UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирининг

буйруғи

МАЪЛУМОТНОМА

РЎЙХАТИ

Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (5-сонли БҲМС) «Асосий воситалар»ни тасдиқлаш ҳақида

Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (5-сон БҲМС) «Асосий воситалар» 1-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар 2-иловага мувофиқ ўз кучини йўқотган деб топилсин

3. Мазкур буйруқ 2025 йил 1 январдан эътиборан кучга киради.

Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёт ва молия вазирининг 2024 йил 14 июндаги 133-сон буйруғига 1-ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (5-сонли БҲМС) «Асосий воситалар»

1-боб. Умумий қоидалар

1. Мазкур Бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (бундан буён матнда БҲМС деб юритилади) Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ ишлаб чиқилган ва Ўзбекистон Республикасида бухгалтерия ҳисобини норматив тартибга солиш элементи бўлиб ҳисобланади.

2. Мазкур БҲМС бюджет, банклар ва нобанк кредит ташкилотларидан ташқари мулкчилик шаклидан қатъий назар Ўзбекистон Республикасида фаолият юритаётган юридик шахсларга (бундан буён матнда ташкилотлар деб юритилади) мулк ҳуқуқи ва оператив бошқариш ҳуқуқи асосида тегишли бўлган асосий воситалар ҳисобини юритиш ва уларни молиявий ҳисоботда акс эттириш тартибини белгилайди.

3. Мазкур БҲМСда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

асосий воситалар — ташкилотнинг узоқ муддат давомида (бир йилдан ортиқ) хўжалик фаолиятини юритишда маҳсулот ишлаб чиқариш, ишларни бажариш ёки хизматлар кўрсатиш жараёнида ёхуд маъмурий ва ижтимоий-маданий вазифаларни бажариш жараёнида фойдаланиладиган, шунингдек ижарага бериш мумкин бўлган моддий активлар;

амортизацияланадиган қиймат — асосий воситанинг бошланғич ёки молиявий ҳисоботда ўрнини босувчи бошқа қийматдан тугатиш қийматининг чегирилиши натижасида аниқланадиган қиймат. Бошланғич қиймати қўшимча қуриш, қўшимча асбоб-ускуналар билан таъминлаш, реконструкция, модернизация қилиш, техник қайта жиҳозлаш ишлари ва бошқалар бўйича харажатлар суммасига оширилган асосий воситалар учун амортизацияланадиган қиймат бўлиб, ушбу ишлар тугатилганидан сўнг тугатиш қийматини чиқариб ташлаган ҳолда мазкур асосий воситалар фойдаланишга киритилган пайтда аниқланган уларнинг қолдиқ (баланс) қиймати ҳисобланади;

амортизация — асосий воситаларнинг амортизацияланадиган қийматини фойдали хизмат муддати давомида тизимли тақсимлашдир;

қолдиқ (баланс) қиймати — жамланган амортизация ва қадрсизланишдан кўрилган зарарлар чегириб ташлангандан сўнг асосий воситанинг тан олинадиган суммаси;

бошланғич қиймати — асосий воситаларни яратиш (қуриш ва қуриб битказиш) ёки харид қилиш бўйича қилинган харажатларнинг қиймати, шу жумладан тўланган ва қопланмайдиган солиқлар (йиғимлар), шунингдек активни ундан мақсадга мувофиқ фойдаланиш учун ишчи ҳолатига келтириш билан бевосита боғлиқ бўлган етказиб бериш ва монтаж қилиш, ўрнатиш, ишга тушириш учун қилинган бошқа харажатлар;

тугатиш қиймати — асосий воситаларнинг чиқиб кетиши бўйича кутилаётган харажатларни чегирган ҳолда кутилаётган фойдали хизмат муддати охирида асосий воситаларни тугатиш чоғида олинадиган активларнинг кутилаётган суммаси.

фойдали хизмат муддати — асосий воситаларнинг ташкилот томонидан фойдаланадиган вақт даври ёки ушбу активдан фойдаланишдан олиниши кутилаётган маҳсулот (ишлар ва хизматлар) миқдори. Қўшимча қуриш, қўшимча асбоб-ускуналар билан таъминлаш, реконструкция, модернизация қилиш ва техник қайта жиҳозлаш бўйича ишлар тугатилганидан сўнг фойдаланишга киритилган асосий воситалар учун фойдали хизмат муддати бўлиб ушбу ишлар тугатилганидан сўнг мазкур асосий воситалар фойдаланишга киритилган пайтдан бошлаб ташкилот томонидан асосий воситалардан фойдаланиладиган вақт даври ёки ташкилот ушбу асосий воситалардан фойдаланишдан олишни кутилаётган маҳсулот (ишлар, хизматлар) миқдори ҳисобланади;

ҳаққоний қиймат — баҳолаш санасида бозор иштирокчилари ўртасидаги одатдаги операцияда активни сотишдан олиниши ёки мажбуриятни ўтказиш учун тўланиши мумкин бўлган нарх.

4. Ташкилот раҳбари ҳисоб сиёсатида активларни асосий воситалар таркибида ҳисобга олиш учун мезонларни, шунингдек асосий воситаларни гуруҳлар бўйича таснифланишини белгилаш ҳуқуқига эга.

5. Бухгалтерия ҳисобида асосий воситалар бир хил белгиларга, шу жумладан уларнинг асосий хусусиятларига ва ташкилот фаолиятида фойдаланиш характерига кўра гуруҳлар бўйича таснифланиши мумкин.

Асосий воситалар қуйидаги алоҳида гуруҳларга таснифланиши мумкин:

ер;

ерни ободонлаштириш;

молиявий ижара шартномаси бўйича олинган асосий воситаларни ободонлаштириш;

бинолар, иншоотлар ва узатувчи мосламалар;

машина ва асбоб-ускуналар;

мебель ва офис жиҳозлари;

компьютер жиҳозлари ва ҳисоблаш техникаси;

транспорт воситалари;

ишчи ва маҳсулдор ҳайвонлар;

кўп йиллик ва ҳосилдор ўсимликлар;

бошқа асосий воситалар;

консервация қилинган асосий воситалар.

6. Асосий воситаларнинг бухгалтерия ҳисоби бирлиги бўлиб инвентарь объекти ҳисобланади. Асосий воситаларнинг инвентарь объекти сифатида барча қурилмалари ва жиҳозларига эга бўлган объект ёки муайян мустақил вазифаларни бажариш учун мўлжалланган алоҳида конструктив асосдаги буюм ёхуд бутун бир яхлитликни ифодаловчи ва муайян ишларни бажариш учун мўлжалланган конструктив жамланган буюмларнинг алоҳида мажмуи тан олинади.

Конструктив жамланган буюмларнинг мажмуи — умумий мосламаларга ва жиҳозларга, умумий бошқарувга эга, бир пойдеворда қурилган, натижада мажмуага кирувчи ҳар бир буюм ўз вазифасини мустақил равишда эмас, балки фақатгина мажмуа таркибида бажара оладиган бир ёки турли мақсадларга мўлжалланган битта ёки бир нечта буюмлардир.

Битта асосий воситада турлича фойдали фойдаланиш муддатига эга бир нечта мустақил объектлар мавжуд бўлганда, ҳар бир бундай объект бухгалтерия ҳисобида алоҳида мустақил инвентарь объект сифатида тан олинади.

Икки ёки ундан ортиқ ташкилот мулки бўлган асосий воситалар ҳар бир ташкилот томонидан асосий воситалар таркибида унинг умумий мулкдаги улушига мутаносиб тарзда акс эттирилади.

7. Асосий воситалар таркибида қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ташкилот мулкига топширилган ер участкалари ҳам ҳисобга олинади.

8. Асосий воситалар актив сифатида тан олинади, агар:

ташкилотга мазкур актив билан боғлиқ келгуси иқтисодий нафлар келиши эҳтимоли мавжуд бўлса;

активнинг бошланғич қийматини аниқ баҳолаш мумкин бўлса.

2-боб. Асосий воситаларнинг келиб тушиши

9. Мулк ҳуқуқи ва оператив бошқариш ҳуқуқи асосида ташкилотга тегишли бўлган асосий воситаларнинг қиймати ташкилот балансига киритилиши лозим.

10. Асосий воситалар қиймати ташкилот балансига:

капитал қўйилмалар тугаганидан сўнг қурилган объектни қабул қилиш-топшириш;

объектни олди-сотди шартномаси бўйича харид қилиш;

таъсисчиларнинг устав капиталига улушлари;

текинга келиб тушиш (ҳадя шартномаси бўйича);

айирбошлаш;

товар-моддий захиралар таркибидан ўтказиш;

молиявий ижара (лизинг) шартномаси бўйича олиш;

қиймати аниқлаб бўлинган асосий воситаларга капитал қўйилмалар;

ортиқча (ҳисобга олинмаган) асосий воситаларни аниқлаш;

ташкилотнинг таъсисчилари таркибидан чиқаётганда ёки тугатилаётган ташкилотнинг мулки таъсисчилар ўртасида тақсимланаётганда асосий воситаларни олиш;

асосий воситаларга мулк ҳуқуқи, оператив бошқариш ҳуқуқини қўлга киритишга олиб келадиган бошқа операциялар ёки ҳодисалар натижасида киритилади.

3-боб. Асосий воситаларни баҳолаш

11. Асосий воситалар актив сифатида тан олинганда, улар бошланғич қиймат бўйича баҳоланади ва ҳисобга олинади.

12. Актив сифатида тан олинганидан сўнг, асосий восита бошланғич ёки қайта баҳоланган қиймати бўйича ҳисобга олиниши лозим. Асосий воситаларни қийматини ҳисобга олишнинг қўлланиладиган усули ташкилотнинг ҳисоб сиёсатида акс эттирилиши лозим.

4-боб. Асосий воситаларнинг бошланғич қиймати

13. Асосий воситаларнинг бошланғич қиймати харид қилиш қиймати (етказиб берувчига тўланган сумма) ҳамда асосий воситаларни харид қилиш билан боғлиқ барча харажатларни ўз ичига олади.

Асосий воситаларни харид қилиш билан боғлиқ харажатларга қуйидагилар киради:

рўйхатга олиш йиғимлари, давлат божлари ва асосий воситаларга бўлган ҳуқуқни харид қилиш (олиш) бўйича амалга оширилган бошқа шунга ўхшаш тўловлар;

божхона божлари ва йиғимлари;

асосий воситаларни харид қилиш (яратиш) муносабати билан солиқлар ва йиғимлар суммалари (агар улар қопланмаса);

асосий воситаларни харид қилиш (яратиш) билан боғлиқ ахборот ва маслаҳат хизматлари учун тўланадиган суммалар;

асосий воситаларни етказиб бериш (яратиш) хатарини суғурталаш бўйича харажатлар;

асосий воситалар воситачилар орқали олинганда, уларга тўланадиган мукофотлар;

асосий воситаларни ўрнатиш, монтаж қилиш, созлаш ва ишга тушириш харажатлари;

активдан мақсадга мувофиқ фойдаланиш учун уни ишчи ҳолатга келтириш билан бевосита боғлиқ бўлган бошқа харажатлар.

Кредитдан фойдаланганлик учун фоизларни тўлашга доир харажатлар қарз маблағлари ҳисобидан тўлиқ ёки қисман сотиб олинган асосий воситаларнинг бошланғич қийматига киритилмайди.

Бунда, қурилиш даврида қурилиш учун олинган кредитлар бўйича ҳисобланган фоизлар яратилган асосий воситаларнинг бошланғич қийматига киритилади.

Харид қилинган асосий воситалар ҳақини тўлаш билан боғлиқ банк хизматлари, шу жумладан аккредитив очиш, хорижий валютани ўтказганлиги ва конвертация қилганлиги учун банкка воситачилик ҳақи тўлаш бўйича харажатлар, шунингдек шартномани тайёрлаш ва рўйхатга олиш харажатлари асосий воситаларнинг бошланғич қийматига киритилмайди, балки улар юзага келган ҳисобот даврида харажатлар сифатида тан олинади.

Агар шартнома шартларида харид қилинган асосий воситалар ҳақини кечиктириб ёки бўлиб-бўлиб тўлаш назарда тутилган бўлса, унда мазкур асосий воситалар бухгалтерия ҳисобига кечиктириб ёки бўлиб-бўлиб тўлашни ҳисобга олмаган ҳолдаги сотиб олиш қиймати бўйича қабул қилинади. Бунда сотиб олиш қиймати ва тўловнинг умумий суммаси ўртасида юзага келадиган фарқ кечиктириб ёки бўлиб-бўлиб тўлаш даври давомида жорий тўловнинг кечиктириб ёки бўлиб-бўлиб тўлаш бўйича тўловларнинг умумий суммасидаги салмоғидан келиб чиқиб молиявий харажатларга (фоизлар бўйича харажатларга) олиб борилади.

14. Ташкилотнинг ўзида тайёрланган асосий воситаларнинг бошланғич қиймати деб мазкур асосий воситаларни яратиш (қуриш, қуриб битказиш) бўйича амалга оширилган харажатлар суммаси тан олинади.

Бунда, меъёрдан ортиқ сарфланган материал, меҳнат ҳақи харажатлари ва бошқа ресурслар активнинг бошланғич қийматига қўшилмайди.

15. Активдан мақсадга мувофиқ фойдаланиш учун унинг тегишли ишини текшириш жараёнида олинган маҳсулот реализация қилишнинг соф қиймати бўйича кирим қилинади ва асосий воситаларнинг бошланғич қийматини шакллантиришда капитал қўйилмалар суммасидан айрилади.

16. Чет эл валютасида харид қилинган асосий воситаларнинг бошланғич қиймати, уларнинг харид қилинганлигини тасдиқловчи бошланғич ҳисоб ҳужжатларида (товарнинг кузатув ҳужжатлари ёки божхона юк декларациясида) кўрсатилган қийматидан келиб чиқиб, уларни бухгалтерия ҳисобига қабул қилиш санасидаги Ўзбекистон Республикаси Марказий банки курси бўйича қайта ҳисоблаб, шунингдек асосий воситаларни харид қилиш билан боғлиқ тегишли харажатларни ҳисобга олган ҳолда, аниқланади, бундан тўланган бўнак суммаси мустасно.

Бунда, асосий воситалар тўлиқ ёки қисман олдиндан чет эл валютасида тўланган бўнак ҳисобига харид қилинганда, уларнинг қийматининг ушбу бўнак миқдорига тенг суммаси бўнак тўланган санадаги Марказий банк курсида тан олинади.

17. Ташкилот устав капиталига улуш ҳисобидан олинган асосий воситаларнинг бошланғич қиймати деб, агар Ўзбекистон Республикасининг қонунчилик ҳужжатларида бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, ташкилот таъсисчилари (иштирокчилари) томонидан келишилган уларнинг пулдаги баҳоси тан олинади.

18. Ташкилот таъсисчилари таркибидан чиққанда ёки тугатилаётган ташкилотнинг мулки таъсисчилар ўртасида тақсимланганда келиб тушган асосий воситаларнинг бошланғич қиймати бўлиб асосий воситаларнинг қабул қилинган қабул қилиш-топшириш ҳужжатларида, шунингдек уларни харид қилиш билан боғлиқ тегишли харажатларни ҳисобга олган ҳолда кўрсатилган қиймат тан олинади.

19. Ташкилот томонидан текинга (ҳадя шартномаси бўйича) олинган асосий воситаларнинг бошланғич қиймати деб уларни харид қилиш билан боғлиқ харажатларни ҳисобга олган ҳолда бухгалтерия ҳисобига қабул қилинган санадаги уларнинг ҳаққоний қиймати тан олинади.

Агар берилган асосий воситанинг ҳаққоний қийматини ишончли баҳолаш мумкин бўлмаса, унинг бошланғич қиймати берилган активнинг баланс қиймати бўйича баҳоланади.

20. Товар-моддий захиралар таркибидан асосий воситаларга ўтказилган объектларнинг бошланғич қиймати Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (4-сонли БҲМС) «Товар-моддий захиралар»га (рўйхат рақами 3259, 2020 йил 30 июнь) мувофиқ белгиланадиган уларнинг таннархига тенг бўлади.

21. Қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда айирбошлаш йўли билан олинган асосий воситаларнинг бошланғич қиймати берилган асосий воситаларнинг қолдиқ қийматига тенг. Асосий воситалар қўшимча тўлов билан айирбошланган ҳолатларда алмаштириш йўли билан олинган асосий воситаларнинг бошланғич қиймати берилган асосий воситаларнинг айирбошлашда ўтказилган (олинган) пул маблағлари ёки уларнинг эквивалентлари суммасига оширилган (камайтирилган) қолдиқ қийматига тенг.

22. Қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда мажбуриятларни (тўловни) пул кўринишида бўлмаган маблағлар билан бажариш назарда тутиладиган шартномалар бўйича олинган асосий воситаларнинг бошланғич қиймати деб ташкилот томонидан берилган ёки берилиши лозим бўлган актив қиймати тан олинади. Ташкилот томонидан берилган ёки берилиши лозим бўлган мавжуд актив қиймати ташкилот қиёсий ҳолатларда шунга ўхшаш актив қийматини аниқлайдиган нархдан келиб чиқиб белгиланади.

Ташкилот томонидан берилган ёки берилиши лозим бўлган актив қийматини белгилашнинг имкони бўлмаган тақдирда, мажбуриятларни (тўловни) пул кўринишида бўлмаган маблағлар билан бажариш назарда тутиладиган шартномалар бўйича ташкилот олган асосий воситаларнинг қиймати қиёсий ҳолатларда шунга ўхшаш асосий воситалар сотиб олинадиган қийматдан келиб чиқиб белгиланади.

23. Мажбуриятлари умумий суммада ифодаланган мустақил объектларга эга асосий воситалар бўйича бошланғич қиймат ушбу суммани алоҳида объектнинг ҳаққоний қийматига пропорционал равишда тақсимлаган ҳолда аниқланади.

5-боб. Асосий воситаларга ўтказиладиган капитал қўйилмалар

24. Асосий воситаларнинг бухгалтерия ҳисобига қабул қилинган бошланғич қийматини ушбу асосий воситалар қўшимча қуриш, қўшимча асбоб-ускуналар билан таъминлаш, реконструкция, модернизация қилиш, техник қайта жиҳозлаш, қисман тугатиш ҳолатларида ўзгартирилади.

Қўшимча қуриш, қўшимча асбоб-ускуналар билан таъминлаш, модернизация қилиш ишларига асосий воситаларнинг технологик ёки хизмат мақсадининг ўзгариши, юкламанинг ошиши ва сифатни янада яхшилаш туфайли юзага келган ишлар киритилади.

Реконструкция қилиш ишларига ишлаб чиқариш қувватларини ошириш, маҳсулот (ишлар, хизматлар) сифатини яхшилаш ва номенклатурасини ўзгартириш мақсадларида ишлаб чиқаришни такомиллаштириш ва унинг техник-иқтисодий кўрсаткичларини ошириш билан боғлиқ бўлган ҳамда асосий воситаларни реконструкция қилиш лойиҳаси бўйича амалга ошириладиган мавжуд асосий воситаларни қайта қуриш киради.

Техник қайта жиҳозлашга илғор техника ва технологияларни жорий этиш, ишлаб чиқаришни механизациялаш ва автоматлаштириш, маънан ва жисмонан эскирган ускуналарни модернизация қилиш ва уларни янги, унумдорлиги янада юқори бўлганлари билан алмаштириш асосида асосий воситалар ва уларнинг айрим қисмларининг техник-иқтисодий кўрсаткичларини ошириш бўйича комплекс чора-тадбирлар киради.

25. Асосий воситаларга ўтказиладиган капитал қўйилмалар асосий воситалардан фойдаланишдан келгусидаги иқтисодий наф ошганда уларнинг бошланғич қийматини оширади. Келгусидаги иқтисодий нафни оширмайдиган бошқа барча харажатлар улар амалга оширилган даврда харажатлар сифатида тан олиниши лозим.

26. Асосий воситаларни қўшимча қуриш, қўшимча асбоб-ускуналар билан таъминлаш, реконструкция, модернизация қилиш, техник қайта жиҳозлашга харажатлар, улар тугатилганидан сўнг, агар улар натижасида асосий воситалар ишлатилишининг дастлаб қабул қилинган меъёрий кўрсаткичлари (фойдали хизмат муддати, қуввати, қўллаш сифати ва бошқалар) яхшиланса (ошса), бундай объектнинг бошланғич қийматини оширади.

27. Кўп йиллик кўчатларга, ерни тубдан яхшилашга, ижарага олинган асосий воситалар объектларига капитал қўйилмалар ҳар йили бутун ишлар мажмуи якунланган санадан қатъий назар, ҳисобот йилида фойдаланишга қабул қилинган асосий воситаларга тегишли харажатлар суммасида асосий воситалар таркибига киритилади.

6-боб. Асосий воситаларнинг қайта баҳолаш қиймати

28. Ҳаққоний қиймати ишончли тарзда баҳоланиши мумкин бўлган асосий восита актив сифатида тан олинганидан сўнг, кейинги жамғарилган эскириш ва қадрсизланишдан жамғарилган зарарларни чегирган ҳолда, қайта баҳолаш санасидаги ҳаққоний қийматни акс эттирадиган қайта баҳоланган қийматда ҳисобга олиниши лозим. Ҳисобот даври охирида асосий воситанинг баланс қиймати унинг ҳаққоний қийматидан муҳим (жиддий) фарқланмаслиги учун қайта баҳолаш етарли даражада мунтазам амалга оширилиши лозим.

29. Ташкилот ўз ҳисоб сиёсатида қайта баҳолаш усулини белгилаши ва мазкур усулни барча асосий восита гуруҳларига қўллаши зарур.

30. Қайта баҳолаш даврийлиги қайта баҳоланаётган асосий воситанинг ҳаққоний қийматидаги ўзгаришларга боғлиқ бўлади.

Асосий воситаларнинг баҳолашдаги ортган суммаси қайта баҳолаш натижасида «Узоқ муддатли активларни қайта баҳолаш бўйича тузатишлар» ҳисобварағига резерв капитали таркибига ҳисобланади.

Асосий воситаларнинг баҳолашдаги камайиш суммаси қайта баҳолаш натижасида «Узоқ муддатли активларни қайта баҳолаш бўйича тузатишлар» ҳисобварағи резерв капиталининг мазкур объектнинг аввалги ҳисобот даврларида ўтказилган баҳолашдаги ортган суммаси атрофида камайишига тегишлидир.

31. Асосий воситаларни қайта баҳолаш натижалари молиявий ҳисоботда асосий воситаларни қайта баҳолаш ўтказилган жорий даврда акс эттирилади.

7-боб. Амортизацияни ҳисоблаш

32. Асосий воситалар қиймати амортизация ҳисоблаш йўли билан қопланади. Амортизацияланадиган қиймат асосий воситаларнинг бутун фойдали хизмат муддати мобайнида ташкилот харажатларига амортизация ажратмалари кўринишида тизимли тақсимланади.

33. Асосий воситалар бўйича амортизация ажратмаларини ҳисоблаш мазкур объект асосий воситалар таркибига қабул қилинган ва ишга туширилган санадан бошланади ҳамда мазкур объектнинг амортизацияланадиган қиймати тўлиқ қоплангунга ёхуд ушбу объект балансдан ҳисобдан чиқарилгунга қадар амалга оширилади.

34. Асосий воситалар бўйича амортизация ажратмаларини ҳисоблаш мазкур объектнинг амортизацияланадиган қиймати тўлиқ қопланган ёки ушбу объект балансдан ҳисобдан чиқарилган санадан тўхтатилади.

35. Асосий воситаларни фойдали хизмат муддати давомида амортизация ажратмаларини ҳисоблаш тўхтатилмайди, асосий воситалар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда консервация қилишга ўтказилган ҳолатлар, шунингдек уларни тўлиқ тўхтатиш шарти билан объектни қўшимча қуриш, қўшимча асбоб-ускуналар билан таъминлаш, реконструкция, модернизация қилиш, техник қайта жиҳозлаш даври бундан мустасно.

36. Асосий воситалар бўйича амортизация ажратмаларини ҳисоблаш ҳисобот давридаги ташкилот фаолияти натижаларидан қатъий назар амалга оширилади ва у тегишли бўлган ҳисобот давридаги бухгалтерия ҳисобида акс эттирилади.

37. Асосий воситалар бўйича ҳисобланган амортизация суммалари бухгалтерия ҳисобида ушбу суммаларни алоҳида счётда жамғариш йўли билан акс эттирилади.

38. Қуйидагилар амортизация қилинмайди:

а) ер участкалари ва табиатдан фойдаланишга доир бошқа объектлар (сув, ер ости бойликлари ва бошқа табиий ресурслар);

б) маҳсулдор чорва моллари;

в) ахборот-кутубхона фонди;

г) қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда консервациялашга ўтказилган асосий воситалар;

д) музей ашёлари;

е) моддий маданий мерос объектлари;

ж) умумий фойдаланишдаги автомобиль йўллари, йўлаклар, сайилгоҳлар, хиёбонлар, маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органлари тасарруфида бўлган ободонлаштириш иншоотлари;

з) тўлиқ амортизацияланган асосий воситалар.

39. Амортизация қуйидаги усулларни қўллаш йўли билан ҳисобланади:

а) амортизацияни бир маромли (тўғри чизиқли) ҳисоблаш.

Амортизацияни бир маромли (тўғри чизиқли) ҳисоблаш усулида амортизация асосий воситаларни фойдали хизмат муддати мобайнида уларнинг амортизацияланадиган қийматидан келиб чиққан ҳолда бир маромда, тенг улушларда ҳисобланади.

Мазкур усулга кўра асосий воситаларнинг амортизацияланадиган қиймати унинг хизмат муддати давомида тегишли харажатларга бир маромда ҳисобдан чиқарилади (тақсимланади). Ушбу усул амортизация меъёри фойдали хизмат муддатининг фаолиятига боғлиқлигига асосланган. Ҳар бир давр учун амортизация ажратмалари суммаси амортизацияланадиган қийматни асосий воситалардан фойдаланилган ҳисобот даврлари сонига бўлиш йўли билан ҳисобланади.

Амортизацияни бир маромли (тўғри чизиқли) ҳисоблаш усулида амортизация ажратмаларининг йиллик суммаси асосий воситаларнинг амортизацияланадиган қиймати ва мазкур объектнинг фойдали хизмат муддатидан келиб чиқиб аниқланади;

б) амортизацияни бажарилган ишлар ҳажмига мутаносиб равишда ҳисоблаш (ишлаб чиқариш усули).

Амортизация ҳисоблашнинг ишлаб чиқариш усули ҳар бир муайян йилдаги асосий воситаларнинг ишлаб чиқариш қувватини ҳисобга олишга асосланган.

Мазкур усул бўйича амортизациянинг ҳар йилги қийматини ҳисоблаш учун асосий воситанинг бутун фойдали хизмат муддатидаги умумий баҳоланган ишлаб чиқариш қуввати йиғиндисини ва мазкур муайян йилдаги ишлаб чиқариш қувватини аниқлаш лозим. Ишлаб чиқариш қуввати сифатида ишлаб чиқариладиган маҳсулот бирликлари сони, ишланган соатлар сони, босиб ўтган тонна-километрлар сони ва бошқалар олиниши мумкин.

Амортизация ҳисоблашнинг ишлаб чиқариш усулида йиллик амортизация ажратмалари суммаси ҳисобот давридаги маҳсулот (ишлар, хизматлар) ҳажмининг натурал кўрсаткичидан ҳамда асосий воситалар амортизацияланадиган қийматининг асосий воситалар бутун фойдали хизмат муддатида назарда тутилаётган маҳсулот (ишлар, хизматлар) ҳажмига нисбатидан келиб чиққан ҳолда аниқланади.

40. Асосий воситалардан интенсив фойдаланилганда, шунингдек илмий-техникавий жараённинг катта таъсирида асосий воситалар амортизацияси қуйидаги усулларда ҳисобланадиган жадаллаштирилган амортизация йўли билан ифодаланади:

а) икки баравар амортизация меъёри билан қолдиқни камайтириш усули;

б) йиллар йиғиндиси усули (кумулятив усул).

41. Икки баравар амортизация меъёри билан қолдиқни камайтириш усули амортизация ҳисоблаш даврида активнинг амортизацияланадиган қиймати камайишини англатади.

Мазкур усулга кўра бир маромли (тўғри чизиқли) ҳисоблаш усулидан икки баравар амортизация меъёри мазкур ҳисобот давридаги асосий воситанинг тегишли қолдиқ қийматига кўпайтирилади. Икки баравар амортизация меъёри билан қолдиқни камайтириш усули бўйича амортизация ҳисоблашда кутилаётган тугатиш қиймати бошланғич (тиклаш) қийматидан чегирилмайди.

Икки баравар амортизация меъёри билан қолдиқни камайтириш усулида йиллик амортизация ажратмалари суммаси асосий воситаларнинг ҳисобот йили бошидаги қолдиқ қийматидан ва мазкур объектни фойдали хизмат муддатидан келиб чиқиб ҳисобланган амортизация меъёрининг икки бараваридан келиб чиққан ҳолда аниқланади.

Икки баравар амортизация меъёри билан қолдиқни камайтириш усулида асосий воситалар бўйича амортизация ажратмаларини ҳисоблаш ушбу объектларнинг баланс (қолдиқ) қиймати уларнинг тугатиш қийматига тенг бўлган вақтда тугатилади.

42. Йиллар йиғиндиси усулига (кумулятив усулга) кўра ҳар йилги амортизация меъёри амортизация муддати охирига қадар қоладиган амортизацияланадиган қийматга улуш сифатида аниқланади. Улуш амортизация ажратмалари тугагунига қадар қоладиган тўлиқ йиллар сонини амортизация муддатини ташкил қиладиган йиллар тартиб сонлари йиғиндисига бўлиш орқали аниқланади.

Йиллар йиғиндиси усулида (кумулятив усулда) амортизация ажратмаларининг йиллик суммаси асосий воситаларнинг амортизацияланадиган қийматидан ҳамда суратида объектни фойдали хизмат муддатининг охирига қадар қоладиган йиллар сони, махражида эса — объектни фойдали хизмат муддати йиллари сони йиғиндисининг нисбатидан келиб чиққан ҳолда аниқланади.

43. Ҳисобот йили давомида асосий воситалар бўйича амортизация ажратмалари қўлланиладиган ҳисоблаш усулидан қатъий назар (амортизация ҳисоблашнинг ишлаб чиқариш усулидан ташқари), йиллик сумманинг 1/12 миқдорида ҳар ойда ҳисобланади.

Мавсумий тусдаги ишлаб чиқариш ташкилотларида фойдаланиладиган асосий воситалар бўйича амортизация ажратмаларининг йиллик суммаси ҳисобот йилида ташкилот томонидан асосий воситалардан фойдаланиш даври мобайнида бир маромда ҳисобланади.

44. Асосий воситаларнинг ҳар хил турларига (гуруҳларига) амортизация ҳисоблашнинг турли усулларини қўллашга йўл қўйилади. Бунда асосий воситаларнинг бир турдаги объектлари бўйича (маркаси, тури ва бошқалар бўйича) фақат битта усул қўлланилади.

45. Қўлланиладиган амортизация ҳисоблаш усули ташкилотнинг ҳисоб сиёсатида мажбурий тартибда акс эттирилади.

46. Агар асосий воситалардан фойдаланишдан кутилаётган иқтисодий наф сезиларли даражада ўзгариш юз берса, амортизация ҳисоблаш усули, агар юзага келган ҳолатлар амортизация усулининг ўзгартирилишини оқласа, ўзгараётган тенденцияни акс эттирадиган тарзда ўзгартирилиши мумкин. Бундай ўзгариш ҳисоб сиёсатида акс эттирилиши лозим. Бунда молиявий ҳисоботга тушунтириш хатида мазкур ўзгариш сабаблари ва уларнинг иқтисодий самараси ёритиб берилиши зарур.

47. Асосий воситалар ҳолатини яхшилайдиган ва, мос равишда, хизмат муддатини узайтирадиган харажатлар амалга оширилганини ҳамда хизмат муддатини қисқартирадиган технологик ўзгаришларни ҳисобга олиб асосий воситаларнинг фойдали хизмат муддати ташкилот томонидан қайтадан кўриб чиқилиши мумкин.

48. Тугатиш қиймати асосий воситаларнинг амортизацияланадиган қийматини ҳисоб-китоб қилишда муҳим таркибий омил ҳисобланади. Тугатиш қиймати муҳим бўлмаган ҳолатда, у амортизацияланадиган қийматни ҳисоблаб чиқаришда ҳисобга олинмаслиги мумкин.

Агар тугатиш қиймати аҳамиятга эга бўлса, у асосий воситаларни харид қилинган сана ёки уларни қайта баҳолаш санасида аниқланади. Тугатиш қиймати асосий воситаларнинг хизмат муддати охирида тугатиш бўйича кутилаётган харажатларга камайтирилади.

8-боб. Асосий воситаларни таъмирлаш

49. Асосий воситаларни ишлаш ҳолатида сақлаб туриш уларни таъмирлаш (жорий, ўртача ва капитал тарзда) орқали амалга оширилади.

Жорий таъмирлаш — асосий воситаларни ишлаш ҳолатида сақлаб туриш мақсадида амалга ошириладиган таъмирлашдир.

Ўртача таъмирлашда таъмирланаётган агрегатни қисмларга қисман ажратиш ва деталларнинг қисмларини қайта тиклаш ёки алмаштириш амалга оширилади.

Ускуналар ва транспорт воситаларини капитал таъмирлаш — агрегатни қисмларга тўлиқ ажратиб амалга ошириладиган таъмирлаш, базавий ва корпус деталлари ва узелларини таъмирлаш, барча эскирган деталлар ва узелларни алмаштириш ёки қайта тиклаш, агрегатни йиғиш, созлаш ва синаб кўришдир.

Бинолар ва иншоотларни капитал таъмирлаш — базавий ва корпус деталлари ва узелларини таъмирлаш, деталлар ва узелларнинг барча эскирган конструкцияларини алмаштириш ёки қайта тиклаш амалга ошириладиган таъмирлашдир.

50. Объектни ишчи ҳолатида тутиб туриш ва ундан фойдаланишдан келгусидаги иқтисодий нафнинг дастлабки белгиланган суммасини олиш учун амалга ошириладиган харажатлар улар тегишли бўлган ҳисобот давридаги харажатлар таркибига киритилади. Ишлаб чиқаришдаги асосий воситаларни ишчи ҳолатида сақлаб туришга доир харажатлар (техник кўрикдан ўтказиш ва ҳолатини яхшилашга оид харажатлар) ҳамда ишлаб чиқаришдаги асосий воситаларнинг барча турдаги таъмирланишини (жорий, ўртача, капитал тарзда) ўтказиш харажатлари маҳсулотнинг (ишларнинг, хизматларнинг) ишлаб чиқариш таннархига, маъмурий ва ижтимоий-маданий вазифаларни амалга ошириш учун мўлжалланган асосий воситалари бўйича эса — давр харажатлари таркибига киритилади.

51. Агар битта асосий воситада турлича фойдали хизмат муддатига эга бўлган бир нечта мустақил объектлар мавжуд бўлса, таъмирлаш жараёнида ҳар бир бундай объектни алмаштириш мустақил инвентарь объектни балансдан чиқариш ва харид қилиш сифатида ҳисобга олинади.

9-боб. Асосий воситаларнинг чиқиб кетиши

52. Асосий воситаларнинг чиқиб кетиши уларнинг қийматини балансдан ҳисобдан чиқариш орқали амалга оширилади.

53. Асосий воситаларнинг қиймати ташкилот балансидан қуйидагилар натижасида ҳисобдан чиқарилади:

тугатилганда;

сотилганда;

айирбошланганда;

текинга берилганда;

устав капиталига таъсисчи улуши сифатида берилганда;

молиявий ижара (лизинг) шартномаси бўйича берилганда;

камомад ёки йўқотишлар аниқланганда;

таъсисчи таъсисчилар таркибидан чиққанда;

нодавлат нотижорат ташкилот мулкини шакллантиришда мулкий бадал сифатида берилганда.

54. Асосий воситалар қисман тугатилган ҳолатда унинг қиймати ва жамғарилган амортизацияси мос равишда объектнинг тугатилган қисмининг қиймати ва жамғарилган амортизацияси суммасига камайтирилади.

55. Асосий воситалар қуйидаги ҳолларда уларни тугатиш муносабати билан балансдан ҳисобдан чиқарилиши мумкин:

белгиланган хизмат муддати тугаганда (тўлиқ эскириш ҳисоблаб ёзилганда);

жисмоний эскириш, ҳалокатлар, табиий офатлар, фойдаланишнинг нормал шарт-шароитларини бузиш оқибатида яроқсиз ҳолга келганда;

маънан эскирганда. Маънан эскирган асосий воситалар — худди шундай мақсадда асосий воситаларнинг янада унумдор ва тежамкор турларини ишлаб чиқиш натижасида қадрсизланадиган асосий воситалар;

тегишли давлат органларининг қарорлари бўйича балансдан чиқиб кетганда;

ташкилот ва ташкилотларнинг қурилиши, кенгайтирилиши, реконструкция қилиниши, модернизация қилиниши ва техник қайта жиҳозланиши муносабати билан балансдан чиқиб кетганда.

Тикланиши мумкин бўлмаган ёки иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлмаган асосий воситалар тугатилиши лозим.

56. Ташкилотларда асосий воситаларни тугатиш муносабати билан уларни ҳисобдан чиқариш тўғрисида қарор қабул қилиш учун раҳбар (раҳбар ўринбосари) ёки бош муҳандис раислигида комиссия тузилади. Комиссия таркибига ташкилотнинг тегишли мутахассислари, бухгалтерия ходимлари ва моддий жавобгар шахслари киритилиши керак. Комиссиянинг таркиби унинг иш тартиби ва ваколатлари ташкилот раҳбарининг буйруғи билан белгиланади.

Комиссия томонидан асосий воситаларни тугатиш (ликвидация) тўғрисидаги далолатнома мазкур БҲМСнинг 1-иловасига мувофиқ, шу жумладан транспорт воситаларни тугатиш (ликвидация) тўғрисидаги далолатнома мазкур БҲМСнинг 2-иловасига мувофиқ шаклда тузилади.

Асосий воситаларни тугатиш билан боғлиқ харажатлар ва уларни тугатишдан келиб тушган материал қийматликлар тўғрисидаги маълумотнома мазкур БҲМСнинг 3-иловасига мувофиқ шаклда тузилади.

Асосий воситаларни уларнинг тугатилиши сабабли ҳисобдан чиқариш доир ҳужжатлар ташкилотнинг ҳисоб сиёсатида белгиланади ва қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда тузилади.

57. Комиссия томонидан тузилган асосий воситаларни тугатиш далолатномалари ташкилот раҳбари томонидан:

оператив бошқариш ҳуқуқи билан тегишли бўлган асосий воситаларни қонунчилик ҳужжатлари ёки таъсис ҳужжатларига мувофиқ мулкдорнинг қарорига асосан;

давлат иштирокидаги корхоналарда корхона таъсисчиси (иштирокчиси) билан келишгандан сўнг тасдиқланади.

Тугатиш далолатномалари тасдиқлангунига қадар асосий воситаларни қисмларга бўлиш ва демонтаж қилишга йўл қўйилмайди.

58. Асосий воситаларнинг чиқиб кетишидан молиявий натижа (фойда ёки зарар) асосий воситаларни чиқиб кетишидан даромаддан уларнинг қолдиқ (баланс) қиймати, асосий воситаларнинг чиқиб кетиши билан боғлиқ билвосита солиқлар ва харажатларни айириш орқали аниқланади.

Асосий воситаларнинг чиқиб кетишидан молиявий натижани (фойдани ёки зарарни) аниқлашда асосий воситаларнинг илгариги қайта баҳолашдаги баҳосини ўсиши суммаси, яъни ушбу асосий воситаларнинг илгариги баҳосини ўсиши суммаларининг илгариги баҳосини пасайиши суммасидан ортган қисми асосий воситаларнинг чиқиб кетишидан даромад таркибига киритилади ва бир вақтнинг ўзида «Узоқ муддатли активларни қайта баҳолаш бўйича тузатишлар» счёти бўйича резерв капитал камаяди.

10-боб. Асосий воситаларни инвентаризациядан ўтказиш

59. Асосий воситаларнинг ҳақиқатда мавжудлигини аниқлаш ва уларнинг бут сақланишини назорат қилиш мақсадида ташкилотлар томонидан вақти-вақти билан, бироқ икки йилда камида бир марта асосий воситалар инвентаризацияси ўтказилади, кутубхона фондлари эса беш йилда бир марта инвентаризация қилинади.

60. Инвентаризация жараёнида аниқланган ортиқча асосий воситалар бошқа операцион даромадлар сифатида акс эттирилади. Инвентаризация вақтида камомад факти аниқланган етишмаётган асосий воситалар айбдор шахслар аниқланган кунга қадар камомадлар ҳисобга олинадиган счётда акс эттирилади.

Камомаднинг аниқ айбдори топилмаган ёки моддий жавобгар шахслардан ундириб олиш имкони бўлмаган ҳолларда, кам чиққан асосий воситанинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар молиявий натижаларга олиб борилади.

61. Инвентаризация жараёнида аниқланган ҳисобга олинмаган асосий воситалар, ортиқча чиқиш аниқланган санадаги айнан шунга ўхшаш асосий воситаларнинг ҳаққоний қиймати бўйича уларнинг аҳволини ҳисобга олган ҳолда баҳоланади (ортиқча чиқиш сабаблари ва айбдор шахслар кейинчалик аниқланади).

11-боб. Ахборотни ёритиб бериш

62. Молиявий ҳисоботда қуйидаги ахборотлар ёритиб берилиши лозим:

асосий воситаларнинг ҳаракати, шу жумладан уларнинг киритилиши, чиқиб кетиши, қийматини аниқлаш учун қўлланган баҳолаш асослари;

асосий воситаларнинг ҳисобот даври бошидаги ва охиридаги қиймати солиштирмаси ва уларнинг ўзгариш сабаблари;

асосий воситаларнинг ҳар бир гуруҳлар бўйича амортизация ҳисоблашда амортизация ҳисоблашнинг фойдаланиладиган усули, амортизацияланадиган асосий воситаларнинг ҳисобот даври бошидаги ва охиридаги жамғарилган амортизация суммаси.

63. Молиявий ҳисоботдан фойдаланувчилар учун ҳисобот даври охирида қуйидагилар тўғрисидаги ахборотни ҳам ёритиб бериш лозим:

а) вақтинчалик фойдаланилмаётган асосий воситаларнинг қиймати тўғрисида;

б) фойдаланишда бўлган, амортизацияси тўлиқ ҳисобланган асосий воситаларнинг қиймати тўғрисида;

в) мажбуриятлар бўйича кафолат сифатида гаровга берилган асосий воситаларга мулк ҳуқуқининг мавжудлиги ва чекланганлиги тўғрисида;

г) асосий воситаларни харид қилиш бўйича тўланмаган мажбуриятлар тўғрисида;

д) ҳисобот даври охиридаги тугалланмаган қурилиш қиймати тўғрисида;

е) давлат рўйхатидан ўтказиш жараёнида бўлган, фойдаланишга қабул қилинган ва ҳақиқатда фойдаланилаётган кўчмас мулк объектлари тўғрисида;

ж) мақсадли молиялаштириш ҳисобидан олинган асосий воситаларнинг қиймати, қолдиқ қиймати тўғрисида;

з) фойдаланишдан чиқарилган, бироқ кейинчалик уларни сотиш мақсадида асосий воситалар таркибида ҳисобда турган асосий воситаларнинг айрим турларининг ҳисобот даври охиридаги қиймати тўғрисида;

и) асосий воситаларни тиклашга доир харажатлар билан боғлиқ бўлган ҳисоб сиёсати тўғрисида.

Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (5-сонли БҲМС) «Асосий воситалар»га 1-ИЛОВА

«Тасдиқлайман» __________________ _________ __________ Раҳбарнинг Ф.И.О. _______________ имзо 20 __ йил «_____» ____________ Асосий воситаларни тугатиш (ликвидация) тўғрисидаги _____-сонли далолатнома Ташкилот ___________________________________________

Таркибий бўлинма Тузиш санаси Операция турининг коди Асосий воситани сақлашга масъул шахснинг коди

Асосий воситанинг номи тур код Қиймати Жамғарилган эскириш суммаси Ишлаб чиқилган (қурилган) йили Фойдаланишга киритилган сана Рақами инвентар тайёрловчи 20__ й «___» ___________ даги — ____ сонли буйруқ билан тайинланган комиссия __________________________________________________ кўриб чиқди. асосий воситанинг номи _____________________________ни, унинг агрегатлари, қисмлари ва механизмларини асосий воситанинг номи кўриб чиқиш натижасида ва ҳужжатлари (паспорти, формуляри) билан танишиб чиқиб комиссия аниқлади: 1. 20__ й. «___» ____________ ташкилотга келиб тушган; 2. Паспорт бўйича асосий воситаларнинг оғирлиги ______ 3. Яроқли қисмлар, деталлар, материаллар, рангли ва қимматбаҳо металлар ва бошқаларнинг мавжудлиги тўғрисида маълумот.

Рақами Номи Ўлчов бирлиги Сони Қиймати Суммаси Тартиб бўйича Каталог бўйича Номенклатура Жами 4. Ҳисобдан чиқариш сабаби ____________________________________ 5. Техник ҳолати ______________________________________________ Комиссия хулосаси: ____________________________________________ Илова қилинадиган ҳужжатлар рўйхати ___________________________

Комиссия раиси __________________ ____________ __________________ _____________ лавозими имзо имзоловчининг Ф.И.О. Комиссия аъзолари __________________ ____________ __________________ _____________ лавозими имзо имзоловчининг Ф.И.О. __________________ ____________ __________________ _____________ лавозими имзо имзоловчининг Ф.И.О.

Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (5-сонли БҲМС) «Асосий воситалар»га 2-ИЛОВА

«Тасдиқлайман» __________________ ____________ __________ раҳбарнинг Ф.И.О. __________________ имзо 20 __ йил «_____» ____________ Транспорт воситаларни тугатиш (ликвидация) тўғрисидаги _____-сонли далолатнома Ташкилотнинг номи ___________________________________________

Таркибий бўлинма Тузиш санаси Операция турининг коди Транспорт воситасини сақлашга масъул шахснинг коди

Транспорт воситасининг номи Модели, тури код Қиймати Жамғарилган эскириш суммаси Ишлаб чиқил ган йили Фойдаланишга киритилган сана Рақами Бажарилган иш ҳажми ёки босган йўли Инвентар Тайёрловчи 20__ й. «__» _________ даги — _____ сонли буйруқ билан тайинланган комиссия _____________ модели _________ тури _________ двигатель рақами ________ (маркаси) давлат белгиси рақами ___________________ транспорт воситасини кўриб чиқди. __________________ни, унинг агрегатлари, қисмлари ва механизмларини (маркали) кўриб чиқиш натижасида ва ҳужжатлари (паспорти, формуляри) билан танишиб чиқиб комиссия аниқлади: 1. 20__ й. «___» _______ ташкилотга келиб тушган; 2. Паспорт бўйича асосий воситаларнинг оғирлиги _____ 3. Яроқли қисмлар, деталлар, материаллар, рангли ва қимматбаҳо металлар ва бошқаларнинг мавжудлиги тўғрисида маълумот.

Рақами Номи Ўлчов бирлиги Сони Баҳоси Суммаси Тартиб бўйича Каталог бўйича Номенклатура Жами 4. Ҳисобдан чиқариш сабаби ____________________________________ 5. Техник ҳолати _____________________________________________ 6. _________________________________________________дан ҳисобдан (давлат йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати идораси) чиқарилганлиги тўғрисидаги маълумот _____________________________ Комиссия хулосаси:_____________________________________________ Илова қилинадиган ҳужжатлар рўйхати ____________________________

Комиссия раиси __________________ ____________ ________________ _____________ лавозими имзо имзоловчининг Ф.И.О. Комиссия аъзолари __________________ ____________ ________________ _____________ лавозими имзо имзоловчининг Ф.И.О. __________________ ____________ ________________ _____________ лавозими имзо имзоловчининг Ф.И.О.

Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (5-сонли БҲМС) «Асосий воситалар»га 3-ИЛОВА

Асосий воситаларни тугатиш билан боғлиқ харажатлар ва уларни тугатишдан келиб тушган материал қийматликлар тўғрисида

Тугатиш харажатлари Тугатишдан фойдаланиш мумкин бўлган материал қийматликлар келиб тушди Иш тури Ҳужжат рақами Харажат моддаси суммаси Ҳужжат рақами Қийматликлар номи код (номенклатура рақами) Сони Баҳоси суммаси Тугатиш натижаси _____________________________________________ Асосий воситаларни ҳисобга олиш карточкасида (китобида) чиқиб кетиш белгилаб қўйилди. Бухгалтерия ҳисоби ҳамда молиявий бошқариш вазифаларини амалга оширувчи шахс (бош бухгалтер) ______________ ______________________________________ имзо имзоловчининг Ф.И.О. 20 _ __ йил «_____» ____________сана

Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёт ва молия вазирининг 2024 йил 14 июндаги 133-сон буйруғига 2-ИЛОВА

Ўз кучини йўқотган деб топилаётган идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар

1. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2003 йил 9 октябрдаги 114-сон «Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (5-сонли БҲМС) «Асосий воситалар»ни тасдиқлаш тўғрисида»ги буйруғи (рўйхат рақами 1299, 2004 йил 20 январь) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 йил, 3-сон, 35-модда).

2. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2014 йил 18 ноябрдаги 75-сон «Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (5-сонли БҲМС) «Асосий воситалар»га ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида»ги буйруғи (рўйхат рақами 1299-1, 2014 йил 9 декабрь) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2014 йил, 50-сон, 598-модда).

3. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2016 йил 5 сентябрдаги 64-сон «Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (5-сонли БҲМС) «Асосий воситалар»ни тасдиқлаш тўғрисида»ги буйруққа ўзгартиришлар киритиш ҳақида»ги буйруғи (рўйхат рақами 1299-2, 2016 йил 9 сентябрь) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2016 йил, 36-сон, 420-модда).

4. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2017 йил 12 июндаги 73-сон «Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (5-сонли БҲМС) «Асосий воситалар»ни тасдиқлаш тўғрисида»ги буйруққа ўзгартиришлар киритиш ҳақида»ги буйруғи (рўйхат рақами 1299-3, 2017 йил 16 июнь) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 йил, 24-сон, 514-модда).

5. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2018 йил 22 октябрдаги 134-сон «Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (5-сон БҲМС) «Асосий воситалар»га ўзгартиришлар киритиш ҳақида»ги буйруғи (рўйхат рақами 1299-4, 2018 йил 8 ноябрь) (Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 09.11.2018 й., 10/18/1299-4/2173-сон).

Вазир Д. КУЧКАРОВ

Тошкент ш.,

2024 йил 14 июнь,

133-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 12.08.2024 й., 10/24/3546/0602-сон; 11.02.2025 й., 10/25/3607/0125-сон; 09.12.2025 й., 10/25/3546-1/1129-сон; 05.08.2026 й., 10/26/3916/0819-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirining

buyrugʻi

MAʼLUMOTNOMA

ROʻYXATI

Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar”ni tasdiqlash haqida

Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-son BHMS) “Asosiy vositalar” 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar 2-ilovaga muvofiq oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin

3. Mazkur buyruq 2025-yil 1-yanvardan eʼtiboran kuchga kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 133-son buyrugʻiga 1-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar”

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (bundan buyon matnda BHMS deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish elementi boʻlib hisoblanadi.

2. Mazkur BHMS budjet, banklar va nobank kredit tashkilotlaridan tashqari mulkchilik shaklidan qatʼiy nazar Oʻzbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan yuridik shaxslarga (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) mulk huquqi va operativ boshqarish huquqi asosida tegishli boʻlgan asosiy vositalar hisobini yuritish va ularni moliyaviy hisobotda aks ettirish tartibini belgilaydi.

3. Mazkur BHMSda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:

asosiy vositalar — tashkilotning uzoq muddat davomida (bir yildan ortiq) xoʻjalik faoliyatini yuritishda mahsulot ishlab chiqarish, ishlarni bajarish yoki xizmatlar koʻrsatish jarayonida yoxud maʼmuriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni bajarish jarayonida foydalaniladigan, shuningdek ijaraga berish mumkin boʻlgan moddiy aktivlar;

amortizatsiyalanadigan qiymat — asosiy vositaning boshlangʻich yoki moliyaviy hisobotda oʻrnini bosuvchi boshqa qiymatdan tugatish qiymatining chegirilishi natijasida aniqlanadigan qiymat. Boshlangʻich qiymati qoʻshimcha qurish, qoʻshimcha asbob-uskunalar bilan taʼminlash, rekonstruksiya, modernizatsiya qilish, texnik qayta jihozlash ishlari va boshqalar boʻyicha xarajatlar summasiga oshirilgan asosiy vositalar uchun amortizatsiyalanadigan qiymat boʻlib, ushbu ishlar tugatilganidan soʻng tugatish qiymatini chiqarib tashlagan holda mazkur asosiy vositalar foydalanishga kiritilgan paytda aniqlangan ularning qoldiq (balans) qiymati hisoblanadi;

amortizatsiya — asosiy vositalarning amortizatsiyalanadigan qiymatini foydali xizmat muddati davomida tizimli taqsimlashdir;

qoldiq (balans) qiymati — jamlangan amortizatsiya va qadrsizlanishdan koʻrilgan zararlar chegirib tashlangandan soʻng asosiy vositaning tan olinadigan summasi;

boshlangʻich qiymati — asosiy vositalarni yaratish (qurish va qurib bitkazish) yoki xarid qilish boʻyicha qilingan xarajatlarning qiymati, shu jumladan toʻlangan va qoplanmaydigan soliqlar (yigʻimlar), shuningdek aktivni undan maqsadga muvofiq foydalanish uchun ishchi holatiga keltirish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan yetkazib berish va montaj qilish, oʻrnatish, ishga tushirish uchun qilingan boshqa xarajatlar;

tugatish qiymati — asosiy vositalarning chiqib ketishi boʻyicha kutilayotgan xarajatlarni chegirgan holda kutilayotgan foydali xizmat muddati oxirida asosiy vositalarni tugatish chogʻida olinadigan aktivlarning kutilayotgan summasi.

foydali xizmat muddati — asosiy vositalarning tashkilot tomonidan foydalanadigan vaqt davri yoki ushbu aktivdan foydalanishdan olinishi kutilayotgan mahsulot (ishlar va xizmatlar) miqdori. Qoʻshimcha qurish, qoʻshimcha asbob-uskunalar bilan taʼminlash, rekonstruksiya, modernizatsiya qilish va texnik qayta jihozlash boʻyicha ishlar tugatilganidan soʻng foydalanishga kiritilgan asosiy vositalar uchun foydali xizmat muddati boʻlib ushbu ishlar tugatilganidan soʻng mazkur asosiy vositalar foydalanishga kiritilgan paytdan boshlab tashkilot tomonidan asosiy vositalardan foydalaniladigan vaqt davri yoki tashkilot ushbu asosiy vositalardan foydalanishdan olishni kutilayotgan mahsulot (ishlar, xizmatlar) miqdori hisoblanadi;

haqqoniy qiymat — baholash sanasida bozor ishtirokchilari oʻrtasidagi odatdagi operatsiyada aktivni sotishdan olinishi yoki majburiyatni oʻtkazish uchun toʻlanishi mumkin boʻlgan narx.

4. Tashkilot rahbari hisob siyosatida aktivlarni asosiy vositalar tarkibida hisobga olish uchun mezonlarni, shuningdek asosiy vositalarni guruhlar boʻyicha tasniflanishini belgilash huquqiga ega.

5. Buxgalteriya hisobida asosiy vositalar bir xil belgilarga, shu jumladan ularning asosiy xususiyatlariga va tashkilot faoliyatida foydalanish xarakteriga koʻra guruhlar boʻyicha tasniflanishi mumkin.

Asosiy vositalar quyidagi alohida guruhlarga tasniflanishi mumkin:

yer;

yerni obodonlashtirish;

moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish;

binolar, inshootlar va uzatuvchi moslamalar;

mashina va asbob-uskunalar;

mebel va ofis jihozlari;

kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasi;

transport vositalari;

ishchi va mahsuldor hayvonlar;

koʻp yillik va hosildor oʻsimliklar;

boshqa asosiy vositalar;

konservatsiya qilingan asosiy vositalar.

6. Asosiy vositalarning buxgalteriya hisobi birligi boʻlib inventar obyekti hisoblanadi. Asosiy vositalarning inventar obyekti sifatida barcha qurilmalari va jihozlariga ega boʻlgan obyekt yoki muayyan mustaqil vazifalarni bajarish uchun moʻljallangan alohida konstruktiv asosdagi buyum yoxud butun bir yaxlitlikni ifodalovchi va muayyan ishlarni bajarish uchun moʻljallangan konstruktiv jamlangan buyumlarning alohida majmui tan olinadi.

Konstruktiv jamlangan buyumlarning majmui — umumiy moslamalarga va jihozlarga, umumiy boshqaruvga ega, bir poydevorda qurilgan, natijada majmuaga kiruvchi har bir buyum oʻz vazifasini mustaqil ravishda emas, balki faqatgina majmua tarkibida bajara oladigan bir yoki turli maqsadlarga moʻljallangan bitta yoki bir nechta buyumlardir.

Bitta asosiy vositada turlicha foydali foydalanish muddatiga ega bir nechta mustaqil obyektlar mavjud boʻlganda, har bir bunday obyekt buxgalteriya hisobida alohida mustaqil inventar obyekt sifatida tan olinadi.

Ikki yoki undan ortiq tashkilot mulki boʻlgan asosiy vositalar har bir tashkilot tomonidan asosiy vositalar tarkibida uning umumiy mulkdagi ulushiga mutanosib tarzda aks ettiriladi.

7. Asosiy vositalar tarkibida qonunchilik hujjatlariga muvofiq tashkilot mulkiga topshirilgan yer uchastkalari ham hisobga olinadi.

8. Asosiy vositalar aktiv sifatida tan olinadi, agar:

tashkilotga mazkur aktiv bilan bogʻliq kelgusi iqtisodiy naflar kelishi ehtimoli mavjud boʻlsa;

aktivning boshlangʻich qiymatini aniq baholash mumkin boʻlsa.

2-bob. Asosiy vositalarning kelib tushishi

9. Mulk huquqi va operativ boshqarish huquqi asosida tashkilotga tegishli boʻlgan asosiy vositalarning qiymati tashkilot balansiga kiritilishi lozim.

10. Asosiy vositalar qiymati tashkilot balansiga:

kapital qoʻyilmalar tugaganidan soʻng qurilgan obyektni qabul qilish-topshirish;

obyektni oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha xarid qilish;

taʼsischilarning ustav kapitaliga ulushlari;

tekinga kelib tushish (hadya shartnomasi boʻyicha);

ayirboshlash;

tovar-moddiy zaxiralar tarkibidan oʻtkazish;

moliyaviy ijara (lizing) shartnomasi boʻyicha olish;

qiymati aniqlab boʻlingan asosiy vositalarga kapital qoʻyilmalar;

ortiqcha (hisobga olinmagan) asosiy vositalarni aniqlash;

tashkilotning taʼsischilari tarkibidan chiqayotganda yoki tugatilayotgan tashkilotning mulki taʼsischilar oʻrtasida taqsimlanayotganda asosiy vositalarni olish;

asosiy vositalarga mulk huquqi, operativ boshqarish huquqini qoʻlga kiritishga olib keladigan boshqa operatsiyalar yoki hodisalar natijasida kiritiladi.

3-bob. Asosiy vositalarni baholash

11. Asosiy vositalar aktiv sifatida tan olinganda, ular boshlangʻich qiymat boʻyicha baholanadi va hisobga olinadi.

12. Aktiv sifatida tan olinganidan soʻng, asosiy vosita boshlangʻich yoki qayta baholangan qiymati boʻyicha hisobga olinishi lozim. Asosiy vositalarni qiymatini hisobga olishning qoʻllaniladigan usuli tashkilotning hisob siyosatida aks ettirilishi lozim.

4-bob. Asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati

13. Asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati xarid qilish qiymati (yetkazib beruvchiga toʻlangan summa) hamda asosiy vositalarni xarid qilish bilan bogʻliq barcha xarajatlarni oʻz ichiga oladi.

Asosiy vositalarni xarid qilish bilan bogʻliq xarajatlarga quyidagilar kiradi:

roʻyxatga olish yigʻimlari, davlat bojlari va asosiy vositalarga boʻlgan huquqni xarid qilish (olish) boʻyicha amalga oshirilgan boshqa shunga oʻxshash toʻlovlar;

bojxona bojlari va yigʻimlari;

asosiy vositalarni xarid qilish (yaratish) munosabati bilan soliqlar va yigʻimlar summalari (agar ular qoplanmasa);

asosiy vositalarni xarid qilish (yaratish) bilan bogʻliq axborot va maslahat xizmatlari uchun toʻlanadigan summalar;

asosiy vositalarni yetkazib berish (yaratish) xatarini sugʻurtalash boʻyicha xarajatlar;

asosiy vositalar vositachilar orqali olinganda, ularga toʻlanadigan mukofotlar;

asosiy vositalarni oʻrnatish, montaj qilish, sozlash va ishga tushirish xarajatlari;

aktivdan maqsadga muvofiq foydalanish uchun uni ishchi holatga keltirish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan boshqa xarajatlar.

Kreditdan foydalanganlik uchun foizlarni toʻlashga doir xarajatlar qarz mablagʻlari hisobidan toʻliq yoki qisman sotib olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymatiga kiritilmaydi.

Bunda, qurilish davrida qurilish uchun olingan kreditlar boʻyicha hisoblangan foizlar yaratilgan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymatiga kiritiladi.

Xarid qilingan asosiy vositalar haqini toʻlash bilan bogʻliq bank xizmatlari, shu jumladan akkreditiv ochish, xorijiy valyutani oʻtkazganligi va konvertatsiya qilganligi uchun bankka vositachilik haqi toʻlash boʻyicha xarajatlar, shuningdek shartnomani tayyorlash va roʻyxatga olish xarajatlari asosiy vositalarning boshlangʻich qiymatiga kiritilmaydi, balki ular yuzaga kelgan hisobot davrida xarajatlar sifatida tan olinadi.

Agar shartnoma shartlarida xarid qilingan asosiy vositalar haqini kechiktirib yoki boʻlib-boʻlib toʻlash nazarda tutilgan boʻlsa, unda mazkur asosiy vositalar buxgalteriya hisobiga kechiktirib yoki boʻlib-boʻlib toʻlashni hisobga olmagan holdagi sotib olish qiymati boʻyicha qabul qilinadi. Bunda sotib olish qiymati va toʻlovning umumiy summasi oʻrtasida yuzaga keladigan farq kechiktirib yoki boʻlib-boʻlib toʻlash davri davomida joriy toʻlovning kechiktirib yoki boʻlib-boʻlib toʻlash boʻyicha toʻlovlarning umumiy summasidagi salmogʻidan kelib chiqib moliyaviy xarajatlarga (foizlar boʻyicha xarajatlarga) olib boriladi.

14. Tashkilotning oʻzida tayyorlangan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati deb mazkur asosiy vositalarni yaratish (qurish, qurib bitkazish) boʻyicha amalga oshirilgan xarajatlar summasi tan olinadi.

Bunda, meʼyordan ortiq sarflangan material, mehnat haqi xarajatlari va boshqa resurslar aktivning boshlangʻich qiymatiga qoʻshilmaydi.

15. Aktivdan maqsadga muvofiq foydalanish uchun uning tegishli ishini tekshirish jarayonida olingan mahsulot realizatsiya qilishning sof qiymati boʻyicha kirim qilinadi va asosiy vositalarning boshlangʻich qiymatini shakllantirishda kapital qoʻyilmalar summasidan ayriladi.

16. Chet el valyutasida xarid qilingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati, ularning xarid qilinganligini tasdiqlovchi boshlangʻich hisob hujjatlarida (tovarning kuzatuv hujjatlari yoki bojxona yuk deklaratsiyasida) koʻrsatilgan qiymatidan kelib chiqib, ularni buxgalteriya hisobiga qabul qilish sanasidagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki kursi boʻyicha qayta hisoblab, shuningdek asosiy vositalarni xarid qilish bilan bogʻliq tegishli xarajatlarni hisobga olgan holda, aniqlanadi, bundan toʻlangan boʻnak summasi mustasno.

Bunda, asosiy vositalar toʻliq yoki qisman oldindan chet el valyutasida toʻlangan boʻnak hisobiga xarid qilinganda, ularning qiymatining ushbu boʻnak miqdoriga teng summasi boʻnak toʻlangan sanadagi Markaziy bank kursida tan olinadi.

17. Tashkilot ustav kapitaliga ulush hisobidan olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati deb, agar Oʻzbekiston Respublikasining qonunchilik hujjatlarida boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, tashkilot taʼsischilari (ishtirokchilari) tomonidan kelishilgan ularning puldagi bahosi tan olinadi.

18. Tashkilot taʼsischilari tarkibidan chiqqanda yoki tugatilayotgan tashkilotning mulki taʼsischilar oʻrtasida taqsimlanganda kelib tushgan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati boʻlib asosiy vositalarning qabul qilingan qabul qilish-topshirish hujjatlarida, shuningdek ularni xarid qilish bilan bogʻliq tegishli xarajatlarni hisobga olgan holda koʻrsatilgan qiymat tan olinadi.

19. Tashkilot tomonidan tekinga (hadya shartnomasi boʻyicha) olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati deb ularni xarid qilish bilan bogʻliq xarajatlarni hisobga olgan holda buxgalteriya hisobiga qabul qilingan sanadagi ularning haqqoniy qiymati tan olinadi.

Agar berilgan asosiy vositaning haqqoniy qiymatini ishonchli baholash mumkin boʻlmasa, uning boshlangʻich qiymati berilgan aktivning balans qiymati boʻyicha baholanadi.

20. Tovar-moddiy zaxiralar tarkibidan asosiy vositalarga oʻtkazilgan obyektlarning boshlangʻich qiymati Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (4-sonli BHMS) “Tovar-moddiy zaxiralar”ga (roʻyxat raqami 3259, 2020-yil 30-iyun) muvofiq belgilanadigan ularning tannarxiga teng boʻladi.

21. Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda ayirboshlash yoʻli bilan olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati berilgan asosiy vositalarning qoldiq qiymatiga teng. Asosiy vositalar qoʻshimcha toʻlov bilan ayirboshlangan holatlarda almashtirish yoʻli bilan olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati berilgan asosiy vositalarning ayirboshlashda oʻtkazilgan (olingan) pul mablagʻlari yoki ularning ekvivalentlari summasiga oshirilgan (kamaytirilgan) qoldiq qiymatiga teng.

22. Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda majburiyatlarni (toʻlovni) pul koʻrinishida boʻlmagan mablagʻlar bilan bajarish nazarda tutiladigan shartnomalar boʻyicha olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati deb tashkilot tomonidan berilgan yoki berilishi lozim boʻlgan aktiv qiymati tan olinadi. Tashkilot tomonidan berilgan yoki berilishi lozim boʻlgan mavjud aktiv qiymati tashkilot qiyosiy holatlarda shunga oʻxshash aktiv qiymatini aniqlaydigan narxdan kelib chiqib belgilanadi.

Tashkilot tomonidan berilgan yoki berilishi lozim boʻlgan aktiv qiymatini belgilashning imkoni boʻlmagan taqdirda, majburiyatlarni (toʻlovni) pul koʻrinishida boʻlmagan mablagʻlar bilan bajarish nazarda tutiladigan shartnomalar boʻyicha tashkilot olgan asosiy vositalarning qiymati qiyosiy holatlarda shunga oʻxshash asosiy vositalar sotib olinadigan qiymatdan kelib chiqib belgilanadi.

23. Majburiyatlari umumiy summada ifodalangan mustaqil obyektlarga ega asosiy vositalar boʻyicha boshlangʻich qiymat ushbu summani alohida obyektning haqqoniy qiymatiga proporsional ravishda taqsimlagan holda aniqlanadi.

5-bob. Asosiy vositalarga oʻtkaziladigan kapital qoʻyilmalar

24. Asosiy vositalarning buxgalteriya hisobiga qabul qilingan boshlangʻich qiymatini ushbu asosiy vositalar qoʻshimcha qurish, qoʻshimcha asbob-uskunalar bilan taʼminlash, rekonstruksiya, modernizatsiya qilish, texnik qayta jihozlash, qisman tugatish holatlarida oʻzgartiriladi.

Qoʻshimcha qurish, qoʻshimcha asbob-uskunalar bilan taʼminlash, modernizatsiya qilish ishlariga asosiy vositalarning texnologik yoki xizmat maqsadining oʻzgarishi, yuklamaning oshishi va sifatni yanada yaxshilash tufayli yuzaga kelgan ishlar kiritiladi.

Rekonstruksiya qilish ishlariga ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish, mahsulot (ishlar, xizmatlar) sifatini yaxshilash va nomenklaturasini oʻzgartirish maqsadlarida ishlab chiqarishni takomillashtirish va uning texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarini oshirish bilan bogʻliq boʻlgan hamda asosiy vositalarni rekonstruksiya qilish loyihasi boʻyicha amalga oshiriladigan mavjud asosiy vositalarni qayta qurish kiradi.

Texnik qayta jihozlashga ilgʻor texnika va texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarishni mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish, maʼnan va jismonan eskirgan uskunalarni modernizatsiya qilish va ularni yangi, unumdorligi yanada yuqori boʻlganlari bilan almashtirish asosida asosiy vositalar va ularning ayrim qismlarining texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarini oshirish boʻyicha kompleks chora-tadbirlar kiradi.

25. Asosiy vositalarga oʻtkaziladigan kapital qoʻyilmalar asosiy vositalardan foydalanishdan kelgusidagi iqtisodiy naf oshganda ularning boshlangʻich qiymatini oshiradi. Kelgusidagi iqtisodiy nafni oshirmaydigan boshqa barcha xarajatlar ular amalga oshirilgan davrda xarajatlar sifatida tan olinishi lozim.

26. Asosiy vositalarni qoʻshimcha qurish, qoʻshimcha asbob-uskunalar bilan taʼminlash, rekonstruksiya, modernizatsiya qilish, texnik qayta jihozlashga xarajatlar, ular tugatilganidan soʻng, agar ular natijasida asosiy vositalar ishlatilishining dastlab qabul qilingan meʼyoriy koʻrsatkichlari (foydali xizmat muddati, quvvati, qoʻllash sifati va boshqalar) yaxshilansa (oshsa), bunday obyektning boshlangʻich qiymatini oshiradi.

27. Koʻp yillik koʻchatlarga, yerni tubdan yaxshilashga, ijaraga olingan asosiy vositalar obyektlariga kapital qoʻyilmalar har yili butun ishlar majmui yakunlangan sanadan qatʼiy nazar, hisobot yilida foydalanishga qabul qilingan asosiy vositalarga tegishli xarajatlar summasida asosiy vositalar tarkibiga kiritiladi.

6-bob. Asosiy vositalarning qayta baholash qiymati

28. Haqqoniy qiymati ishonchli tarzda baholanishi mumkin boʻlgan asosiy vosita aktiv sifatida tan olinganidan soʻng, keyingi jamgʻarilgan eskirish va qadrsizlanishdan jamgʻarilgan zararlarni chegirgan holda, qayta baholash sanasidagi haqqoniy qiymatni aks ettiradigan qayta baholangan qiymatda hisobga olinishi lozim. Hisobot davri oxirida asosiy vositaning balans qiymati uning haqqoniy qiymatidan muhim (jiddiy) farqlanmasligi uchun qayta baholash yetarli darajada muntazam amalga oshirilishi lozim.

29. Tashkilot oʻz hisob siyosatida qayta baholash usulini belgilashi va mazkur usulni barcha asosiy vosita guruhlariga qoʻllashi zarur.

30. Qayta baholash davriyligi qayta baholanayotgan asosiy vositaning haqqoniy qiymatidagi oʻzgarishlarga bogʻliq boʻladi.

Asosiy vositalarning baholashdagi ortgan summasi qayta baholash natijasida “Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” hisobvaragʻiga rezerv kapitali tarkibiga hisoblanadi.

Asosiy vositalarning baholashdagi kamayish summasi qayta baholash natijasida “Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” hisobvaragʻi rezerv kapitalining mazkur obyektning avvalgi hisobot davrlarida oʻtkazilgan baholashdagi ortgan summasi atrofida kamayishiga tegishlidir.

31. Asosiy vositalarni qayta baholash natijalari moliyaviy hisobotda asosiy vositalarni qayta baholash oʻtkazilgan joriy davrda aks ettiriladi.

7-bob. Amortizatsiyani hisoblash

32. Asosiy vositalar qiymati amortizatsiya hisoblash yoʻli bilan qoplanadi. Amortizatsiyalanadigan qiymat asosiy vositalarning butun foydali xizmat muddati mobaynida tashkilot xarajatlariga amortizatsiya ajratmalari koʻrinishida tizimli taqsimlanadi.

33. Asosiy vositalar boʻyicha amortizatsiya ajratmalarini hisoblash mazkur obyekt asosiy vositalar tarkibiga qabul qilingan va ishga tushirilgan sanadan boshlanadi hamda mazkur obyektning amortizatsiyalanadigan qiymati toʻliq qoplangunga yoxud ushbu obyekt balansdan hisobdan chiqarilgunga qadar amalga oshiriladi.

34. Asosiy vositalar boʻyicha amortizatsiya ajratmalarini hisoblash mazkur obyektning amortizatsiyalanadigan qiymati toʻliq qoplangan yoki ushbu obyekt balansdan hisobdan chiqarilgan sanadan toʻxtatiladi.

35. Asosiy vositalarni foydali xizmat muddati davomida amortizatsiya ajratmalarini hisoblash toʻxtatilmaydi, asosiy vositalar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda konservatsiya qilishga oʻtkazilgan holatlar, shuningdek ularni toʻliq toʻxtatish sharti bilan obyektni qoʻshimcha qurish, qoʻshimcha asbob-uskunalar bilan taʼminlash, rekonstruksiya, modernizatsiya qilish, texnik qayta jihozlash davri bundan mustasno.

36. Asosiy vositalar boʻyicha amortizatsiya ajratmalarini hisoblash hisobot davridagi tashkilot faoliyati natijalaridan qatʼiy nazar amalga oshiriladi va u tegishli boʻlgan hisobot davridagi buxgalteriya hisobida aks ettiriladi.

37. Asosiy vositalar boʻyicha hisoblangan amortizatsiya summalari buxgalteriya hisobida ushbu summalarni alohida schyotda jamgʻarish yoʻli bilan aks ettiriladi.

38. Quyidagilar amortizatsiya qilinmaydi:

a) yer uchastkalari va tabiatdan foydalanishga doir boshqa obyektlar (suv, yer osti boyliklari va boshqa tabiiy resurslar);

b) mahsuldor chorva mollari;

v) axborot-kutubxona fondi;

g) qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda konservatsiyalashga oʻtkazilgan asosiy vositalar;

d) muzey ashyolari;

e) moddiy madaniy meros obyektlari;

j) umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllari, yoʻlaklar, sayilgohlar, xiyobonlar, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari tasarrufida boʻlgan obodonlashtirish inshootlari;

z) toʻliq amortizatsiyalangan asosiy vositalar.

39. Amortizatsiya quyidagi usullarni qoʻllash yoʻli bilan hisoblanadi:

a) amortizatsiyani bir maromli (toʻgʻri chiziqli) hisoblash.

Amortizatsiyani bir maromli (toʻgʻri chiziqli) hisoblash usulida amortizatsiya asosiy vositalarni foydali xizmat muddati mobaynida ularning amortizatsiyalanadigan qiymatidan kelib chiqqan holda bir maromda, teng ulushlarda hisoblanadi.

Mazkur usulga koʻra asosiy vositalarning amortizatsiyalanadigan qiymati uning xizmat muddati davomida tegishli xarajatlarga bir maromda hisobdan chiqariladi (taqsimlanadi). Ushbu usul amortizatsiya meʼyori foydali xizmat muddatining faoliyatiga bogʻliqligiga asoslangan. Har bir davr uchun amortizatsiya ajratmalari summasi amortizatsiyalanadigan qiymatni asosiy vositalardan foydalanilgan hisobot davrlari soniga boʻlish yoʻli bilan hisoblanadi.

Amortizatsiyani bir maromli (toʻgʻri chiziqli) hisoblash usulida amortizatsiya ajratmalarining yillik summasi asosiy vositalarning amortizatsiyalanadigan qiymati va mazkur obyektning foydali xizmat muddatidan kelib chiqib aniqlanadi;

b) amortizatsiyani bajarilgan ishlar hajmiga mutanosib ravishda hisoblash (ishlab chiqarish usuli).

Amortizatsiya hisoblashning ishlab chiqarish usuli har bir muayyan yildagi asosiy vositalarning ishlab chiqarish quvvatini hisobga olishga asoslangan.

Mazkur usul boʻyicha amortizatsiyaning har yilgi qiymatini hisoblash uchun asosiy vositaning butun foydali xizmat muddatidagi umumiy baholangan ishlab chiqarish quvvati yigʻindisini va mazkur muayyan yildagi ishlab chiqarish quvvatini aniqlash lozim. Ishlab chiqarish quvvati sifatida ishlab chiqariladigan mahsulot birliklari soni, ishlangan soatlar soni, bosib oʻtgan tonna-kilometrlar soni va boshqalar olinishi mumkin.

Amortizatsiya hisoblashning ishlab chiqarish usulida yillik amortizatsiya ajratmalari summasi hisobot davridagi mahsulot (ishlar, xizmatlar) hajmining natural koʻrsatkichidan hamda asosiy vositalar amortizatsiyalanadigan qiymatining asosiy vositalar butun foydali xizmat muddatida nazarda tutilayotgan mahsulot (ishlar, xizmatlar) hajmiga nisbatidan kelib chiqqan holda aniqlanadi.

40. Asosiy vositalardan intensiv foydalanilganda, shuningdek ilmiy-texnikaviy jarayonning katta taʼsirida asosiy vositalar amortizatsiyasi quyidagi usullarda hisoblanadigan jadallashtirilgan amortizatsiya yoʻli bilan ifodalanadi:

a) ikki baravar amortizatsiya meʼyori bilan qoldiqni kamaytirish usuli;

b) yillar yigʻindisi usuli (kumulyativ usul).

41. Ikki baravar amortizatsiya meʼyori bilan qoldiqni kamaytirish usuli amortizatsiya hisoblash davrida aktivning amortizatsiyalanadigan qiymati kamayishini anglatadi.

Mazkur usulga koʻra bir maromli (toʻgʻri chiziqli) hisoblash usulidan ikki baravar amortizatsiya meʼyori mazkur hisobot davridagi asosiy vositaning tegishli qoldiq qiymatiga koʻpaytiriladi. Ikki baravar amortizatsiya meʼyori bilan qoldiqni kamaytirish usuli boʻyicha amortizatsiya hisoblashda kutilayotgan tugatish qiymati boshlangʻich (tiklash) qiymatidan chegirilmaydi.

Ikki baravar amortizatsiya meʼyori bilan qoldiqni kamaytirish usulida yillik amortizatsiya ajratmalari summasi asosiy vositalarning hisobot yili boshidagi qoldiq qiymatidan va mazkur obyektni foydali xizmat muddatidan kelib chiqib hisoblangan amortizatsiya meʼyorining ikki baravaridan kelib chiqqan holda aniqlanadi.

Ikki baravar amortizatsiya meʼyori bilan qoldiqni kamaytirish usulida asosiy vositalar boʻyicha amortizatsiya ajratmalarini hisoblash ushbu obyektlarning balans (qoldiq) qiymati ularning tugatish qiymatiga teng boʻlgan vaqtda tugatiladi.

42. Yillar yigʻindisi usuliga (kumulyativ usulga) koʻra har yilgi amortizatsiya meʼyori amortizatsiya muddati oxiriga qadar qoladigan amortizatsiyalanadigan qiymatga ulush sifatida aniqlanadi. Ulush amortizatsiya ajratmalari tugaguniga qadar qoladigan toʻliq yillar sonini amortizatsiya muddatini tashkil qiladigan yillar tartib sonlari yigʻindisiga boʻlish orqali aniqlanadi.

Yillar yigʻindisi usulida (kumulyativ usulda) amortizatsiya ajratmalarining yillik summasi asosiy vositalarning amortizatsiyalanadigan qiymatidan hamda suratida obyektni foydali xizmat muddatining oxiriga qadar qoladigan yillar soni, maxrajida esa — obyektni foydali xizmat muddati yillari soni yigʻindisining nisbatidan kelib chiqqan holda aniqlanadi.

43. Hisobot yili davomida asosiy vositalar boʻyicha amortizatsiya ajratmalari qoʻllaniladigan hisoblash usulidan qatʼiy nazar (amortizatsiya hisoblashning ishlab chiqarish usulidan tashqari), yillik summaning 1/12 miqdorida har oyda hisoblanadi.

Mavsumiy tusdagi ishlab chiqarish tashkilotlarida foydalaniladigan asosiy vositalar boʻyicha amortizatsiya ajratmalarining yillik summasi hisobot yilida tashkilot tomonidan asosiy vositalardan foydalanish davri mobaynida bir maromda hisoblanadi.

44. Asosiy vositalarning har xil turlariga (guruhlariga) amortizatsiya hisoblashning turli usullarini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. Bunda asosiy vositalarning bir turdagi obyektlari boʻyicha (markasi, turi va boshqalar boʻyicha) faqat bitta usul qoʻllaniladi.

45. Qoʻllaniladigan amortizatsiya hisoblash usuli tashkilotning hisob siyosatida majburiy tartibda aks ettiriladi.

46. Agar asosiy vositalardan foydalanishdan kutilayotgan iqtisodiy naf sezilarli darajada oʻzgarish yuz bersa, amortizatsiya hisoblash usuli, agar yuzaga kelgan holatlar amortizatsiya usulining oʻzgartirilishini oqlasa, oʻzgarayotgan tendensiyani aks ettiradigan tarzda oʻzgartirilishi mumkin. Bunday oʻzgarish hisob siyosatida aks ettirilishi lozim. Bunda moliyaviy hisobotga tushuntirish xatida mazkur oʻzgarish sabablari va ularning iqtisodiy samarasi yoritib berilishi zarur.

47. Asosiy vositalar holatini yaxshilaydigan va, mos ravishda, xizmat muddatini uzaytiradigan xarajatlar amalga oshirilganini hamda xizmat muddatini qisqartiradigan texnologik oʻzgarishlarni hisobga olib asosiy vositalarning foydali xizmat muddati tashkilot tomonidan qaytadan koʻrib chiqilishi mumkin.

48. Tugatish qiymati asosiy vositalarning amortizatsiyalanadigan qiymatini hisob-kitob qilishda muhim tarkibiy omil hisoblanadi. Tugatish qiymati muhim boʻlmagan holatda, u amortizatsiyalanadigan qiymatni hisoblab chiqarishda hisobga olinmasligi mumkin.

Agar tugatish qiymati ahamiyatga ega boʻlsa, u asosiy vositalarni xarid qilingan sana yoki ularni qayta baholash sanasida aniqlanadi. Tugatish qiymati asosiy vositalarning xizmat muddati oxirida tugatish boʻyicha kutilayotgan xarajatlarga kamaytiriladi.

8-bob. Asosiy vositalarni taʼmirlash

49. Asosiy vositalarni ishlash holatida saqlab turish ularni taʼmirlash (joriy, oʻrtacha va kapital tarzda) orqali amalga oshiriladi.

Joriy taʼmirlash — asosiy vositalarni ishlash holatida saqlab turish maqsadida amalga oshiriladigan taʼmirlashdir.

Oʻrtacha taʼmirlashda taʼmirlanayotgan agregatni qismlarga qisman ajratish va detallarning qismlarini qayta tiklash yoki almashtirish amalga oshiriladi.

Uskunalar va transport vositalarini kapital taʼmirlash — agregatni qismlarga toʻliq ajratib amalga oshiriladigan taʼmirlash, bazaviy va korpus detallari va uzellarini taʼmirlash, barcha eskirgan detallar va uzellarni almashtirish yoki qayta tiklash, agregatni yigʻish, sozlash va sinab koʻrishdir.

Binolar va inshootlarni kapital taʼmirlash — bazaviy va korpus detallari va uzellarini taʼmirlash, detallar va uzellarning barcha eskirgan konstruksiyalarini almashtirish yoki qayta tiklash amalga oshiriladigan taʼmirlashdir.

50. Obyektni ishchi holatida tutib turish va undan foydalanishdan kelgusidagi iqtisodiy nafning dastlabki belgilangan summasini olish uchun amalga oshiriladigan xarajatlar ular tegishli boʻlgan hisobot davridagi xarajatlar tarkibiga kiritiladi. Ishlab chiqarishdagi asosiy vositalarni ishchi holatida saqlab turishga doir xarajatlar (texnik koʻrikdan oʻtkazish va holatini yaxshilashga oid xarajatlar) hamda ishlab chiqarishdagi asosiy vositalarning barcha turdagi taʼmirlanishini (joriy, oʻrtacha, kapital tarzda) oʻtkazish xarajatlari mahsulotning (ishlarning, xizmatlarning) ishlab chiqarish tannarxiga, maʼmuriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish uchun moʻljallangan asosiy vositalari boʻyicha esa — davr xarajatlari tarkibiga kiritiladi.

51. Agar bitta asosiy vositada turlicha foydali xizmat muddatiga ega boʻlgan bir nechta mustaqil obyektlar mavjud boʻlsa, taʼmirlash jarayonida har bir bunday obyektni almashtirish mustaqil inventar obyektni balansdan chiqarish va xarid qilish sifatida hisobga olinadi.

9-bob. Asosiy vositalarning chiqib ketishi

52. Asosiy vositalarning chiqib ketishi ularning qiymatini balansdan hisobdan chiqarish orqali amalga oshiriladi.

53. Asosiy vositalarning qiymati tashkilot balansidan quyidagilar natijasida hisobdan chiqariladi:

tugatilganda;

sotilganda;

ayirboshlanganda;

tekinga berilganda;

ustav kapitaliga taʼsischi ulushi sifatida berilganda;

moliyaviy ijara (lizing) shartnomasi boʻyicha berilganda;

kamomad yoki yoʻqotishlar aniqlanganda;

taʼsischi taʼsischilar tarkibidan chiqqanda;

nodavlat notijorat tashkilot mulkini shakllantirishda mulkiy badal sifatida berilganda.

54. Asosiy vositalar qisman tugatilgan holatda uning qiymati va jamgʻarilgan amortizatsiyasi mos ravishda obyektning tugatilgan qismining qiymati va jamgʻarilgan amortizatsiyasi summasiga kamaytiriladi.

55. Asosiy vositalar quyidagi hollarda ularni tugatish munosabati bilan balansdan hisobdan chiqarilishi mumkin:

belgilangan xizmat muddati tugaganda (toʻliq eskirish hisoblab yozilganda);

jismoniy eskirish, halokatlar, tabiiy ofatlar, foydalanishning normal shart-sharoitlarini buzish oqibatida yaroqsiz holga kelganda;

maʼnan eskirganda. Maʼnan eskirgan asosiy vositalar — xuddi shunday maqsadda asosiy vositalarning yanada unumdor va tejamkor turlarini ishlab chiqish natijasida qadrsizlanadigan asosiy vositalar;

tegishli davlat organlarining qarorlari boʻyicha balansdan chiqib ketganda;

tashkilot va tashkilotlarning qurilishi, kengaytirilishi, rekonstruksiya qilinishi, modernizatsiya qilinishi va texnik qayta jihozlanishi munosabati bilan balansdan chiqib ketganda.

Tiklanishi mumkin boʻlmagan yoki iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlmagan asosiy vositalar tugatilishi lozim.

56. Tashkilotlarda asosiy vositalarni tugatish munosabati bilan ularni hisobdan chiqarish toʻgʻrisida qaror qabul qilish uchun rahbar (rahbar oʻrinbosari) yoki bosh muhandis raisligida komissiya tuziladi. Komissiya tarkibiga tashkilotning tegishli mutaxassislari, buxgalteriya xodimlari va moddiy javobgar shaxslari kiritilishi kerak. Komissiyaning tarkibi uning ish tartibi va vakolatlari tashkilot rahbarining buyrugʻi bilan belgilanadi.

Komissiya tomonidan asosiy vositalarni tugatish (likvidatsiya) toʻgʻrisidagi dalolatnoma mazkur BHMSning 1-ilovasiga muvofiq, shu jumladan transport vositalarni tugatish (likvidatsiya) toʻgʻrisidagi dalolatnoma mazkur BHMSning 2-ilovasiga muvofiq shaklda tuziladi.

Asosiy vositalarni tugatish bilan bogʻliq xarajatlar va ularni tugatishdan kelib tushgan material qiymatliklar toʻgʻrisidagi maʼlumotnoma mazkur BHMSning 3-ilovasiga muvofiq shaklda tuziladi.

Asosiy vositalarni ularning tugatilishi sababli hisobdan chiqarish doir hujjatlar tashkilotning hisob siyosatida belgilanadi va qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda tuziladi.

57. Komissiya tomonidan tuzilgan asosiy vositalarni tugatish dalolatnomalari tashkilot rahbari tomonidan:

operativ boshqarish huquqi bilan tegishli boʻlgan asosiy vositalarni qonunchilik hujjatlari yoki taʼsis hujjatlariga muvofiq mulkdorning qaroriga asosan;

davlat ishtirokidagi korxonalarda korxona taʼsischisi (ishtirokchisi) bilan kelishgandan soʻng tasdiqlanadi.

Tugatish dalolatnomalari tasdiqlanguniga qadar asosiy vositalarni qismlarga boʻlish va demontaj qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

58. Asosiy vositalarning chiqib ketishidan moliyaviy natija (foyda yoki zarar) asosiy vositalarni chiqib ketishidan daromaddan ularning qoldiq (balans) qiymati, asosiy vositalarning chiqib ketishi bilan bogʻliq bilvosita soliqlar va xarajatlarni ayirish orqali aniqlanadi.

Asosiy vositalarning chiqib ketishidan moliyaviy natijani (foydani yoki zararni) aniqlashda asosiy vositalarning ilgarigi qayta baholashdagi bahosini oʻsishi summasi, yaʼni ushbu asosiy vositalarning ilgarigi bahosini oʻsishi summalarining ilgarigi bahosini pasayishi summasidan ortgan qismi asosiy vositalarning chiqib ketishidan daromad tarkibiga kiritiladi va bir vaqtning oʻzida “Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” schyoti boʻyicha rezerv kapital kamayadi.

10-bob. Asosiy vositalarni inventarizatsiyadan oʻtkazish

59. Asosiy vositalarning haqiqatda mavjudligini aniqlash va ularning but saqlanishini nazorat qilish maqsadida tashkilotlar tomonidan vaqti-vaqti bilan, biroq ikki yilda kamida bir marta asosiy vositalar inventarizatsiyasi oʻtkaziladi, kutubxona fondlari esa besh yilda bir marta inventarizatsiya qilinadi.

60. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan ortiqcha asosiy vositalar boshqa operatsion daromadlar sifatida aks ettiriladi. Inventarizatsiya vaqtida kamomad fakti aniqlangan yetishmayotgan asosiy vositalar aybdor shaxslar aniqlangan kunga qadar kamomadlar hisobga olinadigan schyotda aks ettiriladi.

Kamomadning aniq aybdori topilmagan yoki moddiy javobgar shaxslardan undirib olish imkoni boʻlmagan hollarda, kam chiqqan asosiy vositaning chiqib ketishidan koʻrilgan zarar moliyaviy natijalarga olib boriladi.

61. Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan hisobga olinmagan asosiy vositalar, ortiqcha chiqish aniqlangan sanadagi aynan shunga oʻxshash asosiy vositalarning haqqoniy qiymati boʻyicha ularning ahvolini hisobga olgan holda baholanadi (ortiqcha chiqish sabablari va aybdor shaxslar keyinchalik aniqlanadi).

11-bob. Axborotni yoritib berish

62. Moliyaviy hisobotda quyidagi axborotlar yoritib berilishi lozim:

asosiy vositalarning harakati, shu jumladan ularning kiritilishi, chiqib ketishi, qiymatini aniqlash uchun qoʻllangan baholash asoslari;

asosiy vositalarning hisobot davri boshidagi va oxiridagi qiymati solishtirmasi va ularning oʻzgarish sabablari;

asosiy vositalarning har bir guruhlar boʻyicha amortizatsiya hisoblashda amortizatsiya hisoblashning foydalaniladigan usuli, amortizatsiyalanadigan asosiy vositalarning hisobot davri boshidagi va oxiridagi jamgʻarilgan amortizatsiya summasi.

63. Moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar uchun hisobot davri oxirida quyidagilar toʻgʻrisidagi axborotni ham yoritib berish lozim:

a) vaqtinchalik foydalanilmayotgan asosiy vositalarning qiymati toʻgʻrisida;

b) foydalanishda boʻlgan, amortizatsiyasi toʻliq hisoblangan asosiy vositalarning qiymati toʻgʻrisida;

v) majburiyatlar boʻyicha kafolat sifatida garovga berilgan asosiy vositalarga mulk huquqining mavjudligi va cheklanganligi toʻgʻrisida;

g) asosiy vositalarni xarid qilish boʻyicha toʻlanmagan majburiyatlar toʻgʻrisida;

d) hisobot davri oxiridagi tugallanmagan qurilish qiymati toʻgʻrisida;

e) davlat roʻyxatidan oʻtkazish jarayonida boʻlgan, foydalanishga qabul qilingan va haqiqatda foydalanilayotgan koʻchmas mulk obyektlari toʻgʻrisida;

j) maqsadli moliyalashtirish hisobidan olingan asosiy vositalarning qiymati, qoldiq qiymati toʻgʻrisida;

z) foydalanishdan chiqarilgan, biroq keyinchalik ularni sotish maqsadida asosiy vositalar tarkibida hisobda turgan asosiy vositalarning ayrim turlarining hisobot davri oxiridagi qiymati toʻgʻrisida;

i) asosiy vositalarni tiklashga doir xarajatlar bilan bogʻliq boʻlgan hisob siyosati toʻgʻrisida.

Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar”ga 1-ILOVA

“Tasdiqlayman” __________________ _________ __________ Rahbarning F.I.O. _______________ imzo 20 __ yil “_____” ____________ Asosiy vositalarni tugatish (likvidatsiya) toʻgʻrisidagi _____-sonli dalolatnoma Tashkilot ___________________________________________

Tarkibiy boʻlinma Tuzish sanasi Operatsiya turining kodi Asosiy vositani saqlashga masʼul shaxsning kodi

Asosiy vositaning nomi tur kod Qiymati Jamgʻarilgan eskirish summasi Ishlab chiqilgan (qurilgan) yili Foydalanishga kiritilgan sana Raqami inventar tayyorlovchi 20__ y “___” ___________ dagi — ____ sonli buyruq bilan tayinlangan komissiya __________________________________________________ koʻrib chiqdi. asosiy vositaning nomi _____________________________ni, uning agregatlari, qismlari va mexanizmlarini asosiy vositaning nomi koʻrib chiqish natijasida va hujjatlari (pasporti, formulyari) bilan tanishib chiqib komissiya aniqladi: 1. 20__ y. “___” ____________ tashkilotga kelib tushgan; 2. Pasport boʻyicha asosiy vositalarning ogʻirligi ______ 3. Yaroqli qismlar, detallar, materiallar, rangli va qimmatbaho metallar va boshqalarning mavjudligi toʻgʻrisida maʼlumot.

Raqami Nomi Oʻlchov birligi Soni Qiymati Summasi Tartib boʻyicha Katalog boʻyicha Nomenklatura Jami 4. Hisobdan chiqarish sababi ____________________________________ 5. Texnik holati ______________________________________________ Komissiya xulosasi: ____________________________________________ Ilova qilinadigan hujjatlar roʻyxati ___________________________

Komissiya raisi __________________ ____________ __________________ _____________ lavozimi imzo imzolovchining F.I.O. Komissiya aʼzolari __________________ ____________ __________________ _____________ lavozimi imzo imzolovchining F.I.O. __________________ ____________ __________________ _____________ lavozimi imzo imzolovchining F.I.O.

Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar”ga 2-ILOVA

“Tasdiqlayman” __________________ ____________ __________ rahbarning F.I.O. __________________ imzo 20 __ yil “_____” ____________ Transport vositalarni tugatish (likvidatsiya) toʻgʻrisidagi _____-sonli dalolatnoma Tashkilotning nomi ___________________________________________

Tarkibiy boʻlinma Tuzish sanasi Operatsiya turining kodi Transport vositasini saqlashga masʼul shaxsning kodi

Transport vositasining nomi Modeli, turi kod Qiymati Jamgʻarilgan eskirish summasi Ishlab chiqil gan yili Foydalanishga kiritilgan sana Raqami Bajarilgan ish hajmi yoki bosgan yoʻli Inventar Tayyorlovchi 20__ y. “__” _________ dagi — _____ sonli buyruq bilan tayinlangan komissiya _____________ modeli _________ turi _________ dvigatel raqami ________ (markasi) davlat belgisi raqami ___________________ transport vositasini koʻrib chiqdi. __________________ni, uning agregatlari, qismlari va mexanizmlarini (markali) koʻrib chiqish natijasida va hujjatlari (pasporti, formulyari) bilan tanishib chiqib komissiya aniqladi: 1. 20__ y. “___” _______ tashkilotga kelib tushgan; 2. Pasport boʻyicha asosiy vositalarning ogʻirligi _____ 3. Yaroqli qismlar, detallar, materiallar, rangli va qimmatbaho metallar va boshqalarning mavjudligi toʻgʻrisida maʼlumot.

Raqami Nomi Oʻlchov birligi Soni Bahosi Summasi Tartib boʻyicha Katalog boʻyicha Nomenklatura Jami 4. Hisobdan chiqarish sababi ____________________________________ 5. Texnik holati _____________________________________________ 6. _________________________________________________dan hisobdan (davlat yoʻl harakati xavfsizligi xizmati idorasi) chiqarilganligi toʻgʻrisidagi maʼlumot _____________________________ Komissiya xulosasi:_____________________________________________ Ilova qilinadigan hujjatlar roʻyxati ____________________________

Komissiya raisi __________________ ____________ ________________ _____________ lavozimi imzo imzolovchining F.I.O. Komissiya aʼzolari __________________ ____________ ________________ _____________ lavozimi imzo imzolovchining F.I.O. __________________ ____________ ________________ _____________ lavozimi imzo imzolovchining F.I.O.

Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar”ga 3-ILOVA

Asosiy vositalarni tugatish bilan bogʻliq xarajatlar va ularni tugatishdan kelib tushgan material qiymatliklar toʻgʻrisida

Tugatish xarajatlari Tugatishdan foydalanish mumkin boʻlgan material qiymatliklar kelib tushdi Ish turi Hujjat raqami Xarajat moddasi summasi Hujjat raqami Qiymatliklar nomi kod (nomenklatura raqami) Soni Bahosi summasi Tugatish natijasi _____________________________________________ Asosiy vositalarni hisobga olish kartochkasida (kitobida) chiqib ketish belgilab qoʻyildi. Buxgalteriya hisobi hamda moliyaviy boshqarish vazifalarini amalga oshiruvchi shaxs (bosh buxgalter) ______________ ______________________________________ imzo imzolovchining F.I.O. 20 _ __ yil “_____” ____________sana

Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 133-son buyrugʻiga 2-ILOVA

Oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilayotgan idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar

1. Oʻzbekiston Respublikasi moliya vazirining 2003-yil 9-oktabrdagi 114-son “Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar”ni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 1299, 2004-yil 20-yanvar) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 3-son, 35-modda).

2. Oʻzbekiston Respublikasi moliya vazirining 2014-yil 18-noyabrdagi 75-son “Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar”ga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 1299-1, 2014-yil 9-dekabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2014-yil, 50-son, 598-modda).

3. Oʻzbekiston Respublikasi moliya vazirining 2016-yil 5-sentabrdagi 64-son “Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar”ni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi buyruqqa oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 1299-2, 2016-yil 9-sentabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2016-yil, 36-son, 420-modda).

4. Oʻzbekiston Respublikasi moliya vazirining 2017-yil 12-iyundagi 73-son “Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar”ni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi buyruqqa oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 1299-3, 2017-yil 16-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2017-yil, 24-son, 514-modda).

5. Oʻzbekiston Respublikasi moliya vazirining 2018-yil 22-oktabrdagi 134-son “Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-son BHMS) “Asosiy vositalar”ga oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 1299-4, 2018-yil 8-noyabr) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 09.11.2018-y., 10/18/1299-4/2173-son).

Vazir D. KUCHKAROV

Toshkent sh.,

2024-yil 14-iyun,

133-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.08.2024-y., 10/24/3546/0602-son; 11.02.2025-y., 10/25/3607/0125-son; 09.12.2025-y., 10/25/3546-1/1129-son; 05.08.2026-y., 10/26/3916/0819-son)

lex.uz

Министра экономики и финансов Республики Узбекистан

Приказ

Перечень

Об утверждении Национального стандарта бухгалтерского учета Республики Узбекистан (НСБУ № 5) «Основные средства»

В соответствии с Законом Республики Узбекистан «О бухгалтерском учете», приказываю:

1. Утвердить Национальный стандарт бухгалтерского учета Республики Узбекистан (НСБУ № 5) «Основные средства» согласно приложению № 1 * .

2. Признать утратившими силу некоторые ведомственные нормативно-правовые акты согласно приложению № 2 .

3. Настоящий приказ вступает в силу с 1 января 2025 года.

ПРИЛОЖЕНИЕ № 2 к приказу министра экономики и финансов Республики Узбекистан от 14 июня 2024 года № 133

ведомственных нормативно-правовых актов, признаваемых утратившими силу

1. Приказ министра финансов Республики Узбекистан от 9 октября 2003 года № 114 «Об утверждении Национального стандарта бухгалтерского учета Республики Узбекистан (НСБУ № 5) «Основные средства» (рег. № 1299 от 20 января 2004 года) (Собрание законодательства Республики Узбекистан, 2004 г., № 3, ст. 35).

2. Приказ министра финансов Республики Узбекистан от 18 ноября 2014 года № 75 «О внесении изменений и дополнений в Национальный стандарт бухгалтерского учета Республики Узбекистан (НСБУ № 5) «Основные средства» (рег. № 1299-1, 9 декабря 2014 года) (Собрание законодательства Республики Узбекистан, 2014 г., № 50, ст. 598).

3. Приказ министра финансов Республики Узбекистан от 5 сентября 2016 года № 64 «О внесении изменений в приказ «Об утверждении Национального стандарта бухгалтерского учета Республики Узбекистан (НСБУ № 5) «Основные средства» (рег. № 1299-2, 9 сентября 2016 года) (Собрание законодательства Республики Узбекистан, 2016 г., № 36, ст. 420).

4. Приказ министра финансов Республики Узбекистан от 12 июня 2017 года № 73 «О внесении изменений в приказ «Об утверждении Национального стандарта бухгалтерского учета Республики Узбекистан (НСБУ № 5) «Основные средства» (рег. № 1299-3, 16 июня 2017 года) (Собрание законодательства Республики Узбекистан, 2017 г., № 24, ст. 514).

5. Приказ министра финансов Республики Узбекистан от 22 октября 2018 года № 134 «О внесении изменений в Национальный стандарт бухгалтерского учета Республики Узбекистан (НСБУ № 5) «Основные средства» (рег. № 1299-4, 8 ноября 2018 года) (Национальная база данных законодательства, 09.11.2018 г., № 10/18/1299-4/2173).

Министр Д. КУЧКАРОВ

г. Ташкент,

14 июня 2024 г.,

№ 133

(Национальная база данных законодательства, 12.08.2024 г., № 10/24/3546/0602)

lex.uz