📅 2024-yil 5-noyabr · Qonunlar va kodekslar
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2024-yil 5-noyabr · Qonunlar va kodekslar
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2024 йил 5 ноябрь · Қонунлар ва кодекслар
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 5 ноября 2024 г. · Законы и кодексы
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 5 November 2024 · Laws and codes
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикасининг Қонуни
Аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш тўғрисида
Қонунчилик палатаси томонидан 2024 йил 23 июлда қабул қилинган Сенат томонидан 2024 йил 20 сентябрда маъқулланган
1-боб. Умумий қоидалар
1-модда. Ушбу Қонуннинг мақсади
Ушбу Қонуннинг мақсади аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш соҳасидаги муносабатларни тартибга солишдан иборат.
2-модда. Аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги қонунчилик
Аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги қонунчилик ушбу Қонун ва бошқа қонунчилик ҳужжатларидан иборатдир.
Агар Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида Ўзбекистон Республикасининг аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги қонунчилигида назарда тутилганидан бошқача қоидалар белгиланган бўлса, халқаро шартнома қоидалари қўлланилади.
3-модда. Асосий тушунчалар
Ушбу Қонунда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:
психолог — ушбу Қонунга мувофиқ психологик ёрдам кўрсатиш ҳуқуқига эга бўлган жисмоний шахс;
психологик ёрдам — танг (кризисли) вазиятларнинг олдини олиш ва уларнинг оқибатларини бартараф этишга, шахслараро муносабатларни ҳамда руҳий саломатликни яхшилашга, шахсиятни ривожлантиришга ёки инсоннинг ижтимоий мослашувини яхшилаш учун психологик таъсир кўрсатишга қаратилган, психологик ёрдам кўрсатиш стандартларига мувофиқ амалга ошириладиган чора-тадбирлар мажмуи;
психологик ёрдам кўрсатиш стандартлари — аҳолига психологик ёрдам кўрсатишга доир ягона талабларни белгиловчи ҳужжат;
психологик муаммо — шахснинг ўзидан, ўз касбий фаолиятидан, бошқа шахслар билан муносабатларидан, оиласидаги вазиятдан қониқмаслиги ва (ёки) шахсий ҳаётидаги бошқа муаммолар туфайли юзага келган руҳий ноқулайлик ҳолати;
танг (кризисли) вазият — шахс ўзи учун одатий бўлган усуллар билан кураша олмайдиган ҳаётий ўзгаришларга ҳамда психологик муаммолар юзага келишига олиб келувчи омиллар ва шарт-шароитлар.
4-модда. Аҳолига психологик ёрдам кўрсатишнинг асосий принциплари
Аҳолига психологик ёрдам кўрсатишнинг асосий принциплари қонунийлик, ихтиёрийлик, ижтимоий ҳимоя, инсон ҳуқуқлари ва эркинликларига риоя этиш, касбий маҳорат ҳамда ахборотнинг махфийлигидан иборатдир.
2-боб. Аҳолига психологик ёрдам кўрсатилишини таъминлаш
5-модда. Психологик ёрдам кўрсатишнинг асосий вазифалари
Психологик ёрдам кўрсатишнинг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:
аҳолининг руҳий саломатлигини қўллаб-қувватлаш;
шахсга унинг ҳаётида юзага келган психологик муаммоларни ҳал этишда ҳамда танг (кризисли) вазиятларнинг олдини олишда кўмаклашиш;
психологик муаммолари мавжуд бўлган шахсларнинг ижтимоий мослашиши ва реабилитациясида ёрдам кўрсатиш;
шахсий ривожланиш, ўзини ифода эта олиш билан боғлиқ индивидуал кўникмаларни мустаҳкамлашга, шунингдек ҳаёт тарзини яхшилашга кўмаклашиш.
6-модда. Психологик ёрдамнинг турлари ва шакллари
Психологик ёрдам турлари жумласига қуйидагилар киради:
психологик профилактика;
психологик кўрик;
психологик реабилитация;
психологик коррекция;
психологик маслаҳат;
психологик тренинг.
Психологик муаммоларни келтириб чиқарувчи омиллар ва шарт-шароитларнинг олдини олиш ҳамда уларни бартараф этишга доир чора-тадбирлар психологик профилактикадир.
Психологик кўрик шахснинг нормал ҳаёт кечиришига халал берувчи, унинг хулқ-атворига ва бошқа шахслар билан ўзаро муносабатларига салбий таъсир қилувчи муаммоларни аниқлаш, шахсга кўрсатилиши керак бўлган психологик ёрдамнинг турини, шаклини, ҳажмини ва муддатларини белгилаш учун зарур бўлган хусусиятларни баҳолаш мақсадида ўтказилади.
Психологик реабилитация психологик муаммолари мавжуд бўлган шахснинг ижтимоий мослашишига ёрдам кўрсатишга ҳамда унга ушбу соҳадаги қобилиятларини тиклашда кўмаклашишга қаратилгандир.
Психологик коррекция шахснинг психологик муаммоларга олиб келувчи ўзига хос шахсий хусусиятлари ва хулқ-атворини тузатишга (ўзгартиришга) қаратилган тадбирлар мажмуидан иборат.
Шахснинг психологик муаммоларини тушунишга ва уларни ечишда кўмаклашишга қаратилган психологик ёрдам психологик маслаҳатдир.
Психологик тренинг инсонда шахсий ривожланиши учун зарур бўлган муайян кўникмаларни, хулқ-атворни ёки психология соҳасига тааллуқли янги билимларни шакллантиришга ёки уни танг (кризисли) вазиятлардан чиқаришга, шунингдек шахснинг маънавий камол топишини психологик жиҳатдан қўллаб-қувватлашга қаратилган тадбирлардан, шу жумладан машғулотлардан иборат бўлади.
Аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш бевосита ёки ахборот-коммуникация технологияларидан фойдаланган ҳолда, шунингдек якка тартибда ёки гуруҳларда амалга оширилиши мумкин.
Аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш шошилинч, бир марталик, қисқа муддатли ва узоқ муддатли бўлиши мумкин.
Психологик ёрдамнинг аниқ тури ва шакли психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахснинг руҳий ҳолатидан ҳамда психологик муаммоларининг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда, психологнинг тавсияларига асосан ушбу шахс томонидан танланади.
7-модда. Психологик ёрдам кўрсатиш стандартлари
Психологик ёрдам кўрсатиш стандартлари Ўзбекистон Республикасининг Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан ишлаб чиқилади ва тасдиқланади.
Психологик ёрдам кўрсатиш стандартлари қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:
психологик ёрдам кўрсатишнинг рухсат этилган усуллари ва воситаларини;
психологик ёрдам кўрсатишнинг турларига, шаклларига ва давомийлигига оид талабларни;
психологларга қўйиладиган малака талабларини;
психологик ёрдам кўрсатиш жойига доир талабларни;
психологик ёрдам кўрсатишни сўраб мурожаат қилган шахсни ахборот билан таъминлаш бўйича талабларни.
8-модда. Аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш тартиби
Психологик ёрдам давлат органларида ёки бошқа ташкилотларда ишловчи психологлар ёхуд ушбу соҳада хусусий тартибда фаолият олиб борувчи юридик шахслар ёки якка тартибдаги тадбиркорлар томонидан бепул ёки пуллик асосда кўрсатилади.
Пуллик асосдаги психологик ёрдам ёзма шаклдаги шартномага асосан кўрсатилади, бундан психологик ёрдам аноним тарзда кўрсатиладиган ҳоллар мустасно. Вояга етмаган шахсга психологик ёрдам кўрсатишда шартнома унинг қонуний вакили билан тузилади.
Психологик ёрдам шахс томонидан шахсини тасдиқловчи ҳужжат тақдим этилмасдан айтилган фамилия, исм, ёш ва яшаш жойи кўрсатиладиган шахсий картани расмийлаштириш йўли билан аноним тарзда кўрсатилиши мумкин.
Психологик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шартномада тарафларнинг номи (жисмоний шахснинг шахсга доир маълумотлари), манзили, уларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, жавобгарлиги, тўловни амалга ошириш тартиби, психологик ёрдамнинг тури ва шакли, низоларни ҳал этиш тартиби, шартномани бекор қилиш шартлари ва бошқа ахборот кўрсатилади.
Психологик ёрдам ушбу ёрдамни сўраб мурожаат қилган шахснинг ёки унинг қонуний вакилининг розилиги билан кўрсатилади.
Вояга етмаган шахсга психологик ёрдам унинг қонуний вакилининг розилиги билан кўрсатилади. Ўн тўрт ёшга тўлмаган шахсга унинг қонуний вакилларининг розилигисиз психологик ёрдам кўрсатишга унга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ўтказиш ҳоллари аниқланганда, шунингдек фавқулодда ҳолатда, фавқулодда вазиятда ёки бахтсиз ҳодисаларда йўл қўйилади.
Давлат аҳолига малакали психологик ёрдам кўрсатиш тизимини ривожлантириш учун шарт-шароитлар яратади.
9-модда. Бепул психологик ёрдам кўрсатиш
Давлат томонидан қуйидаги тоифадаги шахсларга бепул психологик ёрдам кафолатланади:
қонун билан белгиланган бепул тиббий ёрдамнинг кафолатланган ҳажми доирасида Ўзбекистон Республикаси фуқароларига;
фавқулодда ҳолатдан ва фавқулодда вазиятлардан жабрланган шахсларга, уларнинг оила аъзоларига, шунингдек фавқулодда ҳолат ва фавқулодда вазиятларнинг оқибатларини бартараф этишда иштирок этган шахсларга;
террорчилик ҳаракати натижасида жабрланган шахсларга;
ижтимоий ҳимоя ягона реестрига киритилган кам таъминланган оилаларга;
ўзгалар парваришига муҳтож бўлган ёлғиз кексаларга, ёлғиз яшовчи кексаларга ва ногиронлиги бўлган шахсларга;
ижтимоий ҳимояга муҳтож болаларга;
муайян яшаш жойига эга бўлмаган шахсларга;
тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган шахсларга;
давлат мактабгача таълим ташкилотларида ва умумий ўрта таълим муассасаларида таълим олувчи шахсларга;
жазони ижро этиш муассасаларидан озод қилинган шахсларга;
одам савдосидан жабрланган шахсларга.
Қонунда бепул психологик ёрдам олиш ҳуқуқига эга шахсларнинг бошқа тоифалари ҳам белгиланиши мумкин.
Давлат томонидан кафолатланган бепул психологик ёрдам кўрсатиш бўйича тадбирларни молиялаштириш Ўзбекистон Республикасининг Давлат бюджети маблағлари ҳисобидан амалга оширилади.
Психологик ёрдам кўрсатиш соҳасидаги нодавлат ташкилотлар ўз ички ҳужжатларига мувофиқ бепул психологик ёрдам кўрсатиши мумкин.
10-модда. Таълим ташкилотларида психологик ёрдам кўрсатиш
Мактабгача, умумий ўрта, ўрта махсус ва профессионал таълим ташкилотларида (бундан буён матнда таълим ташкилотлари деб юритилади) таълим олувчиларнинг психологик саломатлигини сақлаш, соғлом психологик муҳит яратиш ва уларнинг шахсий ривожланишига кўмаклашиш мақсадида психологик ёрдам кўрсатиш ташкил этилади.
Давлат таълим ташкилотларида психологик ёрдам кўрсатиш психологик хизматлар фаолиятини ташкил этиш орқали амалга оширилади.
Таълим ташкилотларида психологик ёрдам кўрсатувчи психолог тегишли фан бўйича ўқитувчи, таълим ташкилоти раҳбари, таълим олувчининг қонуний вакиллари билан доимий ҳамкорликда иш олиб бориши, уларга касбий маслаҳатлар бериши, таълим олувчиларнинг психологик ҳолати ва эҳтиёжлари ҳақида уларнинг қонуний вакилларига маълумотлар бериши, шунингдек зарур ҳолларда психологик ёрдам кўрсатишни улар билан биргаликда ташкил этиши керак.
11-модда. Психологик ёрдам кўрсатиш соҳасидаги тадқиқот ва илмий тажрибалар
Шахс психологик ёрдам кўрсатиш соҳасидаги тадқиқотларга ёки илмий тажрибаларга фақат ихтиёрий равишдаги ёзма розилиги ёки ўз қонуний вакилларининг ёзма розилиги олинганидан кейин жалб этилиши мумкин.
Психологик ёрдам кўрсатиш соҳасида тадқиқотлар ёки илмий тажрибалар ўтказувчи шахслар унинг иштирокчилари тўғрисидаги маълумотларнинг махфийлигини таъминлайди.
Психологик ёрдам кўрсатиш соҳасида шахснинг соғлиғи, шаъни ва қадр-қимматига зарар етказадиган тадқиқотлар ёки тажрибалар ўтказишга йўл қўйилмайди.
12-модда. Психологларнинг жамоат бирлашмалари
Белгиланган тартибда давлат рўйхатидан ўтган, камида уч юз нафар аъзога эга бўлган нодавлат нотижорат ташкилоти психологларнинг жамоат бирлашмасидир. Психологларнинг жамоат бирлашмаси психологларнинг касбий даражасини ошириш ва сақлаб туришга кўмаклашиш, уларнинг касбий манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида ташкил этилади.
Жисмоний шахс бир вақтнинг ўзида фақат битта психологларнинг жамоат бирлашмасига аъзо бўлиши мумкин.
Психологларнинг жамоат бирлашмалари ўз фаолиятини нодавлат нотижорат ташкилотлари тўғрисидаги қонунчиликка мувофиқ амалга оширади.
Психологларнинг жамоат бирлашмалари:
психологларнинг одоб-ахлоқ кодексини тасдиқлайди ҳамда унга риоя этилишининг тизимли мониторингини таъминлайди;
жисмоний шахсларни белгиланган тартибда аъзоликка қабул қилади ва аъзоликдан чиқаради;
хусусий тартибда психологик ёрдам кўрсатиш фаолиятини амалга ошириш учун ўз аъзоларига малака сертификатини (бундан буён матнда малака сертификати деб юритилади) беради;
ўз аъзоларининг реестрларини юритади ва уларни ўз расмий веб-сайтига жойлаштиради;
ўз аъзолари томонидан ушбу Қонун, психологларнинг одоб-ахлоқ кодекси, психологик ёрдам кўрсатиш соҳасидаги бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларига риоя этилиши устидан назоратни амалга оширади;
психологик ёрдам кўрсатиш бўйича фаолият билан шуғулланувчи шахсларни психологик ёрдам кўрсатиш соҳасидаги ҳуқуқбузарликлар учун аъзоликдан чиқаради, уларга берилган малака сертификатларининг амал қилишини тўхтатади ёки тугатади;
аноним тарзда психологик ёрдам кўрсатишни сўраб мурожаат этган шахсга расмийлаштириладиган шахсий карта намунасини тасдиқлайди;
аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш юзасидан таклифлар тайёрлайди.
Психологларнинг жамоат бирлашмалари томонидан ўз ваколатлари доирасида қабул қилинадиган қарорлар уларнинг барча аъзолари учун мажбурийдир.
Психологлар жамоат бирлашмаларининг фаолияти уларга кириш ва аъзолик бадаллари, шунингдек қонунчиликда тақиқланмаган бошқа маблағлар ҳисобидан молиялаштирилади. Бунда бадалларнинг ва тўловларнинг миқдорлари психологлар жамоат бирлашмалари аъзоларининг умумий йиғилиши томонидан белгиланади.
Психологлар жамоат бирлашмасининг ижроия органи раҳбари ва ходими психологик ёрдам кўрсатиш бўйича фаолиятни амалга оширувчи юридик шахснинг таъсисчиси бўлишга, унда ишлашга, у билан фуқаролик-ҳуқуқий тусдаги шартномалар тузишга ҳақли эмас.
3-боб. Аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш соҳаси иштирокчилари, уларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари
13-модда. Психологик ёрдам кўрсатиш ҳуқуқига эга бўлган шахслар
Психология йўналиши бўйича олий маълумотга эга бўлган шахслар психологик ёрдам кўрсатиш бўйича фаолият билан шуғулланиш ҳуқуқига эга.
Психологиядан бошқа таълим йўналиши бўйича олий маълумотга эга бўлган шахслар психология мутахассислиги бўйича қайта тайёрлаш курсларини ўтаганлиги тўғрисидаги тегишли ҳужжатни олганидан кейин давлат органларида, шу жумладан таълим ташкилотларида тегишли психологик ёрдам турларини белгиланган тартибда кўрсатишга ҳақли.
Хусусий тартибда психологик ёрдам кўрсатиш бўйича фаолият билан шуғулланишга Ўзбекистон Республикасида рўйхатдан ўтган психологларнинг жамоат бирлашмаси томонидан малака сертификати берилган психологларга рухсат этилади. Бунда талабгор Ўзбекистон Республикасида фаолият юритаётган фақат битта психологларнинг жамоат бирлашмасидан малака сертификатини олиши мумкин.
Психологиядан бошқа таълим йўналиши бўйича олий маълумотга эга бўлган шахслар хусусий тартибда психологик ёрдам кўрсатиш фаолияти билан шуғулланиш учун психология мутахассислиги бўйича қайта тайёрлаш курсларини ўтаганлиги тўғрисидаги тегишли ҳужжатга, шунингдек малака сертификатига эга бўлиши керак. Бунда ушбу шахслар психологик ёрдамнинг фақат психологик маслаҳат ва психологик тренинг турларини кўрсатиш ҳуқуқига эга бўлади.
Малака сертификатини бериш, унинг амал қилишини тўхтатиш ва тугатиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади.
Психологик ёрдам кўрсатиш ҳуқуқига эга бўлмаган шахслар томонидан ўз хизматларини реклама қилишда ёки фирма номида «психолог» деган сўздан, шунингдек унга ўхшаш бўлган бошқа сўзлардан фойдаланиш тақиқланади.
14-модда. Психологнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари
Психолог қуйидаги ҳуқуқларга эга:
ўз шаъни, қадр-қиммати ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш;
психологларнинг жамоат бирлашмаларини ташкил этиш;
психологик ёрдам кўрсатганлиги учун шартномага мувофиқ ҳақ олиш;
ушбу Қонунда назарда тутилган асосларга кўра психологик ёрдам кўрсатишни рад этиш ёки тугатиш.
Психолог қонунчиликка мувофиқ бошқа ҳуқуқларга ҳам эга бўлиши мумкин.
Психолог:
психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахсга психологик ёрдамнинг шакли, тури тўғрисидаги ахборотни ва бошқа зарур ахборотни тақдим этиши;
психологик ёрдам кўрсатишда психологик ёрдам кўрсатишни сўраб мурожаат қилган шахсга нисбатан инсоний муомалада бўлиши, унинг шаъни, қадр-қимматини ва ишчанлик обрўсини ҳурмат қилиши;
психологик ёрдам кўрсатиш жараёнида ўзига маълум бўлиб қолган касбий сирни ва шахсга доир маълумотларни қонунчилик талабларига мувофиқ ошкор этмаслиги;
пуллик асосда психологик ёрдам кўрсатилганда психологик ёрдам кўрсатиш тўғрисида шартнома тузиш талабига риоя этиши;
психологик ёрдам кўрсатиш стандартларига ва психологларнинг одоб-ахлоқ кодекси талабларига риоя этиши;
психологик ёрдам кўрсатишнинг рухсат этилмаган усуллари ва воситаларидан фойдаланмаслиги, шу жумладан жисмоний ёки руҳий зўравонлик ишлатмаслиги;
психологик ёрдам кўрсатиш чоғида виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисидаги қонунчилик талабларига риоя этиши, шу жумладан диний таълимотдан сабоқ бермаслиги, диний ақида ва ғояларни тарғиб қилмаслиги, диний мазмундаги материалларни тарқатмаслиги, у ёки бу динга устуворлик бермаслиги ёхуд уни камситмаслиги;
психологик ёрдам кўрсатишда ҳуқуқбузарлик ёки жиноят содир этишга, ўз жонига суиқасд қилишга, қимор ва таваккалчиликка асосланган бошқа ўйинларда иштирок этишга ёки ғайриижтимоий хулқ-атворнинг бошқа шаклларига даъват қилмаслиги;
психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахснинг ёки унинг қонуний вакилининг талабига кўра малака сертификатини кўрсатиши, шунингдек психологик ёрдамнинг шакли, тури ва бошқа маълумотлар кўрсатилган ҳужжатдан кўчирма бериши шарт.
Психологнинг зиммасида қонунчиликка мувофиқ бошқа мажбуриятлар ҳам бўлиши мумкин.
15-модда. Психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахснинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари
Психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахс қуйидаги ҳуқуқларга эга:
психологни, психологик ёрдамнинг шакли ва турини, унинг кўрсатилиш шартларини мустақил танлаш, шунингдек психологнинг малака сертификати билан танишиш;
психолог томонидан ўзига нисбатан инсоний муомалада бўлинишини, шаъни, қадр-қиммати ва ишчанлик обрўси ҳурмат қилинишини талаб қилиш;
ёши, жинси, ирқи, миллати, тили, дини, эътиқоди, ижтимоий келиб чиқиши, ижтимоий мавқеидан қатъи назар, малакали психологик ёрдам олиш;
психологик ёрдам кўрсатиш вақтида фото-, видео- ва овоз ёзилишини рад этиш;
психологик ёрдам кўрсатишнинг исталган босқичида уни рад этиш;
ўзига кўрсатилган психологик ёрдамнинг шакли, тури ва бошқа маълумотлар кўрсатилган ҳужжатдан кўчирма олиш;
психологик ёрдам кўрсатилиши натижасида маълум бўлиб қолган шахсга доир маълумотларининг сир сақланиши.
Психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахс қонунчиликка мувофиқ бошқа ҳуқуқларга ҳам эга бўлиши мумкин.
Психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахс:
психологга нисбатан инсоний муносабатда бўлиши, унинг шаъни, қадр-қимматини ва ишчанлик обрўсини ҳурмат қилиши;
психологик ёрдам олганлик учун психологик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шартномага мувофиқ тўловни амалга ошириши шарт.
Психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахснинг зиммасида қонунчиликка мувофиқ бошқа мажбуриятлар ҳам бўлиши мумкин.
16-модда. Психологик ёрдам кўрсатишни рад этиш ёки тугатиш
Психолог қуйидаги ҳолларда психологик ёрдам кўрсатишни рад этиши керак:
агар психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахснинг муаммолари унинг психологик ҳолати билан боғлиқ бўлмаса;
агар психолог психологик ёрдам кўрсатиш сўралаётган психологик ёрдам кўрсатиш соҳасида малакали психологик ёрдам кўрсатиш учун зарур билимлар ва кўникмаларга эга бўлмаса.
Психолог қуйидаги ҳолларда психологик ёрдам кўрсатишни тугатиши мумкин:
агар психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахс психологнинг тавсияларига риоя этмаса;
агар психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахс психологик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги шартнома шартларини бузса;
агар унинг ҳаёти ва соғлиғига таҳдид юзага келса.
Психологик ёрдам кўрсатиш рад этилган ёки тугатилган тақдирда, психолог бунинг сабаблари тўғрисида психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахсга, унинг қонуний вакилларига ёки ўзи ишлаётган ташкилотнинг раҳбарига маълум қилиши керак.
17-модда. Психологик ёрдам кўрсатиш натижасида маълум бўлган маълумотлар билан ишлаш
Шахснинг психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилганлиги факти, психологик ёрдам натижалари тўғрисидаги маълумотлар ва психологик ёрдам кўрсатиш чоғида олинган бошқа маълумотлар психологнинг касбий сирини ташкил этади ҳамда шифокор сирига тенглаштирилади.
Психологнинг касбий сирини психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахснинг ёки унинг қонуний вакилининг розилигисиз ошкор этиш тақиқланади, бундан ушбу модданинг учинчи қисмида назарда тутилган ҳоллар мустасно.
Психологнинг касбий сирини психологик ёрдам кўрсатилишини сўраб мурожаат қилган шахснинг ёки унинг қонуний вакилининг розилигисиз ошкор этишга қуйидаги ҳолларда йўл қўйилади:
терговга қадар текширувни амалга оширувчи органларнинг, суриштирув, тергов органларининг, прокуратуранинг ва суднинг ишни судга қадар юритиш ёки суд муҳокамаси ўтказилиши муносабати билан ёзма сўрови бўйича;
вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида фуқаролик ишлари бўйича суднинг сўровига кўра;
психологик ёрдам сифатини ошириш, ушбу соҳада малакали кадрлар тайёрлаш мақсадида маълумотларни эгасизлантириб, уларнинг муайян шахсга тегишлилигини аниқлаш имконини бермайдиган ҳолда улардан фойдаланиш.
Психологнинг касбий сири бўлган маълумотларни қонунда белгиланган тартибда олган шахс бу маълумотларни ошкор қилишга ва учинчи шахсларга тақдим этишга ҳақли эмас.
4-боб. Якунловчи қоидалар
18-модда. Низоларни ҳал этиш
Аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш соҳасида юзага келадиган низолар қонунчиликда белгиланган тартибда ҳал этилади.
19-модда. Аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги қонунчиликни бузганлик учун жавобгарлик
Аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги қонунчиликни бузганликда айбдор шахслар белгиланган тартибда жавобгар бўлади.
20-модда. Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш
Ўзбекистон Республикасининг 1994 йил 22 сентябрда қабул қилинган 2015-ХII-сонли Қонуни билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига (Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг Ахборотномаси, 1995 йил, № 3, 6-модда; Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1995 йил, № 9, 193-модда, № 12, 269-модда; 1996 йил, № 5-6, 69-модда, № 9, 144-модда; 1997 йил, № 2, 56-модда, № 4-5, 126-модда, № 9, 241-модда; 1998 йил, № 3, 38-модда, № 5-6, 102-модда, № 9, 181-модда; 1999 йил, № 1, 20-модда, № 5, 124-модда, № 9, 229-модда; 2000 йил, № 5-6, 153-модда, № 7-8, 217-модда; 2001 йил, № 1-2, 23-модда, № 9-10, 165, 182-моддалар; 2002 йил, № 1, 20-модда, № 9, 165-модда; 2003 йил, № 1, 8-модда, № 5, 67-модда, № 9-10, 149-модда; 2004 йил, № 1-2, 18-модда, № 5, 90-модда, № 9, 171-модда; 2005 йил, № 1, 18-модда; Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси, 2005 йил, № 9, 312-модда, № 12, 413, 417, 418-моддалар; 2006 йил, № 6, 261-модда, № 9, 498-модда, № 10, 536-модда, № 12, 656, 659-моддалар; 2007 йил, № 4, 158, 159, 164, 165-моддалар, № 9, 416, 421-моддалар, № 12, 596, 604, 607-моддалар; 2008 йил, № 4, 181, 189, 192-моддалар, № 9, 486, 488-моддалар, № 12, 640, 641-моддалар; 2009 йил, № 1, 1-модда, № 9, 334, 335, 337-моддалар, № 10, 380-модда, № 12, 462, 468, 470, 472, 474-моддалар; 2010 йил, № 5, 175, 179-моддалар, № 6, 231-модда, № 9, 335, 339, 341-моддалар, № 10, 380-модда, № 12, 468, 473, 474-моддалар; 2011 йил, № 1, 1-модда, № 4, 104, 105-моддалар, № 9, 247, 252-моддалар, № 12/2, 365-модда; 2012 йил, № 4, 108-модда, № 9/1, 242-модда, № 12, 336-модда; 2013 йил, № 4, 98-модда, № 10, 263-модда; 2014 йил, № 1, 2-модда, № 5, 130-модда, № 9, 244-модда, № 12, 341, 343-моддалар; 2015 йил, № 6, 228-модда, № 8, 310, 312-моддалар, № 12, 452-модда; 2016 йил, № 1, 2-модда, № 4, 125-модда, № 9, 276-модда, № 12, 383, 385-моддалар; 2017 йил, № 4, 137-модда, № 6, 300-модда, № 9, 510-модда, № 10, 605-модда; 2018 йил, № 1, 1, 4, 5-моддалар, № 4, 224-модда, № 7, 430, 431, 432-моддалар, № 10, 671, 673, 679-моддалар; 2019 йил, № 1, 1, 3, 5-моддалар, № 2, 47-модда, № 3, 161, 165, 166-моддалар, № 5, 259, 261, 267, 268-моддалар, № 7, 386-модда, № 8, 469, 471-моддалар, № 9, 591, 592-моддалар, № 10, 674, 676-моддалар, № 11, 787, 791-моддалар, № 12, 880, 891-моддалар; 2020 йил, № 1, 4-модда, № 3, 203, 204-моддалар, № 7, 449-модда, № 9, 539, 540-моддалар, № 10, 593, 596-моддалар, № 11, 651-модда, № 12, 691-модда; 2021 йил, № 1, 5, 7, 12, 13, 14-моддалар, № 2, 142-модда, № 3, 217-модда, № 4, 290, 293-моддалар, 4-сонга илова, № 8, 800, 802, 803-моддалар, № 9, 903-модда, № 10, 966, 967, 968, 973-моддалар, № 11, 1066-модда; 2022 йил, № 1, 1, 2-моддалар, № 2, 80, 81-моддалар, № 3, 215, 216-моддалар, № 4, 337-модда, № 5, 464, 465, 466, 467-моддалар, № 8, 787-модда, № 10, 981, 984-моддалар, № 12, 1188-модда; 2023 йил, № 3, 184, 185, 188, 189-моддалар, № 4, 265, 266, 268-моддалар, № 5, 319, 320-моддалар, № 7, 533, 534, 535, 537, 539-моддалар, № 8, 634-модда, № 10, 798-модда, № 11, 921, 923, 924-моддалар, № 12, 1004-модда; 2024 йил, № 1, 5, 7, 8, 9-моддалар, № 2, 102, 111, 115, 116-моддалар, № 3, 243, 245-моддалар, № 6, 530, 532-моддалар) қуйидаги қўшимча ва ўзгартиришлар киритилсин:
1) қуйидаги мазмундаги 59 3 -модда билан тўлдирилсин:
« 59 3 -модда. Психологик ёрдам кўрсатиш тартибини бузиш
Психологик ёрдамни бундай ҳуқуққа эга бўлмаган шахс томонидан кўрсатиш ёхуд аҳолига психологик ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги қонунчиликда белгиланган чекловларга риоя этмаслик, башарти жиноят аломатлари, шунингдек ушбу Кодексда назарда тутилган бошқа ҳуқуқбузарликлар аломатлари мавжуд бўлмаса, —
фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг беш бараваридан ўн бараваригача, мансабдор шахсларга эса — ўн бараваридан ўн беш бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.
Худди шундай ҳуқуқбузарлик маъмурий жазо қўлланилганидан кейин бир йил давомида такроран содир этилган бўлса, —
фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан йигирма бараваригача, мансабдор шахсларга эса — ўн беш бараваридан йигирма бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади»;
2) 245-модданинг биринчи қисмидаги «59 2 » рақами «59 2 , 59 3 » рақамлари билан алмаштирилсин;
3) 248-модда тўртинчи қисмининг учинчи хатбошисидаги «56 4 » рақами «56 4 , 59 3 » рақамлари билан алмаштирилсин.
21-модда. Ушбу Қонуннинг ижросини, ижрочиларга етказилишини, моҳияти ва аҳамияти тушунтирилишини таъминлаш
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Адлия вазирлиги ва бошқа манфаатдор ташкилотлар ушбу Қонуннинг ижросини, ижрочиларга етказилишини ҳамда моҳияти ва аҳамияти аҳоли ўртасида тушунтирилишини таъминласин.
22-модда. Қонунчиликни ушбу Қонунга мувофиқлаштириш
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси:
ушбу Қонун 7-моддасининг биринчи қисмида назарда тутилган психологик ёрдам кўрсатиш стандартларининг ушбу Қонун расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ой ичида ишлаб чиқилиши ва тасдиқланишини таъминласин;
ушбу Қонун 13-моддасининг бешинчи қисмида назарда тутилган психологларга малака сертификатини бериш, унинг амал қилишини тўхтатиш ва тугатиш тартибини ушбу Қонун расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ой ичида белгиласин;
ҳукумат қарорларини ушбу Қонунга мувофиқлаштирсин;
республика ижро этувчи ҳокимият органлари ушбу Қонунга зид бўлган ўз норматив-ҳуқуқий ҳужжатларини қайта кўриб чиқишлари ва бекор қилишларини таъминласин.
23-модда. Ушбу Қонуннинг кучга кириши
Ушбу Қонун расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ой ўтгач кучга киради.
Ўзбекистон Республикасининг Президенти Ш. МИРЗИЁЕВ
Тошкент ш.,
2024 йил 5 ноябрь,
ЎРҚ-989-сон
Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni
Aholiga psixologik yordam koʻrsatish toʻgʻrisida
Qonunchilik palatasi tomonidan 2024-yil 23-iyulda qabul qilingan Senat tomonidan 2024-yil 20-sentabrda maʼqullangan
1-bob. Umumiy qoidalar
1-modda. Ushbu Qonunning maqsadi
Ushbu Qonunning maqsadi aholiga psixologik yordam koʻrsatish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.
2-modda. Aholiga psixologik yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi qonunchilik
Aholiga psixologik yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi qonunchilik ushbu Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratdir.
Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining aholiga psixologik yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi qonunchiligida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.
3-modda. Asosiy tushunchalar
Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:
psixolog — ushbu Qonunga muvofiq psixologik yordam koʻrsatish huquqiga ega boʻlgan jismoniy shaxs;
psixologik yordam — tang (krizisli) vaziyatlarning oldini olish va ularning oqibatlarini bartaraf etishga, shaxslararo munosabatlarni hamda ruhiy salomatlikni yaxshilashga, shaxsiyatni rivojlantirishga yoki insonning ijtimoiy moslashuvini yaxshilash uchun psixologik taʼsir koʻrsatishga qaratilgan, psixologik yordam koʻrsatish standartlariga muvofiq amalga oshiriladigan chora-tadbirlar majmui;
psixologik yordam koʻrsatish standartlari — aholiga psixologik yordam koʻrsatishga doir yagona talablarni belgilovchi hujjat;
psixologik muammo — shaxsning oʻzidan, oʻz kasbiy faoliyatidan, boshqa shaxslar bilan munosabatlaridan, oilasidagi vaziyatdan qoniqmasligi va (yoki) shaxsiy hayotidagi boshqa muammolar tufayli yuzaga kelgan ruhiy noqulaylik holati;
tang (krizisli) vaziyat — shaxs oʻzi uchun odatiy boʻlgan usullar bilan kurasha olmaydigan hayotiy oʻzgarishlarga hamda psixologik muammolar yuzaga kelishiga olib keluvchi omillar va shart-sharoitlar.
4-modda. Aholiga psixologik yordam koʻrsatishning asosiy prinsiplari
Aholiga psixologik yordam koʻrsatishning asosiy prinsiplari qonuniylik, ixtiyoriylik, ijtimoiy himoya, inson huquqlari va erkinliklariga rioya etish, kasbiy mahorat hamda axborotning maxfiyligidan iboratdir.
2-bob. Aholiga psixologik yordam koʻrsatilishini taʼminlash
5-modda. Psixologik yordam koʻrsatishning asosiy vazifalari
Psixologik yordam koʻrsatishning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
aholining ruhiy salomatligini qoʻllab-quvvatlash;
shaxsga uning hayotida yuzaga kelgan psixologik muammolarni hal etishda hamda tang (krizisli) vaziyatlarning oldini olishda koʻmaklashish;
psixologik muammolari mavjud boʻlgan shaxslarning ijtimoiy moslashishi va reabilitatsiyasida yordam koʻrsatish;
shaxsiy rivojlanish, oʻzini ifoda eta olish bilan bogʻliq individual koʻnikmalarni mustahkamlashga, shuningdek hayot tarzini yaxshilashga koʻmaklashish.
6-modda. Psixologik yordamning turlari va shakllari
Psixologik yordam turlari jumlasiga quyidagilar kiradi:
psixologik profilaktika;
psixologik koʻrik;
psixologik reabilitatsiya;
psixologik korreksiya;
psixologik maslahat;
psixologik trening.
Psixologik muammolarni keltirib chiqaruvchi omillar va shart-sharoitlarning oldini olish hamda ularni bartaraf etishga doir chora-tadbirlar psixologik profilaktikadir.
Psixologik koʻrik shaxsning normal hayot kechirishiga xalal beruvchi, uning xulq-atvoriga va boshqa shaxslar bilan oʻzaro munosabatlariga salbiy taʼsir qiluvchi muammolarni aniqlash, shaxsga koʻrsatilishi kerak boʻlgan psixologik yordamning turini, shaklini, hajmini va muddatlarini belgilash uchun zarur boʻlgan xususiyatlarni baholash maqsadida oʻtkaziladi.
Psixologik reabilitatsiya psixologik muammolari mavjud boʻlgan shaxsning ijtimoiy moslashishiga yordam koʻrsatishga hamda unga ushbu sohadagi qobiliyatlarini tiklashda koʻmaklashishga qaratilgandir.
Psixologik korreksiya shaxsning psixologik muammolarga olib keluvchi oʻziga xos shaxsiy xususiyatlari va xulq-atvorini tuzatishga (oʻzgartirishga) qaratilgan tadbirlar majmuidan iborat.
Shaxsning psixologik muammolarini tushunishga va ularni yechishda koʻmaklashishga qaratilgan psixologik yordam psixologik maslahatdir.
Psixologik trening insonda shaxsiy rivojlanishi uchun zarur boʻlgan muayyan koʻnikmalarni, xulq-atvorni yoki psixologiya sohasiga taalluqli yangi bilimlarni shakllantirishga yoki uni tang (krizisli) vaziyatlardan chiqarishga, shuningdek shaxsning maʼnaviy kamol topishini psixologik jihatdan qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan tadbirlardan, shu jumladan mashgʻulotlardan iborat boʻladi.
Aholiga psixologik yordam koʻrsatish bevosita yoki axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda, shuningdek yakka tartibda yoki guruhlarda amalga oshirilishi mumkin.
Aholiga psixologik yordam koʻrsatish shoshilinch, bir martalik, qisqa muddatli va uzoq muddatli boʻlishi mumkin.
Psixologik yordamning aniq turi va shakli psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxsning ruhiy holatidan hamda psixologik muammolarining oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, psixologning tavsiyalariga asosan ushbu shaxs tomonidan tanlanadi.
7-modda. Psixologik yordam koʻrsatish standartlari
Psixologik yordam koʻrsatish standartlari Oʻzbekiston Respublikasining Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi.
Psixologik yordam koʻrsatish standartlari quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:
psixologik yordam koʻrsatishning ruxsat etilgan usullari va vositalarini;
psixologik yordam koʻrsatishning turlariga, shakllariga va davomiyligiga oid talablarni;
psixologlarga qoʻyiladigan malaka talablarini;
psixologik yordam koʻrsatish joyiga doir talablarni;
psixologik yordam koʻrsatishni soʻrab murojaat qilgan shaxsni axborot bilan taʼminlash boʻyicha talablarni.
8-modda. Aholiga psixologik yordam koʻrsatish tartibi
Psixologik yordam davlat organlarida yoki boshqa tashkilotlarda ishlovchi psixologlar yoxud ushbu sohada xususiy tartibda faoliyat olib boruvchi yuridik shaxslar yoki yakka tartibdagi tadbirkorlar tomonidan bepul yoki pullik asosda koʻrsatiladi.
Pullik asosdagi psixologik yordam yozma shakldagi shartnomaga asosan koʻrsatiladi, bundan psixologik yordam anonim tarzda koʻrsatiladigan hollar mustasno. Voyaga yetmagan shaxsga psixologik yordam koʻrsatishda shartnoma uning qonuniy vakili bilan tuziladi.
Psixologik yordam shaxs tomonidan shaxsini tasdiqlovchi hujjat taqdim etilmasdan aytilgan familiya, ism, yosh va yashash joyi koʻrsatiladigan shaxsiy kartani rasmiylashtirish yoʻli bilan anonim tarzda koʻrsatilishi mumkin.
Psixologik yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomada taraflarning nomi (jismoniy shaxsning shaxsga doir maʼlumotlari), manzili, ularning huquq va majburiyatlari, javobgarligi, toʻlovni amalga oshirish tartibi, psixologik yordamning turi va shakli, nizolarni hal etish tartibi, shartnomani bekor qilish shartlari va boshqa axborot koʻrsatiladi.
Psixologik yordam ushbu yordamni soʻrab murojaat qilgan shaxsning yoki uning qonuniy vakilining roziligi bilan koʻrsatiladi.
Voyaga yetmagan shaxsga psixologik yordam uning qonuniy vakilining roziligi bilan koʻrsatiladi. Oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan shaxsga uning qonuniy vakillarining roziligisiz psixologik yordam koʻrsatishga unga nisbatan tazyiq va zoʻravonlik oʻtkazish hollari aniqlanganda, shuningdek favqulodda holatda, favqulodda vaziyatda yoki baxtsiz hodisalarda yoʻl qoʻyiladi.
Davlat aholiga malakali psixologik yordam koʻrsatish tizimini rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratadi.
9-modda. Bepul psixologik yordam koʻrsatish
Davlat tomonidan quyidagi toifadagi shaxslarga bepul psixologik yordam kafolatlanadi:
qonun bilan belgilangan bepul tibbiy yordamning kafolatlangan hajmi doirasida Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga;
favqulodda holatdan va favqulodda vaziyatlardan jabrlangan shaxslarga, ularning oila aʼzolariga, shuningdek favqulodda holat va favqulodda vaziyatlarning oqibatlarini bartaraf etishda ishtirok etgan shaxslarga;
terrorchilik harakati natijasida jabrlangan shaxslarga;
ijtimoiy himoya yagona reyestriga kiritilgan kam taʼminlangan oilalarga;
oʻzgalar parvarishiga muhtoj boʻlgan yolgʻiz keksalarga, yolgʻiz yashovchi keksalarga va nogironligi boʻlgan shaxslarga;
ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalarga;
muayyan yashash joyiga ega boʻlmagan shaxslarga;
tazyiq va zoʻravonlikdan jabrlangan shaxslarga;
davlat maktabgacha taʼlim tashkilotlarida va umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida taʼlim oluvchi shaxslarga;
jazoni ijro etish muassasalaridan ozod qilingan shaxslarga;
odam savdosidan jabrlangan shaxslarga.
Qonunda bepul psixologik yordam olish huquqiga ega shaxslarning boshqa toifalari ham belgilanishi mumkin.
Davlat tomonidan kafolatlangan bepul psixologik yordam koʻrsatish boʻyicha tadbirlarni moliyalashtirish Oʻzbekiston Respublikasining Davlat budjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi.
Psixologik yordam koʻrsatish sohasidagi nodavlat tashkilotlar oʻz ichki hujjatlariga muvofiq bepul psixologik yordam koʻrsatishi mumkin.
10-modda. Taʼlim tashkilotlarida psixologik yordam koʻrsatish
Maktabgacha, umumiy oʻrta, oʻrta maxsus va professional taʼlim tashkilotlarida (bundan buyon matnda taʼlim tashkilotlari deb yuritiladi) taʼlim oluvchilarning psixologik salomatligini saqlash, sogʻlom psixologik muhit yaratish va ularning shaxsiy rivojlanishiga koʻmaklashish maqsadida psixologik yordam koʻrsatish tashkil etiladi.
Davlat taʼlim tashkilotlarida psixologik yordam koʻrsatish psixologik xizmatlar faoliyatini tashkil etish orqali amalga oshiriladi.
Taʼlim tashkilotlarida psixologik yordam koʻrsatuvchi psixolog tegishli fan boʻyicha oʻqituvchi, taʼlim tashkiloti rahbari, taʼlim oluvchining qonuniy vakillari bilan doimiy hamkorlikda ish olib borishi, ularga kasbiy maslahatlar berishi, taʼlim oluvchilarning psixologik holati va ehtiyojlari haqida ularning qonuniy vakillariga maʼlumotlar berishi, shuningdek zarur hollarda psixologik yordam koʻrsatishni ular bilan birgalikda tashkil etishi kerak.
11-modda. Psixologik yordam koʻrsatish sohasidagi tadqiqot va ilmiy tajribalar
Shaxs psixologik yordam koʻrsatish sohasidagi tadqiqotlarga yoki ilmiy tajribalarga faqat ixtiyoriy ravishdagi yozma roziligi yoki oʻz qonuniy vakillarining yozma roziligi olinganidan keyin jalb etilishi mumkin.
Psixologik yordam koʻrsatish sohasida tadqiqotlar yoki ilmiy tajribalar oʻtkazuvchi shaxslar uning ishtirokchilari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarning maxfiyligini taʼminlaydi.
Psixologik yordam koʻrsatish sohasida shaxsning sogʻligʻi, shaʼni va qadr-qimmatiga zarar yetkazadigan tadqiqotlar yoki tajribalar oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.
12-modda. Psixologlarning jamoat birlashmalari
Belgilangan tartibda davlat roʻyxatidan oʻtgan, kamida uch yuz nafar aʼzoga ega boʻlgan nodavlat notijorat tashkiloti psixologlarning jamoat birlashmasidir. Psixologlarning jamoat birlashmasi psixologlarning kasbiy darajasini oshirish va saqlab turishga koʻmaklashish, ularning kasbiy manfaatlarini himoya qilish maqsadida tashkil etiladi.
Jismoniy shaxs bir vaqtning oʻzida faqat bitta psixologlarning jamoat birlashmasiga aʼzo boʻlishi mumkin.
Psixologlarning jamoat birlashmalari oʻz faoliyatini nodavlat notijorat tashkilotlari toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq amalga oshiradi.
Psixologlarning jamoat birlashmalari:
psixologlarning odob-axloq kodeksini tasdiqlaydi hamda unga rioya etilishining tizimli monitoringini taʼminlaydi;
jismoniy shaxslarni belgilangan tartibda aʼzolikka qabul qiladi va aʼzolikdan chiqaradi;
xususiy tartibda psixologik yordam koʻrsatish faoliyatini amalga oshirish uchun oʻz aʼzolariga malaka sertifikatini (bundan buyon matnda malaka sertifikati deb yuritiladi) beradi;
oʻz aʼzolarining reyestrlarini yuritadi va ularni oʻz rasmiy veb-saytiga joylashtiradi;
oʻz aʼzolari tomonidan ushbu Qonun, psixologlarning odob-axloq kodeksi, psixologik yordam koʻrsatish sohasidagi boshqa normativ-huquqiy hujjatlar talablariga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi;
psixologik yordam koʻrsatish boʻyicha faoliyat bilan shugʻullanuvchi shaxslarni psixologik yordam koʻrsatish sohasidagi huquqbuzarliklar uchun aʼzolikdan chiqaradi, ularga berilgan malaka sertifikatlarining amal qilishini toʻxtatadi yoki tugatadi;
anonim tarzda psixologik yordam koʻrsatishni soʻrab murojaat etgan shaxsga rasmiylashtiriladigan shaxsiy karta namunasini tasdiqlaydi;
aholiga psixologik yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi qonunchilikni takomillashtirish yuzasidan takliflar tayyorlaydi.
Psixologlarning jamoat birlashmalari tomonidan oʻz vakolatlari doirasida qabul qilinadigan qarorlar ularning barcha aʼzolari uchun majburiydir.
Psixologlar jamoat birlashmalarining faoliyati ularga kirish va aʼzolik badallari, shuningdek qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa mablagʻlar hisobidan moliyalashtiriladi. Bunda badallarning va toʻlovlarning miqdorlari psixologlar jamoat birlashmalari aʼzolarining umumiy yigʻilishi tomonidan belgilanadi.
Psixologlar jamoat birlashmasining ijroiya organi rahbari va xodimi psixologik yordam koʻrsatish boʻyicha faoliyatni amalga oshiruvchi yuridik shaxsning taʼsischisi boʻlishga, unda ishlashga, u bilan fuqarolik-huquqiy tusdagi shartnomalar tuzishga haqli emas.
3-bob. Aholiga psixologik yordam koʻrsatish sohasi ishtirokchilari, ularning huquq va majburiyatlari
13-modda. Psixologik yordam koʻrsatish huquqiga ega boʻlgan shaxslar
Psixologiya yoʻnalishi boʻyicha oliy maʼlumotga ega boʻlgan shaxslar psixologik yordam koʻrsatish boʻyicha faoliyat bilan shugʻullanish huquqiga ega.
Psixologiyadan boshqa taʼlim yoʻnalishi boʻyicha oliy maʼlumotga ega boʻlgan shaxslar psixologiya mutaxassisligi boʻyicha qayta tayyorlash kurslarini oʻtaganligi toʻgʻrisidagi tegishli hujjatni olganidan keyin davlat organlarida, shu jumladan taʼlim tashkilotlarida tegishli psixologik yordam turlarini belgilangan tartibda koʻrsatishga haqli.
Xususiy tartibda psixologik yordam koʻrsatish boʻyicha faoliyat bilan shugʻullanishga Oʻzbekiston Respublikasida roʻyxatdan oʻtgan psixologlarning jamoat birlashmasi tomonidan malaka sertifikati berilgan psixologlarga ruxsat etiladi. Bunda talabgor Oʻzbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan faqat bitta psixologlarning jamoat birlashmasidan malaka sertifikatini olishi mumkin.
Psixologiyadan boshqa taʼlim yoʻnalishi boʻyicha oliy maʼlumotga ega boʻlgan shaxslar xususiy tartibda psixologik yordam koʻrsatish faoliyati bilan shugʻullanish uchun psixologiya mutaxassisligi boʻyicha qayta tayyorlash kurslarini oʻtaganligi toʻgʻrisidagi tegishli hujjatga, shuningdek malaka sertifikatiga ega boʻlishi kerak. Bunda ushbu shaxslar psixologik yordamning faqat psixologik maslahat va psixologik trening turlarini koʻrsatish huquqiga ega boʻladi.
Malaka sertifikatini berish, uning amal qilishini toʻxtatish va tugatish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
Psixologik yordam koʻrsatish huquqiga ega boʻlmagan shaxslar tomonidan oʻz xizmatlarini reklama qilishda yoki firma nomida “psixolog” degan soʻzdan, shuningdek unga oʻxshash boʻlgan boshqa soʻzlardan foydalanish taqiqlanadi.
14-modda. Psixologning huquq va majburiyatlari
Psixolog quyidagi huquqlarga ega:
oʻz shaʼni, qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsini himoya qilish;
psixologlarning jamoat birlashmalarini tashkil etish;
psixologik yordam koʻrsatganligi uchun shartnomaga muvofiq haq olish;
ushbu Qonunda nazarda tutilgan asoslarga koʻra psixologik yordam koʻrsatishni rad etish yoki tugatish.
Psixolog qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin.
Psixolog:
psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxsga psixologik yordamning shakli, turi toʻgʻrisidagi axborotni va boshqa zarur axborotni taqdim etishi;
psixologik yordam koʻrsatishda psixologik yordam koʻrsatishni soʻrab murojaat qilgan shaxsga nisbatan insoniy muomalada boʻlishi, uning shaʼni, qadr-qimmatini va ishchanlik obroʻsini hurmat qilishi;
psixologik yordam koʻrsatish jarayonida oʻziga maʼlum boʻlib qolgan kasbiy sirni va shaxsga doir maʼlumotlarni qonunchilik talablariga muvofiq oshkor etmasligi;
pullik asosda psixologik yordam koʻrsatilganda psixologik yordam koʻrsatish toʻgʻrisida shartnoma tuzish talabiga rioya etishi;
psixologik yordam koʻrsatish standartlariga va psixologlarning odob-axloq kodeksi talablariga rioya etishi;
psixologik yordam koʻrsatishning ruxsat etilmagan usullari va vositalaridan foydalanmasligi, shu jumladan jismoniy yoki ruhiy zoʻravonlik ishlatmasligi;
psixologik yordam koʻrsatish chogʻida vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisidagi qonunchilik talablariga rioya etishi, shu jumladan diniy taʼlimotdan saboq bermasligi, diniy aqida va gʻoyalarni targʻib qilmasligi, diniy mazmundagi materiallarni tarqatmasligi, u yoki bu dinga ustuvorlik bermasligi yoxud uni kamsitmasligi;
psixologik yordam koʻrsatishda huquqbuzarlik yoki jinoyat sodir etishga, oʻz joniga suiqasd qilishga, qimor va tavakkalchilikka asoslangan boshqa oʻyinlarda ishtirok etishga yoki gʻayriijtimoiy xulq-atvorning boshqa shakllariga daʼvat qilmasligi;
psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxsning yoki uning qonuniy vakilining talabiga koʻra malaka sertifikatini koʻrsatishi, shuningdek psixologik yordamning shakli, turi va boshqa maʼlumotlar koʻrsatilgan hujjatdan koʻchirma berishi shart.
Psixologning zimmasida qonunchilikka muvofiq boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin.
15-modda. Psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxsning huquq va majburiyatlari
Psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxs quyidagi huquqlarga ega:
psixologni, psixologik yordamning shakli va turini, uning koʻrsatilish shartlarini mustaqil tanlash, shuningdek psixologning malaka sertifikati bilan tanishish;
psixolog tomonidan oʻziga nisbatan insoniy muomalada boʻlinishini, shaʼni, qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsi hurmat qilinishini talab qilish;
yoshi, jinsi, irqi, millati, tili, dini, eʼtiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi, ijtimoiy mavqeyidan qatʼi nazar, malakali psixologik yordam olish;
psixologik yordam koʻrsatish vaqtida foto-, video- va ovoz yozilishini rad etish;
psixologik yordam koʻrsatishning istalgan bosqichida uni rad etish;
oʻziga koʻrsatilgan psixologik yordamning shakli, turi va boshqa maʼlumotlar koʻrsatilgan hujjatdan koʻchirma olish;
psixologik yordam koʻrsatilishi natijasida maʼlum boʻlib qolgan shaxsga doir maʼlumotlarining sir saqlanishi.
Psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxs qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishi mumkin.
Psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxs:
psixologga nisbatan insoniy munosabatda boʻlishi, uning shaʼni, qadr-qimmatini va ishchanlik obroʻsini hurmat qilishi;
psixologik yordam olganlik uchun psixologik yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnomaga muvofiq toʻlovni amalga oshirishi shart.
Psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxsning zimmasida qonunchilikka muvofiq boshqa majburiyatlar ham boʻlishi mumkin.
16-modda. Psixologik yordam koʻrsatishni rad etish yoki tugatish
Psixolog quyidagi hollarda psixologik yordam koʻrsatishni rad etishi kerak:
agar psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxsning muammolari uning psixologik holati bilan bogʻliq boʻlmasa;
agar psixolog psixologik yordam koʻrsatish soʻralayotgan psixologik yordam koʻrsatish sohasida malakali psixologik yordam koʻrsatish uchun zarur bilimlar va koʻnikmalarga ega boʻlmasa.
Psixolog quyidagi hollarda psixologik yordam koʻrsatishni tugatishi mumkin:
agar psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxs psixologning tavsiyalariga rioya etmasa;
agar psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxs psixologik yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi shartnoma shartlarini buzsa;
agar uning hayoti va sogʻligʻiga tahdid yuzaga kelsa.
Psixologik yordam koʻrsatish rad etilgan yoki tugatilgan taqdirda, psixolog buning sabablari toʻgʻrisida psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxsga, uning qonuniy vakillariga yoki oʻzi ishlayotgan tashkilotning rahbariga maʼlum qilishi kerak.
17-modda. Psixologik yordam koʻrsatish natijasida maʼlum boʻlgan maʼlumotlar bilan ishlash
Shaxsning psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilganligi fakti, psixologik yordam natijalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar va psixologik yordam koʻrsatish chogʻida olingan boshqa maʼlumotlar psixologning kasbiy sirini tashkil etadi hamda shifokor siriga tenglashtiriladi.
Psixologning kasbiy sirini psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxsning yoki uning qonuniy vakilining roziligisiz oshkor etish taqiqlanadi, bundan ushbu moddaning uchinchi qismida nazarda tutilgan hollar mustasno.
Psixologning kasbiy sirini psixologik yordam koʻrsatilishini soʻrab murojaat qilgan shaxsning yoki uning qonuniy vakilining roziligisiz oshkor etishga quyidagi hollarda yoʻl qoʻyiladi:
tergovga qadar tekshiruvni amalga oshiruvchi organlarning, surishtiruv, tergov organlarining, prokuraturaning va sudning ishni sudga qadar yuritish yoki sud muhokamasi oʻtkazilishi munosabati bilan yozma soʻrovi boʻyicha;
voyaga yetmaganlarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida fuqarolik ishlari boʻyicha sudning soʻroviga koʻra;
psixologik yordam sifatini oshirish, ushbu sohada malakali kadrlar tayyorlash maqsadida maʼlumotlarni egasizlantirib, ularning muayyan shaxsga tegishliligini aniqlash imkonini bermaydigan holda ulardan foydalanish.
Psixologning kasbiy siri boʻlgan maʼlumotlarni qonunda belgilangan tartibda olgan shaxs bu maʼlumotlarni oshkor qilishga va uchinchi shaxslarga taqdim etishga haqli emas.
4-bob. Yakunlovchi qoidalar
18-modda. Nizolarni hal etish
Aholiga psixologik yordam koʻrsatish sohasida yuzaga keladigan nizolar qonunchilikda belgilangan tartibda hal etiladi.
19-modda. Aholiga psixologik yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun javobgarlik
Aholiga psixologik yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlikda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladi.
20-modda. Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksiga qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritish
Oʻzbekiston Respublikasining 1994-yil 22-sentabrda qabul qilingan 2015-XII-sonli Qonuni bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksiga (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1995-yil, № 3, 6-modda; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1995-yil, № 9, 193-modda, № 12, 269-modda; 1996-yil, № 5-6, 69-modda, № 9, 144-modda; 1997-yil, № 2, 56-modda, № 4-5, 126-modda, № 9, 241-modda; 1998-yil, № 3, 38-modda, № 5-6, 102-modda, № 9, 181-modda; 1999-yil, № 1, 20-modda, № 5, 124-modda, № 9, 229-modda; 2000-yil, № 5-6, 153-modda, № 7-8, 217-modda; 2001-yil, № 1-2, 23-modda, № 9-10, 165, 182-moddalar; 2002-yil, № 1, 20-modda, № 9, 165-modda; 2003-yil, № 1, 8-modda, № 5, 67-modda, № 9-10, 149-modda; 2004-yil, № 1-2, 18-modda, № 5, 90-modda, № 9, 171-modda; 2005-yil, № 1, 18-modda; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining Axborotnomasi, 2005-yil, № 9, 312-modda, № 12, 413, 417, 418-moddalar; 2006-yil, № 6, 261-modda, № 9, 498-modda, № 10, 536-modda, № 12, 656, 659-moddalar; 2007-yil, № 4, 158, 159, 164, 165-moddalar, № 9, 416, 421-moddalar, № 12, 596, 604, 607-moddalar; 2008-yil, № 4, 181, 189, 192-moddalar, № 9, 486, 488-moddalar, № 12, 640, 641-moddalar; 2009-yil, № 1, 1-modda, № 9, 334, 335, 337-moddalar, № 10, 380-modda, № 12, 462, 468, 470, 472, 474-moddalar; 2010-yil, № 5, 175, 179-moddalar, № 6, 231-modda, № 9, 335, 339, 341-moddalar, № 10, 380-modda, № 12, 468, 473, 474-moddalar; 2011-yil, № 1, 1-modda, № 4, 104, 105-moddalar, № 9, 247, 252-moddalar, № 12/2, 365-modda; 2012-yil, № 4, 108-modda, № 9/1, 242-modda, № 12, 336-modda; 2013-yil, № 4, 98-modda, № 10, 263-modda; 2014-yil, № 1, 2-modda, № 5, 130-modda, № 9, 244-modda, № 12, 341, 343-moddalar; 2015-yil, № 6, 228-modda, № 8, 310, 312-moddalar, № 12, 452-modda; 2016-yil, № 1, 2-modda, № 4, 125-modda, № 9, 276-modda, № 12, 383, 385-moddalar; 2017-yil, № 4, 137-modda, № 6, 300-modda, № 9, 510-modda, № 10, 605-modda; 2018-yil, № 1, 1, 4, 5-moddalar, № 4, 224-modda, № 7, 430, 431, 432-moddalar, № 10, 671, 673, 679-moddalar; 2019-yil, № 1, 1, 3, 5-moddalar, № 2, 47-modda, № 3, 161, 165, 166-moddalar, № 5, 259, 261, 267, 268-moddalar, № 7, 386-modda, № 8, 469, 471-moddalar, № 9, 591, 592-moddalar, № 10, 674, 676-moddalar, № 11, 787, 791-moddalar, № 12, 880, 891-moddalar; 2020-yil, № 1, 4-modda, № 3, 203, 204-moddalar, № 7, 449-modda, № 9, 539, 540-moddalar, № 10, 593, 596-moddalar, № 11, 651-modda, № 12, 691-modda; 2021-yil, № 1, 5, 7, 12, 13, 14-moddalar, № 2, 142-modda, № 3, 217-modda, № 4, 290, 293-moddalar, 4-songa ilova, № 8, 800, 802, 803-moddalar, № 9, 903-modda, № 10, 966, 967, 968, 973-moddalar, № 11, 1066-modda; 2022-yil, № 1, 1, 2-moddalar, № 2, 80, 81-moddalar, № 3, 215, 216-moddalar, № 4, 337-modda, № 5, 464, 465, 466, 467-moddalar, № 8, 787-modda, № 10, 981, 984-moddalar, № 12, 1188-modda; 2023-yil, № 3, 184, 185, 188, 189-moddalar, № 4, 265, 266, 268-moddalar, № 5, 319, 320-moddalar, № 7, 533, 534, 535, 537, 539-moddalar, № 8, 634-modda, № 10, 798-modda, № 11, 921, 923, 924-moddalar, № 12, 1004-modda; 2024-yil, № 1, 5, 7, 8, 9-moddalar, № 2, 102, 111, 115, 116-moddalar, № 3, 243, 245-moddalar, № 6, 530, 532-moddalar) quyidagi qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritilsin:
1) quyidagi mazmundagi 59 3 -modda bilan toʻldirilsin:
“ 59 3 -modda. Psixologik yordam koʻrsatish tartibini buzish
Psixologik yordamni bunday huquqqa ega boʻlmagan shaxs tomonidan koʻrsatish yoxud aholiga psixologik yordam koʻrsatish toʻgʻrisidagi qonunchilikda belgilangan cheklovlarga rioya etmaslik, basharti jinoyat alomatlari, shuningdek ushbu Kodeksda nazarda tutilgan boshqa huquqbuzarliklar alomatlari mavjud boʻlmasa, —
fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining besh baravaridan oʻn baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa — oʻn baravaridan oʻn besh baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi.
Xuddi shunday huquqbuzarlik maʼmuriy jazo qoʻllanilganidan keyin bir yil davomida takroran sodir etilgan boʻlsa, —
fuqarolarga bazaviy hisoblash miqdorining oʻn baravaridan yigirma baravarigacha, mansabdor shaxslarga esa — oʻn besh baravaridan yigirma baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab boʻladi”;
2) 245-moddaning birinchi qismidagi “59 2 ” raqami “59 2 , 59 3 ” raqamlari bilan almashtirilsin;
3) 248-modda toʻrtinchi qismining uchinchi xatboshisidagi “56 4 ” raqami “56 4 , 59 3 ” raqamlari bilan almashtirilsin.
21-modda. Ushbu Qonunning ijrosini, ijrochilarga yetkazilishini, mohiyati va ahamiyati tushuntirilishini taʼminlash
Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, Adliya vazirligi va boshqa manfaatdor tashkilotlar ushbu Qonunning ijrosini, ijrochilarga yetkazilishini hamda mohiyati va ahamiyati aholi oʻrtasida tushuntirilishini taʼminlasin.
22-modda. Qonunchilikni ushbu Qonunga muvofiqlashtirish
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi:
ushbu Qonun 7-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan psixologik yordam koʻrsatish standartlarining ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oy ichida ishlab chiqilishi va tasdiqlanishini taʼminlasin;
ushbu Qonun 13-moddasining beshinchi qismida nazarda tutilgan psixologlarga malaka sertifikatini berish, uning amal qilishini toʻxtatish va tugatish tartibini ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oy ichida belgilasin;
hukumat qarorlarini ushbu Qonunga muvofiqlashtirsin;
respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari ushbu Qonunga zid boʻlgan oʻz normativ-huquqiy hujjatlarini qayta koʻrib chiqishlari va bekor qilishlarini taʼminlasin.
23-modda. Ushbu Qonunning kuchga kirishi
Ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oy oʻtgach kuchga kiradi.
Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti Sh. MIRZIYOYEV
Toshkent sh.,
2024-yil 5-noyabr,
OʻRQ-989-son
Закон Республики Узбекистан
Об оказании психологической помощи населению
Принят Законодательной палатой 23 июля 2024 года Одобрен Сенатом 20 сентября 2024 года
Глава 1. Общие положения
Статья 1. Цель настоящего Закона
Целью настоящего Закона является регулирование отношений в сфере оказания психологической помощи населению.
Статья 2. Законодательство об оказании психологической помощи населению
Законодательство об оказании психологической помощи населению состоит из настоящего Закона и иных актов законодательства.
Если международным договором Республики Узбекистан установлены иные правила, чем те, которые предусмотрены законодательством Республики Узбекистан об оказании психологической помощи населению, то применяются правила международного договора.
Статья 3. Основные понятия
В настоящем Законе применяются следующие основные понятия:
психолог — физическое лицо, имеющее право на оказание психологической помощи в соответствии с настоящим Законом;
психологическая помощь — комплекс мер, реализуемых в соответствии со стандартами оказания психологической помощи, направленных на предотвращение кризисных ситуаций и устранение их последствий, улучшение межличностных отношений и психического здоровья, развитие личности или оказание психологического воздействия для улучшения социальной адаптации человека;
стандарты оказания психологической помощи — документ, определяющий единые требования к оказанию психологической помощи населению;
психологическая проблема — состояние душевного дискомфорта лица, вызванное неудовлетворенностью собой, своей профессиональной деятельностью, отношениями с другими лицами, обстановкой в семье и (или) другими проблемами личной жизни;
кризисная ситуация — факторы и условия, приводящие к жизненным изменениям и возникновению психологических проблем, с которыми лицо не может справиться привычными для него способами.
Статья 4. Основные принципы оказания психологической помощи населению
Основными принципами оказания психологической помощи населению являются законность, добровольность, социальная защищенность, соблюдение прав и свобод человека, профессионализм и конфиденциальность информации.
Глава 2. Обеспечение оказания психологической помощи населению
Статья 5. Основные задачи оказания психологической помощи
Основными задачами оказания психологической помощи являются:
поддержка психического здоровья населения;
содействие лицу в решении психологических проблем, возникших в его жизни, и предотвращении кризисных ситуаций;
оказание помощи в социальной адаптации и реабилитации лиц, имеющих психологические проблемы;
содействие в укреплении индивидуальных навыков, связанных с личностным развитием, самовыражением, а также улучшением образа жизни.
Статья 6. Виды и формы психологической помощи
К видам психологической помощи относятся:
психологическая профилактика;
психологический осмотр;
психологическая реабилитация;
психологическая коррекция;
психологическое консультирование;
психологический тренинг.
Психологической профилактикой являются меры по предупреждению и устранению факторов и условий, вызывающих психологические проблемы.
Психологический осмотр проводится в целях выявления проблем, мешающих нормальной жизни лица, негативно влияющих на его поведение и взаимоотношение с другими лицами, оценки характеристик, необходимых для определения вида, формы, объема и сроков оказания психологической помощи, которая должна быть ему оказана.
Психологическая реабилитация направлена на оказание помощи в социальной адаптации лица с психологическими проблемами и содействие ему в восстановлении способностей в этой области.
Психологическая коррекция состоит из комплекса мероприятий, направленных на исправление (корректировку) особенностей личности и поведения лица, которые приводят к психологическим проблемам.
Психологическим консультированием является психологическая помощь, направленная на понимание психологических проблем лица и содействие в их решении.
Психологический тренинг состоит из мероприятий, в том числе упражнений, направленных на формирование у человека определенных навыков, поведения или новых знаний, относящихся к области психологии, необходимых для личностного развития, или вывода его из кризисных ситуаций, а также психологическую поддержку духовного развития лица.
Оказание психологической помощи населению может осуществляться непосредственно или с использованием информационно-коммуникационных технологий, а также индивидуально или в группах.
Оказание психологической помощи населению может быть экстренным, разовым, краткосрочным и долгосрочным.
Конкретный вид и форма психологической помощи выбирается лицом, обратившимся за оказанием психологической помощи, на основании рекомендаций психолога, исходящих из психического состояния и особенностей психологических проблем данного лица.
Статья 7. Стандарты оказания психологической помощи
Стандарты оказания психологической помощи разрабатываются и утверждаются Министерством здравоохранения Республики Узбекистан.
Стандарты оказания психологической помощи должны содержать:
разрешенные методы и средства оказания психологической помощи;
требования к видам, формам и продолжительности оказания психологической помощи;
квалификационные требования, предъявляемые к психологам;
требования к месту оказания психологической помощи;
требования по обеспечению информацией лица, обратившегося за оказанием психологической помощи.
Статья 8. Порядок оказания психологической помощи населению
Психологическая помощь оказывается бесплатно или на платной основе психологами, работающими в государственных органах или иных организациях, либо юридическими лицами или индивидуальными предпринимателями, осуществляющими деятельность в этой сфере в частном порядке.
Психологическая помощь на платной основе оказывается на основании письменного договора, за исключением случаев оказания психологической помощи анонимно. При оказании психологической помощи несовершеннолетнему договор заключается с его законным представителем.
Психологическая помощь может оказываться анонимно путем оформления личной карты, в которой указываются названные лицом фамилия, имя, возраст и место жительства, без предъявления документа, удостоверяющего личность.
В договоре об оказании психологической помощи указываются наименование сторон (персональные данные физического лица), адреса, их права и обязанности, ответственность, порядок оплаты, вид и форма психологической помощи, порядок разрешения споров, условия расторжения договора и другая информация.
Психологическая помощь оказывается с согласия лица, обратившегося за этой помощью, или его законного представителя.
Психологическая помощь несовершеннолетнему оказывается с согласия его законного представителя. Оказание психологической помощи лицу, не достигшему четырнадцатилетнего возраста, без согласия его законных представителей допускается при выявлении случаев притеснения и насилия в отношении него, а также при чрезвычайном положении, чрезвычайной ситуации или несчастных случаях.
Государство создает условия для развития системы оказания квалифицированной психологической помощи населению.
Статья 9. Оказание бесплатной психологической помощи
Бесплатная психологическая помощь гарантируется государством следующим категориям лиц:
гражданам Республики Узбекистан в пределах гарантированного объема бесплатной медицинской помощи, установленного законом;
лицам, пострадавшим от чрезвычайного положения и чрезвычайных ситуаций, членам их семей, а также лицам, участвовавшим в ликвидации последствий чрезвычайного положения и чрезвычайных ситуаций;
лицам, пострадавшим в результате террористической акции;
малообеспеченным семьям, включенным в единый реестр социальной защиты;
одиноким престарелым, одиноко проживающим престарелым и лицам с инвалидностью, нуждающимся в постороннем уходе;
детям, нуждающимся в социальной защите;
лицам, не имеющим определенного места жительства;
лицам, пострадавшим от притеснения и насилия;
лицам, обучающимся в государственных дошкольных образовательных организациях и общих средних образовательных учреждениях;
лицам, освобожденным из учреждений по исполнению наказания;
жертвам торговли людьми.
Законом могут быть определены и иные категории лиц, имеющие право на получение бесплатной психологической помощи.
Финансирование мероприятий по оказанию бесплатной психологической помощи, гарантированной государством, осуществляется за счет средств Государственного бюджета Республики Узбекистан.
Негосударственные организации в сфере оказания психологической помощи могут оказывать бесплатную психологическую помощь в соответствии со своими локальными актами.
Статья 10. Оказание психологической помощи в образовательных организациях
В дошкольных, общих средних, средних специальных и профессиональных образовательных организациях (далее — образовательные организации) в целях охраны психологического здоровья обучающихся, создания здоровой психологической среды и содействия их личностному развитию организуется оказание психологической помощи.
В государственных образовательных организациях оказание психологической помощи осуществляется посредством организации деятельности психологических служб.
Психолог, оказывающий психологическую помощь в образовательных организациях, должен вести работу в постоянном сотрудничестве с преподавателем соответствующего предмета, руководителем образовательной организации, законными представителями обучающихся, давать им профессиональные советы, предоставлять сведения о психологическом состоянии и потребностях обучающихся их законным представителям, а также в необходимых случаях организовывать оказание психологической помощи совместно с ними.
Статья 11. Исследования и научные эксперименты в сфере оказания психологической помощи
Лицо может быть привлечено к исследованиям или научным экспериментам в сфере оказания психологической помощи только после получения добровольного письменного согласия или письменного согласия его законных представителей.
Лица, проводящие исследования или научные эксперименты в сфере оказания психологической помощи, обеспечивают конфиденциальность сведений об их участниках.
Не допускается проведение исследований или экспериментов в сфере оказания психологической помощи, причиняющих вред здоровью, чести и достоинству лица.
Статья 12. Общественные объединения психологов
Общественным объединением психологов является негосударственная некоммерческая организация, прошедшая в установленном порядке государственную регистрацию, имеющая не менее трехсот членов. Общественное объединение психологов создается в целях содействия повышению и сохранению профессионального уровня психологов, защиты их профессиональных интересов.
Физическое лицо одновременно может быть членом только одного общественного объединения психологов.
Общественные объединения психологов осуществляют свою деятельность в соответствии с законодательством о негосударственных некоммерческих организациях.
Общественные объединения психологов:
утверждают кодекс этики психологов и обеспечивают систематический мониторинг за его соблюдением;
в установленном порядке принимают в членство и исключают из членства физических лиц;
выдают своим членам квалификационный сертификат на осуществление деятельности по оказанию психологической помощи в частном порядке (далее — квалификационный сертификат);
ведут реестры своих членов и размещают их на своих официальных веб-сайтах;
осуществляют контроль за соблюдением своими членами требований настоящего Закона, кодекса этики психологов, других нормативно-правовых актов в сфере оказания психологической помощи;
за правонарушения в сфере оказания психологической помощи исключают из членства лиц, осуществляющих деятельность по оказанию психологической помощи, приостанавливают или прекращают действие выданных им квалификационных сертификатов;
утверждают образец личной карты, оформляемой лицу, обратившемуся за оказанием психологической помощи анонимно;
подготавливают предложения по совершенствованию законодательства об оказании психологической помощи населению.
Решения, принимаемые в пределах своих полномочий общественными объединениями психологов, являются обязательными для всех их членов.
Деятельность общественных объединений психологов финансируется за счет вступительных и членских взносов, а также других средств, не запрещенных законодательством. При этом размеры взносов и платежей определяются общим собранием членов общественных объединений психологов.
Руководитель и работник исполнительного органа общественного объединения психологов не вправе быть учредителем юридического лица, осуществляющего деятельность по оказанию психологической помощи, работать в нем, заключать с ним договоры гражданско-правового характера.
Глава 3. Участники сферы оказания психологической помощи населению, их права и обязанности
Статья 13. Лица, имеющие право на оказание психологической помощи
Лица, имеющие высшее образование по направлению психология, имеют право заниматься деятельностью по оказанию психологической помощи.
Лица, имеющие высшее образование по другому направлению образования кроме психологии, после получения соответствующего документа о прохождении курсов переподготовки по специальности психология, вправе в установленном порядке оказывать соответствующие виды психологической помощи в государственных органах, в том числе образовательных организациях.
Осуществление деятельности по оказанию психологической помощи в частном порядке разрешается психологам, которым общественным объединением психологов, зарегистрированным в Республике Узбекистан, выдан квалификационный сертификат. При этом претендент может получить квалификационный сертификат только от одного общественного объединения психологов, действующего в Республике Узбекистан.
Лица, имеющие высшее образование по другому направлению образования кроме психологии, для занятия деятельностью по оказанию психологической помощи в частном порядке, должны иметь соответствующий документ о прохождении курсов переподготовки по специальности психология, а также квалификационный сертификат. При этом эти лица имеют право оказывать психологическую помощь только по таким ее видам, как психологическое консультирование и психологический тренинг.
Порядок выдачи квалификационного сертификата, приостановления и прекращения его действия определяется Кабинетом Министров Республики Узбекистан.
Лицам, не имеющим права на оказание психологической помощи, запрещается использование в рекламе своих услуг или в фирменном наименовании слова «психолог», а также других слов, схожих с ним.
Статья 14. Права и обязанности психолога
Психолог имеет право:
защищать свою честь, достоинство и деловую репутацию;
создавать общественные объединения психологов;
получать плату за оказание психологической помощи в соответствии с договором;
отказать или прекратить оказание психологической помощи по основаниям, предусмотренным настоящим Законом.
Психолог может иметь и иные права в соответствии с законодательством.
Психолог обязан:
предоставить лицу, обратившемуся за оказанием психологической помощи, информацию о форме, виде психологической помощи и другой необходимой информации;
при оказании психологической помощи гуманно относиться к лицу, обратившемуся за оказанием психологической помощи, уважать его честь, достоинство и деловую репутацию;
не разглашать профессиональную тайну, ставшую ему известной в ходе оказания психологической помощи, и персональные данные в соответствии с требованиями законодательства;
соблюдать требование по заключению договора об оказании психологической помощи, при оказании психологической помощи на платной основе;
соблюдать стандарты оказания психологической помощи и требования кодекса этики психологов;
не использовать не разрешенные методы и средства оказания психологической помощи, в том числе не применять физическое или психологическое насилие;
при оказании психологической помощи соблюдать требования законодательства о свободе совести и религиозных организациях, в том числе не преподавать религиозные вероучения, не пропагандировать религиозные убеждения и идеи, не распространять материалы религиозного содержания, не отдавать приоритет или дискриминировать ту или иную религию;
при оказании психологической помощи не призывать к совершению правонарушения или преступления, самоубийства, к участию в азартных и других основанных на риске играх, или вовлечению в другие формы антисоциального поведения;
по требованию лица, обратившегося за оказанием психологической помощи, или его законного представителя предъявлять квалификационный сертификат, а также предоставлять выписку из документа с указанием формы, вида психологической помощи и иных сведений.
Психолог может нести и иные обязанности в соответствии с законодательством.
Статья 15. Права и обязанности лица, обратившегося за оказанием психологической помощи
Лицо, обратившееся за оказанием психологической помощи, имеет право на:
самостоятельный выбор психолога, вида и формы, условий оказания психологической помощи, а также ознакомление с квалификационным сертификатом психолога;
требование гуманного отношения со стороны психолога, уважение его чести, достоинства и деловой репутации;
получение квалифицированной психологической помощи независимо от возраста, пола, расы, национальности, языка, религии, убеждений, социального происхождения, общественного положения;
отказ от фото-, видео- и звукозаписи во время оказания психологической помощи;
отказ от психологической помощи на любом этапе ее оказания;
получение выписки из документа с указанием формы, вида оказанной ему психологической помощи и иных сведений;
конфиденциальность персональных данных, ставших известными в результате оказания психологической помощи.
Лицо, обратившееся за оказанием психологической помощи, может иметь и иные права в соответствии с законодательством.
Лицо, обратившееся за оказанием психологической помощи, обязано:
гуманно относиться к психологу, уважать его честь, достоинство и деловую репутацию;
производить оплату за получение психологической помощи согласно договору об оказании психологической помощи.
Лицо, обратившееся за оказанием психологической помощи, может нести и иные обязанности в соответствии с законодательством.
Статья 16. Отказ или прекращение оказания психологической помощи
Психолог должен отказаться от оказания психологической помощи:
если проблемы лица, обратившегося за оказанием психологической помощи, не связаны с его психологическим состоянием;
если он не обладает необходимыми знаниями и навыками для оказания квалифицированной психологической помощи в той сфере психологической помощи, в которой психологическая помощь запрашивается.
Психолог может прекратить оказание психологической помощи в следующих случаях:
если лицо, обратившееся за оказанием психологической помощи, не соблюдает рекомендации психолога;
если лицо, обратившееся за оказанием психологической помощи, нарушает условия договора об оказании психологической помощи;
если возникнет угроза его жизни и здоровью.
В случае отказа или прекращения оказания психологической помощи психолог должен сообщить о его причинах лицу, обратившемуся за оказанием психологической помощи, его законным представителям или руководителю организации, в которой он работает.
Статья 17. Работа со сведениями, ставшими известными в результате оказания психологической помощи
Сведения о факте обращения лица за оказанием психологической помощи, результатах психологической помощи и иные сведения, полученные при оказании психологической помощи, составляют профессиональную тайну психолога и приравниваются к врачебной тайне.
Запрещается разглашение профессиональной тайны психолога без согласия лица, обратившегося за оказанием психологической помощи, или его законного представителя, за исключением случаев, предусмотренных частью третьей настоящей статьи.
Допускается разглашение профессиональной тайны психолога без согласия лица, обратившегося за оказанием психологической помощи, или его законного представителя, в следующих случаях:
по письменному запросу органов, осуществляющих доследственную проверку, органов дознания, следствия, прокуратуры и суда в связи с проведением досудебного производства или судебного разбирательства;
по запросу суда по гражданским делам в целях защиты прав, свобод и законных интересов несовершеннолетних;
использование сведений в целях повышения качества психологической помощи, подготовки квалифицированных кадров в этой сфере с обезличиванием данных, которое не позволяет определить принадлежность их к конкретному лицу.
Лицо, получившее в порядке, установленном законом, сведения, составляющие профессиональную тайну психолога, не вправе разглашать эти сведения и предоставлять их третьим лицам.
Глава 4. Заключительные положения
Статья 18. Разрешение споров
Споры, возникающие в сфере оказания психологической помощи населению, разрешаются в порядке, установленном законодательством.
Статья 19. Ответственность за нарушение законодательства об оказании психологической помощи населению
Лица, виновные в нарушении законодательства об оказании психологической помощи населению, несут ответственность в установленном порядке.
Статья 20. Внесение дополнения и изменений в Кодекс Республики Узбекистан об административной ответственности
Внести в Кодекс Республики Узбекистан об административной ответственности, утвержденный Законом Республики Узбекистан от 22 сентября 1994 года № 2015-ХII (Ведомости Верховного Совета Республики Узбекистан, 1995 г., № 3, ст. 6; Ведомости Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 1995 г., № 9, ст. 193, № 12, ст. 269; 1996 г., № 5-6, ст. 69, № 9, ст. 144; 1997 г., № 2, ст. 56, № 4-5, ст. 126, № 9, ст. 241; 1998 г., № 3, ст. 38, № 5-6, ст. 102, № 9, ст. 181; 1999 г., № 1, ст. 20, № 5, ст. 124, № 9, ст. 229; 2000 г., № 5-6, ст. 153, № 7-8, ст. 217; 2001 г., № 1-2, ст. 23, № 9-10, ст.ст. 165, 182; 2002 г., № 1, ст. 20, № 9, ст. 165; 2003 г., № 1, ст. 8, № 5, ст. 67, № 9-10, ст. 149; 2004 г., № 1-2, ст. 18, № 5, ст. 90, № 9, ст. 171; 2005 г., № 1, ст. 18; Ведомости палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 2005 г., № 9, ст. 312, № 12, ст.ст. 413, 417, 418; 2006 г., № 6, ст. 261, № 9, ст. 498, № 10, ст. 536, № 12, ст.ст. 656, 659; 2007 г., № 4, ст.ст. 158, 159, 164, 165, № 9, ст.ст. 416, 421, № 12, ст.ст. 596, 604, 607; 2008 г., № 4, ст.ст. 181, 189, 192, № 9, ст.ст. 486, 488, № 12, ст.ст. 640, 641; 2009 г., № 1, ст. 1, № 9, ст.ст. 334, 335, 337, № 10, ст. 380, № 12, ст.ст. 462, 468, 470, 472, 474; 2010 г., № 5, ст.ст. 175, 179, № 6, ст. 231, № 9, ст.ст. 335, 339, 341, № 10, ст. 380, № 12, ст.ст. 468, 473, 474; 2011 г., № 1, ст. 1, № 4, ст.ст. 104, 105, № 9, ст.ст. 247, 252, № 12/2, ст. 365; 2012 г., № 4, ст. 108, № 9/1, ст. 242, № 12, ст. 336; 2013 г., № 4, ст. 98, № 10, ст. 263; 2014 г., № 1, ст. 2, № 5, ст. 130, № 9, ст. 244, № 12, ст.ст. 341, 343; 2015 г., № 6, ст. 228, № 8, ст.ст. 310, 312, № 12, ст. 452; 2016 г., № 1, ст. 2, № 4, ст. 125, № 9, ст. 276, № 12, ст.ст. 383, 385; 2017 г., № 4, ст. 137, № 6, ст. 300, № 9, ст. 510, № 10, ст. 605; 2018 г., № 1, ст.ст. 1, 4, 5, № 4, ст. 224, № 7, ст.ст. 430, 431, 432, № 10, ст.ст. 671, 673, 679; 2019 г., № 1, ст.ст. 1, 3, 5, № 2, ст. 47, № 3, ст.ст. 161, 165, 166, № 5, ст.ст. 259, 261, 267, 268, № 7, ст. 386, № 8, ст.ст. 469, 471, № 9, ст.ст. 591, 592, № 10, ст.ст. 674, 676, № 11, ст.ст. 787, 791, № 12, ст.ст. 880, 891; 2020 г., № 1, ст. 4, № 3, ст.ст. 203, 204, № 7, ст. 449, № 9, ст.ст. 539, 540, № 10, ст.ст. 593, 596, № 11, ст. 651, № 12, ст. 691; 2021 г., № 1, ст.ст. 5, 7, 12, 13, 14, № 2, ст. 142, № 3, ст. 217, № 4, ст.ст. 290, 293, приложение к № 4, № 8, ст.ст. 800, 802, 803, № 9, ст. 903, № 10, ст.ст. 966, 967, 968, 973, № 11, ст. 1066; 2022 г., № 1, ст.ст. 1, 2, № 2, ст.ст. 80, 81, № 3, ст.ст. 215, 216, № 4, ст. 337, № 5, ст.ст. 464, 465, 466, 467, № 8, ст. 787, № 10, ст.ст. 981, 984, № 12, ст. 1188; 2023 г., № 3, ст.ст. 184, 185, 188, 189, № 4, ст.ст. 265, 266, 268, № 5, ст.ст. 319, 320, № 7, ст.ст. 533, 534, 535, 537, 539, № 8, ст. 634, № 10, ст. 798, № 11, ст.ст. 921, 923, 924, № 12, ст. 1004; 2024 г., № 1, ст.ст. 5, 7, 8, 9, № 2, ст.ст. 102, 111, 115, 116, № 3, ст.ст. 243, 245, № 6, ст.ст. 530, 532), следующие дополнение и изменения:
1) дополнить статьей 59 3 следующего содержания:
« Статья 59 3 . Нарушение порядка оказания психологической помощи
Оказание психологической помощи лицом, не имеющим такого права, либо несоблюдение ограничений, установленных законодательством об оказании психологической помощи населению, при отсутствии признаков преступления, а также других правонарушений, предусмотренных настоящим Кодексом, —
влечет наложение штрафа на граждан от пяти до десяти, а на должностных лиц — от десяти до пятнадцати базовых расчетных величин.
То же правонарушение, совершенное повторно в течение года после применения административного взыскания, —
влечет наложение штрафа на граждан от десяти до двадцати, а на должностных лиц — от пятнадцати до двадцати базовых расчетных величин»;
2) в части первой статьи 245 цифру «59 2 » заменить цифрами «59 2 , 59 3 »;
3) в абзаце третьем части четвертой статьи 248 цифру «56 4 » заменить цифрами «56 4 , 59 3 ».
Статья 21. Обеспечение исполнения, доведения, разъяснения сути и значения настоящего Закона
Министерству здравоохранения, Министерству юстиции Республики Узбекистан и другим заинтересованным организациям обеспечить исполнение, доведение до исполнителей и разъяснение среди населения сути и значения настоящего Закона.
Статья 22. Приведение законодательства в соответствие с настоящим Законом
Кабинету Министров Республики Узбекистан:
в течение трех месяцев со дня официального опубликования настоящего Закона обеспечить разработку и утверждение стандартов оказания психологической помощи, предусмотренных частью первой статьи 7 настоящего Закона;
в течение трех месяцев со дня официального опубликования настоящего Закона определить порядок выдачи квалификационного сертификата психологам, приостановления и прекращения его действия, предусмотренный частью пятой статьи 13 настоящего Закона;
привести решения правительства в соответствие с настоящим Законом;
обеспечить пересмотр и отмену республиканскими органами исполнительной власти их нормативно-правовых актов, противоречащих настоящему Закону.
Статья 23. Вступление в силу настоящего Закона
Настоящий Закон вступает в силу по истечении трех месяцев со дня его официального опубликования.
Президент Республики Узбекистан Ш. МИРЗИЁЕВ
г. Ташкент,
5 ноября 2024 г.,
№ ЗРУ-989