UzbekAI

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ИҚТИСОДИЁТ ВА МОЛИЯ ВАЗИРИНИНГ

буйруғи

Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (12-сонли БҲМС) «Молиявий инвестицияларни ҳисобга олиш»ни тасдиқлаш ҳақида

Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (12-сонли БҲМС) «Молиявий инвестицияларни ҳисобга олиш» иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги томонидан 1998 йил 23 декабрда 65-сон билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти 12-сон БҲМС « Молиявий инвестицияларни ҳисобга олиш » (рўйхат рақами 596, 1999 йил 16 январь) (Ўзбекистон Республикаси вазирликлари, давлат қўмиталари ва идораларининг норматив ҳужжатлари ахборотномаси, 1999 йил, 3-сон) ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Мазкур буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёт ва молия вазирининг 2024 йил 14 июндаги 138-сон буйруғига ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси Бухгалтерия ҳисоби миллий стандарти (12-сонли БҲМС) «Молиявий инвестицияларни ҳисобга олиш»

1-боб. Умумий қоидалар

1. Мазкур Бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (бундан буён матнда БҲМС деб юритилади) «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикасининг Қонунига асосан ишлаб чиқилган ва Ўзбекистон Республикасида бухгалтерия ҳисобини норматив тартибга солиш элементи бўлиб ҳисобланади.

2. Мазкур БҲМСнинг мақсади бюджет, суғурта ташкилотлари, банклар ва бошқа кредит ташкилотларидан ташқари мулкчилик шаклидан қатъий назар Ўзбекистон Республикасида фаолият юритаётган барча юридик шахсларда (бундан буён матнда ташкилот деб юритилади) молиявий инвестицияларини ҳисобга олиш усулини аниқлаш ва уларни молиявий ҳисоботларда акс эттириш тартибини белгилаш ҳисобланади.

3. Мазкур БҲМС ташкилотлар томонидан молиявий инвестицияларни ва улар тўғрисидаги маълумотларни бухгалтерия ҳисобида ёритиб бериш учун қўлланилади.

4. Ташкилот молиявий инвестициялар ҳисобини мазкур БҲМСнинг 7 — 28-бандларига мувофиқ юритади ва улар қуйидаги масалаларни ўз ичига олади:

молиявий инвестицияларни (қисқа муддатли ва узоқ муддатли) тоифаларига қараб таснифлаш;

молиявий инвестициялар қийматини аниқлаш ва уларни молиявий ҳисоботларда акс эттириш;

молиявий инвестицияларни бир тоифадан бошқасига ўтказиш;

молиявий инвестициялар қийматининг қайтарилмайдиган пасайиши.

5. Мазкур БҲМС қуйидагиларга нисбатан татбиқ этилмайди:

фоизлар, роялти, дивидендлар ва ижара ҳақи шаклидаги инвестициялар бўйича олинган даромадларни тан олиш асослари;

шўъба жамиятларга инвестициялар;

биргаликда фаолиятга инвестициялар;

гудвилл, патентлар, савдо белгилари ва бошқа номоддий активлар;

Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (6-сонли БҲМС) « Ижара ҳисоби »да (рўйхат рақами 1946, 2009 йил 24 апрель) келтирилган таърифга мос келадиган молиявий лизинг.

6. Мазкур БҲМСда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

молиявий инвестициялар — ташкилот тасарруфидаги даромад олишга (фоиз, роялти, дивиденд ва ижара ҳақи шаклида) мўлжалланган, инвестиция қилинган капитал қийматининг ортиши ёки инвестиция қилувчи компаниянинг бошқа наф олиш учун фойдаланадиган активлар;

қисқа муддатли (жорий) молиявий инвестициялар — муомалада бўлиш муддати 12 ойдан ошмайдиган осон реализация қилинадиган молиявий инвестициялар;

узоқ муддатли молиявий инвестициялар — қисқа муддатли (жорий) молиявий инвестициялардан ташқари барча молиявий инвестициялар;

кўчмас мулкка инвестиция — инвестиция қилувчи ташкилотнинг ёки инвестиция қилувчи ташкилот гуруҳига кирувчи бошқа ташкилотнинг ишлаб чиқариш фаолияти давомида фойдаланилмайдиган ер майдонларига ёки иморатларга молиявий инвестициялар;

жорий қиймат — бир-бирига қарам бўлмаган, лекин сотиб олишни хоҳлаган хабардор харидор билан сотишни хоҳлаётган хабардор сотувчи ўртасида актив алмаштириладиган сумма;

бозор қиймати — молиявий инвестицияларнинг актив бозорда аниқланадиган суммаси.

2-боб. Молиявий инвестицияларни таснифлаш

7. Ўзининг молиявий ҳисоботларида айланма маблағлар ва узоқ муддатли активлар ўртасидаги тафовутни кўрсатувчи ташкилотлар муомалада бўлиш муддати 1 йилгача бўлган қисқа муддатли (жорий) молиявий инвестицияларни айланма маблағ сифатида, муомалада бўлиш муддати 1 йилдан ошадиган узоқ муддатли молиявий инвестицияларни эса узоқ муддатли активлар сифатида кўрсатишлари керак.

8. Ўзининг балансларида қисқа муддатли ва узоқ муддатли молиявий инвестицияларни фарқламайдиган ташкилотлар мазкур БҲМСнинг 13 ва 15-бандларига мувофиқ молиявий инвестицияларни баҳолаш ва балансдаги қийматни аниқлаш мақсадларида ушбу фарқлашни амалга оширишлари керак.

3-боб. Молиявий инвестицияларни баҳолаш

9. Харид қилинганда молиявий инвестициялар сотиб олиш қиймати бўйича баҳоланади ва бу қийматга брокерлар хизмати учун тўланган ҳақ, банк хизмати учун тўловлар, божлар ва бошқа харажатлар киритилади.

10. Агар молиявий инвестиция тўлалигича ёки қисман акцияларни эмиссия қилиш ёки бошқа қимматли қоғозлар чиқариш йўли билан харид қилинаётган бўлса, харид қилиш қиймати чиқарилган қимматли қоғозларнинг номинал қийматига эмас, балки уларни жорий қийматига тенг бўлади. Агар инвестиция тўлалигича ёки қисман бошқа активга алмаштириш йўли билан харид қилинаётган бўлса, унинг харид қиймати берилаётган активнинг жорий қиймати бўйича аниқланади.

11. Харид қилинган пайтгача бўлган давр учун фоизлар улуши ҳисобланган дивидендларни ўз ичига олган қиймат бўйича харид қилинган молиявий инвестициялар харидор томонидан сотувчига тўланган фоизлар суммасини чегириб ташлаб, харид қиймати бўйича ҳисобга олинади.

12. Қарз қимматли қоғозларга инвестицияларнинг харид қиймати билан тўлаш қиймати ўртасидаги тафовут (дисконт ёки харид қилишдаги мукофот) инвестициялар бўйича доимий даромад мавжуд бўлиши учун инвестор томонидан харид қилинган пайтдан бошлаб қарз тўлангунга қадар ҳисобдан чиқариб борилади.

4-боб. Молиявий инвестицияларнинг баланс қиймати

1-§. Қисқа муддатли (жорий) молиявий инвестициялар

13. Қисқа муддатли (жорий) активлар сифатида тасниф қилинган молиявий инвестициялар бухгалтерия балансида қуйидаги усуллар орқали ҳисобга олинади:

бозор қиймати;

харид қиймати ва бозор қийматидан иборат икки қийматнинг энг кичиги бўйича.

Агар қисқа муддатли молиявий инвестициялар харид қиймати ва бозор қийматларидан энг кичиги баҳоси бўйича ҳисобга олинадиган бўлса, баланс қиймати инвестиция портфелининг умумий қиймати асосида ёки инвестициялар турлари бўйича ёхуд алоҳида инвестициялар асосида аниқланади.

14. Қисқа муддатли инвестициялар бозор қийматининг ўзгаришидан келадиган даромад ёки зарар ўзгариш содир бўлган ҳисобот даврида тан олинади.

2-§. Узоқ муддатли молиявий инвестициялар

15. Узоқ муддатли активлар сифатида тасниф қилинган молиявий инвестициялар бухгалтерия балансида қуйидаги усуллар орқали ҳисобга олинади:

харид қиймати;

қайта баҳолашни ҳисобга олган қиймат бўйича;

инвестиция портфели усули бўйича аниқланган, харид қиймати ва бозор қийматидан энг кичиги баҳоси бўйича.

16. Узоқ муддатли молиявий инвестицияларни қайта баҳолаш учун қайта баҳолашни амалга ошириш даврийлигини, шу жумладан узоқ муддатли инвестициялар тоифаларини аниқлаш зарур.

17. Узоқ муддатли молиявий инвестициялар қиймати пасайганда барча узоқ муддатли молиявий инвестицияларнинг баланс қиймати пасайтирилади, бундан баланс қийматининг вақтинча пасайиши мустасно. Бундай пасайтириш ҳар бир алоҳида молиявий қўйилма бўйича аниқланади ва тайёрланади.

18. Узоқ муддатли инвестициялар харид қиймати бўйича ҳисобга олинганда, узоқ муддатли молиявий инвестициялар қиймати қайтариб бўлмайдиган даражада пасайган тақдирда, бу инвестицияларнинг баланс қиймати ҳар бир инвестиция бўйича алоҳида камайтирилиши керак. Бунда, хатарнинг турлари, инвестиция қилинаётган ташкилотда инвесторнинг улуши эътиборга олинади.

19. Узоқ муддатли молиявий инвестициялар баланс қийматининг вақтинча пасайиши ҳисобда акс эттирилмайди. Молиявий инвестициялар қиймати пасайишининг бошқа ҳоллари мазкур БҲМСнинг 21-бандига мувофиқ кўриб чиқилади.

5-боб. Молиявий инвестициялар баланс қийматини қайта баҳолаш

20. Қисқа муддатли (жорий) молиявий инвестицияларни бозор қиймати бўйича ҳисобга олувчи ташкилот ҳисоб сиёсатида инвестициялар баланс қийматининг камайиши ёки кўпайишини қуйидагича акс эттиради:

даромад ёки харажат сифатида;

мазкур БҲМСнинг 21-бандига мувофиқ равишда.

21. Узоқ муддатли молиявий инвестицияларни қайта баҳолаш натижасидаги қўшимча баҳолаш суммаси хусусий капиталга қайта баҳолашдан даромад сифатида қўшилади. Молиявий инвестициялар қиймати пасайганда камайтириш хусусий капиталда акс эттирилган ўша инвестицияларни қўшимча баҳолаш суммаси ҳисобидан амалга оширилади. Агар молиявий инвестициялар қийматини камайтириш суммаси қайта баҳолашдан олинган даромад суммасидан ошса, бу фарқ харажат сифатида тан олиниши керак. Қиймати пасайтирилган инвестицияларни қўшимча баҳолаш миқдори шу инвестициялардан келган зарар қоплангандан сўнг хусусий капитал кўпайишига киритилади.

6-боб. Молиявий инвестицияларни сотиш ва уларни бир тоифадан бошқасига ўтказиш

22. Молиявий инвестицияларни сотишда сотишдан олинган тушум билан баланс қиймати ўртасидаги фарқ тегишли харажатларни (брокер ёки дилер хизмати ҳақи) чегириб ташлангандан сўнг даромад ёки харажат сифатида тан олинади.

Агар қисқа муддатли молиявий инвестициялар балансда портфел усули бўйича, харид қиймати ёки бозор қийматидан иборат икки қийматнинг энг пастида ҳисобга олинган бўлса, қисқа муддатли молиявий инвестицияларни сотишдан даромад ёки харажат уларни реализация қилиш нархи билан харид қилиш нархи ўртасидаги фарқ сифатида аниқланади.

Агар инвестиция илгари қайта баҳоланган ёки бозор қиймати бўйича ҳисобга олинган, баланс қиймати эса қўшимча баҳолаш қийматини ҳисобга олган ҳолда кўпайтирилган бўлса, ташкилот қўшимча баҳолашни қолдиқ суммасини даромад ҳисобварағига кредитлаши ёки уни тақсимланмаган фойда ҳисобига ўтказишини ҳисоб сиёсатида тасдиқлаши керак.

23. Агар қисқа муддатли молиявий инвестициялар харид қиймати ва бозор қийматининг энг кичиги бўйича ҳисобга олинадиган бўлса, узоқ муддатли молиявий инвестицияларни қисқа муддатли (жорий) инвестицияларга ўтказиш ҳам харид қиймати ва баланс қийматининг энг кичиги бўйича амалга оширилади.

24. Агар узоқ муддатли молиявий инвестициялар илгари қайта баҳоланган бўлса, уларни қисқа муддатли (жорий) инвестициялар тоифасига ўтказишда ва бу қисқа муддатли (жорий) молиявий инвестициялар бозор қиймати бўйича ҳисобга олинган бўлса, қайта баҳолаш қиймати баланс қийматидан чиқариб ташланиши керак.

Агар қисқа муддатли молиявий инвестицияларнинг бозор қийматидаги ўзгариш даромадга киритиладиган бўлса, қўшимча баҳолашнинг қолган ҳар қандай миқдори даромадга ўтказилиши керак.

25. Қисқа муддатли молиявий инвестицияларни узоқ муддатли молиявий инвестициялар тоифасига ўтказиш харид қилиш қиймати ва бозор қийматидан энг кичиги ёки бозор қиймати бўйича, агар инвестиция илгари шу қиймат бўйича ҳисобга олинган бўлса, амалга оширилади.

7-боб. Молиявий инвестициялар бўйича операциялардан молиявий натижалар

26. Молиявий натижаларга қуйидагилар киритилади:

а) молиявий инвестициялар бўйича қуйидаги кўринишдаги даромадлар/харажатлар:

узоқ муддатли ва жорий инвестициялар бўйича фоизлар, роялти, дивидендлар ва ижара тўловлари;

қисқа муддатли молиявий инвестицияларни сотишдан даромадлар ва зарарлар;

мазкур БҲМСнинг 20-бандига мувофиқ бозор қиймати бўйича ҳисобга олинган қисқа муддатли (жорий) молиявий инвестициялар бўйича реализация қилинмаган даромадлар ва зарарлар;

харид қиймати ва бозор қийматидан иборат икки қийматнинг энг кичиги бўйича баҳоланган қисқа муддатли молиявий инвестицияларни тақдим қилиш учун талаб қилинадиган бозор қийматининг камайтирилиши ва бундай камайтиришнинг қайтадан тикланиши;

б) узоқ муддатли молиявий инвестициялар қийматининг вақтинчалик камайишидан ташқари баланс қийматининг пасайиши ва бундай пасайишлар қопланиши;

в) мазкур БҲМСнинг 22-бандига мувофиқ ҳисобланган узоқ муддатли молиявий инвестицияларни сотишдан даромадлар ва зарарлар.

27. Мазкур БҲМСни қўлланиш натижасида юзага келадиган солиқ оқибатларини ҳисобга олиш Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодексига мувофиқ амалга оширилади.

8-боб. Ёритиб бериш

28. Молиявий ҳисоботларда қуйидагилар ёритиб берилиши лозим:

а) ҳисоб сиёсатида:

молиявий инвестицияларнинг баланс қийматини аниқлаш;

бозор қиймати бўйича ҳисобга олинган қисқа муддатли (жорий) молиявий инвестицияларнинг бозор қийматидаги ўзгаришларни акс эттириш;

қайта баҳоланган молиявий инвестицияларни сотишда қўшимча баҳолаш суммасини акс эттириш;

б) қуйидаги кўринишда олинган даромадга киритилган катта миқдордаги суммалар:

узоқ муддатли ва қисқа муддатли (жорий) молиявий инвестициялар бўйича фоизлар, роялти, дивидендлар ва ижара ҳақлари;

қисқа муддатли молиявий инвестицияларни сотишдаги даромадлар ва зарарлар;

бундай молиявий инвестициялар қийматидаги ўзгаришлар;

в) реализация қилинаётган инвестицияларнинг бозор қиймати, агар улар балансда бозор қиймати бўйича ҳисобга олинмаган бўлса;

г) кўчмас мулкка молиявий инвестицияларнинг жорий қиймати, агар улар узоқ муддатли инвестиция сифатида ҳисобга олинган бўлса ва жорий қиймати бўйича акс эттирилмаса;

д) инвестицияларга муҳим чеклашлар ёки инвестицияларни реализациясидан даромад ва тушумни ўтказиш;

ж) қайта баҳолаш суммаси бўйича ҳисобга олинган узоқ муддатли инвестициялар:

қайта баҳолаш ўтказилишини даврийлигини аниқлаш сиёсати;

сўнгги марта қайта баҳоланган сана;

қайта баҳолаш асоси ва ташқи баҳоловчини жалб этиш факти;

з) давр ичида баҳосининг оширилиши суммасидаги ўзгаришлар ҳамда бу ўзгаришларнинг тавсифи;

и) асосий фаолияти инвестиция фаолиятидан иборат бўлган ташкилотлар учун инвестиция портфелини таҳлил қилиш.

Вазир Д. КУЧКАРОВ

Тошкент ш.,

2024 йил 14 июнь,

138-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 18.07.2024 й., 10/24/3531/0528-сон)

lex.uz

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI IQTISODIYOT VA MOLIYA VAZIRINING

buyrugʻi

Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (12-sonli BHMS) “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish”ni tasdiqlash haqida

Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (12-sonli BHMS) “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1998-yil 23-dekabrda 65-son bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti 12-son BHMS “ Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish ” (roʻyxat raqami 596, 1999-yil 16-yanvar) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining normativ hujjatlari axborotnomasi, 1999-yil, 3-son) oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 138-son buyrugʻiga ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi milliy standarti (12-sonli BHMS) “Moliyaviy investitsiyalarni hisobga olish”

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (bundan buyon matnda BHMS deb yuritiladi) “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuniga asosan ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish elementi boʻlib hisoblanadi.

2. Mazkur BHMSning maqsadi budjet, sugʻurta tashkilotlari, banklar va boshqa kredit tashkilotlaridan tashqari mulkchilik shaklidan qatʼiy nazar Oʻzbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan barcha yuridik shaxslarda (bundan buyon matnda tashkilot deb yuritiladi) moliyaviy investitsiyalarini hisobga olish usulini aniqlash va ularni moliyaviy hisobotlarda aks ettirish tartibini belgilash hisoblanadi.

3. Mazkur BHMS tashkilotlar tomonidan moliyaviy investitsiyalarni va ular toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni buxgalteriya hisobida yoritib berish uchun qoʻllaniladi.

4. Tashkilot moliyaviy investitsiyalar hisobini mazkur BHMSning 7 — 28-bandlariga muvofiq yuritadi va ular quyidagi masalalarni oʻz ichiga oladi:

moliyaviy investitsiyalarni (qisqa muddatli va uzoq muddatli) toifalariga qarab tasniflash;

moliyaviy investitsiyalar qiymatini aniqlash va ularni moliyaviy hisobotlarda aks ettirish;

moliyaviy investitsiyalarni bir toifadan boshqasiga oʻtkazish;

moliyaviy investitsiyalar qiymatining qaytarilmaydigan pasayishi.

5. Mazkur BHMS quyidagilarga nisbatan tatbiq etilmaydi:

foizlar, royalti, dividendlar va ijara haqi shaklidagi investitsiyalar boʻyicha olingan daromadlarni tan olish asoslari;

shoʻba jamiyatlarga investitsiyalar;

birgalikda faoliyatga investitsiyalar;

gudvill, patentlar, savdo belgilari va boshqa nomoddiy aktivlar;

Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (6-sonli BHMS) “ Ijara hisobi ”da (roʻyxat raqami 1946, 2009-yil 24-aprel) keltirilgan taʼrifga mos keladigan moliyaviy lizing.

6. Mazkur BHMSda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

moliyaviy investitsiyalar — tashkilot tasarrufidagi daromad olishga (foiz, royalti, dividend va ijara haqi shaklida) moʻljallangan, investitsiya qilingan kapital qiymatining ortishi yoki investitsiya qiluvchi kompaniyaning boshqa naf olish uchun foydalanadigan aktivlar;

qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalar — muomalada boʻlish muddati 12 oydan oshmaydigan oson realizatsiya qilinadigan moliyaviy investitsiyalar;

uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar — qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalardan tashqari barcha moliyaviy investitsiyalar;

koʻchmas mulkka investitsiya — investitsiya qiluvchi tashkilotning yoki investitsiya qiluvchi tashkilot guruhiga kiruvchi boshqa tashkilotning ishlab chiqarish faoliyati davomida foydalanilmaydigan yer maydonlariga yoki imoratlarga moliyaviy investitsiyalar;

joriy qiymat — bir-biriga qaram boʻlmagan, lekin sotib olishni xohlagan xabardor xaridor bilan sotishni xohlayotgan xabardor sotuvchi oʻrtasida aktiv almashtiriladigan summa;

bozor qiymati — moliyaviy investitsiyalarning aktiv bozorda aniqlanadigan summasi.

2-bob. Moliyaviy investitsiyalarni tasniflash

7. Oʻzining moliyaviy hisobotlarida aylanma mablagʻlar va uzoq muddatli aktivlar oʻrtasidagi tafovutni koʻrsatuvchi tashkilotlar muomalada boʻlish muddati 1 yilgacha boʻlgan qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalarni aylanma mablagʻ sifatida, muomalada boʻlish muddati 1 yildan oshadigan uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni esa uzoq muddatli aktivlar sifatida koʻrsatishlari kerak.

8. Oʻzining balanslarida qisqa muddatli va uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni farqlamaydigan tashkilotlar mazkur BHMSning 13 va 15-bandlariga muvofiq moliyaviy investitsiyalarni baholash va balansdagi qiymatni aniqlash maqsadlarida ushbu farqlashni amalga oshirishlari kerak.

3-bob. Moliyaviy investitsiyalarni baholash

9. Xarid qilinganda moliyaviy investitsiyalar sotib olish qiymati boʻyicha baholanadi va bu qiymatga brokerlar xizmati uchun toʻlangan haq, bank xizmati uchun toʻlovlar, bojlar va boshqa xarajatlar kiritiladi.

10. Agar moliyaviy investitsiya toʻlaligicha yoki qisman aksiyalarni emissiya qilish yoki boshqa qimmatli qogʻozlar chiqarish yoʻli bilan xarid qilinayotgan boʻlsa, xarid qilish qiymati chiqarilgan qimmatli qogʻozlarning nominal qiymatiga emas, balki ularni joriy qiymatiga teng boʻladi. Agar investitsiya toʻlaligicha yoki qisman boshqa aktivga almashtirish yoʻli bilan xarid qilinayotgan boʻlsa, uning xarid qiymati berilayotgan aktivning joriy qiymati boʻyicha aniqlanadi.

11. Xarid qilingan paytgacha boʻlgan davr uchun foizlar ulushi hisoblangan dividendlarni oʻz ichiga olgan qiymat boʻyicha xarid qilingan moliyaviy investitsiyalar xaridor tomonidan sotuvchiga toʻlangan foizlar summasini chegirib tashlab, xarid qiymati boʻyicha hisobga olinadi.

12. Qarz qimmatli qogʻozlarga investitsiyalarning xarid qiymati bilan toʻlash qiymati oʻrtasidagi tafovut (diskont yoki xarid qilishdagi mukofot) investitsiyalar boʻyicha doimiy daromad mavjud boʻlishi uchun investor tomonidan xarid qilingan paytdan boshlab qarz toʻlangunga qadar hisobdan chiqarib boriladi.

4-bob. Moliyaviy investitsiyalarning balans qiymati

1-§. Qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalar

13. Qisqa muddatli (joriy) aktivlar sifatida tasnif qilingan moliyaviy investitsiyalar buxgalteriya balansida quyidagi usullar orqali hisobga olinadi:

bozor qiymati;

xarid qiymati va bozor qiymatidan iborat ikki qiymatning eng kichigi boʻyicha.

Agar qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalar xarid qiymati va bozor qiymatlaridan eng kichigi bahosi boʻyicha hisobga olinadigan boʻlsa, balans qiymati investitsiya portfelining umumiy qiymati asosida yoki investitsiyalar turlari boʻyicha yoxud alohida investitsiyalar asosida aniqlanadi.

14. Qisqa muddatli investitsiyalar bozor qiymatining oʻzgarishidan keladigan daromad yoki zarar oʻzgarish sodir boʻlgan hisobot davrida tan olinadi.

2-§. Uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar

15. Uzoq muddatli aktivlar sifatida tasnif qilingan moliyaviy investitsiyalar buxgalteriya balansida quyidagi usullar orqali hisobga olinadi:

xarid qiymati;

qayta baholashni hisobga olgan qiymat boʻyicha;

investitsiya portfeli usuli boʻyicha aniqlangan, xarid qiymati va bozor qiymatidan eng kichigi bahosi boʻyicha.

16. Uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni qayta baholash uchun qayta baholashni amalga oshirish davriyligini, shu jumladan uzoq muddatli investitsiyalar toifalarini aniqlash zarur.

17. Uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar qiymati pasayganda barcha uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarning balans qiymati pasaytiriladi, bundan balans qiymatining vaqtincha pasayishi mustasno. Bunday pasaytirish har bir alohida moliyaviy qoʻyilma boʻyicha aniqlanadi va tayyorlanadi.

18. Uzoq muddatli investitsiyalar xarid qiymati boʻyicha hisobga olinganda, uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar qiymati qaytarib boʻlmaydigan darajada pasaygan taqdirda, bu investitsiyalarning balans qiymati har bir investitsiya boʻyicha alohida kamaytirilishi kerak. Bunda, xatarning turlari, investitsiya qilinayotgan tashkilotda investorning ulushi eʼtiborga olinadi.

19. Uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar balans qiymatining vaqtincha pasayishi hisobda aks ettirilmaydi. Moliyaviy investitsiyalar qiymati pasayishining boshqa hollari mazkur BHMSning 21-bandiga muvofiq koʻrib chiqiladi.

5-bob. Moliyaviy investitsiyalar balans qiymatini qayta baholash

20. Qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalarni bozor qiymati boʻyicha hisobga oluvchi tashkilot hisob siyosatida investitsiyalar balans qiymatining kamayishi yoki koʻpayishini quyidagicha aks ettiradi:

daromad yoki xarajat sifatida;

mazkur BHMSning 21-bandiga muvofiq ravishda.

21. Uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni qayta baholash natijasidagi qoʻshimcha baholash summasi xususiy kapitalga qayta baholashdan daromad sifatida qoʻshiladi. Moliyaviy investitsiyalar qiymati pasayganda kamaytirish xususiy kapitalda aks ettirilgan oʻsha investitsiyalarni qoʻshimcha baholash summasi hisobidan amalga oshiriladi. Agar moliyaviy investitsiyalar qiymatini kamaytirish summasi qayta baholashdan olingan daromad summasidan oshsa, bu farq xarajat sifatida tan olinishi kerak. Qiymati pasaytirilgan investitsiyalarni qoʻshimcha baholash miqdori shu investitsiyalardan kelgan zarar qoplangandan soʻng xususiy kapital koʻpayishiga kiritiladi.

6-bob. Moliyaviy investitsiyalarni sotish va ularni bir toifadan boshqasiga oʻtkazish

22. Moliyaviy investitsiyalarni sotishda sotishdan olingan tushum bilan balans qiymati oʻrtasidagi farq tegishli xarajatlarni (broker yoki diler xizmati haqi) chegirib tashlangandan soʻng daromad yoki xarajat sifatida tan olinadi.

Agar qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalar balansda portfel usuli boʻyicha, xarid qiymati yoki bozor qiymatidan iborat ikki qiymatning eng pastida hisobga olingan boʻlsa, qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni sotishdan daromad yoki xarajat ularni realizatsiya qilish narxi bilan xarid qilish narxi oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi.

Agar investitsiya ilgari qayta baholangan yoki bozor qiymati boʻyicha hisobga olingan, balans qiymati esa qoʻshimcha baholash qiymatini hisobga olgan holda koʻpaytirilgan boʻlsa, tashkilot qoʻshimcha baholashni qoldiq summasini daromad hisobvaragʻiga kreditlashi yoki uni taqsimlanmagan foyda hisobiga oʻtkazishini hisob siyosatida tasdiqlashi kerak.

23. Agar qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalar xarid qiymati va bozor qiymatining eng kichigi boʻyicha hisobga olinadigan boʻlsa, uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni qisqa muddatli (joriy) investitsiyalarga oʻtkazish ham xarid qiymati va balans qiymatining eng kichigi boʻyicha amalga oshiriladi.

24. Agar uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar ilgari qayta baholangan boʻlsa, ularni qisqa muddatli (joriy) investitsiyalar toifasiga oʻtkazishda va bu qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalar bozor qiymati boʻyicha hisobga olingan boʻlsa, qayta baholash qiymati balans qiymatidan chiqarib tashlanishi kerak.

Agar qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarning bozor qiymatidagi oʻzgarish daromadga kiritiladigan boʻlsa, qoʻshimcha baholashning qolgan har qanday miqdori daromadga oʻtkazilishi kerak.

25. Qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar toifasiga oʻtkazish xarid qilish qiymati va bozor qiymatidan eng kichigi yoki bozor qiymati boʻyicha, agar investitsiya ilgari shu qiymat boʻyicha hisobga olingan boʻlsa, amalga oshiriladi.

7-bob. Moliyaviy investitsiyalar boʻyicha operatsiyalardan moliyaviy natijalar

26. Moliyaviy natijalarga quyidagilar kiritiladi:

a) moliyaviy investitsiyalar boʻyicha quyidagi koʻrinishdagi daromadlar/xarajatlar:

uzoq muddatli va joriy investitsiyalar boʻyicha foizlar, royalti, dividendlar va ijara toʻlovlari;

qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni sotishdan daromadlar va zararlar;

mazkur BHMSning 20-bandiga muvofiq bozor qiymati boʻyicha hisobga olingan qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalar boʻyicha realizatsiya qilinmagan daromadlar va zararlar;

xarid qiymati va bozor qiymatidan iborat ikki qiymatning eng kichigi boʻyicha baholangan qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni taqdim qilish uchun talab qilinadigan bozor qiymatining kamaytirilishi va bunday kamaytirishning qaytadan tiklanishi;

b) uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalar qiymatining vaqtinchalik kamayishidan tashqari balans qiymatining pasayishi va bunday pasayishlar qoplanishi;

v) mazkur BHMSning 22-bandiga muvofiq hisoblangan uzoq muddatli moliyaviy investitsiyalarni sotishdan daromadlar va zararlar.

27. Mazkur BHMSni qoʻllanish natijasida yuzaga keladigan soliq oqibatlarini hisobga olish Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga muvofiq amalga oshiriladi.

8-bob. Yoritib berish

28. Moliyaviy hisobotlarda quyidagilar yoritib berilishi lozim:

a) hisob siyosatida:

moliyaviy investitsiyalarning balans qiymatini aniqlash;

bozor qiymati boʻyicha hisobga olingan qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalarning bozor qiymatidagi oʻzgarishlarni aks ettirish;

qayta baholangan moliyaviy investitsiyalarni sotishda qoʻshimcha baholash summasini aks ettirish;

b) quyidagi koʻrinishda olingan daromadga kiritilgan katta miqdordagi summalar:

uzoq muddatli va qisqa muddatli (joriy) moliyaviy investitsiyalar boʻyicha foizlar, royalti, dividendlar va ijara haqlari;

qisqa muddatli moliyaviy investitsiyalarni sotishdagi daromadlar va zararlar;

bunday moliyaviy investitsiyalar qiymatidagi oʻzgarishlar;

v) realizatsiya qilinayotgan investitsiyalarning bozor qiymati, agar ular balansda bozor qiymati boʻyicha hisobga olinmagan boʻlsa;

g) koʻchmas mulkka moliyaviy investitsiyalarning joriy qiymati, agar ular uzoq muddatli investitsiya sifatida hisobga olingan boʻlsa va joriy qiymati boʻyicha aks ettirilmasa;

d) investitsiyalarga muhim cheklashlar yoki investitsiyalarni realizatsiyasidan daromad va tushumni oʻtkazish;

j) qayta baholash summasi boʻyicha hisobga olingan uzoq muddatli investitsiyalar:

qayta baholash oʻtkazilishini davriyligini aniqlash siyosati;

soʻnggi marta qayta baholangan sana;

qayta baholash asosi va tashqi baholovchini jalb etish fakti;

z) davr ichida bahosining oshirilishi summasidagi oʻzgarishlar hamda bu oʻzgarishlarning tavsifi;

i) asosiy faoliyati investitsiya faoliyatidan iborat boʻlgan tashkilotlar uchun investitsiya portfelini tahlil qilish.

Vazir D. KUCHKAROV

Toshkent sh.,

2024-yil 14-iyun,

138-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 18.07.2024-y., 10/24/3531/0528-son)

lex.uz