📅 2024-yil 16-dekabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2024-yil 16-dekabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2024 йил 16 декабрь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 16 декабря 2024 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 16 December 2024 · Other documents · Oliy sudi Plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
Қарори
Фуқаролик ишлари бўйича суд харажатларини ундириш амалиёти тўғрисида
Ўзбекистон Республикаси «Давлат божи тўғрисида»ги Қонунига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилганлиги муносабати билан, шунингдек, судлар томонидан қонун нормаларини бир хилда ва тўғри қўлланилишини таъминлаш, фуқаролик ишлари бўйича суд харажатларини ундириш амалиётида мавжуд камчиликларни бартараф қилиш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг 22-моддасига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:
1. Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, фуқаролик ишлари бўйича суд харажатлари давлат божи ва ишни кўриш билан боғлиқ чиқимлардан иборат.
2. Ўзбекистон Республикаси «Давлат божи тўғрисида»ги Қонунининг (бундан буён матнда «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун деб юритилади) 3-моддасига мувофиқ, давлат божи юридик аҳамиятга молик ҳаракатларни амалга оширганлик ва (ёки) бундай ҳаракатлар учун ваколатли муассасалар ва (ёки) мансабдор шахслар томонидан ҳужжатлар берганлик учун олинадиган мажбурий тўлов ҳисобланади.
Давлат божи бошқа турдаги мажбурий тўловлар қатори Ўзбекистон Республикаси Давлат бюджети даромадларини шакллантиришнинг таркибий қисмини ташкил этиши боис, судлар фуқаролик ишлари бўйича давлат божини ундириш тўғрисидаги қонун талабларига қатъи риоя этишлари шарт.
3. Фуқаролик ишлари бўйича давлат божини ундириш билан боғлиқ масалалар «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун, ушбу Қонун билан тасдиқланган «Давлат божи ставкаларининг миқдорлари» ва Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодексининг (бундан буён матнда ФПК деб юритилади) 13-бобига мувофиқ тартибга солинади.
4. Тушунтирилсинки, фуқаролик ишлари бўйича давлат божи қуйидагилардан ундирилади:
1) судларга бериладиган даъво аризалардан, алоҳида тартибда юритиладиган ишларга доир аризалардан, суд буйруғини бериш тўғрисидаги аризалардан;
2) ҳакамлик судининг ҳал қилув қарорлари юзасидан низолашиш ҳақидаги аризалардан;
3) ҳакамлик судининг ҳал қилув қарорларини мажбурий ижро этиш учун ижро варақаси бериш тўғрисидаги аризалардан;
4) чет давлат судининг ҳамда чет давлат ҳакамлик судининг (арбитражининг) ҳал қилув қарорини тан олиш ва ижрога қаратиш ҳақидаги аризалардан;
5) корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, жамоат бирлашмаларининг маъмурий ва бошқа оммавий ҳуқуқий муносабатлардан юзага келмайдиган қарорлари ҳамда улар мансабдор шахсларининг шундай ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан берилган даъво аризаларидан;
6) апелляция, кассация ва тафтиш тартибидаги шикоятларидан:
а) судларнинг ҳал қилув қарорлари устидан;
б) иш юритишни тугатиш тўғрисидаги, даъвони кўрмасдан қолдириш тўғрисидаги, суд жарималарини солиш тўғрисидаги ажримлар устидан;
в) ҳакамлик судининг ҳал қилув қарорлари юзасидан низолашиш ҳақидаги ишлар бўйича ажримлар устидан;
г) ҳакамлик судининг ҳал қилув қарорларини мажбурий ижро этиш учун ижро варақаси бериш тўғрисидаги аризалар бўйича ажримлар устидан;
д) чет давлат судининг ҳамда чет давлат ҳакамлик судининг (арбитражининг) ҳал қилув қарорини тан олиш ва ижрога қаратиш тўғрисидаги аризалар бўйича ажримлар устидан;
7) ҳужжатларнинг дубликатларини ва кўчирма нусхаларини (шу жумладан, такрорий равишда бериладиган суд ҳужжатларининг кўчирма нусхаларини) берганлик учун.
Судларга тушунтирилсинки, ФПКнинг 396, 416 ва 419 27 -моддаларига асосан апелляция, кассация ва тафтиш инстанцияси судлари суд ҳужжатларини тўлиқ ҳажмда текшириб чиқиши шартлигидан келиб чиқиб, суд қарорларининг суд харажатлари қисмидан норози бўлиб берилган апелляция, кассация ва тафтиш шикоятлари бўйича давлат божи умумий асосларда тўланади, давлат божи билан боғлиқ масалалар бўйича чиқарилган ажримларга нисбатан берилган хусусий шикоятлар бундан мустасно.
5. Давлат божи ва почта харажати ариза, даъво аризаси, шикоят (бундан буён — ариза) судга берилгунга қадар тўланади, қонун билан давлат божи тўлови бўйича бошқача тартиб белгиланган ҳоллар бундан мустасно (масалан, аризачи қонун билан давлат божини тўлашдан озод қилинган, суд томонидан давлат божи тўлови кечиктирилган ёки бўлиб-бўлиб тўлаш белгиланган ҳоллар).
Бунда, судларнинг эътибори почта харажатлари тўловидан озод қилиш, уни кечиктириш, камайтириш ёки бўлиб-бўлиб тўлаш қонунда назарда тутилмаганлигига қаратилсин.
Давлат божи тўланганлиги факти:
банк томонидан тўловчига берилган белгиланган шаклдаги тўлов ҳужжати (квитанция, тўлов топшириқномаси ва бошқалар);
белгиланган шаклда тўловни амалга оширган мансабдор шахс ёки давлат органи ва ташкилотнинг кассаси томонидан тўловчига берилган тўлов ҳужжати;
электрон тўлов тизимидан олинган маълумотлар билан тасдиқланади.
Даъво баҳоси чет эл валютасида белгиланган мулкий низо бўйича судга ариза берилганда, давлат божининг миқдори ариза тақдим этилган санада Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан белгиланган курс бўйича миллий валютада белгиланади.
Агар муайян судда алоҳида кўрилиши керак бўлган бир нечта аризалар бўйича давлат божи бир тўлов ҳужжати билан тўланган бўлса, тўлов ҳужжати ишлардан бирига илова қилинади. Қолган ишларга тўлов ҳужжатининг нусхаси қўшилиб, унинг асли қўшиб қўйилган ишга ҳавола қилинган ҳолда судья томонидан давлат божи тўланганлиги тўғрисида белги қўйилади ёки маълумотнома тузилади.
Мазкур қоида почта харажатлари тўлов ҳужжатларига нисбатан ҳам қўлланилади.
6. Шуни назарда тутиш керакки, тўланиши лозим бўлган давлат божи миқдори арз қилинган талабнинг хусусиятига (мулкий ёки номулкий) боғлиқ бўлади ва «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун билан белгиланган ставкалар бўйича аниқланади.
Даъво талаби мулкий хусусиятга эга бўлган ҳолларда давлат божи миқдорини даъвогар томонидан кўрсатилган даъво баҳосидан келиб чиқиб, ФПКнинг 129 ва 130-моддаларига мувофиқ судья белгилайди.
Мулкий хусусиятга эга бўлган бир нечта мустақил талаблардан иборат даъво аризалардан давлат божи умумий даъво суммасидан келиб чиққан ҳолда ундирилади.
Бир нечта мустақил талабларни ўз ичига олган номулкий хусусиятга эга бўлган даъво аризалардан ҳар бир талаб учун алоҳида давлат божи ундирилади.
Бир вақтнинг ўзида мулкий ва номулкий хусусиятга эга бўлган мустақил талаблардан иборат бўлган аризалардан давлат божи ҳар бир талаб учун алоҳида, мулкий ва номулкий хусусиятдаги аризалар учун белгиланган ставкалар бўйича ундирилади. Масалан, никоҳдан ажратиш ва мол-мулкни бўлиш ҳақидаги даъво талаблари битта аризада берилганда ёки уйдан кўчириш ва уйга киритиш ҳақидаги талаблар битта ишга бирлаштирилганда, давлат божи ҳар бир талаб бўйича алоҳида ундирилади.
Шу билан бирга, судларнинг эътибори, бир вақтнинг ўзида бири иккинчисидан келиб чиққан талаблардан иборат бўлган аризалардан давлат божи фақат асосий талаб бўйича ундирилишига қаратилсин (масалан, қурилмани буздириш ва ерни ўз ҳолига қайтариш; кредит шартномасини муддатидан олдин бекор қилиш, кредит қарздорлигини ундириш ва ундирувни гаров мулкига қаратиш; меросхўр деб топиш, меросни тақсимлаш ва мерос улушларини белгилаш; уй-жойга киритиш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқини белгилаш; фойдаланиш ҳуқуқини йўқотган деб топиш ва турар жойдан кўчириш ҳақидаги талаблар ва ҳоказо).
7. Агар суд томонидан иш кўрилиши жараёнида даъво баҳоси кўпайтирилган бўлса, давлат божи даъвонинг кўпайтирилган суммасидан келиб чиққан ҳолда ҳисобланади («Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-моддасининг саккизинчи қисми).
Бунда, келиб чиққан давлат божидаги фарқ даъво рад қилинганда давлат фойдасига даъвогардан, даъво тўлиқ ёки қисман қаноатлантирилганда эса, жавобгардан қаноатлантирилган қисмига мутаносиб равишда ундирилади.
Суд қонунда белгиланган ҳолларда арз қилинган талаблар доирасидан четга чиққанида ҳам давлат божи шундай тартибда ҳисобланиб, даъвонинг қаноатлантирилган қисмига мутаносиб равишда жавобгардан ундирилади.
Иш кўрилиши жараёнида даъвогар томонидан даъво талаблари камайтирилган ҳолларда, тўланган давлат божи қайта ҳисоблаб чиқилмайди ва қайтарилмайди («Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-моддасининг еттинчи қисми).
Судларнинг эътибори, дастлаб давлат божи тўланмасдан (кечиктириш, бўлиб-бўлиб тўлаш, камайтириш ёки озод қилиш ҳолларда) иш юритишга қабул қилинган даъво ариза бўйича кейинчалик даъвонинг баҳоси камайтирилган ҳолларда, давлат божини ундириш масаласи судья томонидан иш якуни бўйича қарор қабул қилишда умумий асосларда ҳал қилиниши лозимлигига қаратилсин.
8. Судлар шуни назарда тутишлари лозимки, «Давлат божи тўғрисида»ги Қонуннинг 19-моддасига кўра, давлат божи қуйидаги ҳолларда умумий асосларда ундирилади:
қарши даъво аризалардан;
учинчи шахсларнинг ишга мустақил даъво талаблар билан киришганлиги тўғрисидаги аризалардан.
Ишга киришган даъвогарнинг ҳуқуқий ворисидан давлат божи, агар у даъвогар томонидан тўланмаган бўлса, умумий асосларда ундирилади.
Бунда «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 7-моддасининг иккинчи қисми ва 8-моддаси қоидалари инобатга олиниши лозим.
9. Даъво бир нечта даъвогар томонидан биргаликда бир ёки бир нечта жавобгарга нисбатан тақдим этилганда давлат божи даъвонинг умумий суммасидан келиб чиқиб ҳисобланади ва даъвогарлар томонидан улар қўйган талаблар улушига мутаносиб тарзда тўланади («Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-моддасининг ўнинчи қисми).
Бир даъвогар томонидан бир нечта жавобгарга нисбатан даъво тақдим этилганда ҳам, шунингдек судья томонидан бир турдаги бир нечта талаб бир иш юритишга бирлаштирилганда ҳам давлат божи даъвонинг умумий суммасидан келиб чиққан ҳолда ундирилади («Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-моддасининг ўн биринчи қисми).
Бирлаштирилган бир ёки бир нечта даъво талаблари судья томонидан алоҳида иш юритишга ажратилганда, қонунчилик талабларига мувофиқ тўланган давлат божи қайта ҳисоблаб чиқилмайди ва қайтарилмайди. У алоҳида ажратилган иш юритиш бўйича ҳисобга олинади ва бу ҳақда судья томонидан тегишли маълумотнома тузилиб, тўлов ҳужжатининг нусхаси билан бирга иш материалларига қўшиб қўйилади.
10. Судга ариза давлат божи тўловисиз келиб тушганда, судья аризачи қонун билан уни тўлашдан озод қилинган-қилинмаганлигини текшириши шарт.
Фуқаролик ишлари бўйича давлат божи тўлашдан озод қилинган жисмоний ва юридик шахслар рўйхати «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 8-моддасининг биринчи қисмида белгиланган.
Бунда «Давлат божи тўғрисида»ги Қонуннинг 7-моддасига кўра, 2020 йил 1 январга қадар қабул қилинган бошқа қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилган ва ушбу Қонунда назарда тутилмаган давлат божини тўлашдан озод қилиш ушбу ҳужжатларнинг амал қилиш муддати тугагунига қадар кучда қолиши инобатга олиниши лозим.
Агар аризачи қонун ёки бошқа қонунчилик ҳужжатларига кўра давлат божини тўлашдан озод қилинмаган ва аризада уни тўлашни кечиктириш, камайтириш, бўлиб-бўлиб тўлаш ҳақида илтимоснома мавжуд бўлмаса, шунингдек почта харажатлари тўланмаган бўлса, судья аризани қайтариш ҳақида ажрим чиқаради (ФПК 195-моддаси биринчи қисмининг 7-банди). Ажримда тўланиши лозим бўлган давлат божи, почта харажатлари суммаси кўрсатилиши ва ушбу камчилик бартараф қилинганидан сўнг такроран мурожаат қилиш имконияти мавжудлиги тушунтирилиши лозим.
ФПК 133-моддасининг иккинчи қисми ва 193-моддасига мувофиқ, судья фуқаролик ишини қўзғатиш босқичида аризачининг илтимосномаси бўйича унинг мулкий аҳволига қараб давлат божини тўлашни кечиктиришга, бўлиб-бўлиб тўлашга ёки миқдорини камайтиришга ҳақли бўлиб, бу ҳақда аризани иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш ҳақидаги ажримида ёхуд аризачининг илтимосномасини қаноатлантириш ҳақидаги алоҳида ажримда кўрсатади.
Илтимоснома рад қилинганда, ариза ва унга илова қилинган ҳужжатлар судьянинг ажрими билан аризачига қайтарилади.
11. «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 8-моддасининг иккинчи қисмида, ушбу модда биринчи қисмининг 10, 13 2 , 14, 33-36 ва 37 1 -бандларида кўрсатилган шахсларнинг талаблари қаноатлантириш тўлиқ ёки қисман рад этилган тақдирда, давлат божи шу шахслардан талабларнинг қаноатлантирилиши рад этилган миқдорига мутаносиб равишда ундирилиши назарда тутилган.
Шу билан бирга, «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-моддасининг йигирма учинчи қисмида давлат божи тўлашдан озод қилинган давлат органлари ҳамда бошқа шахслар томонидан юридик ва жисмоний шахсларнинг манфаатларини кўзлаб билдирилган талабларни қаноатлантириш рад этилган ёки улар қисман қаноатлантирилган тақдирда, давлат божи ариза қайси шахсларнинг манфаатларини кўзлаб тақдим этилган бўлса, шу шахслардан даъво талабларнинг қаноатлантирилиши рад этилган қисмига мутаносиб равишда ундирилиши кўрсатилган.
Шундан келиб чиқиб, судларга тушунтирилсинки, бундай талаб ФПК 138-моддасининг бешинчи қисмида ҳам белгиланганлигидан келиб чиқиб, давлат божини тўлашдан озод этилган давлат органлари ва бошқа органлар, шунингдек ташкилотларнинг юридик шахслар ва фуқароларнинг манфаатларини кўзлаб тақдим этилган даъво талабларини қаноатлантириш рад этилган ёки улар қисман қаноатлантирилган тақдирда, давлат божи манфаатлари кўзланиб даъво тақдим этилган шахслардан (агар улар қонунга мувофиқ давлат божи тўлашдан озод қилинмаган бўлса) даъво талабларининг қаноатлантирилиши рад этилган қисмига мутаносиб равишда ундирилиши лозим.
Шу билан бирга, кўрсатилган давлат органлари ҳамда бошқа ташкилотлар томонидан топширилган ариза, апелляция, кассация, тафтиш шикоятларини қабул қилишда, судлар манфаатлари кўзланган юридик ва жисмоний шахсларнинг бундай мурожаат қилишга розилиги мавжудлигини текширишлари лозим.
12. ФПК 133-моддасига асосан ҳам жисмоний, ҳам юридик шахсдан давлат фойдасига ундириладиган суд харажатларини кечиктириш, бўлиб-бўлиб тўлаш ёки миқдорини камайтириш масаласини ҳал қилишда, суд уларнинг бу харажатларни бир йўла ёки қисман тўлашга қурби етмаслигини тасдиқловчи далиллар мавжудлигини (масалан, иш ҳақи (даромади), банкда маблағлари мавжуд эмаслиги, аризачининг оиласи кам таъминланган деб тан олинганлиги тўғрисидаги ваколатли органнинг маълумоти (маълумотномаси) ва ҳоказо) текшириши лозим.
Юридик шахслар, шунингдек, тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланувчи жисмоний шахслар давлат божи тўловини кечиктириш, камайтириш, бўлиб-бўлиб тўлаш ҳақида илтимоснома билан мурожаат қилиб, унга банкнинг ҳисоб рақамида пул маблағи мавжуд эмаслиги ёки етарли эмаслиги ҳақидаги маълумотномани илова қилганда, ушбу маълумотнома судга мурожаат қилинган кундан кўпи билан уч кун олдинги сана билан қайд этилган бўлиши лозимлиги, бу муддатдан аввалги санадаги маълумотнома инобатга олинмаслигига судларнинг эътибори қаратилсин.
13. Давлат божини қайтариш «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 18-моддасининг биринчи қисмида кўрсатилган асосларга мувофиқ амалга оширилади. Давлат божи қонунда талаб қилинганидан ортиқча миқдорда тўланган бўлса, шу ортиқча тўланган қисми қайтарилади. Қонуннинг ушбу моддасида қайд этилган бошқа ҳолларда бож тўлиқ миқдорда қайтарилиши лозим.
Судларнинг эътибори давлат божи суммаларининг қайтарилиши «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 18-моддасининг иккинчи қисмида белгиланган тартибда суд ҳужжатига асосан амалга оширилишига қаратилсин.
Агар даъвогар давлат божини тўлаб, судга ариза билан мурожаат қилмаган бўлса, суднинг ушбу ҳолатни тасдиқловчи маълумотномаси уни қайтариш учун асос бўлади.
Бунда судлар почта харажатларини қайтариш қонунда назарда тутилмаганлигини инобатга олишлари лозим.
14. Судлар шуни инобатга олишлари лозимки, ФПК 123-моддасининг иккинчи қисми талабларига мувофиқ, суд ФПК 122-моддасининг 1, 3, 4 ва 10 3 -бандларида назарда тутилган асослар бўйича аризани кўрмасдан қолдирганда, давлат божини қайтариш масаласини ҳал қилиши ва бу ҳақда ажримда кўрсатиши лозим.
Бундан ташқари, «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 18-моддаси биринчи қисмининг 5, 10, 11, 13 ва 14-бандлари талабларига мувофиқ, қуйидаги ҳолларда ҳам давлат божи тўлиқ ёки қисман қайтарилади:
агар иш судга тааллуқли бўлмаса, ишни юритиш тугатилганда, бундан иш тааллуқлилигига кўра бошқа судга кўриб чиқиш учун ўтказилган ҳоллар мустасно;
ишда иштирок этган шахс вафот этганида, агар низоли ҳуқуқий муносабат ҳуқуқий ворисликка йўл қўймаса;
агар ишда иштирок этаётган юридик шахс тугатилган бўлса;
даъвогар низони судга қадар ҳал этиш (эътироз билдириш) тартибига риоя этмаганда, агар бу ҳол қонунда ушбу тоифадаги низолар учун ёки тарафларнинг шартномасида назарда тутилган ҳамда бундай ҳал этиш имконияти бой берилган бўлса;
суд буйруғини чиқариш тўғрисидаги аризани қабул қилиш рад этилганда.
Суд, ФПКнинг тегишли моддаларида кўрсатилган асослар бўйича аризани кўрмасдан қолдирганда ёки иш юритишни тугатганда, давлат божини қайтариш ҳақида ҳам ўз ажримида кўрсатиши лозим.
Шу билан бирга, ариза ФПК 122-моддаси биринчи қисмининг 5, 6, 9 ва 9 1 -бандларига асосан кўрмасдан қолдирилганда, даъво ариза берилганда кечиктирилган ёки бўлиб-бўлиб тўлаш белгиланган давлат божи тарафлардан ундирилмаслиги инобатга олиниши лозим.
15. Суд томонидан илгари кўрмасдан қолдирилган такроран берилган ариза бўйича давлат божи қайтадан умумий асосларда тўланади.
Шу билан бирга, агар ариза кўрмасдан қолдирилганлиги муносабати билан тўланган давлат божи қайтарилиши белгиланган бўлиб, амалда қайтарилмаган бўлса, у бюджетга ўтказилган кундан эътиборан Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг (бундан буён матнда ФК деб юритилади) 150-моддасида белгиланган умумий даъво муддати даврида, давлат божи тўланганлиги тўғрисидаги дастлабки ҳужжат такроран берилган аризага илова қилиниши мумкин («Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-моддасининг тўртинчи қисми).
Ушбу қоида ариза, апелляция, кассация ва тафтиш шикояти қайтарилган ва такроран берилган ҳолларга ҳам татбиқ этилади.
16. Суд буйруғи бекор қилинган тақдирда ундирувчи томонидан тўланган давлат божи қайтарилмайди, бироқ, у бюджетга ўтказилган кундан эътиборан ФКнинг 150-моддасида белгиланган умумий даъво муддати даврида, ундирувчи томонидан қарздорга нисбатан даъво иши юритиш тартибида даъво қўзғатилган тақдирда, тўланган давлат божи тўланиши лозим бўлган божга қўшиб ҳисобланади («Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-моддасининг тўртинчи ва йигирма бешинчи қисми).
Судлар инобатга олишлари керакки, суд буйруғини бериш тўғрисидаги аризани ФПК 175-моддасида кўрсатилган асослар билан қабул қилиш рад этилганда тўланган давлат божи қайтарилиши белгиланган бўлиб, амалда қайтарилмаган бўлса ҳам, давлат божи тўланганлиги тўғрисидаги дастлабки ҳужжат давлат божи бюджетга ўтказилган кундан эътиборан умумий даъво муддати доирасида берилган даъво аризага илова қилиниши мумкин.
17. Судларнинг эътибори қаратилсинки, фуқаролик ишларини кўриш билан боғлиқ чиқимларга:
гувоҳлар, экспертлар, мутахассислар ва таржимонларга тўланиши лозим бўлган суммалар;
жойга бориб кўздан кечириш билан боғлиқ бўлган харажатлар;
ФПК 165-моддасида назарда тутилган ҳолларда жавобгарни қидириш учун қилинган харажатлар;
суд хабарномаларини ва суд ҳужжатларини юбориш билан боғлиқ почта харажатлари;
суд мажлисини видеоконференцалоқа режимида ўтказиш билан боғлиқ харажатлар;
суд томонидан тан олинган бошқа зарур харажатлар киради.
Бошқа суд харажатларига (ФПК 132-моддаси биринчи қисмининг 5-банди) суд томонидан оқилона миқдорларда белгиланадиган, амалда йўқотилган вақт учун ундириладиган компенсация, вакилнинг ёрдами учун тўланадиган харажатлар ва ҳоказолар киради.
18. ФПК 135-моддасида ишни кўриш билан боғлиқ чиқимларни тўлаш тарафлар зиммасига юклатилганлиги сабабли, ишни суд муҳокамасига тайёрлашда ёки суд муҳокамаси давомида тарафлар томонидан ушбу маблағларни суднинг депозит ҳисобварағига олдиндан киритиш чораларини кўриш лозимлигига судларнинг эътибори қаратилсин.
Суд чиқимларининг тарафлар томонидан олдиндан киритилмаганлиги гувоҳни, экспертни, мутахассисни чақириш, жойига бориб кўздан кечириш ҳақидаги илтимосномани, агар бу томонларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларини, ишнинг ҳақиқий ҳолатларини ҳар томонлама, тўла ва холисона аниқлаш учун зарур бўлса, қаноатлантиришни рад этиш учун асос бўлмайди.
Бундай ҳолда ишни кўриш билан боғлиқ сарф қилинган чиқимлар, ФПК 141-моддасида белгиланган қоидалар бўйича суд ҳужжати қабул қилинаётганда ундирилади.
Шу билан бирга, ФПК 132-моддасининг учинчи қисмига мувофиқ, суд мажлисини видеоконференцалоқа режимида ўтказиш билан боғлиқ харажатлар суммаси суд томонидан белгиланиши ва ишда иштирок этувчи шахслардан ишни кўриш натижаларига кўра ундирилиши лозимлиги инобатга олинсин.
19. Тушунтирилсинки, гувоҳлар, экспертлар, мутахассислар, таржимонларга тўланиши лозим бўлган суммалар ва уларни тўлаш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2023 йил 28 октябрдаги 570-сонли қарори билан тасдиқланган «Жабрланувчилар, гувоҳлар, экспертлар, мутахассислар, таржимонлар ва холисларга тўланиши лозим бўлган маблағларни ҳисоблаш ва тўлаш тартиби тўғрисида»ги Низом билан белгиланган.
20. Назарда тутиш лозимки, суд қарорини ижро қилиш билан боғлиқ харажатлар деганда, Ўзбекистон Республикаси «Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги Қонунининг 75-моддасида назарда тутилган харажатлар тушунилади. Уларни қоплаш мазкур Қонуннинг 77-моддасига мувофиқ амалга оширилади.
21. Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, ФПК 137-моддасида назарда тутилган амалда йўқотилган вақт учун ҳақ суд томонидан ишда мавжуд ҳужжатлар асосида:
даъвогардан — инсофсизлик билан асоссиз даъво тақдим этилганда ёхуд ишнинг тўғри ва ўз вақтида кўриб чиқилишига мунтазам қаршилик қилганда;
жавобгардан — инсофсизлик билан даъвога қарши низолашганда ёхуд ишнинг тўғри ва ўз вақтида кўриб чиқилишига мунтазам қаршилик қилганда ундирилиши мумкин.
22. Умумий қоидага кўра, иш бўйича суд харажатлари низода ноҳақ бўлиб чиққан тарафдан ундирилади.
Суд харажатларини тарафлар ўртасида тақсимлаш ва уларни давлат фойдасига ундириш ФПК 136 — 141-моддалари билан тартибга солинади.
Шу сабабли, суд (судья) суд харажатларини ундириш масаласини муҳокама қилиб, суд ҳужжатининг асослантирувчи қисмида тегишли хулосалар қилиши ва нафақат ундирувга бўлган ҳуқуқни, балки иш бўйича тарафлардан ундирилиши керак бўлган аниқ суммани белгилаб, уни суд ҳужжатининг хулоса қисмида кўрсатиши лозим.
23. Давлат божини тўлашдан озод қилинган даъвогар томонидан тақдим этилган даъво тўлиқ ёки қисман қаноатлантирилганда, давлат божи жавобгардан, агар у қонунга мувофиқ давлат божи тўлашдан озод қилинмаган бўлса, арз қилинган талабларнинг қаноатлантирилган қисмига мутаносиб равишда давлат даромадига ундирилади.
Давлат божини тўлашдан озод қилинган бир нечта даъвогарлар томонидан бир нечта жавобгарларга нисбатан тақдим этилган даъво тўлиқ ёки қисман қаноатлантирилганда, қаноатлантирилган қисмига мутаносиб равишда давлат божи ҳар бир жавобгардан алоҳида, ундан ундирилган суммадан келиб чиққан ҳолда давлат фойдасига ундирилади.
Тушунтирилсинки, даъвогар арз қилган талабларидан воз кечса ёки даъво аризани кўрмасдан қолдириш ҳақида ариза берса, у томонидан қилинган харажатлар жавобгар томонидан қопланмайди, жавобгар даъвогарнинг талабларини ихтиёрий қаноатлантирганлиги ҳолатлари бундан мустасно.
Давлат божини тўлашдан озод қилинган даъвогар ўз даъво талабларидан улар жавобгар томонидан ихтиёрий равишда тўлиқ ёки қисман қаноатлантирилганлиги оқибатида воз кечганлиги сабабли иш юритиш тугатилган ёхуд шу асос билан даъвогарнинг аризасига биноан даъво ариза кўрмасдан қолдирилган ҳолларда, давлат божи жавобгардан давлат бюджетига ундирилиши лозим («Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-моддасининг ўн тўртинчи қисми).
Судларнинг эътибори, «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-моддасининг олтинчи қисмига мувофиқ ишни суд муҳокамасига тайёрлаш муддати тугагунга қадар даъвогар даъводан воз кечганлиги, тарафлар ўртасида келишув битими тузилганлиги муносабати билан алиментларни ундириш тўғрисидаги иш бўйича иш юритиш тугатилган ҳолда, жавобгардан давлат божи ундирилмаслигига қаратилсин.
24. Даъво қаноатлантирилиб, жавобгарлар зиммасига солидар жавобгарлик юклатилганда, суд жавобгарлардан давлат божини ҳам солидар тартибда ундиради.
Бу қоида фуқаролик ишини кўриш билан боғлиқ чиқимларни ундиришга ҳам татбиқ этилади, бундан процессуал шерик иштирокчининг талаби билан ва фақат унинг манфаатида амалга оширилган процессуал ҳаракатлар учун қилинган ва бошқа процессуал шерик иштирокчилар томонидан қопланмайдиган харажатлар мустасно.
25. Судлар шуни инобатга олишлари лозимки, фуқаролик ишларининг алоҳида тоифалари бўйича даъво баҳосини белгилашнинг хусусиятлари ФПКнинг 129-моддасида назарда тутилган.
Жумладан:
алимент ундириш ҳақидаги барча даъволардан (бола, ота-она, эр-хотин ва бошқалар таъминоти учун) давлат божи бир йил учун алимент тўловларининг жами суммасидан, агар алимент ундирилган муддат бир йилдан ошмаса, шу давр учун алимент тўловлари жами суммасидан ҳисоблаб чиқилади. Тўловлар суммаси жавобгарнинг охирги иш жойидаги ўртача ойлик иш ҳақи (даромади)дан келиб чиқиб аниқланади. Жавобгар ишламаган тақдирда, давлат божини ҳисоблаш учун тўловлар суммаси Ўзбекистон Республикасида амалда бўлган меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдоридан келиб чиққан ҳолда аниқланади;
алимент қарзини тўлашдан озод қилиш, алимент миқдорини ўзгартириш (камайтириш ёки кўпайтириш) ҳақидаги даъволар бўйича давлат божи тўловлар камайган, кўпайган ёки бекор қилинган, аммо бир йилдан ортиқ бўлмаган давр учун белгиланган суммадан келиб чиққан ҳолда белгиланади ва даъвогардан ундирилади.
26. «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-моддаси биринчи қисмининг иккинчи хатбошига мувофиқ, шартномаларни ҳақиқий эмас деб эътироф этиш тўғрисидаги, шартномаларни бекор қилиш тўғрисидаги ёки уларнинг шартларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш ҳақидаги даъво аризаларига шартнома тўлалигича ёки унинг бирон-бир қисми низолашилаётганлигидан қатъи назар, шартнома олди низолари бўйича аризалар учун белгиланган ставкалар бўйича давлат божи тўланади.
Судларнинг эътибори, «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун билан белгиланган давлат божи ставкаларининг фуқаролик ишлари бўйича судларига оид қисмида шартнома олди низолари бўйича тўланиши лозим бўлган давлат божи ставкалари белгиланмаганлиги ҳамда ФПК 129-моддасининг 2-бандида мол-мулкни талаб қилиб олиш тўғрисидаги даъволар бўйича даъвонинг баҳоси талаб қилинаётган мол-мулкнинг қийматига қараб белгиланиши назарда тутилганлиги сабабли, шартномани ҳақиқий эмас деб топиш ёки бекор қилиш ҳақидаги талаблар юзасидан низолашилаётган шартномада кўрсатилган пул қиймати (шартнома баҳоси) даъво баҳоси ҳисобланиши ва давлат божи мулкий хусусиятга эга даъво аризалар учун қонунда белгиланган ставка бўйича тўланиши лозимлигига қаратилсин.
Шу билан бирга, шартнома шартларини ўзгартириш ёки унга қўшимча киритиш ҳақидаги талаблар бўйича сўралаётган қўшимча ёхуд ўзгартириш шартнома қийматига таъсир қиладиган миқдоридан, қиймат жиҳатидан баҳоланмайдиган талаблар арз қилинган ҳолда эса номулкий хусусиятга эга талаб учун белгиланган ставкалардан келиб чиқиб давлат божи белгиланиши лозимлиги тушунтирилсин.
Шунингдек, судларнинг эътибори битта низо предмети бўйича бир нечта битимлар низолашилганда, даъвонинг баҳоси низо предметининг қийматидан келиб чиқиб белгиланишига қаратилсин.
27. Мол-мулкка нисбатан мерос қилиб олиш ҳуқуқи тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилинганда, давлат божи суд томонидан мол-мулкнинг умумий қийматидан келиб чиққан ҳолда ҳисобланади ва ворисларнинг ҳар биридан унинг улушига мутаносиб равишда ундирилади («Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-моддасининг ўн олтинчи қисми).
Бунда давлат божини ҳисоблаш учун мол-мулкнинг умумий қийматига қуйидагилар кирмайди:
шахсий ва мулкий суғурта шартномалари бўйича суғурта суммаси;
банкларда сақланаётган омонат суммалари ва облигациялар қиймати;
даромад суммалари (меҳнат ҳақлари), шахсий жамғариб бориладиган пенсия ҳисобварағидаги пул маблағлари;
асар муаллифининг мулкий ҳуқуқлари, асарни яратиш ҳамда ундан фойдаланиш муаллифлик ҳақи суммалари;
васиятнома ва ҳадя шартномалари бўйича давлат ва юридик шахсларга ўтаётган мол-мулк қиймати;
Ватанни ҳимоя қилиш, давлат ёки жамият олдидаги бошқа мажбуриятларни бажариш муносабати билан ёки инсон ҳаётини қутқариш, давлат мулкини ва ҳуқуқ тартиботни муҳофаза қилиш бўйича фуқаролик бурчини бажариш пайтида вафот этган шахсларнинг мол-мулки;
уй-жой (квартира) ёки уй-жой қурилиш ширкатидаги пай, башарти ворислар шу уй-жой (квартира)да мерос қолдирувчи билан бирга яшаб келишган, у вафот этган кунга қадар рўйхатдан (пропискадан) ўтишган ва мерос қолдирувчи вафотидан сўнг ҳам яшашни давом эттиришаётган бўлсалар.
28. ФПК 262-моддаси биринчи қисмининг 3-банди талабларига кўра, суд харажатларини ундириш масаласига доир қўшимча ҳал қилув қарори фақат ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида суд харажатларини тақсимлаш назарда тутилмаган ҳолда чиқарилиши мумкин.
29. Судлар шуни назарда тутиши лозимки, «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 8-моддасининг биринчи қисмида кўрсатилган шахслар суд ҳужжатлари устидан апелляция, кассация, тафтиш шикояти билан мурожаат қилганда давлат божини тўлашдан озод этилган.
Апелляция, кассация шикояти, тафтиш тартибидаги шикоятни қаноатлантириш рад этилган тақдирда, суд «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 8-моддасининг иккинчи қисми талабларидан келиб чиқиб, давлат божи масаласини ҳал қилиши лозим.
Апелляция, кассация, тафтиш шикоятидан воз кечилганлиги сабабли шикоят бўйича иш юритиш тугатилганда, тўланган давлат божи қайтарилмайди, агар шикоят беришда давлат божи тўланмаган бўлса, давлат божи шикоят берган шахсдан ундирилади.
30. Апелляция, кассация ва тафтиш суд инстанциялари фуқаролик ишларини кўришда қуйи судлар томонидан суд харажатларини ундиришда йўл қўйилган хатоларни тузатиш чораларини кўриши лозим.
31. Юқори инстанция суди томонидан суд ҳужжати бекор қилиниб, иш янгидан кўриш учун юборилганда, суд харажатларини тақсимлаш масаласи ишни янгидан кўраётган суд томонидан, дастлаб тўланган (ундирилган) давлат божи ва даъво талабларининг қаноатлантирилган миқдори ҳисобга олинган ҳолда, ҳал этилади.
32. Суд харажатлари нотўғри ундирилган ҳолатлар аниқланганда, апелляция, кассация ва тафтиш инстанциялари судлари процессуал қонунда кўрсатилган ҳолларда ва тартибда суд харажатларини ундиришга, ундирилган сумма миқдорини камайтиришга ёки уларни қайта тақсимлашга, шунингдек, «Давлат божи тўғрисида»ги Қонунда ва бошқа қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилган ҳолларда уларни тўлашдан озод қилишга ҳақли.
33. ФПК 419 15 -моддасида Олий суднинг судьяси тафтиш тартибидаги шикоятни ўрганиш давомида юридик аҳамиятга молик бўлган бир қатор ҳаракатларни амалга ошириши, шу жумладан, тафтиш тартибидаги шикоятни зарур бўлган ҳолларда ишни талаб қилиб олган ҳолда ўрганиши, ўрганиш натижалари бўйича суд ҳужжатларини тафтиш тартибида текшириш учун асослар мавжуд бўлмаса, шикоятни судлов ҳайъатига кўриб чиқиш учун ўтказишни рад этиш тўғрисида устидан шикоят қилиниши мумкин бўлган процессуал ҳужжат (ажрим) чиқариши назарда тутилган.
Шунга кўра, «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 3-моддасининг биринчи қисми ва 5-моддасининг 1-бандига асосан, давлат божи олдиндан тўланмаган ёки кам миқдорда (тўловни кечиктириш, камайтириш ёки бўлиб-бўлиб тўлаш белгиланган бўлса) тўланган ҳолда топширилган тафтиш тартибидаги шикоят судлов ҳайъатига кўриб чиқиш учун ўтказиш рад этилганда ҳам давлат божини ундириш масаласи судья томонидан умумий асосларда ҳал қилиниши лозим.
34. Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари давлат солиқ хизмати органлари билан биргаликда давлат божи тушумлари ҳисобга олиниши юзасидан мунтазам равишда таққослаш ўтказишлари, аниқланган камчиликларни бартараф этиш чораларини кўришлари лозим.
35. Мазкур қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2009 йил 24 ноябрдаги «Фуқаролик ишлари бўйича суд харажатларини ундириш амалиёти тўғрисида»ги 14-сонли қарори ўз кучини йўқотган деб топилсин.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Б. ИСЛАМОВ
Пленум котиби, Олий суд судьяси Н. ХАКИМОВА
Тошкент ш.,
2024 йил 16 декабрь,
37-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
Qarori
Fuqarolik ishlari boʻyicha sud xarajatlarini undirish amaliyoti toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasi “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonuniga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilganligi munosabati bilan, shuningdek, sudlar tomonidan qonun normalarini bir xilda va toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash, fuqarolik ishlari boʻyicha sud xarajatlarini undirish amaliyotida mavjud kamchiliklarni bartaraf qilish maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 22-moddasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
1. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, fuqarolik ishlari boʻyicha sud xarajatlari davlat boji va ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlardan iborat.
2. Oʻzbekiston Respublikasi “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonunining (bundan buyon matnda “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun deb yuritiladi) 3-moddasiga muvofiq, davlat boji yuridik ahamiyatga molik harakatlarni amalga oshirganlik va (yoki) bunday harakatlar uchun vakolatli muassasalar va (yoki) mansabdor shaxslar tomonidan hujjatlar berganlik uchun olinadigan majburiy toʻlov hisoblanadi.
Davlat boji boshqa turdagi majburiy toʻlovlar qatori Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti daromadlarini shakllantirishning tarkibiy qismini tashkil etishi bois, sudlar fuqarolik ishlari boʻyicha davlat bojini undirish toʻgʻrisidagi qonun talablariga qatʼi rioya etishlari shart.
3. Fuqarolik ishlari boʻyicha davlat bojini undirish bilan bogʻliq masalalar “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun, ushbu Qonun bilan tasdiqlangan “Davlat boji stavkalarining miqdorlari” va Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) 13-bobiga muvofiq tartibga solinadi.
4. Tushuntirilsinki, fuqarolik ishlari boʻyicha davlat boji quyidagilardan undiriladi:
1) sudlarga beriladigan daʼvo arizalardan, alohida tartibda yuritiladigan ishlarga doir arizalardan, sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizalardan;
2) hakamlik sudining hal qiluv qarorlari yuzasidan nizolashish haqidagi arizalardan;
3) hakamlik sudining hal qiluv qarorlarini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi berish toʻgʻrisidagi arizalardan;
4) chet davlat sudining hamda chet davlat hakamlik sudining (arbitrajining) hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish haqidagi arizalardan;
5) korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, jamoat birlashmalarining maʼmuriy va boshqa ommaviy huquqiy munosabatlardan yuzaga kelmaydigan qarorlari hamda ular mansabdor shaxslarining shunday harakatlari (harakatsizligi) ustidan berilgan daʼvo arizalaridan;
6) apellyatsiya, kassatsiya va taftish tartibidagi shikoyatlaridan:
a) sudlarning hal qiluv qarorlari ustidan;
b) ish yuritishni tugatish toʻgʻrisidagi, daʼvoni koʻrmasdan qoldirish toʻgʻrisidagi, sud jarimalarini solish toʻgʻrisidagi ajrimlar ustidan;
v) hakamlik sudining hal qiluv qarorlari yuzasidan nizolashish haqidagi ishlar boʻyicha ajrimlar ustidan;
g) hakamlik sudining hal qiluv qarorlarini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi berish toʻgʻrisidagi arizalar boʻyicha ajrimlar ustidan;
d) chet davlat sudining hamda chet davlat hakamlik sudining (arbitrajining) hal qiluv qarorini tan olish va ijroga qaratish toʻgʻrisidagi arizalar boʻyicha ajrimlar ustidan;
7) hujjatlarning dublikatlarini va koʻchirma nusxalarini (shu jumladan, takroriy ravishda beriladigan sud hujjatlarining koʻchirma nusxalarini) berganlik uchun.
Sudlarga tushuntirilsinki, FPKning 396, 416 va 419 27 -moddalariga asosan apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyasi sudlari sud hujjatlarini toʻliq hajmda tekshirib chiqishi shartligidan kelib chiqib, sud qarorlarining sud xarajatlari qismidan norozi boʻlib berilgan apellyatsiya, kassatsiya va taftish shikoyatlari boʻyicha davlat boji umumiy asoslarda toʻlanadi, davlat boji bilan bogʻliq masalalar boʻyicha chiqarilgan ajrimlarga nisbatan berilgan xususiy shikoyatlar bundan mustasno.
5. Davlat boji va pochta xarajati ariza, daʼvo arizasi, shikoyat (bundan buyon — ariza) sudga berilgunga qadar toʻlanadi, qonun bilan davlat boji toʻlovi boʻyicha boshqacha tartib belgilangan hollar bundan mustasno (masalan, arizachi qonun bilan davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan, sud tomonidan davlat boji toʻlovi kechiktirilgan yoki boʻlib-boʻlib toʻlash belgilangan hollar).
Bunda, sudlarning eʼtibori pochta xarajatlari toʻlovidan ozod qilish, uni kechiktirish, kamaytirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash qonunda nazarda tutilmaganligiga qaratilsin.
Davlat boji toʻlanganligi fakti:
bank tomonidan toʻlovchiga berilgan belgilangan shakldagi toʻlov hujjati (kvitansiya, toʻlov topshiriqnomasi va boshqalar);
belgilangan shaklda toʻlovni amalga oshirgan mansabdor shaxs yoki davlat organi va tashkilotning kassasi tomonidan toʻlovchiga berilgan toʻlov hujjati;
elektron toʻlov tizimidan olingan maʼlumotlar bilan tasdiqlanadi.
Daʼvo bahosi chet el valyutasida belgilangan mulkiy nizo boʻyicha sudga ariza berilganda, davlat bojining miqdori ariza taqdim etilgan sanada Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan kurs boʻyicha milliy valyutada belgilanadi.
Agar muayyan sudda alohida koʻrilishi kerak boʻlgan bir nechta arizalar boʻyicha davlat boji bir toʻlov hujjati bilan toʻlangan boʻlsa, toʻlov hujjati ishlardan biriga ilova qilinadi. Qolgan ishlarga toʻlov hujjatining nusxasi qoʻshilib, uning asli qoʻshib qoʻyilgan ishga havola qilingan holda sudya tomonidan davlat boji toʻlanganligi toʻgʻrisida belgi qoʻyiladi yoki maʼlumotnoma tuziladi.
Mazkur qoida pochta xarajatlari toʻlov hujjatlariga nisbatan ham qoʻllaniladi.
6. Shuni nazarda tutish kerakki, toʻlanishi lozim boʻlgan davlat boji miqdori arz qilingan talabning xususiyatiga (mulkiy yoki nomulkiy) bogʻliq boʻladi va “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun bilan belgilangan stavkalar boʻyicha aniqlanadi.
Daʼvo talabi mulkiy xususiyatga ega boʻlgan hollarda davlat boji miqdorini daʼvogar tomonidan koʻrsatilgan daʼvo bahosidan kelib chiqib, FPKning 129 va 130-moddalariga muvofiq sudya belgilaydi.
Mulkiy xususiyatga ega boʻlgan bir nechta mustaqil talablardan iborat daʼvo arizalardan davlat boji umumiy daʼvo summasidan kelib chiqqan holda undiriladi.
Bir nechta mustaqil talablarni oʻz ichiga olgan nomulkiy xususiyatga ega boʻlgan daʼvo arizalardan har bir talab uchun alohida davlat boji undiriladi.
Bir vaqtning oʻzida mulkiy va nomulkiy xususiyatga ega boʻlgan mustaqil talablardan iborat boʻlgan arizalardan davlat boji har bir talab uchun alohida, mulkiy va nomulkiy xususiyatdagi arizalar uchun belgilangan stavkalar boʻyicha undiriladi. Masalan, nikohdan ajratish va mol-mulkni boʻlish haqidagi daʼvo talablari bitta arizada berilganda yoki uydan koʻchirish va uyga kiritish haqidagi talablar bitta ishga birlashtirilganda, davlat boji har bir talab boʻyicha alohida undiriladi.
Shu bilan birga, sudlarning eʼtibori, bir vaqtning oʻzida biri ikkinchisidan kelib chiqqan talablardan iborat boʻlgan arizalardan davlat boji faqat asosiy talab boʻyicha undirilishiga qaratilsin (masalan, qurilmani buzdirish va yerni oʻz holiga qaytarish; kredit shartnomasini muddatidan oldin bekor qilish, kredit qarzdorligini undirish va undiruvni garov mulkiga qaratish; merosxoʻr deb topish, merosni taqsimlash va meros ulushlarini belgilash; uy-joyga kiritish va undan foydalanish huquqini belgilash; foydalanish huquqini yoʻqotgan deb topish va turar joydan koʻchirish haqidagi talablar va hokazo).
7. Agar sud tomonidan ish koʻrilishi jarayonida daʼvo bahosi koʻpaytirilgan boʻlsa, davlat boji daʼvoning koʻpaytirilgan summasidan kelib chiqqan holda hisoblanadi (“Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 19-moddasining sakkizinchi qismi).
Bunda, kelib chiqqan davlat bojidagi farq daʼvo rad qilinganda davlat foydasiga daʼvogardan, daʼvo toʻliq yoki qisman qanoatlantirilganda esa, javobgardan qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda undiriladi.
Sud qonunda belgilangan hollarda arz qilingan talablar doirasidan chetga chiqqanida ham davlat boji shunday tartibda hisoblanib, daʼvoning qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda javobgardan undiriladi.
Ish koʻrilishi jarayonida daʼvogar tomonidan daʼvo talablari kamaytirilgan hollarda, toʻlangan davlat boji qayta hisoblab chiqilmaydi va qaytarilmaydi (“Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 19-moddasining yettinchi qismi).
Sudlarning eʼtibori, dastlab davlat boji toʻlanmasdan (kechiktirish, boʻlib-boʻlib toʻlash, kamaytirish yoki ozod qilish hollarda) ish yuritishga qabul qilingan daʼvo ariza boʻyicha keyinchalik daʼvoning bahosi kamaytirilgan hollarda, davlat bojini undirish masalasi sudya tomonidan ish yakuni boʻyicha qaror qabul qilishda umumiy asoslarda hal qilinishi lozimligiga qaratilsin.
8. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonunning 19-moddasiga koʻra, davlat boji quyidagi hollarda umumiy asoslarda undiriladi:
qarshi daʼvo arizalardan;
uchinchi shaxslarning ishga mustaqil daʼvo talablar bilan kirishganligi toʻgʻrisidagi arizalardan.
Ishga kirishgan daʼvogarning huquqiy vorisidan davlat boji, agar u daʼvogar tomonidan toʻlanmagan boʻlsa, umumiy asoslarda undiriladi.
Bunda “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 7-moddasining ikkinchi qismi va 8-moddasi qoidalari inobatga olinishi lozim.
9. Daʼvo bir nechta daʼvogar tomonidan birgalikda bir yoki bir nechta javobgarga nisbatan taqdim etilganda davlat boji daʼvoning umumiy summasidan kelib chiqib hisoblanadi va daʼvogarlar tomonidan ular qoʻygan talablar ulushiga mutanosib tarzda toʻlanadi (“Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 19-moddasining oʻninchi qismi).
Bir daʼvogar tomonidan bir nechta javobgarga nisbatan daʼvo taqdim etilganda ham, shuningdek sudya tomonidan bir turdagi bir nechta talab bir ish yuritishga birlashtirilganda ham davlat boji daʼvoning umumiy summasidan kelib chiqqan holda undiriladi (“Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 19-moddasining oʻn birinchi qismi).
Birlashtirilgan bir yoki bir nechta daʼvo talablari sudya tomonidan alohida ish yuritishga ajratilganda, qonunchilik talablariga muvofiq toʻlangan davlat boji qayta hisoblab chiqilmaydi va qaytarilmaydi. U alohida ajratilgan ish yuritish boʻyicha hisobga olinadi va bu haqda sudya tomonidan tegishli maʼlumotnoma tuzilib, toʻlov hujjatining nusxasi bilan birga ish materiallariga qoʻshib qoʻyiladi.
10. Sudga ariza davlat boji toʻlovisiz kelib tushganda, sudya arizachi qonun bilan uni toʻlashdan ozod qilingan-qilinmaganligini tekshirishi shart.
Fuqarolik ishlari boʻyicha davlat boji toʻlashdan ozod qilingan jismoniy va yuridik shaxslar roʻyxati “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 8-moddasining birinchi qismida belgilangan.
Bunda “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonunning 7-moddasiga koʻra, 2020-yil 1-yanvarga qadar qabul qilingan boshqa qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan va ushbu Qonunda nazarda tutilmagan davlat bojini toʻlashdan ozod qilish ushbu hujjatlarning amal qilish muddati tugaguniga qadar kuchda qolishi inobatga olinishi lozim.
Agar arizachi qonun yoki boshqa qonunchilik hujjatlariga koʻra davlat bojini toʻlashdan ozod qilinmagan va arizada uni toʻlashni kechiktirish, kamaytirish, boʻlib-boʻlib toʻlash haqida iltimosnoma mavjud boʻlmasa, shuningdek pochta xarajatlari toʻlanmagan boʻlsa, sudya arizani qaytarish haqida ajrim chiqaradi (FPK 195-moddasi birinchi qismining 7-bandi). Ajrimda toʻlanishi lozim boʻlgan davlat boji, pochta xarajatlari summasi koʻrsatilishi va ushbu kamchilik bartaraf qilinganidan soʻng takroran murojaat qilish imkoniyati mavjudligi tushuntirilishi lozim.
FPK 133-moddasining ikkinchi qismi va 193-moddasiga muvofiq, sudya fuqarolik ishini qoʻzgʻatish bosqichida arizachining iltimosnomasi boʻyicha uning mulkiy ahvoliga qarab davlat bojini toʻlashni kechiktirishga, boʻlib-boʻlib toʻlashga yoki miqdorini kamaytirishga haqli boʻlib, bu haqda arizani ish yuritishga qabul qilish va ish qoʻzgʻatish haqidagi ajrimida yoxud arizachining iltimosnomasini qanoatlantirish haqidagi alohida ajrimda koʻrsatadi.
Iltimosnoma rad qilinganda, ariza va unga ilova qilingan hujjatlar sudyaning ajrimi bilan arizachiga qaytariladi.
11. “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 8-moddasining ikkinchi qismida, ushbu modda birinchi qismining 10, 13 2 , 14, 33-36 va 37 1 -bandlarida koʻrsatilgan shaxslarning talablari qanoatlantirish toʻliq yoki qisman rad etilgan taqdirda, davlat boji shu shaxslardan talablarning qanoatlantirilishi rad etilgan miqdoriga mutanosib ravishda undirilishi nazarda tutilgan.
Shu bilan birga, “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 19-moddasining yigirma uchinchi qismida davlat boji toʻlashdan ozod qilingan davlat organlari hamda boshqa shaxslar tomonidan yuridik va jismoniy shaxslarning manfaatlarini koʻzlab bildirilgan talablarni qanoatlantirish rad etilgan yoki ular qisman qanoatlantirilgan taqdirda, davlat boji ariza qaysi shaxslarning manfaatlarini koʻzlab taqdim etilgan boʻlsa, shu shaxslardan daʼvo talablarning qanoatlantirilishi rad etilgan qismiga mutanosib ravishda undirilishi koʻrsatilgan.
Shundan kelib chiqib, sudlarga tushuntirilsinki, bunday talab FPK 138-moddasining beshinchi qismida ham belgilanganligidan kelib chiqib, davlat bojini toʻlashdan ozod etilgan davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek tashkilotlarning yuridik shaxslar va fuqarolarning manfaatlarini koʻzlab taqdim etilgan daʼvo talablarini qanoatlantirish rad etilgan yoki ular qisman qanoatlantirilgan taqdirda, davlat boji manfaatlari koʻzlanib daʼvo taqdim etilgan shaxslardan (agar ular qonunga muvofiq davlat boji toʻlashdan ozod qilinmagan boʻlsa) daʼvo talablarining qanoatlantirilishi rad etilgan qismiga mutanosib ravishda undirilishi lozim.
Shu bilan birga, koʻrsatilgan davlat organlari hamda boshqa tashkilotlar tomonidan topshirilgan ariza, apellyatsiya, kassatsiya, taftish shikoyatlarini qabul qilishda, sudlar manfaatlari koʻzlangan yuridik va jismoniy shaxslarning bunday murojaat qilishga roziligi mavjudligini tekshirishlari lozim.
12. FPK 133-moddasiga asosan ham jismoniy, ham yuridik shaxsdan davlat foydasiga undiriladigan sud xarajatlarini kechiktirish, boʻlib-boʻlib toʻlash yoki miqdorini kamaytirish masalasini hal qilishda, sud ularning bu xarajatlarni bir yoʻla yoki qisman toʻlashga qurbi yetmasligini tasdiqlovchi dalillar mavjudligini (masalan, ish haqi (daromadi), bankda mablagʻlari mavjud emasligi, arizachining oilasi kam taʼminlangan deb tan olinganligi toʻgʻrisidagi vakolatli organning maʼlumoti (maʼlumotnomasi) va hokazo) tekshirishi lozim.
Yuridik shaxslar, shuningdek, tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanuvchi jismoniy shaxslar davlat boji toʻlovini kechiktirish, kamaytirish, boʻlib-boʻlib toʻlash haqida iltimosnoma bilan murojaat qilib, unga bankning hisob raqamida pul mablagʻi mavjud emasligi yoki yetarli emasligi haqidagi maʼlumotnomani ilova qilganda, ushbu maʼlumotnoma sudga murojaat qilingan kundan koʻpi bilan uch kun oldingi sana bilan qayd etilgan boʻlishi lozimligi, bu muddatdan avvalgi sanadagi maʼlumotnoma inobatga olinmasligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.
13. Davlat bojini qaytarish “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 18-moddasining birinchi qismida koʻrsatilgan asoslarga muvofiq amalga oshiriladi. Davlat boji qonunda talab qilinganidan ortiqcha miqdorda toʻlangan boʻlsa, shu ortiqcha toʻlangan qismi qaytariladi. Qonunning ushbu moddasida qayd etilgan boshqa hollarda boj toʻliq miqdorda qaytarilishi lozim.
Sudlarning eʼtibori davlat boji summalarining qaytarilishi “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 18-moddasining ikkinchi qismida belgilangan tartibda sud hujjatiga asosan amalga oshirilishiga qaratilsin.
Agar daʼvogar davlat bojini toʻlab, sudga ariza bilan murojaat qilmagan boʻlsa, sudning ushbu holatni tasdiqlovchi maʼlumotnomasi uni qaytarish uchun asos boʻladi.
Bunda sudlar pochta xarajatlarini qaytarish qonunda nazarda tutilmaganligini inobatga olishlari lozim.
14. Sudlar shuni inobatga olishlari lozimki, FPK 123-moddasining ikkinchi qismi talablariga muvofiq, sud FPK 122-moddasining 1, 3, 4 va 10 3 -bandlarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha arizani koʻrmasdan qoldirganda, davlat bojini qaytarish masalasini hal qilishi va bu haqda ajrimda koʻrsatishi lozim.
Bundan tashqari, “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 18-moddasi birinchi qismining 5, 10, 11, 13 va 14-bandlari talablariga muvofiq, quyidagi hollarda ham davlat boji toʻliq yoki qisman qaytariladi:
agar ish sudga taalluqli boʻlmasa, ishni yuritish tugatilganda, bundan ish taalluqliligiga koʻra boshqa sudga koʻrib chiqish uchun oʻtkazilgan hollar mustasno;
ishda ishtirok etgan shaxs vafot etganida, agar nizoli huquqiy munosabat huquqiy vorislikka yoʻl qoʻymasa;
agar ishda ishtirok etayotgan yuridik shaxs tugatilgan boʻlsa;
daʼvogar nizoni sudga qadar hal etish (eʼtiroz bildirish) tartibiga rioya etmaganda, agar bu hol qonunda ushbu toifadagi nizolar uchun yoki taraflarning shartnomasida nazarda tutilgan hamda bunday hal etish imkoniyati boy berilgan boʻlsa;
sud buyrugʻini chiqarish toʻgʻrisidagi arizani qabul qilish rad etilganda.
Sud, FPKning tegishli moddalarida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha arizani koʻrmasdan qoldirganda yoki ish yuritishni tugatganda, davlat bojini qaytarish haqida ham oʻz ajrimida koʻrsatishi lozim.
Shu bilan birga, ariza FPK 122-moddasi birinchi qismining 5, 6, 9 va 9 1 -bandlariga asosan koʻrmasdan qoldirilganda, daʼvo ariza berilganda kechiktirilgan yoki boʻlib-boʻlib toʻlash belgilangan davlat boji taraflardan undirilmasligi inobatga olinishi lozim.
15. Sud tomonidan ilgari koʻrmasdan qoldirilgan takroran berilgan ariza boʻyicha davlat boji qaytadan umumiy asoslarda toʻlanadi.
Shu bilan birga, agar ariza koʻrmasdan qoldirilganligi munosabati bilan toʻlangan davlat boji qaytarilishi belgilangan boʻlib, amalda qaytarilmagan boʻlsa, u budjetga oʻtkazilgan kundan eʼtiboran Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining (bundan buyon matnda FK deb yuritiladi) 150-moddasida belgilangan umumiy daʼvo muddati davrida, davlat boji toʻlanganligi toʻgʻrisidagi dastlabki hujjat takroran berilgan arizaga ilova qilinishi mumkin (“Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 19-moddasining toʻrtinchi qismi).
Ushbu qoida ariza, apellyatsiya, kassatsiya va taftish shikoyati qaytarilgan va takroran berilgan hollarga ham tatbiq etiladi.
16. Sud buyrugʻi bekor qilingan taqdirda undiruvchi tomonidan toʻlangan davlat boji qaytarilmaydi, biroq, u budjetga oʻtkazilgan kundan eʼtiboran FKning 150-moddasida belgilangan umumiy daʼvo muddati davrida, undiruvchi tomonidan qarzdorga nisbatan daʼvo ishi yuritish tartibida daʼvo qoʻzgʻatilgan taqdirda, toʻlangan davlat boji toʻlanishi lozim boʻlgan bojga qoʻshib hisoblanadi (“Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 19-moddasining toʻrtinchi va yigirma beshinchi qismi).
Sudlar inobatga olishlari kerakki, sud buyrugʻini berish toʻgʻrisidagi arizani FPK 175-moddasida koʻrsatilgan asoslar bilan qabul qilish rad etilganda toʻlangan davlat boji qaytarilishi belgilangan boʻlib, amalda qaytarilmagan boʻlsa ham, davlat boji toʻlanganligi toʻgʻrisidagi dastlabki hujjat davlat boji budjetga oʻtkazilgan kundan eʼtiboran umumiy daʼvo muddati doirasida berilgan daʼvo arizaga ilova qilinishi mumkin.
17. Sudlarning eʼtibori qaratilsinki, fuqarolik ishlarini koʻrish bilan bogʻliq chiqimlarga:
guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan summalar;
joyga borib koʻzdan kechirish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar;
FPK 165-moddasida nazarda tutilgan hollarda javobgarni qidirish uchun qilingan xarajatlar;
sud xabarnomalarini va sud hujjatlarini yuborish bilan bogʻliq pochta xarajatlari;
sud majlisini videokonferensaloqa rejimida oʻtkazish bilan bogʻliq xarajatlar;
sud tomonidan tan olingan boshqa zarur xarajatlar kiradi.
Boshqa sud xarajatlariga (FPK 132-moddasi birinchi qismining 5-bandi) sud tomonidan oqilona miqdorlarda belgilanadigan, amalda yoʻqotilgan vaqt uchun undiriladigan kompensatsiya, vakilning yordami uchun toʻlanadigan xarajatlar va hokazolar kiradi.
18. FPK 135-moddasida ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlarni toʻlash taraflar zimmasiga yuklatilganligi sababli, ishni sud muhokamasiga tayyorlashda yoki sud muhokamasi davomida taraflar tomonidan ushbu mablagʻlarni sudning depozit hisobvaragʻiga oldindan kiritish choralarini koʻrish lozimligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.
Sud chiqimlarining taraflar tomonidan oldindan kiritilmaganligi guvohni, ekspertni, mutaxassisni chaqirish, joyiga borib koʻzdan kechirish haqidagi iltimosnomani, agar bu tomonlarning huquq va majburiyatlarini, ishning haqiqiy holatlarini har tomonlama, toʻla va xolisona aniqlash uchun zarur boʻlsa, qanoatlantirishni rad etish uchun asos boʻlmaydi.
Bunday holda ishni koʻrish bilan bogʻliq sarf qilingan chiqimlar, FPK 141-moddasida belgilangan qoidalar boʻyicha sud hujjati qabul qilinayotganda undiriladi.
Shu bilan birga, FPK 132-moddasining uchinchi qismiga muvofiq, sud majlisini videokonferensaloqa rejimida oʻtkazish bilan bogʻliq xarajatlar summasi sud tomonidan belgilanishi va ishda ishtirok etuvchi shaxslardan ishni koʻrish natijalariga koʻra undirilishi lozimligi inobatga olinsin.
19. Tushuntirilsinki, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan summalar va ularni toʻlash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 28-oktabrdagi 570-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Jabrlanuvchilar, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar va xolislarga toʻlanishi lozim boʻlgan mablagʻlarni hisoblash va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom bilan belgilangan.
20. Nazarda tutish lozimki, sud qarorini ijro qilish bilan bogʻliq xarajatlar deganda, Oʻzbekiston Respublikasi “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Qonunining 75-moddasida nazarda tutilgan xarajatlar tushuniladi. Ularni qoplash mazkur Qonunning 77-moddasiga muvofiq amalga oshiriladi.
21. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, FPK 137-moddasida nazarda tutilgan amalda yoʻqotilgan vaqt uchun haq sud tomonidan ishda mavjud hujjatlar asosida:
daʼvogardan — insofsizlik bilan asossiz daʼvo taqdim etilganda yoxud ishning toʻgʻri va oʻz vaqtida koʻrib chiqilishiga muntazam qarshilik qilganda;
javobgardan — insofsizlik bilan daʼvoga qarshi nizolashganda yoxud ishning toʻgʻri va oʻz vaqtida koʻrib chiqilishiga muntazam qarshilik qilganda undirilishi mumkin.
22. Umumiy qoidaga koʻra, ish boʻyicha sud xarajatlari nizoda nohaq boʻlib chiqqan tarafdan undiriladi.
Sud xarajatlarini taraflar oʻrtasida taqsimlash va ularni davlat foydasiga undirish FPK 136 — 141-moddalari bilan tartibga solinadi.
Shu sababli, sud (sudya) sud xarajatlarini undirish masalasini muhokama qilib, sud hujjatining asoslantiruvchi qismida tegishli xulosalar qilishi va nafaqat undiruvga boʻlgan huquqni, balki ish boʻyicha taraflardan undirilishi kerak boʻlgan aniq summani belgilab, uni sud hujjatining xulosa qismida koʻrsatishi lozim.
23. Davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan daʼvogar tomonidan taqdim etilgan daʼvo toʻliq yoki qisman qanoatlantirilganda, davlat boji javobgardan, agar u qonunga muvofiq davlat boji toʻlashdan ozod qilinmagan boʻlsa, arz qilingan talablarning qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda davlat daromadiga undiriladi.
Davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan bir nechta daʼvogarlar tomonidan bir nechta javobgarlarga nisbatan taqdim etilgan daʼvo toʻliq yoki qisman qanoatlantirilganda, qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda davlat boji har bir javobgardan alohida, undan undirilgan summadan kelib chiqqan holda davlat foydasiga undiriladi.
Tushuntirilsinki, daʼvogar arz qilgan talablaridan voz kechsa yoki daʼvo arizani koʻrmasdan qoldirish haqida ariza bersa, u tomonidan qilingan xarajatlar javobgar tomonidan qoplanmaydi, javobgar daʼvogarning talablarini ixtiyoriy qanoatlantirganligi holatlari bundan mustasno.
Davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan daʼvogar oʻz daʼvo talablaridan ular javobgar tomonidan ixtiyoriy ravishda toʻliq yoki qisman qanoatlantirilganligi oqibatida voz kechganligi sababli ish yuritish tugatilgan yoxud shu asos bilan daʼvogarning arizasiga binoan daʼvo ariza koʻrmasdan qoldirilgan hollarda, davlat boji javobgardan davlat budjetiga undirilishi lozim (“Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 19-moddasining oʻn toʻrtinchi qismi).
Sudlarning eʼtibori, “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 19-moddasining oltinchi qismiga muvofiq ishni sud muhokamasiga tayyorlash muddati tugagunga qadar daʼvogar daʼvodan voz kechganligi, taraflar oʻrtasida kelishuv bitimi tuzilganligi munosabati bilan alimentlarni undirish toʻgʻrisidagi ish boʻyicha ish yuritish tugatilgan holda, javobgardan davlat boji undirilmasligiga qaratilsin.
24. Daʼvo qanoatlantirilib, javobgarlar zimmasiga solidar javobgarlik yuklatilganda, sud javobgarlardan davlat bojini ham solidar tartibda undiradi.
Bu qoida fuqarolik ishini koʻrish bilan bogʻliq chiqimlarni undirishga ham tatbiq etiladi, bundan protsessual sherik ishtirokchining talabi bilan va faqat uning manfaatida amalga oshirilgan protsessual harakatlar uchun qilingan va boshqa protsessual sherik ishtirokchilar tomonidan qoplanmaydigan xarajatlar mustasno.
25. Sudlar shuni inobatga olishlari lozimki, fuqarolik ishlarining alohida toifalari boʻyicha daʼvo bahosini belgilashning xususiyatlari FPKning 129-moddasida nazarda tutilgan.
Jumladan:
aliment undirish haqidagi barcha daʼvolardan (bola, ota-ona, er-xotin va boshqalar taʼminoti uchun) davlat boji bir yil uchun aliment toʻlovlarining jami summasidan, agar aliment undirilgan muddat bir yildan oshmasa, shu davr uchun aliment toʻlovlari jami summasidan hisoblab chiqiladi. Toʻlovlar summasi javobgarning oxirgi ish joyidagi oʻrtacha oylik ish haqi (daromadi)dan kelib chiqib aniqlanadi. Javobgar ishlamagan taqdirda, davlat bojini hisoblash uchun toʻlovlar summasi Oʻzbekiston Respublikasida amalda boʻlgan mehnatga haq toʻlashning eng kam miqdoridan kelib chiqqan holda aniqlanadi;
aliment qarzini toʻlashdan ozod qilish, aliment miqdorini oʻzgartirish (kamaytirish yoki koʻpaytirish) haqidagi daʼvolar boʻyicha davlat boji toʻlovlar kamaygan, koʻpaygan yoki bekor qilingan, ammo bir yildan ortiq boʻlmagan davr uchun belgilangan summadan kelib chiqqan holda belgilanadi va daʼvogardan undiriladi.
26. “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 19-moddasi birinchi qismining ikkinchi xatboshiga muvofiq, shartnomalarni haqiqiy emas deb eʼtirof etish toʻgʻrisidagi, shartnomalarni bekor qilish toʻgʻrisidagi yoki ularning shartlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish haqidagi daʼvo arizalariga shartnoma toʻlaligicha yoki uning biron-bir qismi nizolashilayotganligidan qatʼi nazar, shartnoma oldi nizolari boʻyicha arizalar uchun belgilangan stavkalar boʻyicha davlat boji toʻlanadi.
Sudlarning eʼtibori, “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun bilan belgilangan davlat boji stavkalarining fuqarolik ishlari boʻyicha sudlariga oid qismida shartnoma oldi nizolari boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan davlat boji stavkalari belgilanmaganligi hamda FPK 129-moddasining 2-bandida mol-mulkni talab qilib olish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha daʼvoning bahosi talab qilinayotgan mol-mulkning qiymatiga qarab belgilanishi nazarda tutilganligi sababli, shartnomani haqiqiy emas deb topish yoki bekor qilish haqidagi talablar yuzasidan nizolashilayotgan shartnomada koʻrsatilgan pul qiymati (shartnoma bahosi) daʼvo bahosi hisoblanishi va davlat boji mulkiy xususiyatga ega daʼvo arizalar uchun qonunda belgilangan stavka boʻyicha toʻlanishi lozimligiga qaratilsin.
Shu bilan birga, shartnoma shartlarini oʻzgartirish yoki unga qoʻshimcha kiritish haqidagi talablar boʻyicha soʻralayotgan qoʻshimcha yoxud oʻzgartirish shartnoma qiymatiga taʼsir qiladigan miqdoridan, qiymat jihatidan baholanmaydigan talablar arz qilingan holda esa nomulkiy xususiyatga ega talab uchun belgilangan stavkalardan kelib chiqib davlat boji belgilanishi lozimligi tushuntirilsin.
Shuningdek, sudlarning eʼtibori bitta nizo predmeti boʻyicha bir nechta bitimlar nizolashilganda, daʼvoning bahosi nizo predmetining qiymatidan kelib chiqib belgilanishiga qaratilsin.
27. Mol-mulkka nisbatan meros qilib olish huquqi toʻgʻrisida hal qiluv qarori qabul qilinganda, davlat boji sud tomonidan mol-mulkning umumiy qiymatidan kelib chiqqan holda hisoblanadi va vorislarning har biridan uning ulushiga mutanosib ravishda undiriladi (“Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 19-moddasining oʻn oltinchi qismi).
Bunda davlat bojini hisoblash uchun mol-mulkning umumiy qiymatiga quyidagilar kirmaydi:
shaxsiy va mulkiy sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta summasi;
banklarda saqlanayotgan omonat summalari va obligatsiyalar qiymati;
daromad summalari (mehnat haqlari), shaxsiy jamgʻarib boriladigan pensiya hisobvaragʻidagi pul mablagʻlari;
asar muallifining mulkiy huquqlari, asarni yaratish hamda undan foydalanish mualliflik haqi summalari;
vasiyatnoma va hadya shartnomalari boʻyicha davlat va yuridik shaxslarga oʻtayotgan mol-mulk qiymati;
Vatanni himoya qilish, davlat yoki jamiyat oldidagi boshqa majburiyatlarni bajarish munosabati bilan yoki inson hayotini qutqarish, davlat mulkini va huquq tartibotni muhofaza qilish boʻyicha fuqarolik burchini bajarish paytida vafot etgan shaxslarning mol-mulki;
uy-joy (kvartira) yoki uy-joy qurilish shirkatidagi pay, basharti vorislar shu uy-joy (kvartira)da meros qoldiruvchi bilan birga yashab kelishgan, u vafot etgan kunga qadar roʻyxatdan (propiskadan) oʻtishgan va meros qoldiruvchi vafotidan soʻng ham yashashni davom ettirishayotgan boʻlsalar.
28. FPK 262-moddasi birinchi qismining 3-bandi talablariga koʻra, sud xarajatlarini undirish masalasiga doir qoʻshimcha hal qiluv qarori faqat hal qiluv qarorining xulosa qismida sud xarajatlarini taqsimlash nazarda tutilmagan holda chiqarilishi mumkin.
29. Sudlar shuni nazarda tutishi lozimki, “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 8-moddasining birinchi qismida koʻrsatilgan shaxslar sud hujjatlari ustidan apellyatsiya, kassatsiya, taftish shikoyati bilan murojaat qilganda davlat bojini toʻlashdan ozod etilgan.
Apellyatsiya, kassatsiya shikoyati, taftish tartibidagi shikoyatni qanoatlantirish rad etilgan taqdirda, sud “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 8-moddasining ikkinchi qismi talablaridan kelib chiqib, davlat boji masalasini hal qilishi lozim.
Apellyatsiya, kassatsiya, taftish shikoyatidan voz kechilganligi sababli shikoyat boʻyicha ish yuritish tugatilganda, toʻlangan davlat boji qaytarilmaydi, agar shikoyat berishda davlat boji toʻlanmagan boʻlsa, davlat boji shikoyat bergan shaxsdan undiriladi.
30. Apellyatsiya, kassatsiya va taftish sud instansiyalari fuqarolik ishlarini koʻrishda quyi sudlar tomonidan sud xarajatlarini undirishda yoʻl qoʻyilgan xatolarni tuzatish choralarini koʻrishi lozim.
31. Yuqori instansiya sudi tomonidan sud hujjati bekor qilinib, ish yangidan koʻrish uchun yuborilganda, sud xarajatlarini taqsimlash masalasi ishni yangidan koʻrayotgan sud tomonidan, dastlab toʻlangan (undirilgan) davlat boji va daʼvo talablarining qanoatlantirilgan miqdori hisobga olingan holda, hal etiladi.
32. Sud xarajatlari notoʻgʻri undirilgan holatlar aniqlanganda, apellyatsiya, kassatsiya va taftish instansiyalari sudlari protsessual qonunda koʻrsatilgan hollarda va tartibda sud xarajatlarini undirishga, undirilgan summa miqdorini kamaytirishga yoki ularni qayta taqsimlashga, shuningdek, “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonunda va boshqa qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda ularni toʻlashdan ozod qilishga haqli.
33. FPK 419 15 -moddasida Oliy sudning sudyasi taftish tartibidagi shikoyatni oʻrganish davomida yuridik ahamiyatga molik boʻlgan bir qator harakatlarni amalga oshirishi, shu jumladan, taftish tartibidagi shikoyatni zarur boʻlgan hollarda ishni talab qilib olgan holda oʻrganishi, oʻrganish natijalari boʻyicha sud hujjatlarini taftish tartibida tekshirish uchun asoslar mavjud boʻlmasa, shikoyatni sudlov hayʼatiga koʻrib chiqish uchun oʻtkazishni rad etish toʻgʻrisida ustidan shikoyat qilinishi mumkin boʻlgan protsessual hujjat (ajrim) chiqarishi nazarda tutilgan.
Shunga koʻra, “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun 3-moddasining birinchi qismi va 5-moddasining 1-bandiga asosan, davlat boji oldindan toʻlanmagan yoki kam miqdorda (toʻlovni kechiktirish, kamaytirish yoki boʻlib-boʻlib toʻlash belgilangan boʻlsa) toʻlangan holda topshirilgan taftish tartibidagi shikoyat sudlov hayʼatiga koʻrib chiqish uchun oʻtkazish rad etilganda ham davlat bojini undirish masalasi sudya tomonidan umumiy asoslarda hal qilinishi lozim.
34. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari davlat soliq xizmati organlari bilan birgalikda davlat boji tushumlari hisobga olinishi yuzasidan muntazam ravishda taqqoslash oʻtkazishlari, aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etish choralarini koʻrishlari lozim.
35. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2009-yil 24-noyabrdagi “Fuqarolik ishlari boʻyicha sud xarajatlarini undirish amaliyoti toʻgʻrisida”gi 14-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B. ISLAMOV
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi N. XAKIMOVA
Toshkent sh.,
2024-yil 16-dekabr,
37-son
Пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О практике взыскания судебных расходов по гражданским делам
В связи с изменениями и дополнениями, внесенными в Закон Республики Узбекистан «О государственной пошлине», а также в целях обеспечения единообразного и правильного применения норм закона, устранения недостатков, имеющихся в судебной практике по взысканию судебных расходов по гражданским делам на основании статьи 22 Закона «О судах» Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:
1. Судам следует иметь в виду, что судебные расходы по гражданским делам состоят из государственной пошлины и издержек, связанных с рассмотрением дела.
2. В соответствии со статьей 3 Закона Республики Узбекистан «О государственной пошлине» (далее — Закон «О государственной пошлине») государственной пошлиной считается обязательный платеж, взимаемый за совершение юридически значимых действий и (или) выдачу документов уполномоченными на то учреждениями и (или) должностными лицами.
Поскольку государственная пошлина наряду с другими видами обязательных платежей является составляющей частью формирования доходов Государственного бюджета Республики Узбекистан, судам необходимо неукоснительно соблюдать требования закона о взыскании государственной пошлины по гражданским делам.
3. Вопросы, связанные со взысканием государственной пошлины по гражданским делам, регулируются Законом «О государственной пошлине», утвержденными данным Законом «Размерами ставок государственной пошлины» и главой 13 Гражданского процессуального кодекса Республики Узбекистан (далее — ГПК).
4. Разъяснить, что государственная пошлина по гражданским делам взимается:
1) с подаваемых в суды исковых заявлений, заявлений по делам особого производства, заявлений о выдаче судебного приказа;
2) с заявлений об оспаривании решений третейского суда;
3) с заявлений о выдаче исполнительного листа на принудительное исполнение решений третейского суда;
4) с заявлений о признании и приведении в исполнение решения иностранного суда и иностранного третейского суда (арбитража);
5) с исковых заявлений об оспаривании решений предприятий, учреждений, организаций, общественных объединений и действий (бездействия) их должностных лиц, не возникающих из административных и иных публичных правоотношений;
6) с апелляционных, кассационных и ревизионных жалоб:
а) на решения судов;
б) на определения о прекращении производства по делу, об оставлении иска без рассмотрения, о наложении судебных штрафов;
в) на определения по делам об оспаривании решения третейского суда;
г) на определения по заявлениям о выдаче исполнительного листа на принудительное исполнение решений третейского суда;
д) на определения суда по заявлениям о признании и приведении в исполнение решения иностранного суда и иностранного третейского суда (арбитража);
7) за выдачу дубликатов и копий документов (в том числе копий судебных актов, выдаваемых повторно).
Разъяснить судам, что поскольку согласно статьям 396, 416 и 419 27 ГПК суды апелляционной, кассационной и ревизионной инстанций обязаны проверить судебные акты в полном объеме, при подаче апелляционной, кассационной и ревизионной жалоб на судебные постановления в части судебных расходов, государственная пошлина оплачивается на общих основаниях, за исключением частных жалоб, поданных на определения, вынесенные по вопросам государственной пошлины.
5. Государственная пошлина и почтовые расходы уплачиваются до подачи в суд заявления, искового заявления, жалобы (далее — заявление), апелляционной, кассационной и ревизионной жалоб, за исключением случаев, когда законом установлен иной порядок уплаты государственной пошлины (например, в случаях освобождения заявителя от уплаты государственной пошлины Законом, отсрочки либо рассрочки уплаты государственной пошлины судом).
При этом следует обратить внимание судов, что законом не предусмотрено освобождение от уплаты почтовых расходов, отсрочки, уменьшения либо рассрочки их уплаты.
Факт уплаты государственной пошлины подтверждается:
платежным документом (квитанция, платежное поручение и др.) установленной формы, выданным плательщику банком;
платежным документом, выданным плательщику должностным лицом, осуществившим платеж в установленной форме, или кассовым аппаратом государственного органа и организации;
сведениями, полученными из электронной платежной системы.
При подаче в суд заявления по имущественному спору, в котором цена иска определена в иностранной валюте, размер государственной пошлины устанавливается в национальной валюте по курсу Центрального банка Республики Узбекистан на дату подачи заявления.
В случаях, когда одним платежным документом государственная пошлина уплачена по нескольким заявлениям, подлежащим раздельному рассмотрению в данном суде, платежное поручение прилагается к одному из дел. К остальным делам приобщается копия платежного документа, и судьей производится отметка либо составляется справка об уплате государственной пошлины со ссылкой на дело, в котором находится платежный документ.
Это правило также распространяется на платежные документы об уплате почтовых расходов.
6. Следует иметь в виду, что размер подлежащей уплате государственной пошлины зависит от характера заявленного требования (имущественный или неимущественный) и определяется по ставкам, установленным Законом «О государственной пошлине».
В случаях, когда исковые требования носят имущественный характер, размер государственной пошлины определяет судья в соответствии со статьями 129 и 130 ГПК, исходя из цены иска, указанной истцом.
С исковых заявлений, содержащих несколько самостоятельных требований имущественного характера, государственная пошлина взимается исходя из общей суммы иска.
С исковых заявлений, включающих несколько самостоятельных требований неимущественного характера, государственная пошлина взимается за каждое требование в отдельности.
С заявлений, состоящих из нескольких самостоятельных требований, носящих одновременно имущественный и неимущественный характер, государственная пошлина взимается за каждое требование в отдельности по ставкам, установленным для заявлений имущественного и неимущественного характера. Например, при предъявлении в одном заявлении исковых требований о расторжении брака и разделе имущества или объединении в одном деле требований о вселении и выселении из жилого помещения государственная пошлина взимается за каждое требование отдельно.
При этом обратить внимание судов, что с заявлений, состоящих из нескольких требований, вытекающих одно из другого и заявленных одновременно, госпошлина взимается только по основному требованию (например, снос строений и приведение земельного участка в первоначальное положение; досрочное расторжение договора кредита, взыскание кредитной задолженности и обращение взыскания на залоговое имущество; признание наследником, раздел наследства и определение наследственных долей; вселение и определение права пользования жилым помещением; признание утратившим право пользования и выселение из жилого помещения и т.д.).
7. Если в процессе рассмотрения дела судом цена иска увеличена, государственная пошлина исчисляется исходя из цены иска с учетом увеличения (часть восьмая статьи 19 Закона «О государственной пошлине»).
При этом, образовавшаяся в государственной пошлине разница подлежит взиманию в доход государства при отказе в иске с истца, а при полном либо частичном удовлетворении иска — с ответчика соразмерно удовлетворенной части.
В таком же порядке исчисляется государственная пошлина, когда суд в установленных законом случаях выходит за пределы исковых требований, и взыскивается с ответчика пропорционально удовлетворенной части иска.
В случае уменьшения истцом исковых требований в процессе рассмотрения дела внесенная государственная пошлина пересчету и возврату не подлежит (часть седьмая статьи 19 Закона «О государственной пошлине»).
Обратить внимание судов на то, что в случаях, когда по искам, первоначально принятым к производству без оплаты государственной пошлины (с отсрочкой, рассрочкой, уменьшением либо освобождением от уплаты), цена иска впоследствии уменьшена, вопрос взыскания государственной пошлины подлежит разрешению судьей на общих основаниях при принятии постановления по окончании рассмотрения дела.
8. Судам следует иметь в виду, что согласно статье 19 Закона «О государственной пошлине» государственная пошлина взимается на общих основаниях в следующих случаях:
со встречных исковых заявлений;
с заявлений о вступлении в дело третьих лиц с самостоятельными исковыми требованиями.
С вступившего в дело правопреемника истца, государственная пошлина взыскивается на общих основаниях, если она не была уплачена истцом.
При этом следует учитывать правила части второй статьи 7 и статьи 8 Закона «О государственной пошлине».
9. При предъявлении иска совместно несколькими истцами к одному или нескольким ответчикам государственная пошлина исчисляется исходя из общей суммы иска и уплачивается истцами пропорционально доле заявленных ими требований (часть десятая статьи 19 Закона «О государственной пошлине»).
От общей суммы иска государственная пошлина взимается и в случае предъявления иска одним истцом к нескольким ответчикам, а также при объединении судьей в одно производство нескольких однородных требований (часть одиннадцатая статьи 19 Закона «О государственной пошлине»).
В случае выделения судьей одного или нескольких из соединенных требований в отдельное производство уплаченная с соблюдением требований законодательства государственная пошлина не подлежит пересчету и возврату. Она подлежит зачету по выделенному отдельно производству, о чем судьей составляется соответствующая справка, которая приобщается к материалам дела вместе с копией платежного документа.
10. При поступлении в суд заявления без уплаты государственной пошлины судья обязан проверить, не освобожден ли заявитель законом от ее уплаты.
Перечень физических и юридических лиц, освобожденных от уплаты государственной пошлины по гражданским делам, установлен частью первой статьи 8 Закона «О государственной пошлине».
При этом необходимо иметь в виду, что согласно статье 7 Закона «О государственной пошлине» освобождение от уплаты государственной пошлины, предусмотренное иными актами законодательства, принятыми до 1 января 2020 года, и не предусмотренное настоящим Законом, остается в силе до истечения срока их действия.
Если заявитель не освобожден от уплаты государственной пошлины в силу закона или других актов законодательства и в заявлении отсутствует ходатайство об отсрочке, уменьшении, рассрочке ее уплаты, а также в случае не уплаты почтовых расходов, судья выносит определение о возвращении заявления (пункт 7 части первой статьи 195 ГПК). В определении должна быть указана подлежащая уплате сумма государственной пошлины, почтовых расходов и разъяснена возможность повторного обращения после устранения данного недостатка.
В соответствии с частью второй статьи 133 и статьей 193 ГПК судья вправе по ходатайству заявителя, исходя из его имущественного положения, решить вопрос об отсрочке, рассрочке либо уменьшении размера государственной пошлины на стадии возбуждения дела, указав об этом в определении о принятии заявления к производству и возбуждении дела либо в отдельном определении об удовлетворении ходатайства заявителя.
В случае отклонения ходатайства заявление вместе с приложенными к нему документами возвращается заявителю определением судьи.
11. Частью второй статьи 8 Закона «О государственной пошлине» установлено, что в случае полного или частичного отказа в удовлетворении требований лиц, указанных в пунктах 10, 13 2 , 14, 33 — 36 и 37 1 части первой настоящей статьи, государственная пошлина взыскивается с этих лиц пропорционально размеру требований, в удовлетворении которых отказано.
Вместе с этим в части двадцать третьей статьи 19 Закона указано, что в случае отказа в удовлетворении или частичном удовлетворении требований, заявленных освобожденными от уплаты государственной пошлины государственными органами и иными лицами в интересах юридических и физических лиц, государственная пошлина взыскивается с лиц, в интересах которых заявлено требование, пропорционально той части заявленных требований, в удовлетворении которой отказано.
Исходя из чего, разъяснить судам, что поскольку аналогичное требование предусмотрено в части пятой статьи 138 ГПК, в случае отказа в удовлетворении или частичном удовлетворении требований, предъявленных освобожденными от уплаты государственной пошлины государственными и иными органами, а также организациями в интересах юридический лиц и граждан, государственная пошлина взыскивается с лиц, в интересах которых заявлено требование, (если они не освобождены от уплаты государственной пошлины в соответствии с законом) пропорционально той части заявленных требований, в удовлетворении которой отказано.
При этом судам при приеме заявлений, апелляционных, кассационных, ревизионных жалоб, поданных указанными государственными органами и иными организациями, следует проверять наличие согласия юридических и физических лиц, интересы которых отстаиваются, на подачу таких обращений.
12. При решении вопроса отсрочки, рассрочки, уменьшения размера судебных расходов, взыскиваемых в доход государства как с физического, так и с юридического лица на основании статьи 133 ГПК, суд должен проверить наличие доказательств их несостоятельности понести эти расходы единовременно либо частично (например, данные о заработной плате (доходах), отсутствии средств в банке, сведения (справка) уполномоченного органа о признании семьи заявителя малоимущей и т.п.).
Обратить внимание судов, что при обращении юридических лиц, а также физических лиц, осуществляющих предпринимательскую деятельность, с заявлением об отсрочке, уменьшении, рассрочке уплаты государственной пошлины с приложением справки об отсутствии либо недостаточности денежных средств на банковском счете, данная справка должна быть датирована не ранее трех дней до дня подачи заявления, справка, выданная ранее, не может быть принята во внимание.
13. Возврат государственной пошлины производится по основаниям, перечисленным в части первой статьи 18 Закона «О государственной пошлине». Государственная пошлина, внесенная в большем размере, чем это требуется по закону, возвращается в части излишне уплаченной суммы. В остальных указанных в данной статье закона случаях пошлина подлежит возврату в полном объеме.
Обратить внимание судов, что возврат сумм государственной пошлины производится на основании судебного акта в порядке, установленном частью второй статьи 18 Закона «О государственной пошлине».
Если истец, уплатив государственную пошлину, с заявлением в суд не обратился, основанием для ее возврата является справка суда, подтверждающая это обстоятельство.
При этом судам следует учитывать, что законом не предусмотрен возврат почтовых расходов.
14. Судам следует иметь в виду, что в соответствии с требованиями части второй статьи 123 ГПК при оставлении заявления без рассмотрения по основаниям, предусмотренным пунктами 1, 3, 4 и 10 3 статьи 122 ГПК, суд также должен разрешить вопрос о возврате государственной пошлины и указать об этом в своем определении.
Кроме того, в соответствии с требованиями пунктов 5, 10, 11, 13 и 14 части первой статьи 18 Закона «О государственной пошлине» полному или частичному возврату также подлежит государственная пошлина в следующих случаях:
прекращения производства по делу, если оно не подведомственно суду, за исключением случаев передачи дела на рассмотрение в другой суд по подведомственности;
смерти лица, участвовавшего в деле, если спорное правоотношение не допускает правопреемства;
если юридическое лицо, участвующее в деле, ликвидировано;
несоблюдения истцом досудебного (претензионного) порядка урегулирования спора, когда это предусмотрено законом для данной категории споров или договором сторон и возможность такого урегулирования утрачена;
отказа в принятии заявления о вынесении судебного приказа.
При оставлении заявления без рассмотрения либо прекращении производства по делу по указанным в соответствующих статьях ГПК основаниям, суд в своем определении также должен указать о возврате государственной пошлины.
Вместе с тем необходимо иметь в виду, что при оставлении заявления без рассмотрения на основании пунктов 5, 6, 9 и 9 1 части первой статьи 122 ГПК отсроченная или рассроченная при подаче иска государственная пошлина со сторон не взимается.
15. При повторной подаче заявления, ранее оставленного судом без рассмотрения, государственная пошлина уплачивается вновь на общих основаниях.
Вместе с тем, если в связи с оставлением заявления без рассмотрения государственная пошлина подлежала возврату, но в действительности не была возвращена, к повторно предъявляемому заявлению может быть приложен первоначальный документ об уплате государственной пошлины, при условии, если со дня зачисления ее в бюджет не истек установленный статьей 150 Гражданского кодекса (далее ГК) Республики Узбекистан общий срок исковой давности (часть четвертая статьи 19 Закона «О государственной пошлине»).
Данное правило применяется и к случаям возвращения и повторной подачи заявлений, апелляционной, кассационной и ревизионной жалобы.
16. При отмене судебного приказа государственная пошлина, внесенная взыскателем, не возвращается, однако, при предъявлении взыскателем иска к должнику в порядке искового производства она засчитывается в счет подлежащей оплате государственной пошлины, при условии, если со дня зачисления ее в бюджет не истек установленный статьей 150 ГК общий срок исковой давности (части четвертая и двадцать пятая статьи 19 Закона «О государственной пошлине»).
Судам следует иметь в виду, что поскольку при отказе в принятии заявления о вынесении судебного приказа по основаниям, указанным в статье 175 ГПК, государственная пошлина подлежит возврату, в случаях, когда она в действительности не была возвращена, к исковому заявлению, предъявляемому в пределах общего срока исковой давности со дня зачисления государственной пошлины в бюджет, может быть приложен первоначальный документ об уплате.
17. Обратить внимание судов, что к издержкам, связанным с рассмотрением гражданского дела, относятся:
суммы, подлежащие выплате свидетелям, экспертам, специалистам, переводчикам;
расходы, связанные с производством осмотра на месте;
расходы по розыску ответчика в случаях, предусмотренных статьей 165 ГПК;
почтовые расходы, связанные с направлением судебных извещений и судебных актов;
расходы, связанные с проведением судебного заседания в режиме видеоконференцсвязи;
другие признанные судом необходимые расходы.
К другим судебным издержкам (пункт 5 части первой статьи 132 ГПК) относятся определяемые судом в разумных пределах расходы, связанные со взысканием компенсации за фактическую потерю времени, оплатой помощи представителя и т.п.
18. Поскольку оплата издержек, связанных с рассмотрением дела, в силу требований статьи 135 ГПК возлагается на стороны, обратить внимание судов на необходимость принятия мер по предварительному внесению сторонами данных средств на депозитный счет суда при подготовке дела к судебному разбирательству либо в ходе судебного разбирательства.
Невнесение предварительно судебных издержек не является основанием для отказа в удовлетворении заявленного сторонами ходатайства о вызове свидетеля, эксперта, специалиста, производстве осмотра на месте, если это необходимо для всестороннего, полного и объективного выяснения действительных обстоятельств дела, прав и обязанностей сторон.
В таком случае понесенные в связи с рассмотрением дела издержки взыскиваются судом по правилам, установленным статьей 141 ГПК, при принятии судебного акта.
Вместе с этим, следует учитывать, что в соответствии с частью третьей статьи 132 ГПК, сумма расходов, связанных с проведением судебного заседания в режиме видеоконференцсвязи, определяется судом и взыскивается с лиц, участвующих в деле, по результатам рассмотрения дела.
19. Разъяснить, что размер сумм, подлежащих выплате свидетелям, экспертам, специалистам, переводчикам, и порядок их выплаты установлены Положением «О порядке исчисления и выплаты средств, подлежащих выплате потерпевшим, свидетелям, экспертам, специалистам, переводчикам и понятым», утвержденным постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 28 октября 2023 года за № 570.
20. Следует иметь в виду, что под расходами, связанными с исполнением решения суда, понимаются расходы, предусмотренные в статье 75 Закона «Об исполнении судебных актов и актов иных органов». Их возмещение осуществляется в соответствии со статьей 77 данного Закона.
21. Обратить внимание судов, что предусмотренная статьей 137 ГПК компенсация за фактическую потерю времени может быть взыскана судом на основании имеющихся в деле материалов:
с истца — в случае недобросовестного предъявления им заведомо неосновательного иска либо систематического противодействия правильному и своевременному рассмотрению дела;
с ответчика — в случае недобросовестного предъявления неосновательного спора против иска либо систематического противодействия правильному и своевременному рассмотрению дела.
22. По общему правилу судебные расходы по делу взыскиваются со стороны, оказавшейся неправой в споре.
Порядок распределения судебных расходов между сторонами и возмещения их государству регулируется статьями 136 — 141 ГПК.
Поэтому суд (судья), обсудив вопрос взыскания судебных расходов, должен сделать соответствующие выводы в мотивировочной части судебного акта, указав не только право на взыскание, но и определив точную сумму, подлежащую взысканию со сторон по делу с указанием ее в резолютивной части судебного акта.
23. При полном или частичном удовлетворении иска, предъявленного истцом, освобожденным от уплаты государственной пошлины, государственная пошлина взимается с ответчика в доход государства пропорционально удовлетворенной части заявленных требований, если он не освобожден от ее уплаты в соответствии с законом.
При полном или частичном удовлетворении иска, предъявленного несколькими истцами, освобожденными от уплаты государственной пошлины, к нескольким ответчикам, государственная пошлина подлежит взысканию в доход государства пропорционально удовлетворенной части отдельно с каждого ответчика, исходя из взысканной с него суммы.
Разъяснить, что при отказе истца от заявленных требований либо подаче заявления об оставлении иска без рассмотрения, понесенные им расходы ответчиком не возмещаются, за исключением случаев добровольного удовлетворения ответчиком требований истца.
В случае прекращения производства по делу в связи с отказом истца, освобожденного от уплаты государственной пошлины, от своих требований вследствие добровольного полного или частичного удовлетворения их ответчиком, либо оставления искового заявления без рассмотрения по заявлению истца по этому же основанию, государственная пошлина подлежит взысканию в государственный бюджет с ответчика (часть четырнадцатая статьи 19 Закона «О государственной пошлине»).
Обратить внимание судов, что в соответствии с частью шестой статьи 19 Закона «О государственной пошлине» в случае прекращения производства по делу о взыскании алиментов в связи с отказом истца от иска, заключением между сторонами мирового соглашения до окончания срока подготовки дела к судебному разбирательству, государственная пошлина с ответчика не взимается.
24. При удовлетворении иска и возложении на ответчиков солидарной ответственности, суд солидарно взыскивает с ответчиков и государственную пошлину.
Это правило распространяется также на взыскание издержек, связанных с рассмотрением гражданского дела, за исключением расходов, понесенных в связи с процессуальными действиями, произведенными по требованию процессуального соучастника и только в его интересах, которые другими процессуальными соучастниками не возмещаются.
25. Судам следует иметь в виду, что особенности определения цены иска по отдельным категориям гражданских дел предусмотрены статьей 129 ГПК.
В частности:
по всем искам о взыскании алиментов (на содержание детей, родителей, супругов и др.) государственная пошлина исчисляется из совокупной суммы платежей алиментов за один год, а если срок, на который взысканы алименты, менее одного года, то из совокупной суммы платежей алиментов на этот период. Сумма платежей определяется исходя из среднемесячного заработка (дохода) ответчика по последнему месту работы. В тех случаях, когда ответчик не работает, сумму выплат для исчисления государственной пошлины следует определять исходя из минимального размера оплаты труда в Республике Узбекистан;
по искам об освобождении от уплаты задолженности по алиментам, изменении (уменьшении или увеличении) размера алиментов государственная пошлина определяется исходя из суммы, на которую уменьшаются, увеличиваются или прекращаются платежи, но на период, не более чем за один год, и взыскивается с истца.
26. В соответствии с абзацем вторым части первой статьи 19 Закона «О государственной пошлине» исковые заявления о признании договоров недействительными, о расторжении договоров или об изменении и дополнении их условий оплачиваются по ставкам, установленным для заявлений по преддоговорным спорам, независимо от того, оспаривается ли договор в целом или только в какой-либо части.
Обратить внимание судов, что поскольку Законом «О государственной пошлине» ставки государственной пошлины, подлежащей уплате по преддоговорным спорам, для судов по гражданским делам не определены, а также пунктом 2 статьи 129 ГПК предусмотрено, что цена иска по искам об истребовании имущества определяется стоимостью истребуемого имущества, по требованиям о признании недействительными либо расторжении договоров стоимость (цена договора), указанная в спорном договоре, считается ценой иска, исходя из чего государственная пошлина подлежит уплате по ставке, установленной для исковых заявлений имущественного характера.
При этом следует разъяснить, что по требованиям об изменении или дополнении условий договора государственная пошлина должна определяться исходя из размера суммы, требуемой к дополнению либо изменению, и влияющей на стоимость договора, а в случае, когда заявлены требования, не подлежащие стоимостной оценке, исходя из ставок, установленных для требований неимущественного характера.
Также, обратить внимание судов, что при оспаривании нескольких сделок в отношении одного предмета спора, цена иска определяется исходя из действительной стоимости предмета спора.
27. При принятии решения о праве наследования на имущество государственная пошлина исчисляется судом, исходя из общей стоимости имущества, и взимается с каждого наследника пропорционально его доле (часть шестнадцатая статьи 19 Закона «О государственной пошлине»).
При этом в общую стоимость имущества для исчисления государственной пошлины не включаются:
страховые суммы по договорам личного и имущественного страхования;
стоимость облигаций и суммы вкладов, хранящихся в банках;
суммы доходов (заработной платы), денежные средства на индивидуальном накопительном пенсионном счете;
имущественные права автора произведения, суммы авторского гонорара за создание и использование произведения;
стоимость имущества, переходящего по завещаниям и договорам дарения государству и юридическим лицам;
имущество лиц, погибших при защите Родины, в связи с выполнением иных государственных или общественных обязанностей либо с выполнением гражданского долга по спасению человеческой жизни, охране государственной собственности и правопорядка;
жилой дом (квартира) или пай в жилищно-строительном кооперативе, если наследники проживали совместно с наследодателем, были зарегистрированы (прописаны) по месту постоянного проживания на день смерти наследодателя и продолжают проживать в этом доме (квартире) после его смерти.
28. В силу требований пункта 3 части первой статьи 262 ГПК дополнительное решение по вопросу взыскания судебных расходов может быть вынесено лишь в случае, если в резолютивной части решения не предусмотрено распределение судебных расходов.
29. Судам следует иметь в виду, что лица, указанные в части первой статьи 8 Закона «О государственной пошлине», при обращении с апелляционной, кассационной, ревизионной жалобой на судебные акты освобождены от уплаты государственной пошлины.
В случае отказа в удовлетворении апелляционной, кассационной жалобы, жалобы в ревизионном порядке, суду, при разрешении вопроса взыскания государственной пошлины необходимо исходить из требований части второй статьи 8 Закона «О государственной пошлине»
При прекращении производства по жалобе в связи с отказом от апелляционной, кассационной, ревизионной жалобы, уплаченная государственная пошлина не возвращается в случае, если при обращении с жалобой государственная пошлина не была уплачена, она взыскивается с лица, подавшего жалобу.
30. Суды апелляционной, кассационной и ревизионной инстанций при рассмотрении гражданских дел должны принимать меры по исправлению ошибок, допущенных при взыскании судебных расходов судами нижестоящих инстанций.
31. При отмене судебного акта судом вышестоящей инстанции и направлении дела на новое рассмотрение, вопрос распределения судебных расходов разрешается судом, вновь рассматривающим дело, с учетом ранее уплаченной (взысканной) государственной пошлины и размера удовлетворенных исковых требований.
32. При выявлении случаев неправильного взыскания судебных расходов суды апелляционной, кассационной и ревизионной инстанций вправе взыскать судебные расходы, уменьшить размер взысканной суммы либо перераспределить ее взыскание в случаях и порядке, установленных процессуальным законодательством, а также освободить от их уплаты в случаях, предусмотренных Законом «О государственной пошлине» и другими актами законодательства.
33. В соответствии со статьей 419 15 ГПК судья Верховного суда в ходе изучения жалобы в ревизионном порядке совершает ряд юридически значимых действий, в том числе, изучение на основании материалов, приложенных жалобе, а при необходимости с истребованием дела, по результатам чего при отсутствии оснований проверки судебных актов в ревизионном порядке выносит подлежащий обжалованию процессуальный документ (определение) об отказе в передаче жалобы в ревизионном порядке для рассмотрения в судебную коллегию.
В связи с чем, и в случае отказа в передаче жалобы в ревизионном порядке, поданной без предварительной уплаты государственной пошлины либо уплаты в меньшем размере (с отсрочкой, уменьшением либо рассрочкой уплаты), для рассмотрения в судебную коллегию, вопрос взыскания государственной пошлины подлежит разрешению судьей на общих основаниях в соответствии с частью первой статьи 3 и пункта 1 статьи 5 Закона «О государственной пошлине».
34. Суду Республики Каракалпакстан, областным и Ташкентскому городскому судам следует периодически осуществлять сверку учета поступления государственной пошлины совместно с государственными органами налоговой службы, принимать меры для устранения выявляемых нарушений.
35. С принятием настоящего постановления признать утратившим силу постановление Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 24 ноября 2009 года № 14 «О практике взыскания судебных расходов по гражданским делам».
Председатель Верховного суда Республика Узбекистан Б. ИСЛАМОВ
Секретарь Пленума, Судья Верховного суда Н. ХАКИМОВА
г. Ташкент,
16 декабря 2024 г.,
№ 37