UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирининг

буйруғи

Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (9-сон БҲМС) « Пул оқимлари тўғрисидаги ҳисобот»ни тасдиқлаш ҳақида

Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (9-сонли БҲМС) «Пул оқимлари тўғрисидаги ҳисобот» иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги томонидан 1998 йил 16 октябрда 51-сон билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (9-сонли БҲМС) «Пул оқимлари тўғрисидаги ҳисобот» (рўйхат рақами 519, 1998 йил 4 ноябрь) (Ўзбекистон Республикаси вазирликлари, давлат қўмиталари ва идораларининг меъёрий ҳужжатлари ахборотномаси, 1999 й., 6-сон) ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Мазкур буйруқ 2025 йил 1 январдан эътиборан кучга киради.

Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёт ва молия вазирининг 2024 йил 5 декабрдаги 199-сон буйруғига ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (9-сонли БҲМС) « Пул оқимлари тўғрисидаги ҳисобот»

1-боб. Умумий қоидалар

1. Мазкур Бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (бундан буён матнда БҲМС деб юритилади) Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ ишлаб чиқилган ва Ўзбекистон Республикасида бухгалтерия ҳисобини норматив тартибга солиш элементи бўлиб ҳисобланади.

2. Мазкур БҲМС хўжалик юритувчи субъектлар (бундан бюджет ташкилотлари ва нобанк кредит ташкилотлари мустасно) (бундан буён матнда ташкилотлар деб юритилади) томонидан бухгалтерия ҳисобини ташкил этиш тартибини белгилайди.

3. Мазкур БҲМСда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

пул маблағлари — ташкилотнинг нақд пул ва талаб қилиб олинадиган депозитлар, шунингдек, банкдаги ҳисоб-китоб, валюта ва бошқа ҳисобварақларидаги маблағлари;

пул маблағлари эквивалентлари — маълум миқдордаги пул маблағига тез ва осон алмаштириладиган ҳамда қийматидаги ўзгаришлар туфайли аҳамиятли бўлмаган таваккалчилиги бўлган қисқа муддатли (3 ой ёки ундан кам), юқори ликвидли инвестициялардир;

пул оқимлари — пул маблағлари ва улар эквивалентларининг кирими (тушуми) ва чиқими (сарфланиши, чиқиб кетиши);

операцион фаолият — ташкилотнинг даромад келтирувчи асосий фаолияти, шунингдек унинг инвестиция ва молиявий фаолиятига тегишли бўлмаган бошқа хўжалик фаолияти;

инвестиция фаолияти — пул маблағлари эквивалентларига ва узоқ муддатли активларга кирмайдиган бошқа инвестиция объектларини харид қилиш ва ҳисобдан чиқариш;

молиявий фаолият — ташкилотнинг хусусий капитали ва қарз маблағлари миқдори ва таркибида ўзгаришларга олиб келадиган фаолият.

4. Ташкилот мазкур БҲМС талабларига мувофиқ пул оқимлари тўғрисидаги ҳисоботни тайёрлайди ва уни ҳар бир ҳисобот даври учун тузиладиган молиявий ҳисоботнинг таркибий қисми сифатида тақдим этади.

5. Бошқа молиявий ҳисоботлар билан биргаликда фойдаланиш чоғида пул оқимлари тўғрисидаги ҳисобот маълумотлари молиявий ҳисоботдан фойдаланувчилар учун ташкилотнинг пул маблағлари ва унинг эквивалентларини жалб этиш қобилиятини баҳолаш имконини берадиган маълумот билан таъминлайди.

6. Пул оқимлари тўғрисидаги ҳисобот пул тушумлари ва тўловлари учта асосий тоифага ажратилади: операцион фаолият, инвестиция фаолияти ва молиявий фаолият.

7. Ташкилот томонидан олинган банк кредитлари молиявий фаолиятга киради. Агар талаб қилинган пайтда тўланадиган банк овердрафтлари ташкилотлар пул маблағларини бошқаришнинг ажралмас қисми бўлса, улар пул маблағлари ва пул маблағлари эквивалентининг таркибий қисми ҳисобланади.

8. Пул оқимлари тўғрисидаги ҳисобот пул маблағлари ва пул маблағлари эквивалентлари моддалари ўртасидаги ҳаракатни ўз ичига олмайди. Ушбу моддалари ўртасидаги ҳаракат пул маблағларини бошқаришнинг бир қисми саналиб, пул маблағларини бошқариш ортиқча пул маблағларини пул маблағлари эквивалентларига киритишни ўз ичига олади.

9. Пул оқимлари тўғрисидаги ҳисобот ташкилотнинг ҳисобот даври давомида операцион, инвестиция ёки молиявий фаолиятлари натижасида олган пул оқимлари ҳақидаги маълумотларни ўз фаолияти хусусиятидан келиб чиққан ҳолда тақдим этилади.

2-боб. Ташкилотнинг операцион фаолияти

10. Ташкилотнинг операцион фаолияти натижасида вужудга келадиган пул оқимлари ҳажми ташкилотнинг қарзларини тўлаш, ишлаб чиқариш қувватларини сақлаб туриш, дивидендларни тўлаш ва ўз маблағлари ҳисобидан янги инвестициялар қилиш учун қанчалик етарли эканини акс эттирувчи асосий кўрсаткич ҳисобланади. Ўтган даврларда операцион фаолиятдан олинган пул оқимларининг айрим қисмлари тўғрисидаги маълумотдан бошқа маълумотлар билан биргаликда операцион фаолият бўйича келгуси пул оқимларини прогноз қилишда фойдаланиш мумкин.

11. Операцион фаолиятнинг пул оқимлари ташкилотнинг асосий фаолиятидан келиб чиқади. Операцион фаолиятнинг пул оқимларига қуйидагилар кириши мумкин:

маҳсулот (ишлар ва хизматлар) сотишдан пул маблағларининг келиб тушиши;

роялти, бадаллар, воситачилик ҳаққи ва бошқалар бўйича пул маблағлари тушуми;

етказиб берувчиларга тўланган пул маблағлари;

ходимларга тўланган маблағлар ва ходимлар номидан пул маблағлари тўловлари;

операцион фаолиятга тегишли бўлган солиқлар бўйича пул маблағлари тўловлари ёки уларнинг қайтарилиши;

савдо ёки дилерлик мақсадларида тузилган битимлар бўйича пул маблағлари тушумлари ва тўловлари.

Асосий воситалар объектини сотиш бўйича пул оқимлари инвестиция фаолиятининг пул оқимларига киритилади. Лекин, ижарага бериш ва кейинчалик сотиш мақсадида активларни ишлаб чиқариш ёки харид қилиш учун амалга оширилган пул маблағлари тўловлари операцион фаолиятнинг пул оқимлари сифатида қаралади. Бундай активларни ижарага бериш ва кейинчалик сотишдан пул маблағлари келиб тушиши ҳам операцион фаолиятнинг пул оқимлари ҳисобланади.

12. Қимматли қоғозларни қайта сотиш мақсадида харид қилиниши натижасида келиб чиқадиган пул оқимлари операцион фаолият тарзида таснифланади. Худди шундай, молиявий ташкилотлар томонидан бериладиган қарзлар, одатда, молиявий ташкилотнинг асосий даромад келтирувчи фаолиятига тегишли бўлганлиги сабабли шундай ташкилотларда операцион фаолият тарзида таснифланади.

3-боб. Ташкилотнинг инвестиция фаолияти

13. Ташкилот инвестиция фаолиятининг пул оқимлари ҳақидаги маълумотни пул оқимлари тўғрисида ҳисоботда алоҳида ёритиб беради.

Инвестиция фаолиятининг пул оқимлари ҳақидаги маълумот келгуси даромад ва пул оқимларини ҳосил қилиш учун мўлжалланган ресурсларга қанча сарфлар амалга оширилганини кўрсатади. Инвестиция фаолиятидан олинган асосий пул оқимларига қуйидагилар кириши мумкин:

асосий воситалар, номоддий ва бошқа узоқ муддатли активларни харид қилиш учун пул маблағлари тўловлари. Ушбу тўловлар капиталлаштириладиган тажриба-конструкторлик ишлари бўйича ва ташкилотнинг ўзида яратилган асосий воситалар бўйича тўловларни ўз ичига олади;

асосий воситалар, номоддий ва бошқа узоқ муддатли активларни сотишдан олинган пул маблағлари тушуми;

пул маблағлари эквивалентлари ҳисобланган дилерлик ёки савдо мақсадлари учун мўлжалланган тўлов инструментларини харид қилиш учун тўловлардан ташқари, бошқа ташкилотларнинг улушли инструментлари ёки қарз инструментларини ҳамда қўшма корхоналарда иштирок этиш ҳуқуқини харид қилишга доир пул маблағлари тўловлари;

пул маблағлари эквивалентлари ҳисобланган дилерлик ёки савдо мақсадлари учун мўлжалланган тўлов инструментлари бўйича пул маблағлари келиб тушишидан ташқари бошқа ташкилотларнинг улушли инструментлари ёки қарз инструментларини ҳамда қўшма корхоналарда иштирок этиш ҳуқуқини сотишдан олган пул маблағлари келиб тушиши;

бошқа ташкилотларга берилган пул маблағларидаги бўнаклар ва қарзлар (молиявий ташкилотлар томонидан берилган бўнаклар ва қарзлар бундан мустасно);

фьючерс ва форвард битимлари, опцион битимлар ва своп-битимлар бўйича пул маблағлари тўловлари, бундан молиявий фаолият сифатида таснифланадиган дилерлик ёки савдо мақсадлари учун мўлжалланган битимлар ёки тўловлар мустасно;

фьючерс ва форвард битимлари, опцион битимлар ва своп битимлар бўйича пул маблағлари тушумлари, бундан молиявий фаолият сифатида таснифланадиган дилерлик ёки савдо мақсадлари учун мўлжалланган битимлар ёки тушумлар мустасно.

Шартнома муайян позицияни хежлаш сифатида ҳисобга олинса, бундай битим бўйича пул оқимлари хежланган фаолият тури позициясидаги пул оқимлари сифатида қаралади.

Бунда, хежлаш деганда бу ташкилот ўзини валюта курсларидаги фарқдан вужудга келиши мумкин бўлган йўқотишлардан ҳимоя қилиш мақсадида активлар ёки мажбуриятларни форвард, фьючерс ва бошқа битимлар бўйича хорижий валютада харид қилиш тарзида ифодаланган ҳимоя қилиш сифатидаги битим тушунилади.

4-боб. Ташкилотнинг молиявий фаолияти

14. Ташкилот молиявий фаолиятидан пул оқимлари ҳақидаги маълумотни пул оқимлари тўғрисида ҳисоботда алоҳида ёритиб беради. Ушбу маълумот молиявий фаолиятнинг келгуси пул оқимларини прогноз қилиш учун зарур ҳисобланади. Молиявий фаолиятдан келадиган асосий пул оқимларига қуйидагилар кириши мумкин:

акцияларни ёки бошқа улушли инструментларни чиқаришдан пул маблағлари тушумлари;

ташкилотлар акцияларини харид қилиш ёки муомаладан чиқариш учун мулкдорларга пул маблағлари тўловлари;

облигациялар эмиссияси, қарз мажбуриятлари, гаров ва бошқа қисқа ҳамда узоқ муддатли қарз мажбуриятларини чиқаришдан пул маблағлари тушумлари;

қарзларни қайтариш бўйича пул маблағлари тўловлари;

молиявий ижара бўйича пул маблағлари тўловлари.

5-боб. Операцион фаолият бўйича пул оқимларини тақдим этиш

15. Ташкилот операцион фаолият бўйича пул маблағлари ҳаракатини ҳисоботда қуйидаги усуллардан бирини қўллаган ҳолда тақдим этади:

бевосита усул, бунда пул маблағларининг ялпи тушумлари ва ялпи тўловларининг асосий турлари ёритиб берилади;

билвосита усул, бунда операцион фаолиятдан соф пул оқимлари соф фойда (зарар)ни пулсиз операцияларнинг таъсирини ва ҳар қандай кечиктирилган ёки ҳисобланган ўтган ёки келгуси даврга тегишли операцион пул маблағлари тушумлари ёки тўловларини, ҳамда инвестиция ёки молиявий пул оқимлари билан боғлиқ даромад ёки харажат моддаларини ҳисобга олган ҳолда тузатишлар киритиш орқали аниқланади.

16. Бевосита усул қўлланганда, пул маблағларининг ялпи тушумлари ва ялпи тўловларининг асосий синфлари тўғрисидаги маълумотларни қуйидаги йўллар билан олиш мумкин:

ташкилотнинг бухгалтерия ҳисоби ёзувларидан;

молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда акс эттириладиган сотишдан тушум, сотиш таннархи (молиявий ташкилотлар учун фоизлар ва шунга ўхшаш даромадлар ҳамда фоиз харажатлари ва шунга ўхшаш харажатлар) ва бошқа моддаларни қуйидагилар бўйича тузатиш орқали:

давр мобайнида товар-моддий захиралардаги ва жорий дебиторлик ва кредиторлик қарзларидаги ўзгаришлар;

бошқа пулсиз моддалар;

инвестиция ёки молиявий фаолият бўйича пул оқимларини келтириб чиқарадиган бошқа моддалар.

17. Билвосита усул қўлланганда, операцион фаолият бўйича соф пул оқимлари фойда ёки зарарни қуйидагиларнинг таъсирини ҳисобга олган ҳолда тузатиш орқали аниқланади:

давр мобайнида товар-моддий захиралардаги, жорий дебиторлик ва кредиторлик қарзларидаги ўзгаришлар;

эскириш, баҳоланган мажбурият, кечиктирилган солиқлар реализация қилинмаган ижобий ва салбий курс фарқлари, шунингдек таъсир остидаги ташкилотларнинг тақсимланмаган фойдаси каби пулсиз моддалар;

инвестиция ёки молиявий фаолият бўйича пул оқимларини келтириб чиқарадиган бошқа моддалар.

Муқобил равишда операцион фаолият бўйича соф пул оқимларини молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда ёритилган тушумлар ва харажатларни акс эттириш ҳамда давр мобайнида товар-моддий захиралардаги ва жорий дебиторлик ва кредиторлик қарзларидаги ўзгаришларни акс эттириш орқали билвосита усулда тақдим этиш мумкин.

6-боб. Пул оқимлари бўйича маълумотларни нетто асосда тақдим этиш

18. Ташкилот инвестиция ва молиявий фаолиятларнинг пул маблағларининг ялпи тушумлари ва ялпи тўловларини ҳисоботда алоҳида акс эттирилиши лозим, бундан 19-бандда белгиланган, нетто асосда тақдим этиладиган пул оқимлари мустасно.

Бунда, ҳисобот даврида пул маблағларининг соф кирими ёки камайиши нетто-асос ҳисобланади.

19. Қуйидаги операцион, инвестиция ёки молиявий фаолиятдан келиб чиқадиган пул оқимлари нетто асосда тақдим этилиши мумкин:

пул оқимлари ташкилотнинг эмас, балки харидорнинг фаолиятини акс эттирган ҳолда, харидорлар номидан пул маблағларининг келиб тушиши ва тўлови;

айланма даври қисқа, йирик суммадаги ва сўндириш муддати қисқа бўлган моддалар бўйича пул маблағлари келиб тушиши ва тўлови.

Шунингдек, молиявий ташкилотларнинг қуйидаги фаолиятлардан келиб чиқадиган пул оқимлари ҳисоботда нетто асосда тақдим этилиши мумкин:

депозитларни жойлаштириш ва уларни қайтариб олиш;

харидорларга тақдим этилган аванс пул маблағлари ва қарзлар ҳамда ушбу аванслар ва қарзларнинг қайтарилиши.

7-боб. Чет эл валютасидаги пул оқимлари

20. Чет эл валютасидаги операциялардан пул оқимлари операция амалга оширилган санадаги чет эл валютасининг сўмга нисбатан Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг курсини қўллаб акс эттирилади.

21. Чет элдаги шуъба жамиятининг пул оқимлари улар содир бўлган санадаги чет эл валютасининг сўмга нисбатан Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг курси бўйича қайта ҳисобланиши лозим.

22. Чет эл валютаси курсларидаги ўзгаришлар натижасида ҳосил бўладиган реализация қилинмаган фойда ва зарарлар пул оқимлари ҳисобланмайди. Бироқ алмаштириш курси ставкалари ўзгаришининг хорижий валютада сақланаётган ёки тўланиши лозим бўлган пул маблағига ёки улар эквивалентларига таъсири, ҳисобот даври боши ва охиридаги пул маблағлари ва улар эквивалентлари оқимининг бир-бирига мувофиқлаштириш учун пул оқимлари тўғрисидаги ҳисоботда акс эттирилади. Бу сумма операцион, инвестиция ва молиявий фаолиятлар натижасида вужудга келадиган пул оқимларидан алоҳида кўрсатилади ва бу пул оқимлари ҳисобот даври охиридаги алмаштириш курси бўйича тақдим этилганда юзага келадиган курс фарқларини ўз ичига олади.

8-боб. Фоизлар ва дивидендлар

23. Фоизлар ва дивидендларни олиш ва тўлаш билан боғлиқ пул оқимларини алоҳида ёритиб бериш зарур. Уларни даврдан даврга изчиллик билан операцион ёки инвестиция ёхуд молиявий фаолиятнинг пул оқимлари сифатида тасниф этиш лозим.

24. Тўланган ва олинган фоизлар ҳамда олинган дивидендлар мос равишда молиявий ва инвестиция фаолиятидан келадиган пул оқимлари сифатида таснифланиши мумкин, чунки улар молиявий ресурсларни ёки инвестиция даромадларини жалб қилиш сарфларини англатади.

25. Тўланган дивидендлар молиявий фаолият пул оқимлари сифатида таснифланиши мумкин, чунки улар молиявий ресурсларни жалб этиш учун сарф ҳисобланади.

9-боб. Фойда солиғи

26. Фойда солиқлари натижасида келиб чиқадиган пул оқимлари алоҳида ёритиб берилиши лозим.

10-боб. Шуъба ва қарам хўжалик жамиятларига ҳамда бошқа ташкилотларга инвестициялар ва улардаги эгалик улушларининг ўзгариши

27. Шуъба ва қарам хўжалик жамиятларига ҳамда қўшма корхонага инвестицияларнинг ҳисоби улушли қатнашиш усулида ёки бошланғич қиймат бўйича ҳисобга олинганда, инвестор пул оқимлари тўғрисидаги ҳисоботда фақат ўзи ва инвестиция объекти ўртасидаги пул оқимлари (масалан, дивидендлар ва аванслар ) тўғрисидаги маълумотни акс эттирилади.

28. Шуъба хўжалик жамиятлари ёки бошқа ташкилотларни харид қилиш ёки сотишдан ялпи пул оқимлари алоҳида ёритилади ва инвестиция фаолияти сифатида таснифланади.

29. Шуъба хўжалик жамиятлари ёки бошқа ташкилотларни харид қилиш ва уларни сотиш бўйича қуйида маълумотлар молиявий ҳисоботларга изоҳларда ёритиб берилади:

харид қилиш ёки сотишнинг умумий қиймати;

пул маблағлари ва пул маблағлари эквивалентлари орқали харид қилиш ёки сотишнинг тўланган қисми;

харид қилинган ёки сотилган шуъба хўжалик жамиятига ёки бошқа ташкилотга тегишли бўлган пул маблағлари ва пул маблағлари эквивалентлари суммаси;

харид қилинган ёки сотилган шуъба хўжалик жамиятига ёки бошқа ташкилотга тегишли пул маблағлари ва пул эквивалентларидан ташқари активлар ва мажбуриятлар ёки уларнинг турлари бўйича суммаси.

11-боб. Пулсиз операциялар

30. Пул маблағлари ёки пул маблағлари эквивалентларидан фойдаланишни талаб қилмайдиган инвестиция ва молиявий операциялар пул оқимлари тўғрисидаги ҳисоботга киритилмайди. Бундай операциялар бошқа молиявий ҳисобот шаклида фаолиятнинг ушбу инвестиция ва молиявий турлари тўғрисидаги барча муҳим маълумотни тақдим этадиган тарзда ёритиб берилиши лозим.

Пулсиз операцияларга қуйидагилар мисол бўлади:

активларни бевосита тегишли мажбуриятларни олиш орқали ёки молиявий ижара асосида харид қилиш;

ташкилотни улушли инструментларни чиқариш эвазига харид қилиш;

қарз мажбуриятларининг хусусий капиталга айлантирилиши.

12-боб. Бошқа маълумотларни ёритиб бериш

31. Ташкилот пул маблағлари ва уларнинг эквивалентларининг алоҳида моддаларини кўрсатиши ва пул оқимлари тўғрисидаги ҳисоботдаги суммаларни бухгалтерия балансининг тегишли моддалари билан солиштирмаларини ёритиб бериши лозим.

32. Ташкилот ўзида мавжуд бўлган, лекин гуруҳ фойдалана олмайдиган аҳамиятли миқдордаги пул маблағлари ва уларнинг эквивалентлари қолдиғи миқдорини раҳбариятнинг тушунтириши билан бирга ёритиб бериши лозим.

33. Пул оқимларини сегментлар бўйича фойдаланувчиларга бутун ташкилотга тегишли бўлган пул оқимлари ва унинг таркибий қисмларига тегишли бўлган пул оқимларининг ўзаро алоқасини ҳамда сегментлар бўйича пул оқимларининг мавжудлиги ва ўзгарувчанлиги ҳақида ёритиб бериш зарур.

Вазир Д. КУЧКАРОВ

Тошкент ш.,

2024 йил 5 декабрь,

199-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 28.12.2024 й., 10/24/3592/1083-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirining

buyrugʻi

Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (9-son BHMS) “ Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot”ni tasdiqlash haqida

Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (9-sonli BHMS) “Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1998-yil 16-oktabrda 51-son bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (9-sonli BHMS) “Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot” (roʻyxat raqami 519, 1998-yil 4-noyabr) (Oʻzbekiston Respublikasi vazirliklari, davlat qoʻmitalari va idoralarining meʼyoriy hujjatlari axborotnomasi, 1999-y., 6-son) oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq 2025-yil 1-yanvardan eʼtiboran kuchga kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 5-dekabrdagi 199-son buyrugʻiga ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (9-sonli BHMS) “ Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot”

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (bundan buyon matnda BHMS deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish elementi boʻlib hisoblanadi.

2. Mazkur BHMS xoʻjalik yurituvchi subyektlar (bundan budjet tashkilotlari va nobank kredit tashkilotlari mustasno) (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) tomonidan buxgalteriya hisobini tashkil etish tartibini belgilaydi.

3. Mazkur BHMSda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

pul mablagʻlari — tashkilotning naqd pul va talab qilib olinadigan depozitlar, shuningdek, bankdagi hisob-kitob, valyuta va boshqa hisobvaraqlaridagi mablagʻlari;

pul mablagʻlari ekvivalentlari — maʼlum miqdordagi pul mablagʻiga tez va oson almashtiriladigan hamda qiymatidagi oʻzgarishlar tufayli ahamiyatli boʻlmagan tavakkalchiligi boʻlgan qisqa muddatli (3 oy yoki undan kam), yuqori likvidli investitsiyalardir;

pul oqimlari — pul mablagʻlari va ular ekvivalentlarining kirimi (tushumi) va chiqimi (sarflanishi, chiqib ketishi);

operatsion faoliyat — tashkilotning daromad keltiruvchi asosiy faoliyati, shuningdek uning investitsiya va moliyaviy faoliyatiga tegishli boʻlmagan boshqa xoʻjalik faoliyati;

investitsiya faoliyati — pul mablagʻlari ekvivalentlariga va uzoq muddatli aktivlarga kirmaydigan boshqa investitsiya obyektlarini xarid qilish va hisobdan chiqarish;

moliyaviy faoliyat — tashkilotning xususiy kapitali va qarz mablagʻlari miqdori va tarkibida oʻzgarishlarga olib keladigan faoliyat.

4. Tashkilot mazkur BHMS talablariga muvofiq pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotni tayyorlaydi va uni har bir hisobot davri uchun tuziladigan moliyaviy hisobotning tarkibiy qismi sifatida taqdim etadi.

5. Boshqa moliyaviy hisobotlar bilan birgalikda foydalanish chogʻida pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot maʼlumotlari moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar uchun tashkilotning pul mablagʻlari va uning ekvivalentlarini jalb etish qobiliyatini baholash imkonini beradigan maʼlumot bilan taʼminlaydi.

6. Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot pul tushumlari va toʻlovlari uchta asosiy toifaga ajratiladi: operatsion faoliyat, investitsiya faoliyati va moliyaviy faoliyat.

7. Tashkilot tomonidan olingan bank kreditlari moliyaviy faoliyatga kiradi. Agar talab qilingan paytda toʻlanadigan bank overdraftlari tashkilotlar pul mablagʻlarini boshqarishning ajralmas qismi boʻlsa, ular pul mablagʻlari va pul mablagʻlari ekvivalentining tarkibiy qismi hisoblanadi.

8. Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot pul mablagʻlari va pul mablagʻlari ekvivalentlari moddalari oʻrtasidagi harakatni oʻz ichiga olmaydi. Ushbu moddalari oʻrtasidagi harakat pul mablagʻlarini boshqarishning bir qismi sanalib, pul mablagʻlarini boshqarish ortiqcha pul mablagʻlarini pul mablagʻlari ekvivalentlariga kiritishni oʻz ichiga oladi.

9. Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot tashkilotning hisobot davri davomida operatsion, investitsiya yoki moliyaviy faoliyatlari natijasida olgan pul oqimlari haqidagi maʼlumotlarni oʻz faoliyati xususiyatidan kelib chiqqan holda taqdim etiladi.

2-bob. Tashkilotning operatsion faoliyati

10. Tashkilotning operatsion faoliyati natijasida vujudga keladigan pul oqimlari hajmi tashkilotning qarzlarini toʻlash, ishlab chiqarish quvvatlarini saqlab turish, dividendlarni toʻlash va oʻz mablagʻlari hisobidan yangi investitsiyalar qilish uchun qanchalik yetarli ekanini aks ettiruvchi asosiy koʻrsatkich hisoblanadi. Oʻtgan davrlarda operatsion faoliyatdan olingan pul oqimlarining ayrim qismlari toʻgʻrisidagi maʼlumotdan boshqa maʼlumotlar bilan birgalikda operatsion faoliyat boʻyicha kelgusi pul oqimlarini prognoz qilishda foydalanish mumkin.

11. Operatsion faoliyatning pul oqimlari tashkilotning asosiy faoliyatidan kelib chiqadi. Operatsion faoliyatning pul oqimlariga quyidagilar kirishi mumkin:

mahsulot (ishlar va xizmatlar) sotishdan pul mablagʻlarining kelib tushishi;

royalti, badallar, vositachilik haqqi va boshqalar boʻyicha pul mablagʻlari tushumi;

yetkazib beruvchilarga toʻlangan pul mablagʻlari;

xodimlarga toʻlangan mablagʻlar va xodimlar nomidan pul mablagʻlari toʻlovlari;

operatsion faoliyatga tegishli boʻlgan soliqlar boʻyicha pul mablagʻlari toʻlovlari yoki ularning qaytarilishi;

savdo yoki dilerlik maqsadlarida tuzilgan bitimlar boʻyicha pul mablagʻlari tushumlari va toʻlovlari.

Asosiy vositalar obyektini sotish boʻyicha pul oqimlari investitsiya faoliyatining pul oqimlariga kiritiladi. Lekin, ijaraga berish va keyinchalik sotish maqsadida aktivlarni ishlab chiqarish yoki xarid qilish uchun amalga oshirilgan pul mablagʻlari toʻlovlari operatsion faoliyatning pul oqimlari sifatida qaraladi. Bunday aktivlarni ijaraga berish va keyinchalik sotishdan pul mablagʻlari kelib tushishi ham operatsion faoliyatning pul oqimlari hisoblanadi.

12. Qimmatli qogʻozlarni qayta sotish maqsadida xarid qilinishi natijasida kelib chiqadigan pul oqimlari operatsion faoliyat tarzida tasniflanadi. Xuddi shunday, moliyaviy tashkilotlar tomonidan beriladigan qarzlar, odatda, moliyaviy tashkilotning asosiy daromad keltiruvchi faoliyatiga tegishli boʻlganligi sababli shunday tashkilotlarda operatsion faoliyat tarzida tasniflanadi.

3-bob. Tashkilotning investitsiya faoliyati

13. Tashkilot investitsiya faoliyatining pul oqimlari haqidagi maʼlumotni pul oqimlari toʻgʻrisida hisobotda alohida yoritib beradi.

Investitsiya faoliyatining pul oqimlari haqidagi maʼlumot kelgusi daromad va pul oqimlarini hosil qilish uchun moʻljallangan resurslarga qancha sarflar amalga oshirilganini koʻrsatadi. Investitsiya faoliyatidan olingan asosiy pul oqimlariga quyidagilar kirishi mumkin:

asosiy vositalar, nomoddiy va boshqa uzoq muddatli aktivlarni xarid qilish uchun pul mablagʻlari toʻlovlari. Ushbu toʻlovlar kapitallashtiriladigan tajriba-konstruktorlik ishlari boʻyicha va tashkilotning oʻzida yaratilgan asosiy vositalar boʻyicha toʻlovlarni oʻz ichiga oladi;

asosiy vositalar, nomoddiy va boshqa uzoq muddatli aktivlarni sotishdan olingan pul mablagʻlari tushumi;

pul mablagʻlari ekvivalentlari hisoblangan dilerlik yoki savdo maqsadlari uchun moʻljallangan toʻlov instrumentlarini xarid qilish uchun toʻlovlardan tashqari, boshqa tashkilotlarning ulushli instrumentlari yoki qarz instrumentlarini hamda qoʻshma korxonalarda ishtirok etish huquqini xarid qilishga doir pul mablagʻlari toʻlovlari;

pul mablagʻlari ekvivalentlari hisoblangan dilerlik yoki savdo maqsadlari uchun moʻljallangan toʻlov instrumentlari boʻyicha pul mablagʻlari kelib tushishidan tashqari boshqa tashkilotlarning ulushli instrumentlari yoki qarz instrumentlarini hamda qoʻshma korxonalarda ishtirok etish huquqini sotishdan olgan pul mablagʻlari kelib tushishi;

boshqa tashkilotlarga berilgan pul mablagʻlaridagi boʻnaklar va qarzlar (moliyaviy tashkilotlar tomonidan berilgan boʻnaklar va qarzlar bundan mustasno);

fyuchers va forvard bitimlari, opsion bitimlar va svop-bitimlar boʻyicha pul mablagʻlari toʻlovlari, bundan moliyaviy faoliyat sifatida tasniflanadigan dilerlik yoki savdo maqsadlari uchun moʻljallangan bitimlar yoki toʻlovlar mustasno;

fyuchers va forvard bitimlari, opsion bitimlar va svop bitimlar boʻyicha pul mablagʻlari tushumlari, bundan moliyaviy faoliyat sifatida tasniflanadigan dilerlik yoki savdo maqsadlari uchun moʻljallangan bitimlar yoki tushumlar mustasno.

Shartnoma muayyan pozitsiyani xejlash sifatida hisobga olinsa, bunday bitim boʻyicha pul oqimlari xejlangan faoliyat turi pozitsiyasidagi pul oqimlari sifatida qaraladi.

Bunda, xejlash deganda bu tashkilot oʻzini valyuta kurslaridagi farqdan vujudga kelishi mumkin boʻlgan yoʻqotishlardan himoya qilish maqsadida aktivlar yoki majburiyatlarni forvard, fyuchers va boshqa bitimlar boʻyicha xorijiy valyutada xarid qilish tarzida ifodalangan himoya qilish sifatidagi bitim tushuniladi.

4-bob. Tashkilotning moliyaviy faoliyati

14. Tashkilot moliyaviy faoliyatidan pul oqimlari haqidagi maʼlumotni pul oqimlari toʻgʻrisida hisobotda alohida yoritib beradi. Ushbu maʼlumot moliyaviy faoliyatning kelgusi pul oqimlarini prognoz qilish uchun zarur hisoblanadi. Moliyaviy faoliyatdan keladigan asosiy pul oqimlariga quyidagilar kirishi mumkin:

aksiyalarni yoki boshqa ulushli instrumentlarni chiqarishdan pul mablagʻlari tushumlari;

tashkilotlar aksiyalarini xarid qilish yoki muomaladan chiqarish uchun mulkdorlarga pul mablagʻlari toʻlovlari;

obligatsiyalar emissiyasi, qarz majburiyatlari, garov va boshqa qisqa hamda uzoq muddatli qarz majburiyatlarini chiqarishdan pul mablagʻlari tushumlari;

qarzlarni qaytarish boʻyicha pul mablagʻlari toʻlovlari;

moliyaviy ijara boʻyicha pul mablagʻlari toʻlovlari.

5-bob. Operatsion faoliyat boʻyicha pul oqimlarini taqdim etish

15. Tashkilot operatsion faoliyat boʻyicha pul mablagʻlari harakatini hisobotda quyidagi usullardan birini qoʻllagan holda taqdim etadi:

bevosita usul, bunda pul mablagʻlarining yalpi tushumlari va yalpi toʻlovlarining asosiy turlari yoritib beriladi;

bilvosita usul, bunda operatsion faoliyatdan sof pul oqimlari sof foyda (zarar)ni pulsiz operatsiyalarning taʼsirini va har qanday kechiktirilgan yoki hisoblangan oʻtgan yoki kelgusi davrga tegishli operatsion pul mablagʻlari tushumlari yoki toʻlovlarini, hamda investitsiya yoki moliyaviy pul oqimlari bilan bogʻliq daromad yoki xarajat moddalarini hisobga olgan holda tuzatishlar kiritish orqali aniqlanadi.

16. Bevosita usul qoʻllanganda, pul mablagʻlarining yalpi tushumlari va yalpi toʻlovlarining asosiy sinflari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni quyidagi yoʻllar bilan olish mumkin:

tashkilotning buxgalteriya hisobi yozuvlaridan;

moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladigan sotishdan tushum, sotish tannarxi (moliyaviy tashkilotlar uchun foizlar va shunga oʻxshash daromadlar hamda foiz xarajatlari va shunga oʻxshash xarajatlar) va boshqa moddalarni quyidagilar boʻyicha tuzatish orqali:

davr mobaynida tovar-moddiy zaxiralardagi va joriy debitorlik va kreditorlik qarzlaridagi oʻzgarishlar;

boshqa pulsiz moddalar;

investitsiya yoki moliyaviy faoliyat boʻyicha pul oqimlarini keltirib chiqaradigan boshqa moddalar.

17. Bilvosita usul qoʻllanganda, operatsion faoliyat boʻyicha sof pul oqimlari foyda yoki zararni quyidagilarning taʼsirini hisobga olgan holda tuzatish orqali aniqlanadi:

davr mobaynida tovar-moddiy zaxiralardagi, joriy debitorlik va kreditorlik qarzlaridagi oʻzgarishlar;

eskirish, baholangan majburiyat, kechiktirilgan soliqlar realizatsiya qilinmagan ijobiy va salbiy kurs farqlari, shuningdek taʼsir ostidagi tashkilotlarning taqsimlanmagan foydasi kabi pulsiz moddalar;

investitsiya yoki moliyaviy faoliyat boʻyicha pul oqimlarini keltirib chiqaradigan boshqa moddalar.

Muqobil ravishda operatsion faoliyat boʻyicha sof pul oqimlarini moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda yoritilgan tushumlar va xarajatlarni aks ettirish hamda davr mobaynida tovar-moddiy zaxiralardagi va joriy debitorlik va kreditorlik qarzlaridagi oʻzgarishlarni aks ettirish orqali bilvosita usulda taqdim etish mumkin.

6-bob. Pul oqimlari boʻyicha maʼlumotlarni netto asosda taqdim etish

18. Tashkilot investitsiya va moliyaviy faoliyatlarning pul mablagʻlarining yalpi tushumlari va yalpi toʻlovlarini hisobotda alohida aks ettirilishi lozim, bundan 19-bandda belgilangan, netto asosda taqdim etiladigan pul oqimlari mustasno.

Bunda, hisobot davrida pul mablagʻlarining sof kirimi yoki kamayishi netto-asos hisoblanadi.

19. Quyidagi operatsion, investitsiya yoki moliyaviy faoliyatdan kelib chiqadigan pul oqimlari netto asosda taqdim etilishi mumkin:

pul oqimlari tashkilotning emas, balki xaridorning faoliyatini aks ettirgan holda, xaridorlar nomidan pul mablagʻlarining kelib tushishi va toʻlovi;

aylanma davri qisqa, yirik summadagi va soʻndirish muddati qisqa boʻlgan moddalar boʻyicha pul mablagʻlari kelib tushishi va toʻlovi.

Shuningdek, moliyaviy tashkilotlarning quyidagi faoliyatlardan kelib chiqadigan pul oqimlari hisobotda netto asosda taqdim etilishi mumkin:

depozitlarni joylashtirish va ularni qaytarib olish;

xaridorlarga taqdim etilgan avans pul mablagʻlari va qarzlar hamda ushbu avanslar va qarzlarning qaytarilishi.

7-bob. Chet el valyutasidagi pul oqimlari

20. Chet el valyutasidagi operatsiyalardan pul oqimlari operatsiya amalga oshirilgan sanadagi chet el valyutasining soʻmga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining kursini qoʻllab aks ettiriladi.

21. Chet eldagi shuʼba jamiyatining pul oqimlari ular sodir boʻlgan sanadagi chet el valyutasining soʻmga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining kursi boʻyicha qayta hisoblanishi lozim.

22. Chet el valyutasi kurslaridagi oʻzgarishlar natijasida hosil boʻladigan realizatsiya qilinmagan foyda va zararlar pul oqimlari hisoblanmaydi. Biroq almashtirish kursi stavkalari oʻzgarishining xorijiy valyutada saqlanayotgan yoki toʻlanishi lozim boʻlgan pul mablagʻiga yoki ular ekvivalentlariga taʼsiri, hisobot davri boshi va oxiridagi pul mablagʻlari va ular ekvivalentlari oqimining bir-biriga muvofiqlashtirish uchun pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladi. Bu summa operatsion, investitsiya va moliyaviy faoliyatlar natijasida vujudga keladigan pul oqimlaridan alohida koʻrsatiladi va bu pul oqimlari hisobot davri oxiridagi almashtirish kursi boʻyicha taqdim etilganda yuzaga keladigan kurs farqlarini oʻz ichiga oladi.

8-bob. Foizlar va dividendlar

23. Foizlar va dividendlarni olish va toʻlash bilan bogʻliq pul oqimlarini alohida yoritib berish zarur. Ularni davrdan davrga izchillik bilan operatsion yoki investitsiya yoxud moliyaviy faoliyatning pul oqimlari sifatida tasnif etish lozim.

24. Toʻlangan va olingan foizlar hamda olingan dividendlar mos ravishda moliyaviy va investitsiya faoliyatidan keladigan pul oqimlari sifatida tasniflanishi mumkin, chunki ular moliyaviy resurslarni yoki investitsiya daromadlarini jalb qilish sarflarini anglatadi.

25. Toʻlangan dividendlar moliyaviy faoliyat pul oqimlari sifatida tasniflanishi mumkin, chunki ular moliyaviy resurslarni jalb etish uchun sarf hisoblanadi.

9-bob. Foyda soligʻi

26. Foyda soliqlari natijasida kelib chiqadigan pul oqimlari alohida yoritib berilishi lozim.

10-bob. Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga hamda boshqa tashkilotlarga investitsiyalar va ulardagi egalik ulushlarining oʻzgarishi

27. Shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga hamda qoʻshma korxonaga investitsiyalarning hisobi ulushli qatnashish usulida yoki boshlangʻich qiymat boʻyicha hisobga olinganda, investor pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotda faqat oʻzi va investitsiya obyekti oʻrtasidagi pul oqimlari (masalan, dividendlar va avanslar ) toʻgʻrisidagi maʼlumotni aks ettiriladi.

28. Shuʼba xoʻjalik jamiyatlari yoki boshqa tashkilotlarni xarid qilish yoki sotishdan yalpi pul oqimlari alohida yoritiladi va investitsiya faoliyati sifatida tasniflanadi.

29. Shuʼba xoʻjalik jamiyatlari yoki boshqa tashkilotlarni xarid qilish va ularni sotish boʻyicha quyida maʼlumotlar moliyaviy hisobotlarga izohlarda yoritib beriladi:

xarid qilish yoki sotishning umumiy qiymati;

pul mablagʻlari va pul mablagʻlari ekvivalentlari orqali xarid qilish yoki sotishning toʻlangan qismi;

xarid qilingan yoki sotilgan shuʼba xoʻjalik jamiyatiga yoki boshqa tashkilotga tegishli boʻlgan pul mablagʻlari va pul mablagʻlari ekvivalentlari summasi;

xarid qilingan yoki sotilgan shuʼba xoʻjalik jamiyatiga yoki boshqa tashkilotga tegishli pul mablagʻlari va pul ekvivalentlaridan tashqari aktivlar va majburiyatlar yoki ularning turlari boʻyicha summasi.

11-bob. Pulsiz operatsiyalar

30. Pul mablagʻlari yoki pul mablagʻlari ekvivalentlaridan foydalanishni talab qilmaydigan investitsiya va moliyaviy operatsiyalar pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotga kiritilmaydi. Bunday operatsiyalar boshqa moliyaviy hisobot shaklida faoliyatning ushbu investitsiya va moliyaviy turlari toʻgʻrisidagi barcha muhim maʼlumotni taqdim etadigan tarzda yoritib berilishi lozim.

Pulsiz operatsiyalarga quyidagilar misol boʻladi:

aktivlarni bevosita tegishli majburiyatlarni olish orqali yoki moliyaviy ijara asosida xarid qilish;

tashkilotni ulushli instrumentlarni chiqarish evaziga xarid qilish;

qarz majburiyatlarining xususiy kapitalga aylantirilishi.

12-bob. Boshqa maʼlumotlarni yoritib berish

31. Tashkilot pul mablagʻlari va ularning ekvivalentlarining alohida moddalarini koʻrsatishi va pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotdagi summalarni buxgalteriya balansining tegishli moddalari bilan solishtirmalarini yoritib berishi lozim.

32. Tashkilot oʻzida mavjud boʻlgan, lekin guruh foydalana olmaydigan ahamiyatli miqdordagi pul mablagʻlari va ularning ekvivalentlari qoldigʻi miqdorini rahbariyatning tushuntirishi bilan birga yoritib berishi lozim.

33. Pul oqimlarini segmentlar boʻyicha foydalanuvchilarga butun tashkilotga tegishli boʻlgan pul oqimlari va uning tarkibiy qismlariga tegishli boʻlgan pul oqimlarining oʻzaro aloqasini hamda segmentlar boʻyicha pul oqimlarining mavjudligi va oʻzgaruvchanligi haqida yoritib berish zarur.

Vazir D. KUCHKAROV

Toshkent sh.,

2024-yil 5-dekabr,

199-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.12.2024-y., 10/24/3592/1083-son)

lex.uz