasidir;

4) Diskontlangan qiymat. Aktivlar tashkilotning normal faoliyati davomida aktivlarni koʻpaytirishi lozim boʻlgan kelgusi pul mablagʻlari tushumining diskontlangan joriy qiymati boʻyicha aks ettiriladi.

Majburiyatlar kelgusida oʻtkaziladigan pul mablagʻlarining diskontlangan qiymatidan iborat boʻlgan, tashkilotning odatdagi faoliyati davomida majburiyatlarni toʻlash uchun foydalanilishi mumkin boʻlgan joriy qiymat boʻyicha aks ettiriladi;

5) Balans qiymati . Hisobot sanasida buxgalteriya balansida aktivlar va majburiyatlarni aks ettirish qiymatidir.

71. Tashkilotlar moliyaviy hisobotlarni tayyorlashda boshlangʻich qiymatni baholash uchun asos qilib oladilar. Boshlangʻich qiymat baholashning boshqa asosiy tushunchalari bilan birgalikda qoʻllaniladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 131-son buyrugʻiga 2-ILOVA

Oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilayotgan idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar

1. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1998-yil 26-iyulda 17-07/86-son bilan tasdiqlangan Moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etish uchun konseptual asos (roʻyxat raqami 475, 1998-yil 14-avgust).

2. Oʻzbekiston Respublikasi moliya vazirining 2016-yil 5-sentabrdagi 65-son “Moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etish uchun konseptual asosga oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 475-1, 2016-yil 9-sentabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2016-y., 36-son, 421-b.).

Vazir D. KUCHKAROV

Toshkent sh.,

2024-yil 14-iyun,

131-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 13.07.2024-y., 10/24/3530/0506-son)

lex.uz

МИНИСТРА ЭКОНОМИКИ И ФИНАНСОВ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН

Приказ

ПЕРЕЧЕНЬ

Об утверждении Концептуальной основы для подготовки и представления финансовой отчетности

В соответствии с Законом Республики Узбекистан «О бухгалтерском учете» приказываю:

1. Утвердить Концептуальной основы для подготовки и представления финансовой отчетности согласно приложению № 1 * .

2. Признать утратившими силу некоторые ведомственные нормативно-правовые акты согласно приложению № 2 .

3. Настоящий приказ вступает в силу со дня его официального опубликования.

ПРИЛОЖЕНИЕ № 2 к приказу министра экономики и финансов Республики Узбекистан от 14 июня 2024 года № 131

ведомственных нормативно-правовых актов, признаваемых утратившими силу

1. Концептуальная основа для подготовки и представления финансовой отчетности, утвержденный Министерством финансов Республики Узбекистан 26 июля 1998 года № 17-07/86 (рег. № 475 от 14 августа 1998 года).

2. Приказ министра финансов Республики Узбекистан от 5 сентября 2016 года № 65 «О внесении изменений в Концептуальную основу для подготовки и представления финансовой отчетности» (рег. № 475-1 от 9 сентября 2016 года) (Собрание законодательства Республики Узбекистан, 2016 г., № 36, ст. 421).

Министр Д. КУЧКАРОВ

г. Ташкент,

14 июня 2024 г.,

№ 131

(Национальная база данных законодательства, 13.07.2024 г., №10/24/3530/0506)

lex.uz