📅 2025-yil 25-fevral · Qonunlar va kodekslar
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2025-yil 25-fevral · Qonunlar va kodekslar
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2025 йил 25 февраль · Қонунлар ва кодекслар
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 25 февраля 2025 г. · Законы и кодексы
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 25 February 2025 · Laws and codes
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикасининг Қонуни
КОНЦЕПЦИЯСИ
Ўзбекистон Республикасида фуқароларнинг виждон эркинлигини таъминлаш ва диний соҳадаги давлат сиёсати концепциясини тасдиқлаш тўғрисида
Қонунчилик палатаси томонидан 2025 йил 11 февралда қабул қилинган Сенат томонидан 2025 йил 20 февралда маъқулланган
1-модда. Ўзбекистон Республикасида фуқароларнинг виждон эркинлигини таъминлаш ва диний соҳадаги давлат сиёсати концепцияси тасдиқлансин ( илова қилинади).
2-модда. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси:
ушбу Қонуннинг ижросини ташкил этсин ва таъминласин;
ҳукумат қарорларини ушбу Қонунга мувофиқлаштирсин;
республика ижро этувчи ҳокимият органлари ушбу Қонунга зид бўлган ўз норматив-ҳуқуқий ҳужжатларини қайта кўриб чиқишлари ва бекор қилишларини таъминласин.
3-модда. Ушбу Қонун расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.
Ўзбекистон Республикасининг 2025 йил 25 февралдаги ЎРҚ-1037-сонли Қонунига ИЛОВА
Ўзбекистон Республикасида фуқароларнинг виждон эркинлигини таъминлаш ва диний соҳадаги давлат сиёсати
1-боб. Умумий қоидалар
1. Ўзбекистон Республикасида фуқароларнинг виждон эркинлигини таъминлаш ва диний соҳадаги давлат сиёсати концепцияси (бундан буён матнда Концепция деб юритилади) виждон эркинлигига бўлган ҳуқуқни ва Ўзбекистон Республикаси дунёвий давлат эканлигига оид конституциявий қоидаларни рўёбга чиқариш ҳамда диний соҳадаги давлат сиёсатининг мақсади, вазифалари, принципларини ва устувор йўналишларини белгилайди.
Концепция давлатчилигимиз ривожининг бой миллий-тарихий тажрибасига ва умуминсоний қадриятларга таянган ҳолда ишлаб чиқилган бўлиб, кўпмиллатли ва кўпконфессияли Ўзбекистонда умумжамият манфаатларини рўёбга чиқариш, демократия, дунёвийлик, эркинлик, тенглик, ижтимоий адолат ва бирдамлик асосида ўзаро тотувликда яшаш ҳамда изчил тараққий этиш учун зарур барқарор муҳитни таъминлашга қаратилган.
2. Ўзбекистон Республикаси Конституциясида (бундан буён матнда Конституция деб юритилади) Ўзбекистон — бошқарувнинг республика шаклига эга бўлган суверен, демократик, ҳуқуқий, ижтимоий ва дунёвий давлат эканлиги белгиланган.
Конституциянинг 35-моддасида ҳамма учун виждон эркинлиги кафолатланади. Ҳар ким хоҳлаган динга эътиқод қилиш ёки ҳеч қайси динга эътиқод қилмаслик ҳуқуқига эга. Диний қарашларни мажбуран сингдиришга йўл қўйилмайди.
3. Дунёвий давлатда диний қадриятлар ҳам муҳим ўрин тутади. Диний қадриятлар Ўзбекистон халқининг маданияти, турмуш тарзи, урф-одатлари, одоб-ахлоқининг шаклланишига ҳамда уларнинг авлоддан-авлодга мерос бўлиб ўтишига хизмат қилиб келмоқда.
Диний эътиқодлар ва диний бағрикенглик, динларнинг асл инсонпарварлик моҳияти жамиятнинг маънавий-ахлоқий асосларидан бири бўлиб, Ўзбекистон халқини бирлаштириш ва жипслаштиришга хизмат қилувчи, оилаларда ўзаро ҳурмат-иззат ва меҳр-оқибатни мустаҳкамловчи асрий қадриятлар манбаидир.
Виждон эркинлигига бўлган конституциявий ҳуқуқ дунёвий давлатдагина тўлақонли амалга оширилиши мумкин. Дунёвий давлат диний қадриятларнинг, эътиқодларнинг ҳурмат ва ҳимоя қилиниши, изчил ривожланиши учун зарур ижтимоий муҳит яратади.
4. Концепцияда қўлланилган асосий тушунчалар:
виждон эркинлиги — фуқароларнинг хоҳлаган динга эътиқод қилиш ёки ҳеч қайси динга эътиқод қилмаслик бўйича кафолатланган конституциявий ҳуқуқи;
дунёвийлик — виждон эркинлиги, фикрлаш эркинлиги ҳамда Конституция ва қонунларга мувофиқ инсонпарвар қадриятларга, умумжамият манфаатларига асосланган ахлоқ ва хулқ-атворни назарда тутувчи норма ва қарашлар тизими;
дунёвий давлат — ҳар ким учун виждон эркинлиги, мафкура ва фикрлар хилма-хиллиги кафолатланган, давлат ҳокимияти диний-конфессиявий қарашлар ва институтлардан ажратилган ҳамда ижтимоий муносабатларни тартибга солишда, қарорлар қабул қилишда ва уларни ижро этишда Конституцияга ва қонунларга, умумжамият манфаатларига асосланган тарзда бошқариладиган давлат;
дунёвий қадриятлар — виждон эркинлигига, қонун устуворлигига, мафкура ва фикрлар хилма-хиллигига, динлараро бағрикенглик ва миллатлараро тотувликка асосланган жамиятдаги умуминсоний принциплар, нормалар ва қарашлар мажмуи;
умумжамият манфаатлари — жинси, ирқи, миллати, тили, дини, эътиқоди, ижтимоий келиб чиқиши, ижтимоий мавқеидан қатъи назар, ҳар бир шахснинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонун олдида тенглигини таъминлаш, биргаликда тинч-тотув яшаш, моддий-маънавий неъматлардан адолатли тарзда фойдаланиш ҳамда тараққий этиш учун зарур шарт-шароитларни яратиш борасидаги жамиятнинг онгли эҳтиёжлари йиғиндиси.
2-боб. Ўзбекистонда виждон эркинлигини таъминлаш жараёнининг замонавий ҳолати тавсифи
5. Ўзбекистонда виждон эркинлигини таъминлаш соҳасидаги муносабатларни тартибга солишнинг норматив-ҳуқуқий асосларини шакллантириш 1990-йилларда бошланди.
1991 йил 14 июнда «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида»ги Қонун қабул қилинди. Мазкур Қонун турли динларга эътиқод қилувчи фуқаролар ҳамда диний ташкилотлар, шунингдек дин ва давлат ўртасида янги муносабатларни шакллантиришга қаратилди.
1992 йил 8 декабрда қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси Конституцияси сиёсий институтлар, мафкуралар ва фикрлар хилма-хиллиги ўрнатилиши билан боғлиқ сиёсий ҳуқуқларга, шунингдек фикрлаш, сўз ва эътиқод эркинлиги билан боғлиқ шахсий ҳуқуқ ва эркинликларга уйғун равишда фуқароларнинг виждон эркинлигига бўлган ҳуқуқининг конституциявий кафолатларини белгилаб берди.
Шу билан бирга Марказий Осиёда диний таассублар замирида радикал, экстремистик ва террористик гуруҳларнинг қонунга хилоф фаолияти жадаллашиши, шу жумладан уларнинг клерикал давлат тузишга бўлган уринишлари фуқароларнинг виждон эркинлигига бўлган конституциявий ҳуқуқига таҳдидларни юзага келтирди.
Мазкур шароитларда 1998 йил 1 майда «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни янги таҳрирда қабул қилинди.
2000-йилларда жаҳон тарихида халқаро террористик ташкилотлар аъзолари фаолиятининг ҳаддан ташқари фаоллашуви кузатилди. Мазкур жараён Ўзбекистонни ҳам четлаб ўтмади. Шунга қарамай, виждон эркинлигига нисбатан таҳдидларни бартараф этишга қаратилган чоралар изчил амалга оширилиб, жамиятда барқарорлик муҳити сақлаб қолинди.
6. 2017 йилдан кейин фуқароларнинг виждон эркинлигига бўлган конституциявий ҳуқуқини бевосита амалга ошириш, конфессиялараро тотувлик ва бағрикенгликни таъминлаш, миллий ва диний қадриятларни қўллаб-қувватлаш, зиёратгоҳларни ва муқаддас қадамжоларни ободонлаштириш, буюк аждодларимизнинг илмий меросини ўрганиш ва тарғиб қилиш бўйича изчил ишлар янгича мазмун ва суръат касб этди.
Хусусан, давлат тарихий, диний, маданий аҳамиятга эга бўлган биноларни ободонлаштириш ишларида фаол иштирок этди. Мамлакат бўйлаб юзлаб масжидлар, черковлар қурилди ва таъмирланди.
Кўплаб маданий мерос объектлари, шу жумладан масжидлар, черковлар бинолари диний ташкилотларга фойдаланиш учун берилган бўлиб, у ерда фуқаролар диний маросимларни эмин-эркин адо этиб келмоқда.
Турли диний конфессиялар вакиллари диний байрамларни эркин ўтказмоқда. Шунингдек зиёрат туризмини сифатли ташкил этиш учун зарур шарт-шароитлар яратилмоқда.
Ўзбекистон учун ҳаж квотаси 3 баробар оширилди, умра зиёратига квоталар тўлиқ бекор қилинди. Натижада Саудия Арабистонига қарийб 800 минг мусулмонлар ҳаж ва умра зиёратини амалга ошириш учун борди.
Шунингдек 10 мингдан зиёд насронийлар, яҳудийлар, бахоийлар, кришнавийлар, буддавийлар Россия, Туркия, Италия, Арманистон, Исроил, Ҳиндистон, Корея Республикаси, Грузия ва Грециядаги диний зиёратгоҳларга ташриф буюришди.
Диний таълим тизимининг ривожланишига катта эътибор қаратилмоқда. Бугунги кунда Ўзбекистонда 4 та олий ислом таълим муассасаси, 10 та ўрта махсус ислом таълим муассасаси, шу жумладан 2 та аёллар мадрасаси, шунингдек православ ва протестант семинариялари фаолият кўрсатмоқда.
Дунёвий ва диний билимларни уйғунлаштириш, диний соҳада кадрларни тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини оширишнинг ягона тизимини шакллантириш мақсадида 2018 йилда Ўзбекистон халқаро ислом академияси ташкил этилди.
Мамлакатда таркиби барча диний конфессиялар раҳбарларидан иборат бўлган Конфессиялар ишлари бўйича кенгаш фаолияти йўлга қўйилди. Мазкур Кенгаш турли конфессиялар ўртасида ўзаро мулоқотни ўрнатиш, конфессиялараро тотувлик ва ҳамжиҳатликни мустаҳкамлашнинг самарали майдони сифатида хизмат қилмоқда.
Ислом цивилизацияси ривожига улкан ҳисса қўшган мутафаккирлар меросини илмий-амалий ёндашув асосида ўрганиш, шунингдек диний таассублар билан боғлиқ хавфларнинг мафкуравий асосларини тадқиқ этиш мақсадида Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази, Имом Бухорий, Имом Мотурудий, Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот марказлари фаолият кўрсата бошлади.
Виждон эркинлигига бўлган конституциявий ҳуқуқни амалга ошириш йўналишида сохта диний эътиқодлар таъсири остида тақиқланган ташкилотлар таркибига кириб қолган шахсларнинг ижтимоий мослашувига алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Тақиқланган ташкилотлар фаолиятида иштирок этганлиги учун жазо ўтаётган, ўз қилмишига чин кўнгилдан пушаймон бўлган ва тузалиш йўлига қатъий ўтган шахсларга нисбатан тарихда биринчи бор ҳар йили Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан афв этиш тўғрисидаги қарорлар қабул қилиниши йўлга қўйилди.
2019 — 2021 йилларда «Меҳр» инсонпарварлик операциялари доирасида мамлакатимизнинг 531 нафар фуқароси Яқин Шарқдаги ҳарбий-можароли ҳудудлардан Ўзбекистонга қайтарилди.
Диний соҳада амалга оширилаётган изчил ислоҳотларнинг халқаро миқёсда муносиб эътироф этилиши уларнинг самарадорлигидан далолат бермоқда. Масалан, 2018 йилда Ўзбекистоннинг ташаббуси билан БМТ Бош Ассамблеяси «Маърифат ва диний бағрикенглик» резолюциясини қабул қилди.
Фуқароларнинг виждон эркинлигига бўлган ҳуқуқини янада мустаҳкам таъминлаш борасида амалга оширилган кенг кўламли ислоҳотларга мос равишда 2021 йил 5 июлда Ўзбекистон Республикасининг «Виждон эркинлиги ва диний ташкилотлар тўғрисида»ги янги Қонуни қабул қилинди.
7. Бугунги кунда Ўзбекистон миллатлараро ва конфессиялараро тотувлик амалда таъминланган суверен, демократик, ҳуқуқий, ижтимоий ва дунёвий давлат сифатида барқарор ривожланиб келмоқда.
Мамлакатда 16 та конфессияга мансуб бўлган 2 300 дан ортиқ диний ташкилотлар эркин фаолият юритмоқда, 130 дан зиёд миллатлар ва элатлар вакиллари истиқомат қилмоқда. Давлат томонидан 7 тилда таълим олиш имконияти яратилганлиги, 12 тилда телерадиодастурлар эфирга узатилаётганлиги, 14 тилда газета ва журналлар чоп этилаётганлиги, 155 та миллий маданий марказ эркин фаолият юритаётганлиги миллатлараро тотувлик, динлараро бағрикенглик ва ҳамжиҳатлик муҳитининг амалдаги намунаси ҳисобланади.
Шу билан бирга қонунлар билан тартибга солинган ижтимоий муносабатларга муайян бир динга хос қоидаларни жорий этишга бўлган уринишлар, аёллар ва эркаклар ҳуқуқлари тенглигини шубҳа остига қўйиш, фуқаролик мажбуриятларини бажаришдан бош тортиш, ижтимоий ахлоқ нормаларини, миллий ва умуминсоний қадриятларни инкор этиш, тиббий хизматдан, илм-фан ва маданият ютуқларидан, товарлар ва хизматлардан фойдаланишга бўлган ҳуқуқларни чеклаш, айрим давлат хизматчиларининг дунёвий давлатчилик моҳиятини теран англамаслиги ҳамда жамият тараққиёти, бирдамлиги ва барқарорлигига путур етказувчи қонунга хилоф ғоялар ва қарашлар тарқалиши ҳоллари учрамоқда.
Қолаверса, ахборот маконининг глобаллашуви натижасида ижтимоий тармоқлардан эркин фойдаланилиши, ёшларнинг миграция жараёнларига кенг жалб қилиниши шароитларида радикаллашувга сабаб бўлувчи омилларни тўлиқ назорат қилиш имконияти чекланган.
Бундай ҳолатлар ягона Ўзбекистон халқининг, жамият ва давлатнинг ҳамжиҳатлигига хатар бўлиб, қонун ҳужжатларига риоя этилмаслигига, бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари бузилишига, фуқароларнинг ҳуқуқий тартиботга муносабати салбий томонга ўзгаришига, ватанпарварлик туйғулари емирилишига, оилавий низоларга олиб келиши мумкин.
Диний соҳадаги давлат сиёсати принциплари аниқ белгиланмаганлиги унинг аҳоли ўртасида турлича тушунилишига, дунёвий давлат асосларининг бузиб талқин қилинишига, жамиятда зиддиятли вазиятларнинг кучайишига олиб келиши мумкин.
Шунингдек илм-фан ва технологик ютуқлар билан ҳисоблашмаслик, уларнинг давлат ва жамият тараққиётидаги аҳамиятига эътиборсизлик, замон билан ҳамқадам бўлмаслик мамлакатнинг глобал рақобат майдонида муносиб ўрин эгаллаш йўлидаги долзарб вазифаларни амалга оширишни мураккаблаштиради.
Ҳозирги кунда жамиятимизда барқарорлик таъминлаб келинмоқда, давлат томонидан фуқароларнинг виждон эркинлигига бўлган ҳуқуқлари қонун устуворлиги асосида ишончли ҳимоя қилинмоқда.
Давлат органларининг ва фуқаролик жамияти институтларининг турли диний конфессиялар вакилларининг виждон эркинлигига бўлган ҳуқуқини рўёбга чиқариши учун тенг имкониятлар яратиш бўйича тизимли фаолияти мамлакатимизда диний бағрикенглик ва миллатлараро тотувликни таъминлашнинг самарали моделини изчил ривожлантиришга имкон бермоқда.
3-боб. Ўзбекистон Республикасида диний соҳадаги давлат сиёсатининг мақсади, асосий вазифалари ва принциплари
8. Ўзбекистон Республикасида диний соҳадаги давлат сиёсатининг мақсади фуқароларнинг виждон эркинлигига бўлган ҳуқуқларини амалга ошириш учун тенг шарт-шароитлар яратишдан, турли динларга мансуб диний ташкилотлар ўртасида ўзаро муроса ва ҳурмат ўрнатилишига кўмаклашишдан, конфессиялараро тотувликни мустаҳкамлашдан, жамиятда диний бағрикенгликни ва дунёвийликни таъминлашдан иборат.
9. Ўзбекистон Республикасида диний соҳадаги давлат сиёсатининг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:
жинси, ирқи, миллати, тили, дини, эътиқоди, ижтимоий келиб чиқиши, ижтимоий мавқеидан қатъи назар, фуқароларнинг эркинлигини ва қонун олдида тенглигини таъминлаш ҳамда конституциявий ҳуқуқ ва эркинликлари камситилишига йўл қўймаслик чораларини кўриш;
кўп миллатли ва кўпконфессияли Ўзбекистон халқининг бирлиги ва бирдамлигини, урф-одатларига нисбатан ҳурмат руҳини мустаҳкамлаш, уларнинг ривожланиши учун тенг шарт-шароитлар яратиш;
фуқароларнинг ижтимоий ҳаётда фаол иштирок этиши учун тенг ҳуқуқий шарт-шароитлар яратиш;
фуқароларнинг динга муносабатидан қатъи назар, диний қарашларни мажбуран сингдиришга йўл қўймаган ҳолда, уларнинг виждон эркинлигига бўлган конституциявий ҳуқуқларини амалга ошириши учун шарт-шароитлар яратиш;
давлат ўзининг ички ва ташқи сиёсатини амалга оширишида конституциявий нормаларга мувофиқ дунёвийликка таяниш;
конституциявий нормаларга мувофиқ давлат бошқаруви органлари, Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучлари ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, фуқаролик жамияти бошқа институтларининг фаолиятини, шунингдек ижтимоий муносабатларни дунёвийлик асосида тартибга солинишини таъминлаш;
жамиятда диний бағрикенглик ва қонунийликни қарор топтириш борасида фуқароларнинг фаол фуқаролик позициясини мустаҳкамлаш бўйича изчил чора-тадбирларни амалга ошириш;
давлат хизматчиларининг ўз касбий фаолиятида ва функционал вазифаларни бажаришда бирор-бир динга ёки эътиқодга устунлик беришига ёхуд бирор-бир динни ёки эътиқодни камситишига йўл қўймаслик;
жаҳон илм-фани, маданияти, санъати ва адабиётининг илғор ютуқларидан баҳраманд бўлган ҳолда мамлакатнинг илм-фани ва маданиятини ривожлантириш;
фуқароларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига, аҳолининг соғлиғига, ижтимоий ахлоққа, жамоат хавфсизлигига ва жамоат тартибига таҳдид солувчи радикаллашувга қарши курашиш, экстремизм ва терроризм ғояларининг тарқатилишига йўл қўймаслик.
10. Ўзбекистон Республикасида диний соҳадаги давлат сиёсати қуйидаги асосий принципларга таянади:
қонунийлик;
виждон эркинлиги;
диннинг давлатдан ажратилганлиги;
тенглик;
эркин танлов;
динлараро мулоқот ва ўзаро тушуниш.
11. Қонунийлик принципига мувофиқ диний соҳадаги давлат сиёсати Конституцияга ва қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилади.
Давлат органлари ва уларнинг мансабдор шахслари томонидан қабул қилинган қарорларнинг Конституцияга ва қонунчилик ҳужжатларига зид бўлмаслиги таъминланади.
12. Виждон эркинлиги принципига биноан Ўзбекистон Республикасида барча шахслар учун дин ва эътиқод эркинлиги кафолатланади.
Фуқаролар хоҳлаган динга эътиқод қилиш, эътиқодни ўзгартириш ёки ҳеч қайси динга эътиқод қилмаслик ҳуқуқидан эркин фойдаланади. Диний қарашларни ёки динга эътиқод қилмасликни мажбуран сингдиришга йўл қўйилмайди.
Фуқароларнинг ҳуқуқларини уларнинг муайян диний таълимотга муносабатига қараб чеклашга, тўғридан-тўғри ёки билвосита устунлик беришга, уларнинг диний эътиқоди мавжуд ёки мавжуд эмаслиги билан боғлиқ ҳис-туйғуларини ҳақоратлашга йўл қўйилмайди.
13. Диннинг давлатдан ажратилганлиги принципи диний ташкилотлар ва давлат органлари ўзаро бир-бирининг фаолиятига аралашмаслиги, давлат диний ташкилотлар зиммасига давлатнинг бирор-бир вазифаларини юкламаслиги, диний ташкилотларнинг давлат функцияларини амалга оширишига йўл қўймаслигига оид қоидаларни назарда тутади.
Ушбу принцип диний қарашлардан қатъи назар, конституциявий ҳуқуқий тизим (ҳуқуқ нормалари ва уларни қўллаш), демократия, дунёвийлик, эркинлик, тенглик, инсонпарварлик, ижтимоий адолат ва бирдамлик, инсон ҳуқуқлари ғояларига таянади.
14. Тенглик принципига мувофиқ фуқаролар жинси, ирқи, миллати, тили, дини, эътиқоди, ижтимоий келиб чиқиши ва ижтимоий мавқеидан қатъи назар, қонун олдида тенг бўлиб, бир хил ҳуқуқ ва эркинликларга эга бўлади.
Фуқароларга бирор-бир динга эътиқод қилиши ёки эътиқод қилмаслигидан келиб чиқиб имтиёзлар беришга ёки улардан маҳрум қилишга йўл қўйилмайди.
Қонунлар диний эътиқодидан ёки бирор-бир динга эътиқод қилмаслигидан қатъи назар, барча фуқароларга нисбатан бир хилда қўлланилади.
15. Эркин танлов принципига кўра, фуқаро динга, динга эътиқод қилишга ёки эътиқод қилмасликка, ибодатларда, диний расм-русумлар ва маросимларда иштирок этишга ёки иштирок этмасликка, диний таълим олишга нисбатан ўз муносабатини белгилаётганда уни у ёки бу тарзда мажбурлашга йўл қўйилмайди.
16. Динлараро мулоқот ва ўзаро тушуниш принципи асосида турли динларга эътиқод қиладиган ёки бирор-бир динга эътиқод қилмайдиган фуқаролар, турли конфессияларга оид ташкилотлар ўзаро диний бағрикенглик, муроса, ҳурмат ва ўзаро тушуниш асосида мулоқот ўрнатади.
Давлат турли динларга эътиқод қиладиган ёки ҳеч қандай динга эътиқод қилмайдиган фуқаролар, турли конфессияларга мансуб диний ташкилотлар ўртасида ўзаро муроса ва ҳурмат, бағрикенглик руҳи ўрнатилишини таъминлайди, радикаллашувга, экстремизмга, терроризмга, турли динларга мансуб ақидаларни бир-бирига қарама-қарши қўйишга ва кескинлаштиришга, шу асосда фуқаролар тотувлигини бузишга, турли конфессиялар ичида ва бошқа конфессиялар ўртасида адоват қўзғатишга қаратилган хатти-ҳаракатларга йўл қўймайди.
4-боб. Фуқароларнинг виждон эркинлигини таъминлашнинг ва диний соҳадаги давлат сиёсатининг устувор йўналишлари ҳамда уларни амалга ошириш механизмлари
17. Фуқароларнинг виждон эркинлигига бўлган ҳуқуқини изчил рўёбга чиқариш, жамиятда конфессиялараро муносабатларни янада мустаҳкамлаш йўналишида давлат сиёсатини амалга оширишнинг асосий механизмлари қуйидагилардан иборат:
а) фуқароларнинг виждон эркинлигига бўлган ҳуқуқини амалга ошириш кафолатларини таъминлаш, диний ташкилотларнинг қонуний фаолияти учун зарур ташкилий-ҳуқуқий шарт-шароитлар яратиш;
б) давлат органларининг диний ташкилотлар билан ўзаро алоқалари ва ҳамкорлигини ваколатли давлат органи орқали мувофиқлаштириш;
в) конфессиялараро тотувликни ва диний бағрикенгликни таъминлашда давлат органлари, диний ташкилотлар ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтлари ўртасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлаш;
г) зиёрат туризми, бошқа диний расм-русумлар ва маросимлар хавфсиз ўтказилишини таъминлаш масалалари бўйича фуқаролар, диний ташкилотлар ва давлат органларининг ҳамкорлигини таъминлаш;
д) диний конфессияларнинг байрамларини ташкил этиш ва ўтказиш учун зарур шарт-шароитлар яратиш;
е) зиёратгоҳларни ва муқаддас қадамжоларни ободонлаштириш ҳамда асраб-авайлаш;
ж) давлат рўйхатидан ўтган диний таълим муассасаларида диний ташкилотлар учун юқори малакали ходимларни тайёрлашга кўмаклашиш;
з) диний таълим муассасаларида Ўзбекистон Республикасида диний соҳани тартибга солувчи ва дунёвий давлат асосларини белгилаб берувчи қонунчилик ҳужжатлари бўйича билим бериш учун шарт-шароитлар яратиш;
и) фуқароларнинг виждон эркинлигига бўлган ҳуқуқини рўёбга чиқариш, жамиятда конфессиялараро муносабатларни мустаҳкамлаш борасида амалга оширилаётган ишлардан фуқароларнинг хабардорлигини ошириш.
18. Динларнинг илмий-маданий меросини ўрганиш, диншунослик ва диний соҳадаги илмий тадқиқотларни ривожлантириш йўналишида давлат сиёсатини амалга оширишнинг асосий механизмлари қуйидагилардан иборат:
а) Ўзбекистон халқининг турли тарихий даврларда шаклланган динларга оид маданияти ҳамда ислом цивилизациясининг ёрқин ютуқлари сифатида тан олинган буюк мутафаккир ва олимларнинг диний-фалсафий меросини, тарихий асарлар, меъморчилик, шеърият, ижтимоий-табиий фанлар соҳасига оид қўлёзма манбаларни ўрганиш бўйича фундаментал ва илмий-амалий тадқиқотларни қўллаб-қувватлаш;
б) давлат олий таълим муассасаларида диншунослик бўйича малакали мутахассисларни тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш;
в) хорижий ва маҳаллий олимлар, диний конфессиялар бўйича малакали экспертлар иштирокида диний соҳадаги долзарб муаммоларни ўрганишга оид илмий-маърифий тадбирларни тизимли равишда ташкил этиш;
г) илмий-тадқиқот муассасалари томонидан радикаллашувга, экстремизмга ва терроризмга қарши курашиш бўйича халқаро, минтақавий ва миллий миқёсда илмий-тадқиқот лойиҳалари амалга оширилишини қўллаб-қувватлаш;
д) аҳолининг диний-ижтимоий жараёнларга муносабатини ўрганиш бўйича илмий тадқиқотлар ва социологик сўровлар ўтказиб борилишини таъминлаш.
19. Диний соҳада фуқароларнинг виждон эркинлигига, жамоат хавфсизлигига ва жамоат тартибига таҳдид солувчи омилларга қарши курашиш йўналишида давлат сиёсатини амалга оширишнинг асосий механизмлари қуйидагилардан иборат:
а) диний радикаллашувга, яъни шахсий диний қарашлар асосида маълум бир диннинг ёки конфессиянинг бошқаларига нисбатан устунлигини, шахсий диний қарашларни талқин қилишда қонунчилик талабларига ва бошқа фуқароларнинг виждон эркинлигига бўлган ҳуқуқига риоя этилмаслигини тарғиб қилувчи хатти-ҳаракатларга йўл қўймаслик;
б) радикал диний оқимлар, экстремистик ва террористик ташкилотлар ғояларига қарши курашиш ва уларнинг мафкураси тарқалишининг олдини олиш, бу мақсадда давлат органларининг ва фуқаролик жамияти институтларининг диний ташкилотлар билан самарали ҳамкорлигини йўлга қўйиш;
в) радикал диний оқимлар, экстремистик ва террористик ташкилотлар ғоялари таъсирига тушиб қолган шахсларни, айниқса ёшларни ижтимоий мослаштиришга, уларнинг жамиятда ҳукм сураётган тинчлик ва тотувлик муҳитига интеграциялашувини таъминлашга қаратилган тадбирларни амалга ошириш;
г) диннинг инсонпарварлик моҳиятини, жамият ва давлат ҳаётидаги муҳим ўрнини очиб бериш бўйича замонавий стратегияларни амалга оширишга қаратилган давлат, фуқаролик жамияти институтлари ва медиа соҳаси вакиллари ўртасидаги самарали ҳамкорлик тизимини яратиш;
д) ахборот маконида диндан қонунга хилоф равишда ва сиёсий мақсадларда фойдаланиш ҳолларини аниқлаш ҳамда уларга нисбатан қонунда белгиланган чораларни кўриб бориш;
е) ахборот маконида диний масалаларга бағишланган материалларнинг миллий қонунчилик талабларига мувофиқ ҳолда ёритилишини таъминлаш;
ж) виждон эркинлигини таъминлаш соҳасидаги қонунчилик ҳужжатларини бузиш ҳолларига ўз вақтида муносабат билдириш ва адолатли ҳуқуқий таъсир чораларини қўллаш, ҳуқуқий ва профилактик таъсир кўрсатишнинг замонавий, таъсирчан усулларини ишлаб чиқиш ва жорий этиш;
з) миллий, ирқий, этник ёки диний адоватни қўзғатишга, шу жумладан бирор-бир динга устунлик бериш ёки бошқа динларга нисбатан муросасизлик ғояларини тарғиб қилишга туртки бўладиган материаллар тарқатилган, шу жумладан Интернет жаҳон ахборот тармоғида тарқатилган тақдирда, бундай ахборот ресурсларидан фойдаланишни қонунда белгиланган тартибида чеклаш;
и) диний таассублар замирида содир этиладиган экстремизм ва терроризмга оид жиноятларнинг барвақт олдини олиш ва уларга чек қўйиш чораларини кўриш.
5-боб. Дунёвий давлатда умумжамият манфаатлари ва виждон эркинлиги уйғунлигини таъминлаш
20. Дунёвий давлатда умумжамият манфаатлари қуйидагиларни қамраб олади:
ҳар бир инсоннинг Конституция ва қонунларда белгиланган шахсий, сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, маданий ва экологик ҳуқуқлари ҳамда эркинликларини тенглик ва адолатлилик асосида рўёбга чиқариш;
ҳар бир шахснинг қонун асосида тенг ҳуқуқ, имконият ва ҳимояга эга бўлишини таъминлаш, ҳар бир инсон қадрланадиган ва ҳурмат қилинадиган, унинг фикри инобатга олинадиган ижтимоий муҳитни яратиш;
моддий неъматлар ва имкониятларни мутаносиб равишда тақсимлашга, тизимли тенгсизликларни бартараф этишга ҳамда барча шахсларнинг бирламчи эҳтиёжларини (таълим, соғлиқни сақлаш, хавфсизлик ва иқтисодий имкониятлар) етарли даражада қаноатлантиришга қаратилган ижтимоий адолатни рўёбга чиқариш;
турли қарашлар ва нуқтаи назарларга эга ижтимоий гуруҳлар ўртасида бирдамлик ҳамда бағрикенглик, тинч-тотув яшаш ва ҳамжиҳатлик руҳини шакллантириш, улар ўртасида мулоқот, ўзаро тушуниш ва ҳамкорликни йўлга қўйиш ҳамда бир-бири ҳақида янглиш тасаввурлар ва адоват пайдо бўлишининг олдини олувчи барқарорлик ва тотувлик муҳитини яратиш;
бирор-бир ижтимоий гуруҳнинг манфаатларига устуворлик бермаган ҳолда, барча фуқароларнинг умумий фаровонлигини таъминлашга қаратилган қарорлар қабул қилиш;
жамият ва давлат ишларини бошқаришда фуқароларнинг диний эътиқоди ва қарашларидан қатъи назар, демократия, эркинлик ва тенглик, ижтимоий адолат ва бирдамлик ғоялари асосида истисносиз иштирок этиши учун шарт-шароитлар яратиш;
бирор-бир диний қараш асосида атроф-табиий муҳит барқарорлигига путур етказувчи қарор қабул қилишга ёки амалиётларга йўл қўймаслик;
жамиятнинг ҳар қандай тажовузлардан, ижтимоий ва миллатлараро низолардан, турли конфессиялар ўртасида адоват ва нафрат уйғотишдан, фавқулодда вазиятлар ва бошқа таҳдидлардан ҳимояланганлигини таъминлаш.
21. Дунёвий давлатда умумжамият манфаатлари ва виждон эркинлиги уйғунлигининг асосий шартлари қуйидагилардан иборат:
фуқароларнинг ўз шахсий макони доирасида бошқа шахсларнинг, жамият ҳамда давлатнинг ҳуқуқлари, эркинликларига ва қонуний манфаатларига дахл қилмасдан, қонунчилик ва жамоат тартибини бузмасдан хоҳлаган динга эътиқод қилиши ёки ҳеч қайси динга эътиқод қилмаслиги;
диний жамоа маконида фуқаролар қонунчиликда белгиланган тартибда диний ташкилотларда, диний расм-русумлар ва маросимлар ўтказилаётган жойларда, қонунчиликда белгиланган тартибда, бошқа шахсларнинг, жамият ҳамда давлатнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига дахл этмаган ҳолда ўз диний қарашларини ифодалаши, ибодатларни, расм-русумларни якка ҳолда ёки гуруҳ бўлиб бажариши;
ижтимоий-сиёсий маконда ҳуқуқий тартибга солинадиган масалалар бўйича дин ва динсизлик билан боғлиқ ақида ва қарашларни қонунга хилоф равишда тарқатишга ҳамда диний белгиларга кўра сиёсий партияларни ва сиёсий мақсадларни кўзловчи оммавий жамоат ҳаракатларини ташкил этишга ва қарорлар қабул қилишга йўл қўйилмаслиги.
6-боб. Дунёвий давлатни ривожлантиришнинг устувор йўналишлари ва механизмлари
1-§. Давлат бошқаруви йўналишида
22. Давлат бошқаруви йўналишидаги дунёвийлик бу — давлат бошқарувига оид қарорларни қабул қилиш ҳамда амалга оширишда Конституция ва қонунларга мувофиқ умуммиллий ва умуминсоний қадриятларни ва маданий меросни ҳурмат қилган ҳолда, умумжамият манфаатларини кўзлаш, илмий асосланган ёндашувларга таянишдир.
23. Давлат бошқаруви йўналишидаги дунёвийликни таъминлашнинг асосий механизмлари қуйидагилардан иборат:
а) норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни, халқаро шартномаларни ва бошқарувга оид қарорларни ишлаб чиқиш, қабул қилиш ҳамда амалиётга жорий этиш жараёнида умумжамият манфаатларини кўзлаш, илмий асосланган хулосаларга таянишни қатъий таъминлаш;
б) давлат бошқарувига оид қарорларни қабул қилишда фуқаролар, фуқаролик жамияти институтлари ва турли ижтимоий гуруҳлар вакилларини кенг жалб қилиш;
в) диний белгиларга кўра сиёсий партияларни ва оммавий жамоат ҳаракатларини ташкил этишга йўл қўймаслик юзасидан ташкилий ва ҳуқуқий чоралар кўриш;
г) диний ташкилотлар профессионал хизматчиларининг сайлов тўғрисидаги қонунчиликда белгиланган чекловларга риоя этишини таъминлаш;
д) давлат органлари ва ташкилотлари ходимлари, Ўзбекистон Республикаси Қуролли Кучлари ҳарбий хизматчиларининг ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимларининг диний қарашлари уларнинг профессионал фаолиятига ва функционал вазифаларини амалга оширишига таъсир қилмаслигини таъминлаш;
е) суд ҳокимиятининг миллий, ирқий ёки сиёсий ва диний таъсирлардан мустақил ва холи бўлишини таъминлаш;
ж) давлат хизматчиларини тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва улар малакасини ошириш тизимининг дунёвий қадриятлар асосида ташкил этилишини таъминлаш;
з) давлат хизматига кадрларни танлаш ва жой-жойига қўйишда уларнинг умумжамият манфаатларини англаш, оқилона ва илмий асосланган қарорлар қабул қилиш кўникмаларига эга бўлишини таъминлаш;
и) давлат фуқаролик хизматчиларининг ва ҳарбий хизматчиларнинг, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимларининг ҳамда фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органларининг, фуқаролик жамиятининг бошқа институтлари вакилларининг фаолиятини қонунчилик ҳужжатлари асосида олиб боришини таъминлаш;
к) дунёвийлик асослари ва умумжамият манфаатларига раҳна солувчи ички ва ташқи хавфларни барвақт аниқлаш ҳамда бартараф этиш бўйича тизимли чора-тадбирларни амалга ошириш.
2-§. Иқтисодиётни тартибга солиш йўналишида
24. Иқтисодиётни тартибга солиш йўналишидаги дунёвийлик бу — давлат томонидан иқтисодиётни, иқтисодиёт субъектлари ўртасидаги муносабатларни тартибга солишда эмпирик далиллар, оқилона таҳлил ва объектив кузатувларга асосланган иқтисодий қонуниятлар, принциплар ва институтларга таянишдир.
25. Иқтисодиётни тартибга солиш йўналишидаги дунёвийликни таъминлашнинг асосий механизмлари қуйидагилардан иборат:
а) давлатнинг иқтисодий сиёсатга доир қарорлари эмпирик далиллар, оқилона таҳлил ва объектив кузатувлар асосида қабул қилинишини таъминлаш;
б) иқтисодий сиёсат юритишнинг илмий ва услубий асосларини кенгайтириб бориш;
в) иқтисодиёт субъектларининг молия ва банк хизматларига бўлган ишончини мустаҳкамлаш;
г) иқтисодиёт субъектлари томонидан истеъмолчиларнинг қонунда белгиланган ҳуқуқларини ва қонуний манфаатларини диний қарашлар асосида чеклашга йўл қўймаслик;
д) иқтисодиёт субъектлари томонидан иқтисодий фаолият турларини, бизнес-ҳамкорларни, савдо-шерикларни танлашда иқтисодий эркинлик ва очиқ бозор принципларига риоя этишнинг аҳамиятини тушунтириб бориш;
е) иқтисодиётнинг ҳаётий муҳим тармоқлари, шу жумладан озиқ-овқат, дори-дармон, тиббий техника, гигиена воситалари ва бошқа маҳсулотлар ишлаб чиқариш ҳамда уларнинг муомаласи соҳаларидаги иқтисодий муносабатларда умумқабул қилинган ахлоқ нормаларига амал қилинишини таъминлаш;
ж) фуқароларнинг иқтисодиёт қонуниятлари, принциплари ва институтлари ҳақидаги объектив тасаввурларини бойитиш, уларда бозор иқтисодиёти ҳақида эмпирик далиллар тўплаш, оқилона таҳлил ва объектив кузатув асосида иқтисодий қарорлар қабул қилиш кўникмаларини мустаҳкамлаш;
з) илм-фан, инновациялар ва тадбиркорлик фаолиятини ривожлантириш, уларни тизимли қўллаб-қувватлаш чораларини кўриш.
3-§. Таълим йўналишида
26. Таълим йўналишидаги дунёвийлик бу — таълим жараёнида, уни ташкил қилишда ва таълим хизматларини кўрсатишда таълим олувчиларда диний ақида ва қарашлардан холи тарзда илмий билимларни, мантиқий фикрлаш кўникмаларини, миллий ва умуминсоний қадриятларни шакллантириш, қарашлар хилма-хиллигини ҳурмат қилиш, умумжамият манфаатларига ҳисса қўшиш ғояларига таянишдир.
27. Таълим йўналишида дунёвийликни таъминлашнинг асосий механизмлари қуйидагилардан иборат:
а) таълим тизимининг дунёвий хусусиятини таъминлашга доир изчил ва тизимли чора-тадбирларни амалга ошириш;
б) фуқароларнинг қонунда белгиланган тартибда дунёвий ва диний таълим олиш ҳуқуқини таъминлаш;
в) қонунларга асосан белгиланган мажбурий таълим олишни бирор-бир асосга кўра чеклашга йўл қўймаслик бўйича чоралар кўриб бориш;
г) мамлакат аҳолисида, айниқса ёшларда илмий, ақлий салоҳиятни юксалтириш, ватанпарварлик туйғуларини, миллий қадриятлар ва ижтимоий ахлоқ нормаларига бўлган ҳурмат руҳини кучайтириш;
д) хотин-қизларнинг таълим олиши учун кенг шарт-шароитлар яратиш ҳамда уларни илм-фанга фаол жалб этиш орқали уларнинг ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий фаоллигини ошириш;
е) таълим тизимида диний бетарафликни сақлаш ва диний қарашларни мажбуран сингдиришга йўл қўймайдиган муҳитни таъминлаб бориш;
ж) таълим тизимида ўқув дастурларининг инклюзивлигини таъминлаб бориш;
з) таълим олувчиларда уларга кенг имкониятларни тақдим этадиган аниқ ва гуманитар фанлар ва ижтимоий фанларни, санъатни ўз ичига олган билим ва кўникмаларни шакллантириш;
и) таълим олувчилар учун танқидий-таҳлилий фикрлаш қобилиятини ривожлантирадиган, маълумотларни таҳлил қилиш, илмий фаразларни текшириш, далилларни баҳолаш кўникмасини шакллантирадиган изланиш ва ўрганиш муҳитини яратиш;
к) инсонпарварлик ва адолат, дўстлик ва ҳамжиҳатлик, миллий ва умуминсоний ғояларга ҳурмат каби қадриятлар сингдирилишини, ахлоқий масалаларга мақбул ечим топиш кўникмалари шакллантирилишини таъминлаш;
л) турли диний эътиқодлар ва таълимотларнинг тарихи, ривожланиш босқичлари ва замонавий тенденциялари тўғрисида холисона билим бериш;
м) турли динлар, маданиятлар ва дунёқарашларга нисбатан ҳурмат, бағрикенглик ва тушуниш муҳитини таъминлаб бориш;
н) педагог кадрларни тайёрлаш ва танлашда уларнинг диний бағрикенгликни сақлаган ҳолда билим бериш, ахлоқ ва эстетикани сингдириш қобилиятини ўстириш ҳамда мустаҳкамлаш.
4-§. Тиббиёт йўналишида
28. Тиббиёт йўналишидаги дунёвийлик бу — соғлиқни сақлаш тизимини ташкил этиш, тиббий хизматлар кўрсатиш ва тиббий маданиятни шакллантиришда илмий тадқиқотлар, далиллар, тиббий-одоб қоидалари, фуқароларнинг соғлиқни сақлаш ҳуқуқлари устуворлиги принципларига таянишдир.
29. Тиббиёт йўналишидаги дунёвийликни таъминлашнинг асосий механизмлари қуйидагилардан иборат:
а) клиник ва илмий тасдиқланган муолажаларни ҳамда дори воситаларини қўллаш бўйича қарор қабул қилишда илмий асосланмаган қарашларга, таъсирларга йўл қўймаслик чораларини кўриш;
б) беморларнинг тўлиқ хабардорлиги асосидаги тиббий муолажалар ва патологоанатомик амалиётлар ўтказишга ихтиёрий розилик беришга тўсқинлик қилувчи қарашларнинг зарарларини тушунтириб бориш;
в) ноилмий расм-русумларга асосланган муолажа амалиётлари тиббиёт фанида ва амалиётда мавжуд илмий даволаш усулларининг ўрнини боса олмаслиги ҳақида фуқароларда аниқ тасаввурларни шакллантириш;
г) тиббий амалиётлар ва тажрибалар шахс ва жамият учун фойдали натижа келтиришини, инсоннинг соғлиғи яхшиланишига олиб келишини таъминлайдиган ишончли механизмларни жорий этиш;
д) ҳар бир шахсга эҳтиёжига мос тиббий хизматлардан фойдаланиш учун тенг имкониятлар яратиш;
е) аҳоли ўртасида тиббий муолажани ва даволашни рад этувчи, жамоат саломатлигини хавф остида қолдирувчи қарашлар ва янглиш тасаввурларни бартараф этиш бўйича тушунтиришлар олиб бориш;
ж) клиник тасдиқланмаган даволаш амалиётларини чеклаш юзасидан норматив-ҳуқуқий ва ташкилий чора-тадбирларни амалга ошириш;
з) ҳар қандай илмий асосланган тиббий ёрдам ва муолажа инсоннинг ҳаёти учун зарур бўлган чора сифатида қўлланилиши мумкинлигини тарғиб қилиш;
и) инсоннинг соғлиғини ва ҳаётини сақлаш учун тиббий аралашув зарур бўлган ҳолларда фуқароларни тиббий ёрдам кўрсатилишини рад этишга чақиришга йўл қўймаслик бўйича ташкилий ва ҳуқуқий чоралар кўриш;
к) эмлашдан, инсон аъзолари ва тўқималарининг трансплантациясидан, қон қуйиш ва бошқа тиббий ёрдамни турли сабабларга кўра рад этган шахслар ўртасида тушунтириш ишларини олиб бориш ҳамда ташкилий-ҳуқуқий чоралар кўриш;
л) тиббиёт ходимлари томонидан тиббий ёрдам ва тиббий хизмат кўрсатиш ҳамда фармацевтика фаолияти жараёнида ўз эътиқодидан келиб чиқиб, беморларнинг ҳаёти ва соғлиғига, бошқа манфаатларига дахл қиладиган ҳар қандай ҳаракатларни (ҳаракатсизликни) бажаришга, шунингдек бундай хатти-ҳаракатларга (ҳаракатсизликка) чақиришга йўл қўймаслик юзасидан норматив-ҳуқуқий ва ташкилий чора-тадбирларни амалга ошириш;
м) халқ табобати усулларидан қонунчиликда белгиланган тартибда фойдаланиш учун имкониятлар яратиш.
5-§. Маданият йўналишида
30. Маданият йўналишидаги дунёвийлик бу — жамиятнинг маданий ривожланиши жараёнида, жумладан урф-одатлар, бадиий ва амалий санъат (адабиёт, мусиқа, хореография, театр, кино ва бошқалар) соҳаларини ривожлантиришда инсонпарварлик, табиатга ғамхўрлик, миллий ва умуминсоний маданий меросга ҳурмат ғояларига таянишдир.
31. Маданият йўналишидаги дунёвийликни таъминлашнинг асосий механизмлари қуйидагилардан иборат:
а) барча миллат ва элатлар, конфессияларга мансуб фуқароларнинг маданиятини ривожлантириш учун адолатли шарт-шароитлар яратиш;
б) маданий хилма-хилликни қўллаб-қувватлаш, миллий ва дунёвий қадриятларни тарғиб қилувчи асарлар ва лойиҳаларни қўллаб-қувватлаш;
в) оқилона тафаккур, танқидий фикрлаш, инсонпарварлик ғояларини, эстетика ва этикани тарғиб қилувчи бадиий ва амалий санъат, ижод маҳсулотларини қўллаб-қувватлаш;
г) маданият соҳасида чекловлар ва цензуранинг олдини олишга қаратилган ҳуқуқий ва ташкилий чора-тадбирларни амалга ошириш;
д) маданият соҳасида инсонпарварлик ғояларига асосланадиган санъат, бадиий адабиёт ва ижод, мусиқа, театр, хореография, эстрадани ривожлантириш учун шарт-шароитлар яратиш;
е) конфессиялараро тотувлик, муаммоли масалаларни келишув йўли билан ҳал этиш, маънавий-ахлоқий қадриятларни шакллантириш, фикрлар хилма-хиллигини ҳурмат қилиш ва жамиятнинг умумий мақсадларига ижобий ҳисса қўшиш ҳамда умуммиллий қадриятларни кино, театр, адабиёт ва санъат асарлари орқали тарқатишни таъминлаш;
ж) моддий маданий мерос объектларини ва диний ёдгорликларни асраш, уларга ҳурмат руҳини шакллантириш;
з) ахборотни қабул қилишда уни танқидий жиҳатдан таҳлил этиш маданиятини шакллантириш.
6-§. Никоҳ институтини тартибга солиш йўналишида
32. Никоҳ институтини тартибга солиш йўналишидаги дунёвийлик бу — никоҳ муносабатларини ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солишда фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларига, фуқаролик ва оила тўғрисидаги қонунчиликка таянишдир.
33. Никоҳ институтини тартибга солиш йўналишидаги дунёвийликни таъминлашнинг асосий механизмлари қуйидагилардан иборат:
а) никоҳ институтини тартибга солувчи ҳуқуқий нормаларнинг дунёвий қадриятларга асосланиши;
б) никоҳ Ўзбекистон халқининг анъанавий оилавий қадриятларига, никоҳланувчиларнинг ихтиёрий розилигига ва тенг ҳуқуқлилигига асосланишини таъминлаш;
в) никоҳ тузишга доир диний маросимнинг фақат никоҳ қонунда белгиланган тартибда қайд этилганидан кейингина амалга оширилишини таъминлаш;
г) икки ёки ундан ортиқ хотин ёхуд икки ёки ундан ортиқ эр билан эр-хотин бўлиб яшашни тарғиб қилишни чеклаш чораларини кўриш;
д) жамиятда шаклланган ва амалдаги қонунчиликка асосланган анъанавий никоҳ муносабатларини, миллий қадриятлар ва удумларни қўллаб-қувватлаш.
7-§. Ижтимоий ахлоқ ва хулқ-атвор нормаларини шакллантириш йўналишида
34. Ижтимоий ахлоқ ва хулқ-атвор нормаларини шакллантириш йўналишидаги дунёвийлик бу — шахснинг бошқа шахслар ва жамият билан муносабатларда, шахсий эътиқодидан қатъи назар, бошқаларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини, шу жумладан виждон эркинлиги ҳуқуқини ҳурмат қилган ҳолда ўзини оқилона тутиши, инсонпарварлик ғоялари, миллий ва дунёвий қадриятларга таянишидир.
35. Ижтимоий ахлоқ ва хулқ-атвор нормаларини шакллантириш йўналишидаги дунёвийликни таъминлашнинг асосий механизмлари қуйидагилардан иборат:
а) ижтимоий ахлоқ ва хулқ-атвор нормаларининг миллий ва диний қадриятлар ҳисобга олинган ҳолда дунёвий қадриятлар асосида шаклланишини таъминлаш;
б) оилавий ва маиший муносабатлардаги ижтимоий ахлоқ нормаларининг миллий ва диний қадриятлар билан уйғунликда, дунёвий қадриятлар асосида шакллантирилишини рағбатлантириш;
в) ижтимоий адолатга нисбатан ахлоқий нормаларнинг умумжамият манфаатларига уйғунлигини таъминлаш;
г) инсонпарварлик ғояларини ва дунёвий қадриятларни жамиятнинг барча қатламлари орасида оммалаштириш чораларини кўриш;
д) атроф-муҳитга, шу жумладан ҳайвонот ва ўсимлик дунёси хилма-хиллигига нисбатан инсонпарварлик ғояларига асосланадиган муносабатни шакллантириш;
е) жамиятда ижтимоий муносабатлар бирдамлик, тенглик, ҳамкорлик, адолат ва бошқаларнинг шахсий қарашларини ҳурмат қилиш принципларига асосланишини таъминлаш бўйича чора-тадбирларни амалга ошириш;
ж) диний эътиқодидан қатъи назар, жамиятдаги фуқаролар ва гуруҳларнинг умуммиллий қадриятлар ва умумжамият манфаатлари асосида тотувликда ҳаёт кечиришини таъминлаш бўйича тизимли чоралар кўриш;
з) ижтимоий муносабатларга оид у ёки бу масала юзасидан жамоатчилик муҳокамаларини оқилона, асосли, ўзаро ҳурмат принциплари асосида олиб бориш;
и) ижтимоий муносабатлар иштирокчилари ўртасида, уларнинг эътиқодидан қатъи назар, очиқ мулоқот ва ўзаро тушунишни таъминлаш;
к) ҳақиқий ёки фараз қилинган ҳуқуқларнинг ўзбошимчалик билан амалга оширилишига йўл қўймаслик.
7-боб. Якунловчи қоидалар
36. Концепцияда белгиланган вазифаларни амалга ошириш натижасида қуйидагиларга эришилади:
фуқароларнинг хоҳлаган динга эътиқод қилиш ёки ҳеч қайси динга эътиқод қилмаслик бўйича кафолатланган конституциявий ҳуқуқини амалга ошириш учун шарт-шароитлар яратилади;
жамиятда қонун устуворлиги мустаҳкамланади, фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш самарадорлиги ошади;
жамиятда тотувлик, ижтимоий ҳамжиҳатлик ва бирдамлик муҳити мустаҳкамланади, юзага келиши мумкин бўлган низоларнинг барвақт олдини олиш ва уларни профилактика қилиш имконияти яратилади;
дунёвийликни таъминлашга доир қонунчилик янада такомиллаштирилади, мавжуд ҳуқуқий бўшлиқлар ва зиддиятлар бартараф этилади;
дунёвий давлат принципини рўёбга чиқаришга тўсиқ бўлувчи омиллар минималлаштирилади;
дунёвий давлатда виждон эркинлигини таъминлаш шарт-шароитлари яратилади;
Ўзбекистон Республикасида давлат ва конфессиялар ўртасида диний бағрикенглик ва конфессиялараро тотувликни таъминлашга асосланган муносабатлар моделини ривожлантиришнинг ташкилий-ҳуқуқий асослари такомиллаштирилади;
диний ва диншунослик таълим йўналишлари бўйича мутахассисларнинг малакасини оширишни назарда тутадиган диний соҳада кадрлар тайёрлаш тизими такомиллашади;
диний соҳадаги давлат сиёсатининг ахборот маконида тизимли равишда ёритилишини таъминлаш учун давлат органлари, фуқаролик жамияти институтлари ва медиа соҳаси вакилларининг ҳамкорлик механизмлари яратилади;
диний масалаларни ўрганиш бўйича илмий-тадқиқот ва эксперт-таҳлилий лойиҳаларни амалга ошириш тизими йўлга қўйилади.
37. Концепция йўналишлари бўйича тадбирлар даврий қабул қилинадиган дастурлар орқали амалиётга жорий этиб борилади.
38. Ўзбекистон Республикасида фуқароларнинг виждон эркинлигини таъминлаш мақсадида ягона давлат сиёсатини амалга ошириш ва унинг натижалари фуқароларнинг тенг ҳуқуқлилигини кафолатлайди, шунингдек дунёвийлик турлича талқин қилинишининг ҳамда бузилишининг олдини олишга хизмат қилади.
39. Концепция мамлакат аҳолисининг, айниқса ёшларнинг маънавиятини янада юксалтиришга, кўпмиллатли Ўзбекистон халқининг тотувлиги ва тенглигини таъминлашга, давлатчиликнинг ҳуқуқий асосларини мустаҳкамлашга хизмат қилади.
40. Концепцияда белгиланган мақсад ва вазифаларнинг бажарилишини ташкил этиш Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг, барча даражадаги давлат органлари, ташкилотлар, муассасалар ҳамда маҳаллий давлат ҳокимияти органлари раҳбарларининг, шу жумладан давлат хизматчиларининг зиммасига юклатилади.
Концепцияни амалга оширишда кенг жамоатчилик, нодавлат нотижорат ташкилотлари, диний ташкилотлар ва фуқаролик жамиятининг бошқа институтлари, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари, оммавий ахборот воситалари, илмий-тадқиқот муассасалари ҳамда фуқаролар билан ҳамкорлик қилинади.
41. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг қарори билан Концепцияда белгиланган асосий вазифаларнинг бажарилиши устидан парламент назоратини амалга ошириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Комиссияси (парламент комиссияси) ташкил этилади.
Ўзбекистон Республикасининг Президенти Ш. МИРЗИЁЕВ
Тошкент ш.,
2025 йил 25 февраль,
ЎРҚ-1037-сон
Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni
KONSEPSIYASI
Oʻzbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon erkinligini taʼminlash va diniy sohadagi davlat siyosati konsepsiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida
Qonunchilik palatasi tomonidan 2025-yil 11-fevralda qabul qilingan Senat tomonidan 2025-yil 20-fevralda maʼqullangan
1-modda. Oʻzbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon erkinligini taʼminlash va diniy sohadagi davlat siyosati konsepsiyasi tasdiqlansin ( ilova qilinadi).
2-modda. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi:
ushbu Qonunning ijrosini tashkil etsin va taʼminlasin;
hukumat qarorlarini ushbu Qonunga muvofiqlashtirsin;
respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari ushbu Qonunga zid boʻlgan oʻz normativ-huquqiy hujjatlarini qayta koʻrib chiqishlari va bekor qilishlarini taʼminlasin.
3-modda. Ushbu Qonun rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.
Oʻzbekiston Respublikasining 2025-yil 25-fevraldagi OʻRQ-1037-sonli Qonuniga ILOVA
Oʻzbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon erkinligini taʼminlash va diniy sohadagi davlat siyosati
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Oʻzbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon erkinligini taʼminlash va diniy sohadagi davlat siyosati konsepsiyasi (bundan buyon matnda Konsepsiya deb yuritiladi) vijdon erkinligiga boʻlgan huquqni va Oʻzbekiston Respublikasi dunyoviy davlat ekanligiga oid konstitutsiyaviy qoidalarni roʻyobga chiqarish hamda diniy sohadagi davlat siyosatining maqsadi, vazifalari, prinsiplarini va ustuvor yoʻnalishlarini belgilaydi.
Konsepsiya davlatchiligimiz rivojining boy milliy-tarixiy tajribasiga va umuminsoniy qadriyatlarga tayangan holda ishlab chiqilgan boʻlib, koʻpmillatli va koʻpkonfessiyali Oʻzbekistonda umumjamiyat manfaatlarini roʻyobga chiqarish, demokratiya, dunyoviylik, erkinlik, tenglik, ijtimoiy adolat va birdamlik asosida oʻzaro totuvlikda yashash hamda izchil taraqqiy etish uchun zarur barqaror muhitni taʼminlashga qaratilgan.
2. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida (bundan buyon matnda Konstitutsiya deb yuritiladi) Oʻzbekiston — boshqaruvning respublika shakliga ega boʻlgan suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat ekanligi belgilangan.
Konstitutsiyaning 35-moddasida hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har kim xohlagan dinga eʼtiqod qilish yoki hech qaysi dinga eʼtiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirishga yoʻl qoʻyilmaydi.
3. Dunyoviy davlatda diniy qadriyatlar ham muhim oʻrin tutadi. Diniy qadriyatlar Oʻzbekiston xalqining madaniyati, turmush tarzi, urf-odatlari, odob-axloqining shakllanishiga hamda ularning avloddan-avlodga meros boʻlib oʻtishiga xizmat qilib kelmoqda.
Diniy eʼtiqodlar va diniy bagʻrikenglik, dinlarning asl insonparvarlik mohiyati jamiyatning maʼnaviy-axloqiy asoslaridan biri boʻlib, Oʻzbekiston xalqini birlashtirish va jipslashtirishga xizmat qiluvchi, oilalarda oʻzaro hurmat-izzat va mehr-oqibatni mustahkamlovchi asriy qadriyatlar manbaidir.
Vijdon erkinligiga boʻlgan konstitutsiyaviy huquq dunyoviy davlatdagina toʻlaqonli amalga oshirilishi mumkin. Dunyoviy davlat diniy qadriyatlarning, eʼtiqodlarning hurmat va himoya qilinishi, izchil rivojlanishi uchun zarur ijtimoiy muhit yaratadi.
4. Konsepsiyada qoʻllanilgan asosiy tushunchalar:
vijdon erkinligi — fuqarolarning xohlagan dinga eʼtiqod qilish yoki hech qaysi dinga eʼtiqod qilmaslik boʻyicha kafolatlangan konstitutsiyaviy huquqi;
dunyoviylik — vijdon erkinligi, fikrlash erkinligi hamda Konstitutsiya va qonunlarga muvofiq insonparvar qadriyatlarga, umumjamiyat manfaatlariga asoslangan axloq va xulq-atvorni nazarda tutuvchi norma va qarashlar tizimi;
dunyoviy davlat — har kim uchun vijdon erkinligi, mafkura va fikrlar xilma-xilligi kafolatlangan, davlat hokimiyati diniy-konfessiyaviy qarashlar va institutlardan ajratilgan hamda ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda, qarorlar qabul qilishda va ularni ijro etishda Konstitutsiyaga va qonunlarga, umumjamiyat manfaatlariga asoslangan tarzda boshqariladigan davlat;
dunyoviy qadriyatlar — vijdon erkinligiga, qonun ustuvorligiga, mafkura va fikrlar xilma-xilligiga, dinlararo bagʻrikenglik va millatlararo totuvlikka asoslangan jamiyatdagi umuminsoniy prinsiplar, normalar va qarashlar majmui;
umumjamiyat manfaatlari — jinsi, irqi, millati, tili, dini, eʼtiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi, ijtimoiy mavqeyidan qatʼi nazar, har bir shaxsning huquqlari, erkinliklari va qonun oldida tengligini taʼminlash, birgalikda tinch-totuv yashash, moddiy-maʼnaviy neʼmatlardan adolatli tarzda foydalanish hamda taraqqiy etish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish borasidagi jamiyatning ongli ehtiyojlari yigʻindisi.
2-bob. Oʻzbekistonda vijdon erkinligini taʼminlash jarayonining zamonaviy holati tavsifi
5. Oʻzbekistonda vijdon erkinligini taʼminlash sohasidagi munosabatlarni tartibga solishning normativ-huquqiy asoslarini shakllantirish 1990-yillarda boshlandi.
1991-yil 14-iyunda “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida”gi Qonun qabul qilindi. Mazkur Qonun turli dinlarga eʼtiqod qiluvchi fuqarolar hamda diniy tashkilotlar, shuningdek din va davlat oʻrtasida yangi munosabatlarni shakllantirishga qaratildi.
1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlar xilma-xilligi oʻrnatilishi bilan bogʻliq siyosiy huquqlarga, shuningdek fikrlash, soʻz va eʼtiqod erkinligi bilan bogʻliq shaxsiy huquq va erkinliklarga uygʻun ravishda fuqarolarning vijdon erkinligiga boʻlgan huquqining konstitutsiyaviy kafolatlarini belgilab berdi.
Shu bilan birga Markaziy Osiyoda diniy taassublar zamirida radikal, ekstremistik va terroristik guruhlarning qonunga xilof faoliyati jadallashishi, shu jumladan ularning klerikal davlat tuzishga boʻlgan urinishlari fuqarolarning vijdon erkinligiga boʻlgan konstitutsiyaviy huquqiga tahdidlarni yuzaga keltirdi.
Mazkur sharoitlarda 1998-yil 1-mayda “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni yangi tahrirda qabul qilindi.
2000-yillarda jahon tarixida xalqaro terroristik tashkilotlar aʼzolari faoliyatining haddan tashqari faollashuvi kuzatildi. Mazkur jarayon Oʻzbekistonni ham chetlab oʻtmadi. Shunga qaramay, vijdon erkinligiga nisbatan tahdidlarni bartaraf etishga qaratilgan choralar izchil amalga oshirilib, jamiyatda barqarorlik muhiti saqlab qolindi.
6. 2017-yildan keyin fuqarolarning vijdon erkinligiga boʻlgan konstitutsiyaviy huquqini bevosita amalga oshirish, konfessiyalararo totuvlik va bagʻrikenglikni taʼminlash, milliy va diniy qadriyatlarni qoʻllab-quvvatlash, ziyoratgohlarni va muqaddas qadamjolarni obodonlashtirish, buyuk ajdodlarimizning ilmiy merosini oʻrganish va targʻib qilish boʻyicha izchil ishlar yangicha mazmun va surʼat kasb etdi.
Xususan, davlat tarixiy, diniy, madaniy ahamiyatga ega boʻlgan binolarni obodonlashtirish ishlarida faol ishtirok etdi. Mamlakat boʻylab yuzlab masjidlar, cherkovlar qurildi va taʼmirlandi.
Koʻplab madaniy meros obyektlari, shu jumladan masjidlar, cherkovlar binolari diniy tashkilotlarga foydalanish uchun berilgan boʻlib, u yerda fuqarolar diniy marosimlarni emin-erkin ado etib kelmoqda.
Turli diniy konfessiyalar vakillari diniy bayramlarni erkin oʻtkazmoqda. Shuningdek ziyorat turizmini sifatli tashkil etish uchun zarur shart-sharoitlar yaratilmoqda.
Oʻzbekiston uchun haj kvotasi 3 barobar oshirildi, umra ziyoratiga kvotalar toʻliq bekor qilindi. Natijada Saudiya Arabistoniga qariyb 800 ming musulmonlar haj va umra ziyoratini amalga oshirish uchun bordi.
Shuningdek 10 mingdan ziyod nasroniylar, yahudiylar, baxoiylar, krishnaviylar, buddaviylar Rossiya, Turkiya, Italiya, Armaniston, Isroil, Hindiston, Koreya Respublikasi, Gruziya va Gretsiyadagi diniy ziyoratgohlarga tashrif buyurishdi.
Diniy taʼlim tizimining rivojlanishiga katta eʼtibor qaratilmoqda. Bugungi kunda Oʻzbekistonda 4 ta oliy islom taʼlim muassasasi, 10 ta oʻrta maxsus islom taʼlim muassasasi, shu jumladan 2 ta ayollar madrasasi, shuningdek pravoslav va protestant seminariyalari faoliyat koʻrsatmoqda.
Dunyoviy va diniy bilimlarni uygʻunlashtirish, diniy sohada kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishning yagona tizimini shakllantirish maqsadida 2018-yilda Oʻzbekiston xalqaro islom akademiyasi tashkil etildi.
Mamlakatda tarkibi barcha diniy konfessiyalar rahbarlaridan iborat boʻlgan Konfessiyalar ishlari boʻyicha kengash faoliyati yoʻlga qoʻyildi. Mazkur Kengash turli konfessiyalar oʻrtasida oʻzaro muloqotni oʻrnatish, konfessiyalararo totuvlik va hamjihatlikni mustahkamlashning samarali maydoni sifatida xizmat qilmoqda.
Islom sivilizatsiyasi rivojiga ulkan hissa qoʻshgan mutafakkirlar merosini ilmiy-amaliy yondashuv asosida oʻrganish, shuningdek diniy taassublar bilan bogʻliq xavflarning mafkuraviy asoslarini tadqiq etish maqsadida Oʻzbekistondagi Islom sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy, Imom Moturudiy, Imom Termiziy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlari faoliyat koʻrsata boshladi.
Vijdon erkinligiga boʻlgan konstitutsiyaviy huquqni amalga oshirish yoʻnalishida soxta diniy eʼtiqodlar taʼsiri ostida taqiqlangan tashkilotlar tarkibiga kirib qolgan shaxslarning ijtimoiy moslashuviga alohida eʼtibor qaratilmoqda.
Taqiqlangan tashkilotlar faoliyatida ishtirok etganligi uchun jazo oʻtayotgan, oʻz qilmishiga chin koʻngildan pushaymon boʻlgan va tuzalish yoʻliga qatʼiy oʻtgan shaxslarga nisbatan tarixda birinchi bor har yili Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan afv etish toʻgʻrisidagi qarorlar qabul qilinishi yoʻlga qoʻyildi.
2019 — 2021-yillarda “Mehr” insonparvarlik operatsiyalari doirasida mamlakatimizning 531 nafar fuqarosi Yaqin Sharqdagi harbiy-mojaroli hududlardan Oʻzbekistonga qaytarildi.
Diniy sohada amalga oshirilayotgan izchil islohotlarning xalqaro miqyosda munosib eʼtirof etilishi ularning samaradorligidan dalolat bermoqda. Masalan, 2018-yilda Oʻzbekistonning tashabbusi bilan BMT Bosh Assambleyasi “Maʼrifat va diniy bagʻrikenglik” rezolyutsiyasini qabul qildi.
Fuqarolarning vijdon erkinligiga boʻlgan huquqini yanada mustahkam taʼminlash borasida amalga oshirilgan keng koʻlamli islohotlarga mos ravishda 2021-yil 5-iyulda Oʻzbekiston Respublikasining “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida”gi yangi Qonuni qabul qilindi.
7. Bugungi kunda Oʻzbekiston millatlararo va konfessiyalararo totuvlik amalda taʼminlangan suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat sifatida barqaror rivojlanib kelmoqda.
Mamlakatda 16 ta konfessiyaga mansub boʻlgan 2 300 dan ortiq diniy tashkilotlar erkin faoliyat yuritmoqda, 130 dan ziyod millatlar va elatlar vakillari istiqomat qilmoqda. Davlat tomonidan 7 tilda taʼlim olish imkoniyati yaratilganligi, 12 tilda teleradiodasturlar efirga uzatilayotganligi, 14 tilda gazeta va jurnallar chop etilayotganligi, 155 ta milliy madaniy markaz erkin faoliyat yuritayotganligi millatlararo totuvlik, dinlararo bagʻrikenglik va hamjihatlik muhitining amaldagi namunasi hisoblanadi.
Shu bilan birga qonunlar bilan tartibga solingan ijtimoiy munosabatlarga muayyan bir dinga xos qoidalarni joriy etishga boʻlgan urinishlar, ayollar va erkaklar huquqlari tengligini shubha ostiga qoʻyish, fuqarolik majburiyatlarini bajarishdan bosh tortish, ijtimoiy axloq normalarini, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni inkor etish, tibbiy xizmatdan, ilm-fan va madaniyat yutuqlaridan, tovarlar va xizmatlardan foydalanishga boʻlgan huquqlarni cheklash, ayrim davlat xizmatchilarining dunyoviy davlatchilik mohiyatini teran anglamasligi hamda jamiyat taraqqiyoti, birdamligi va barqarorligiga putur yetkazuvchi qonunga xilof gʻoyalar va qarashlar tarqalishi hollari uchramoqda.
Qolaversa, axborot makonining globallashuvi natijasida ijtimoiy tarmoqlardan erkin foydalanilishi, yoshlarning migratsiya jarayonlariga keng jalb qilinishi sharoitlarida radikallashuvga sabab boʻluvchi omillarni toʻliq nazorat qilish imkoniyati cheklangan.
Bunday holatlar yagona Oʻzbekiston xalqining, jamiyat va davlatning hamjihatligiga xatar boʻlib, qonun hujjatlariga rioya etilmasligiga, boshqa shaxslarning huquqlari buzilishiga, fuqarolarning huquqiy tartibotga munosabati salbiy tomonga oʻzgarishiga, vatanparvarlik tuygʻulari yemirilishiga, oilaviy nizolarga olib kelishi mumkin.
Diniy sohadagi davlat siyosati prinsiplari aniq belgilanmaganligi uning aholi oʻrtasida turlicha tushunilishiga, dunyoviy davlat asoslarining buzib talqin qilinishiga, jamiyatda ziddiyatli vaziyatlarning kuchayishiga olib kelishi mumkin.
Shuningdek ilm-fan va texnologik yutuqlar bilan hisoblashmaslik, ularning davlat va jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyatiga eʼtiborsizlik, zamon bilan hamqadam boʻlmaslik mamlakatning global raqobat maydonida munosib oʻrin egallash yoʻlidagi dolzarb vazifalarni amalga oshirishni murakkablashtiradi.
Hozirgi kunda jamiyatimizda barqarorlik taʼminlab kelinmoqda, davlat tomonidan fuqarolarning vijdon erkinligiga boʻlgan huquqlari qonun ustuvorligi asosida ishonchli himoya qilinmoqda.
Davlat organlarining va fuqarolik jamiyati institutlarining turli diniy konfessiyalar vakillarining vijdon erkinligiga boʻlgan huquqini roʻyobga chiqarishi uchun teng imkoniyatlar yaratish boʻyicha tizimli faoliyati mamlakatimizda diniy bagʻrikenglik va millatlararo totuvlikni taʼminlashning samarali modelini izchil rivojlantirishga imkon bermoqda.
3-bob. Oʻzbekiston Respublikasida diniy sohadagi davlat siyosatining maqsadi, asosiy vazifalari va prinsiplari
8. Oʻzbekiston Respublikasida diniy sohadagi davlat siyosatining maqsadi fuqarolarning vijdon erkinligiga boʻlgan huquqlarini amalga oshirish uchun teng shart-sharoitlar yaratishdan, turli dinlarga mansub diniy tashkilotlar oʻrtasida oʻzaro murosa va hurmat oʻrnatilishiga koʻmaklashishdan, konfessiyalararo totuvlikni mustahkamlashdan, jamiyatda diniy bagʻrikenglikni va dunyoviylikni taʼminlashdan iborat.
9. Oʻzbekiston Respublikasida diniy sohadagi davlat siyosatining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
jinsi, irqi, millati, tili, dini, eʼtiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi, ijtimoiy mavqeyidan qatʼi nazar, fuqarolarning erkinligini va qonun oldida tengligini taʼminlash hamda konstitutsiyaviy huquq va erkinliklari kamsitilishiga yoʻl qoʻymaslik choralarini koʻrish;
koʻp millatli va koʻpkonfessiyali Oʻzbekiston xalqining birligi va birdamligini, urf-odatlariga nisbatan hurmat ruhini mustahkamlash, ularning rivojlanishi uchun teng shart-sharoitlar yaratish;
fuqarolarning ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishi uchun teng huquqiy shart-sharoitlar yaratish;
fuqarolarning dinga munosabatidan qatʼi nazar, diniy qarashlarni majburan singdirishga yoʻl qoʻymagan holda, ularning vijdon erkinligiga boʻlgan konstitutsiyaviy huquqlarini amalga oshirishi uchun shart-sharoitlar yaratish;
davlat oʻzining ichki va tashqi siyosatini amalga oshirishida konstitutsiyaviy normalarga muvofiq dunyoviylikka tayanish;
konstitutsiyaviy normalarga muvofiq davlat boshqaruvi organlari, Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari va huquqni muhofaza qiluvchi organlar, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, fuqarolik jamiyati boshqa institutlarining faoliyatini, shuningdek ijtimoiy munosabatlarni dunyoviylik asosida tartibga solinishini taʼminlash;
jamiyatda diniy bagʻrikenglik va qonuniylikni qaror toptirish borasida fuqarolarning faol fuqarolik pozitsiyasini mustahkamlash boʻyicha izchil chora-tadbirlarni amalga oshirish;
davlat xizmatchilarining oʻz kasbiy faoliyatida va funksional vazifalarni bajarishda biror-bir dinga yoki eʼtiqodga ustunlik berishiga yoxud biror-bir dinni yoki eʼtiqodni kamsitishiga yoʻl qoʻymaslik;
jahon ilm-fani, madaniyati, sanʼati va adabiyotining ilgʻor yutuqlaridan bahramand boʻlgan holda mamlakatning ilm-fani va madaniyatini rivojlantirish;
fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga, aholining sogʻligʻiga, ijtimoiy axloqqa, jamoat xavfsizligiga va jamoat tartibiga tahdid soluvchi radikallashuvga qarshi kurashish, ekstremizm va terrorizm gʻoyalarining tarqatilishiga yoʻl qoʻymaslik.
10. Oʻzbekiston Respublikasida diniy sohadagi davlat siyosati quyidagi asosiy prinsiplarga tayanadi:
qonuniylik;
vijdon erkinligi;
dinning davlatdan ajratilganligi;
tenglik;
erkin tanlov;
dinlararo muloqot va oʻzaro tushunish.
11. Qonuniylik prinsipiga muvofiq diniy sohadagi davlat siyosati Konstitutsiyaga va qonunchilik hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.
Davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari tomonidan qabul qilingan qarorlarning Konstitutsiyaga va qonunchilik hujjatlariga zid boʻlmasligi taʼminlanadi.
12. Vijdon erkinligi prinsipiga binoan Oʻzbekiston Respublikasida barcha shaxslar uchun din va eʼtiqod erkinligi kafolatlanadi.
Fuqarolar xohlagan dinga eʼtiqod qilish, eʼtiqodni oʻzgartirish yoki hech qaysi dinga eʼtiqod qilmaslik huquqidan erkin foydalanadi. Diniy qarashlarni yoki dinga eʼtiqod qilmaslikni majburan singdirishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Fuqarolarning huquqlarini ularning muayyan diniy taʼlimotga munosabatiga qarab cheklashga, toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita ustunlik berishga, ularning diniy eʼtiqodi mavjud yoki mavjud emasligi bilan bogʻliq his-tuygʻularini haqoratlashga yoʻl qoʻyilmaydi.
13. Dinning davlatdan ajratilganligi prinsipi diniy tashkilotlar va davlat organlari oʻzaro bir-birining faoliyatiga aralashmasligi, davlat diniy tashkilotlar zimmasiga davlatning biror-bir vazifalarini yuklamasligi, diniy tashkilotlarning davlat funksiyalarini amalga oshirishiga yoʻl qoʻymasligiga oid qoidalarni nazarda tutadi.
Ushbu prinsip diniy qarashlardan qatʼi nazar, konstitutsiyaviy huquqiy tizim (huquq normalari va ularni qoʻllash), demokratiya, dunyoviylik, erkinlik, tenglik, insonparvarlik, ijtimoiy adolat va birdamlik, inson huquqlari gʻoyalariga tayanadi.
14. Tenglik prinsipiga muvofiq fuqarolar jinsi, irqi, millati, tili, dini, eʼtiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi va ijtimoiy mavqeyidan qatʼi nazar, qonun oldida teng boʻlib, bir xil huquq va erkinliklarga ega boʻladi.
Fuqarolarga biror-bir dinga eʼtiqod qilishi yoki eʼtiqod qilmasligidan kelib chiqib imtiyozlar berishga yoki ulardan mahrum qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Qonunlar diniy eʼtiqodidan yoki biror-bir dinga eʼtiqod qilmasligidan qatʼi nazar, barcha fuqarolarga nisbatan bir xilda qoʻllaniladi.
15. Erkin tanlov prinsipiga koʻra, fuqaro dinga, dinga eʼtiqod qilishga yoki eʼtiqod qilmaslikka, ibodatlarda, diniy rasm-rusumlar va marosimlarda ishtirok etishga yoki ishtirok etmaslikka, diniy taʼlim olishga nisbatan oʻz munosabatini belgilayotganda uni u yoki bu tarzda majburlashga yoʻl qoʻyilmaydi.
16. Dinlararo muloqot va oʻzaro tushunish prinsipi asosida turli dinlarga eʼtiqod qiladigan yoki biror-bir dinga eʼtiqod qilmaydigan fuqarolar, turli konfessiyalarga oid tashkilotlar oʻzaro diniy bagʻrikenglik, murosa, hurmat va oʻzaro tushunish asosida muloqot oʻrnatadi.
Davlat turli dinlarga eʼtiqod qiladigan yoki hech qanday dinga eʼtiqod qilmaydigan fuqarolar, turli konfessiyalarga mansub diniy tashkilotlar oʻrtasida oʻzaro murosa va hurmat, bagʻrikenglik ruhi oʻrnatilishini taʼminlaydi, radikallashuvga, ekstremizmga, terrorizmga, turli dinlarga mansub aqidalarni bir-biriga qarama-qarshi qoʻyishga va keskinlashtirishga, shu asosda fuqarolar totuvligini buzishga, turli konfessiyalar ichida va boshqa konfessiyalar oʻrtasida adovat qoʻzgʻatishga qaratilgan xatti-harakatlarga yoʻl qoʻymaydi.
4-bob. Fuqarolarning vijdon erkinligini taʼminlashning va diniy sohadagi davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlari hamda ularni amalga oshirish mexanizmlari
17. Fuqarolarning vijdon erkinligiga boʻlgan huquqini izchil roʻyobga chiqarish, jamiyatda konfessiyalararo munosabatlarni yanada mustahkamlash yoʻnalishida davlat siyosatini amalga oshirishning asosiy mexanizmlari quyidagilardan iborat:
a) fuqarolarning vijdon erkinligiga boʻlgan huquqini amalga oshirish kafolatlarini taʼminlash, diniy tashkilotlarning qonuniy faoliyati uchun zarur tashkiliy-huquqiy shart-sharoitlar yaratish;
b) davlat organlarining diniy tashkilotlar bilan oʻzaro aloqalari va hamkorligini vakolatli davlat organi orqali muvofiqlashtirish;
v) konfessiyalararo totuvlikni va diniy bagʻrikenglikni taʼminlashda davlat organlari, diniy tashkilotlar va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari oʻrtasidagi hamkorlikni mustahkamlash;
g) ziyorat turizmi, boshqa diniy rasm-rusumlar va marosimlar xavfsiz oʻtkazilishini taʼminlash masalalari boʻyicha fuqarolar, diniy tashkilotlar va davlat organlarining hamkorligini taʼminlash;
d) diniy konfessiyalarning bayramlarini tashkil etish va oʻtkazish uchun zarur shart-sharoitlar yaratish;
e) ziyoratgohlarni va muqaddas qadamjolarni obodonlashtirish hamda asrab-avaylash;
j) davlat roʻyxatidan oʻtgan diniy taʼlim muassasalarida diniy tashkilotlar uchun yuqori malakali xodimlarni tayyorlashga koʻmaklashish;
z) diniy taʼlim muassasalarida Oʻzbekiston Respublikasida diniy sohani tartibga soluvchi va dunyoviy davlat asoslarini belgilab beruvchi qonunchilik hujjatlari boʻyicha bilim berish uchun shart-sharoitlar yaratish;
i) fuqarolarning vijdon erkinligiga boʻlgan huquqini roʻyobga chiqarish, jamiyatda konfessiyalararo munosabatlarni mustahkamlash borasida amalga oshirilayotgan ishlardan fuqarolarning xabardorligini oshirish.
18. Dinlarning ilmiy-madaniy merosini oʻrganish, dinshunoslik va diniy sohadagi ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish yoʻnalishida davlat siyosatini amalga oshirishning asosiy mexanizmlari quyidagilardan iborat:
a) Oʻzbekiston xalqining turli tarixiy davrlarda shakllangan dinlarga oid madaniyati hamda islom sivilizatsiyasining yorqin yutuqlari sifatida tan olingan buyuk mutafakkir va olimlarning diniy-falsafiy merosini, tarixiy asarlar, meʼmorchilik, sheʼriyat, ijtimoiy-tabiiy fanlar sohasiga oid qoʻlyozma manbalarni oʻrganish boʻyicha fundamental va ilmiy-amaliy tadqiqotlarni qoʻllab-quvvatlash;
b) davlat oliy taʼlim muassasalarida dinshunoslik boʻyicha malakali mutaxassislarni tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish;
v) xorijiy va mahalliy olimlar, diniy konfessiyalar boʻyicha malakali ekspertlar ishtirokida diniy sohadagi dolzarb muammolarni oʻrganishga oid ilmiy-maʼrifiy tadbirlarni tizimli ravishda tashkil etish;
g) ilmiy-tadqiqot muassasalari tomonidan radikallashuvga, ekstremizmga va terrorizmga qarshi kurashish boʻyicha xalqaro, mintaqaviy va milliy miqyosda ilmiy-tadqiqot loyihalari amalga oshirilishini qoʻllab-quvvatlash;
d) aholining diniy-ijtimoiy jarayonlarga munosabatini oʻrganish boʻyicha ilmiy tadqiqotlar va sotsiologik soʻrovlar oʻtkazib borilishini taʼminlash.
19. Diniy sohada fuqarolarning vijdon erkinligiga, jamoat xavfsizligiga va jamoat tartibiga tahdid soluvchi omillarga qarshi kurashish yoʻnalishida davlat siyosatini amalga oshirishning asosiy mexanizmlari quyidagilardan iborat:
a) diniy radikallashuvga, yaʼni shaxsiy diniy qarashlar asosida maʼlum bir dinning yoki konfessiyaning boshqalariga nisbatan ustunligini, shaxsiy diniy qarashlarni talqin qilishda qonunchilik talablariga va boshqa fuqarolarning vijdon erkinligiga boʻlgan huquqiga rioya etilmasligini targʻib qiluvchi xatti-harakatlarga yoʻl qoʻymaslik;
b) radikal diniy oqimlar, ekstremistik va terroristik tashkilotlar gʻoyalariga qarshi kurashish va ularning mafkurasi tarqalishining oldini olish, bu maqsadda davlat organlarining va fuqarolik jamiyati institutlarining diniy tashkilotlar bilan samarali hamkorligini yoʻlga qoʻyish;
v) radikal diniy oqimlar, ekstremistik va terroristik tashkilotlar gʻoyalari taʼsiriga tushib qolgan shaxslarni, ayniqsa yoshlarni ijtimoiy moslashtirishga, ularning jamiyatda hukm surayotgan tinchlik va totuvlik muhitiga integratsiyalashuvini taʼminlashga qaratilgan tadbirlarni amalga oshirish;
g) dinning insonparvarlik mohiyatini, jamiyat va davlat hayotidagi muhim oʻrnini ochib berish boʻyicha zamonaviy strategiyalarni amalga oshirishga qaratilgan davlat, fuqarolik jamiyati institutlari va media sohasi vakillari oʻrtasidagi samarali hamkorlik tizimini yaratish;
d) axborot makonida dindan qonunga xilof ravishda va siyosiy maqsadlarda foydalanish hollarini aniqlash hamda ularga nisbatan qonunda belgilangan choralarni koʻrib borish;
e) axborot makonida diniy masalalarga bagʻishlangan materiallarning milliy qonunchilik talablariga muvofiq holda yoritilishini taʼminlash;
j) vijdon erkinligini taʼminlash sohasidagi qonunchilik hujjatlarini buzish hollariga oʻz vaqtida munosabat bildirish va adolatli huquqiy taʼsir choralarini qoʻllash, huquqiy va profilaktik taʼsir koʻrsatishning zamonaviy, taʼsirchan usullarini ishlab chiqish va joriy etish;
z) milliy, irqiy, etnik yoki diniy adovatni qoʻzgʻatishga, shu jumladan biror-bir dinga ustunlik berish yoki boshqa dinlarga nisbatan murosasizlik gʻoyalarini targʻib qilishga turtki boʻladigan materiallar tarqatilgan, shu jumladan Internet jahon axborot tarmogʻida tarqatilgan taqdirda, bunday axborot resurslaridan foydalanishni qonunda belgilangan tartibida cheklash;
i) diniy taassublar zamirida sodir etiladigan ekstremizm va terrorizmga oid jinoyatlarning barvaqt oldini olish va ularga chek qoʻyish choralarini koʻrish.
5-bob. Dunyoviy davlatda umumjamiyat manfaatlari va vijdon erkinligi uygʻunligini taʼminlash
20. Dunyoviy davlatda umumjamiyat manfaatlari quyidagilarni qamrab oladi:
har bir insonning Konstitutsiya va qonunlarda belgilangan shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ekologik huquqlari hamda erkinliklarini tenglik va adolatlilik asosida roʻyobga chiqarish;
har bir shaxsning qonun asosida teng huquq, imkoniyat va himoyaga ega boʻlishini taʼminlash, har bir inson qadrlanadigan va hurmat qilinadigan, uning fikri inobatga olinadigan ijtimoiy muhitni yaratish;
moddiy neʼmatlar va imkoniyatlarni mutanosib ravishda taqsimlashga, tizimli tengsizliklarni bartaraf etishga hamda barcha shaxslarning birlamchi ehtiyojlarini (taʼlim, sogʻliqni saqlash, xavfsizlik va iqtisodiy imkoniyatlar) yetarli darajada qanoatlantirishga qaratilgan ijtimoiy adolatni roʻyobga chiqarish;
turli qarashlar va nuqtai nazarlarga ega ijtimoiy guruhlar oʻrtasida birdamlik hamda bagʻrikenglik, tinch-totuv yashash va hamjihatlik ruhini shakllantirish, ular oʻrtasida muloqot, oʻzaro tushunish va hamkorlikni yoʻlga qoʻyish hamda bir-biri haqida yanglish tasavvurlar va adovat paydo boʻlishining oldini oluvchi barqarorlik va totuvlik muhitini yaratish;
biror-bir ijtimoiy guruhning manfaatlariga ustuvorlik bermagan holda, barcha fuqarolarning umumiy farovonligini taʼminlashga qaratilgan qarorlar qabul qilish;
jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda fuqarolarning diniy eʼtiqodi va qarashlaridan qatʼi nazar, demokratiya, erkinlik va tenglik, ijtimoiy adolat va birdamlik gʻoyalari asosida istisnosiz ishtirok etishi uchun shart-sharoitlar yaratish;
biror-bir diniy qarash asosida atrof-tabiiy muhit barqarorligiga putur yetkazuvchi qaror qabul qilishga yoki amaliyotlarga yoʻl qoʻymaslik;
jamiyatning har qanday tajovuzlardan, ijtimoiy va millatlararo nizolardan, turli konfessiyalar oʻrtasida adovat va nafrat uygʻotishdan, favqulodda vaziyatlar va boshqa tahdidlardan himoyalanganligini taʼminlash.
21. Dunyoviy davlatda umumjamiyat manfaatlari va vijdon erkinligi uygʻunligining asosiy shartlari quyidagilardan iborat:
fuqarolarning oʻz shaxsiy makoni doirasida boshqa shaxslarning, jamiyat hamda davlatning huquqlari, erkinliklariga va qonuniy manfaatlariga daxl qilmasdan, qonunchilik va jamoat tartibini buzmasdan xohlagan dinga eʼtiqod qilishi yoki hech qaysi dinga eʼtiqod qilmasligi;
diniy jamoa makonida fuqarolar qonunchilikda belgilangan tartibda diniy tashkilotlarda, diniy rasm-rusumlar va marosimlar oʻtkazilayotgan joylarda, qonunchilikda belgilangan tartibda, boshqa shaxslarning, jamiyat hamda davlatning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga daxl etmagan holda oʻz diniy qarashlarini ifodalashi, ibodatlarni, rasm-rusumlarni yakka holda yoki guruh boʻlib bajarishi;
ijtimoiy-siyosiy makonda huquqiy tartibga solinadigan masalalar boʻyicha din va dinsizlik bilan bogʻliq aqida va qarashlarni qonunga xilof ravishda tarqatishga hamda diniy belgilarga koʻra siyosiy partiyalarni va siyosiy maqsadlarni koʻzlovchi ommaviy jamoat harakatlarini tashkil etishga va qarorlar qabul qilishga yoʻl qoʻyilmasligi.
6-bob. Dunyoviy davlatni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlari va mexanizmlari
1-§. Davlat boshqaruvi yoʻnalishida
22. Davlat boshqaruvi yoʻnalishidagi dunyoviylik bu — davlat boshqaruviga oid qarorlarni qabul qilish hamda amalga oshirishda Konstitutsiya va qonunlarga muvofiq umummilliy va umuminsoniy qadriyatlarni va madaniy merosni hurmat qilgan holda, umumjamiyat manfaatlarini koʻzlash, ilmiy asoslangan yondashuvlarga tayanishdir.
23. Davlat boshqaruvi yoʻnalishidagi dunyoviylikni taʼminlashning asosiy mexanizmlari quyidagilardan iborat:
a) normativ-huquqiy hujjatlarni, xalqaro shartnomalarni va boshqaruvga oid qarorlarni ishlab chiqish, qabul qilish hamda amaliyotga joriy etish jarayonida umumjamiyat manfaatlarini koʻzlash, ilmiy asoslangan xulosalarga tayanishni qatʼiy taʼminlash;
b) davlat boshqaruviga oid qarorlarni qabul qilishda fuqarolar, fuqarolik jamiyati institutlari va turli ijtimoiy guruhlar vakillarini keng jalb qilish;
v) diniy belgilarga koʻra siyosiy partiyalarni va ommaviy jamoat harakatlarini tashkil etishga yoʻl qoʻymaslik yuzasidan tashkiliy va huquqiy choralar koʻrish;
g) diniy tashkilotlar professional xizmatchilarining saylov toʻgʻrisidagi qonunchilikda belgilangan cheklovlarga rioya etishini taʼminlash;
d) davlat organlari va tashkilotlari xodimlari, Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari harbiy xizmatchilarining va huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlarining diniy qarashlari ularning professional faoliyatiga va funksional vazifalarini amalga oshirishiga taʼsir qilmasligini taʼminlash;
e) sud hokimiyatining milliy, irqiy yoki siyosiy va diniy taʼsirlardan mustaqil va xoli boʻlishini taʼminlash;
j) davlat xizmatchilarini tayyorlash, qayta tayyorlash va ular malakasini oshirish tizimining dunyoviy qadriyatlar asosida tashkil etilishini taʼminlash;
z) davlat xizmatiga kadrlarni tanlash va joy-joyiga qoʻyishda ularning umumjamiyat manfaatlarini anglash, oqilona va ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish koʻnikmalariga ega boʻlishini taʼminlash;
i) davlat fuqarolik xizmatchilarining va harbiy xizmatchilarning, huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlarining hamda fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlarining, fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari vakillarining faoliyatini qonunchilik hujjatlari asosida olib borishini taʼminlash;
k) dunyoviylik asoslari va umumjamiyat manfaatlariga rahna soluvchi ichki va tashqi xavflarni barvaqt aniqlash hamda bartaraf etish boʻyicha tizimli chora-tadbirlarni amalga oshirish.
2-§. Iqtisodiyotni tartibga solish yoʻnalishida
24. Iqtisodiyotni tartibga solish yoʻnalishidagi dunyoviylik bu — davlat tomonidan iqtisodiyotni, iqtisodiyot subyektlari oʻrtasidagi munosabatlarni tartibga solishda empirik dalillar, oqilona tahlil va obyektiv kuzatuvlarga asoslangan iqtisodiy qonuniyatlar, prinsiplar va institutlarga tayanishdir.
25. Iqtisodiyotni tartibga solish yoʻnalishidagi dunyoviylikni taʼminlashning asosiy mexanizmlari quyidagilardan iborat:
a) davlatning iqtisodiy siyosatga doir qarorlari empirik dalillar, oqilona tahlil va obyektiv kuzatuvlar asosida qabul qilinishini taʼminlash;
b) iqtisodiy siyosat yuritishning ilmiy va uslubiy asoslarini kengaytirib borish;
v) iqtisodiyot subyektlarining moliya va bank xizmatlariga boʻlgan ishonchini mustahkamlash;
g) iqtisodiyot subyektlari tomonidan isteʼmolchilarning qonunda belgilangan huquqlarini va qonuniy manfaatlarini diniy qarashlar asosida cheklashga yoʻl qoʻymaslik;
d) iqtisodiyot subyektlari tomonidan iqtisodiy faoliyat turlarini, biznes-hamkorlarni, savdo-sheriklarni tanlashda iqtisodiy erkinlik va ochiq bozor prinsiplariga rioya etishning ahamiyatini tushuntirib borish;
e) iqtisodiyotning hayotiy muhim tarmoqlari, shu jumladan oziq-ovqat, dori-darmon, tibbiy texnika, gigiyena vositalari va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarish hamda ularning muomalasi sohalaridagi iqtisodiy munosabatlarda umumqabul qilingan axloq normalariga amal qilinishini taʼminlash;
j) fuqarolarning iqtisodiyot qonuniyatlari, prinsiplari va institutlari haqidagi obyektiv tasavvurlarini boyitish, ularda bozor iqtisodiyoti haqida empirik dalillar toʻplash, oqilona tahlil va obyektiv kuzatuv asosida iqtisodiy qarorlar qabul qilish koʻnikmalarini mustahkamlash;
z) ilm-fan, innovatsiyalar va tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish, ularni tizimli qoʻllab-quvvatlash choralarini koʻrish.
3-§. Taʼlim yoʻnalishida
26. Taʼlim yoʻnalishidagi dunyoviylik bu — taʼlim jarayonida, uni tashkil qilishda va taʼlim xizmatlarini koʻrsatishda taʼlim oluvchilarda diniy aqida va qarashlardan xoli tarzda ilmiy bilimlarni, mantiqiy fikrlash koʻnikmalarini, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish, qarashlar xilma-xilligini hurmat qilish, umumjamiyat manfaatlariga hissa qoʻshish gʻoyalariga tayanishdir.
27. Taʼlim yoʻnalishida dunyoviylikni taʼminlashning asosiy mexanizmlari quyidagilardan iborat:
a) taʼlim tizimining dunyoviy xususiyatini taʼminlashga doir izchil va tizimli chora-tadbirlarni amalga oshirish;
b) fuqarolarning qonunda belgilangan tartibda dunyoviy va diniy taʼlim olish huquqini taʼminlash;
v) qonunlarga asosan belgilangan majburiy taʼlim olishni biror-bir asosga koʻra cheklashga yoʻl qoʻymaslik boʻyicha choralar koʻrib borish;
g) mamlakat aholisida, ayniqsa yoshlarda ilmiy, aqliy salohiyatni yuksaltirish, vatanparvarlik tuygʻularini, milliy qadriyatlar va ijtimoiy axloq normalariga boʻlgan hurmat ruhini kuchaytirish;
d) xotin-qizlarning taʼlim olishi uchun keng shart-sharoitlar yaratish hamda ularni ilm-fanga faol jalb etish orqali ularning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy faolligini oshirish;
e) taʼlim tizimida diniy betaraflikni saqlash va diniy qarashlarni majburan singdirishga yoʻl qoʻymaydigan muhitni taʼminlab borish;
j) taʼlim tizimida oʻquv dasturlarining inklyuzivligini taʼminlab borish;
z) taʼlim oluvchilarda ularga keng imkoniyatlarni taqdim etadigan aniq va gumanitar fanlar va ijtimoiy fanlarni, sanʼatni oʻz ichiga olgan bilim va koʻnikmalarni shakllantirish;
i) taʼlim oluvchilar uchun tanqidiy-tahliliy fikrlash qobiliyatini rivojlantiradigan, maʼlumotlarni tahlil qilish, ilmiy farazlarni tekshirish, dalillarni baholash koʻnikmasini shakllantiradigan izlanish va oʻrganish muhitini yaratish;
k) insonparvarlik va adolat, doʻstlik va hamjihatlik, milliy va umuminsoniy gʻoyalarga hurmat kabi qadriyatlar singdirilishini, axloqiy masalalarga maqbul yechim topish koʻnikmalari shakllantirilishini taʼminlash;
l) turli diniy eʼtiqodlar va taʼlimotlarning tarixi, rivojlanish bosqichlari va zamonaviy tendensiyalari toʻgʻrisida xolisona bilim berish;
m) turli dinlar, madaniyatlar va dunyoqarashlarga nisbatan hurmat, bagʻrikenglik va tushunish muhitini taʼminlab borish;
n) pedagog kadrlarni tayyorlash va tanlashda ularning diniy bagʻrikenglikni saqlagan holda bilim berish, axloq va estetikani singdirish qobiliyatini oʻstirish hamda mustahkamlash.
4-§. Tibbiyot yoʻnalishida
28. Tibbiyot yoʻnalishidagi dunyoviylik bu — sogʻliqni saqlash tizimini tashkil etish, tibbiy xizmatlar koʻrsatish va tibbiy madaniyatni shakllantirishda ilmiy tadqiqotlar, dalillar, tibbiy-odob qoidalari, fuqarolarning sogʻliqni saqlash huquqlari ustuvorligi prinsiplariga tayanishdir.
29. Tibbiyot yoʻnalishidagi dunyoviylikni taʼminlashning asosiy mexanizmlari quyidagilardan iborat:
a) klinik va ilmiy tasdiqlangan muolajalarni hamda dori vositalarini qoʻllash boʻyicha qaror qabul qilishda ilmiy asoslanmagan qarashlarga, taʼsirlarga yoʻl qoʻymaslik choralarini koʻrish;
b) bemorlarning toʻliq xabardorligi asosidagi tibbiy muolajalar va patologoanatomik amaliyotlar oʻtkazishga ixtiyoriy rozilik berishga toʻsqinlik qiluvchi qarashlarning zararlarini tushuntirib borish;
v) noilmiy rasm-rusumlarga asoslangan muolaja amaliyotlari tibbiyot fanida va amaliyotda mavjud ilmiy davolash usullarining oʻrnini bosa olmasligi haqida fuqarolarda aniq tasavvurlarni shakllantirish;
g) tibbiy amaliyotlar va tajribalar shaxs va jamiyat uchun foydali natija keltirishini, insonning sogʻligʻi yaxshilanishiga olib kelishini taʼminlaydigan ishonchli mexanizmlarni joriy etish;
d) har bir shaxsga ehtiyojiga mos tibbiy xizmatlardan foydalanish uchun teng imkoniyatlar yaratish;
e) aholi oʻrtasida tibbiy muolajani va davolashni rad etuvchi, jamoat salomatligini xavf ostida qoldiruvchi qarashlar va yanglish tasavvurlarni bartaraf etish boʻyicha tushuntirishlar olib borish;
j) klinik tasdiqlanmagan davolash amaliyotlarini cheklash yuzasidan normativ-huquqiy va tashkiliy chora-tadbirlarni amalga oshirish;
z) har qanday ilmiy asoslangan tibbiy yordam va muolaja insonning hayoti uchun zarur boʻlgan chora sifatida qoʻllanilishi mumkinligini targʻib qilish;
i) insonning sogʻligʻini va hayotini saqlash uchun tibbiy aralashuv zarur boʻlgan hollarda fuqarolarni tibbiy yordam koʻrsatilishini rad etishga chaqirishga yoʻl qoʻymaslik boʻyicha tashkiliy va huquqiy choralar koʻrish;
k) emlashdan, inson aʼzolari va toʻqimalarining transplantatsiyasidan, qon quyish va boshqa tibbiy yordamni turli sabablarga koʻra rad etgan shaxslar oʻrtasida tushuntirish ishlarini olib borish hamda tashkiliy-huquqiy choralar koʻrish;
l) tibbiyot xodimlari tomonidan tibbiy yordam va tibbiy xizmat koʻrsatish hamda farmatsevtika faoliyati jarayonida oʻz eʼtiqodidan kelib chiqib, bemorlarning hayoti va sogʻligʻiga, boshqa manfaatlariga daxl qiladigan har qanday harakatlarni (harakatsizlikni) bajarishga, shuningdek bunday xatti-harakatlarga (harakatsizlikka) chaqirishga yoʻl qoʻymaslik yuzasidan normativ-huquqiy va tashkiliy chora-tadbirlarni amalga oshirish;
m) xalq tabobati usullaridan qonunchilikda belgilangan tartibda foydalanish uchun imkoniyatlar yaratish.
5-§. Madaniyat yoʻnalishida
30. Madaniyat yoʻnalishidagi dunyoviylik bu — jamiyatning madaniy rivojlanishi jarayonida, jumladan urf-odatlar, badiiy va amaliy sanʼat (adabiyot, musiqa, xoreografiya, teatr, kino va boshqalar) sohalarini rivojlantirishda insonparvarlik, tabiatga gʻamxoʻrlik, milliy va umuminsoniy madaniy merosga hurmat gʻoyalariga tayanishdir.
31. Madaniyat yoʻnalishidagi dunyoviylikni taʼminlashning asosiy mexanizmlari quyidagilardan iborat:
a) barcha millat va elatlar, konfessiyalarga mansub fuqarolarning madaniyatini rivojlantirish uchun adolatli shart-sharoitlar yaratish;
b) madaniy xilma-xillikni qoʻllab-quvvatlash, milliy va dunyoviy qadriyatlarni targʻib qiluvchi asarlar va loyihalarni qoʻllab-quvvatlash;
v) oqilona tafakkur, tanqidiy fikrlash, insonparvarlik gʻoyalarini, estetika va etikani targʻib qiluvchi badiiy va amaliy sanʼat, ijod mahsulotlarini qoʻllab-quvvatlash;
g) madaniyat sohasida cheklovlar va senzuraning oldini olishga qaratilgan huquqiy va tashkiliy chora-tadbirlarni amalga oshirish;
d) madaniyat sohasida insonparvarlik gʻoyalariga asoslanadigan sanʼat, badiiy adabiyot va ijod, musiqa, teatr, xoreografiya, estradani rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish;
e) konfessiyalararo totuvlik, muammoli masalalarni kelishuv yoʻli bilan hal etish, maʼnaviy-axloqiy qadriyatlarni shakllantirish, fikrlar xilma-xilligini hurmat qilish va jamiyatning umumiy maqsadlariga ijobiy hissa qoʻshish hamda umummilliy qadriyatlarni kino, teatr, adabiyot va sanʼat asarlari orqali tarqatishni taʼminlash;
j) moddiy madaniy meros obyektlarini va diniy yodgorliklarni asrash, ularga hurmat ruhini shakllantirish;
z) axborotni qabul qilishda uni tanqidiy jihatdan tahlil etish madaniyatini shakllantirish.
6-§. Nikoh institutini tartibga solish yoʻnalishida
32. Nikoh institutini tartibga solish yoʻnalishidagi dunyoviylik bu — nikoh munosabatlarini huquqiy jihatdan tartibga solishda fuqarolarning huquq va erkinliklariga, fuqarolik va oila toʻgʻrisidagi qonunchilikka tayanishdir.
33. Nikoh institutini tartibga solish yoʻnalishidagi dunyoviylikni taʼminlashning asosiy mexanizmlari quyidagilardan iborat:
a) nikoh institutini tartibga soluvchi huquqiy normalarning dunyoviy qadriyatlarga asoslanishi;
b) nikoh Oʻzbekiston xalqining anʼanaviy oilaviy qadriyatlariga, nikohlanuvchilarning ixtiyoriy roziligiga va teng huquqliligiga asoslanishini taʼminlash;
v) nikoh tuzishga doir diniy marosimning faqat nikoh qonunda belgilangan tartibda qayd etilganidan keyingina amalga oshirilishini taʼminlash;
g) ikki yoki undan ortiq xotin yoxud ikki yoki undan ortiq er bilan er-xotin boʻlib yashashni targʻib qilishni cheklash choralarini koʻrish;
d) jamiyatda shakllangan va amaldagi qonunchilikka asoslangan anʼanaviy nikoh munosabatlarini, milliy qadriyatlar va udumlarni qoʻllab-quvvatlash.
7-§. Ijtimoiy axloq va xulq-atvor normalarini shakllantirish yoʻnalishida
34. Ijtimoiy axloq va xulq-atvor normalarini shakllantirish yoʻnalishidagi dunyoviylik bu — shaxsning boshqa shaxslar va jamiyat bilan munosabatlarda, shaxsiy eʼtiqodidan qatʼi nazar, boshqalarning huquq va erkinliklarini, shu jumladan vijdon erkinligi huquqini hurmat qilgan holda oʻzini oqilona tutishi, insonparvarlik gʻoyalari, milliy va dunyoviy qadriyatlarga tayanishidir.
35. Ijtimoiy axloq va xulq-atvor normalarini shakllantirish yoʻnalishidagi dunyoviylikni taʼminlashning asosiy mexanizmlari quyidagilardan iborat:
a) ijtimoiy axloq va xulq-atvor normalarining milliy va diniy qadriyatlar hisobga olingan holda dunyoviy qadriyatlar asosida shakllanishini taʼminlash;
b) oilaviy va maishiy munosabatlardagi ijtimoiy axloq normalarining milliy va diniy qadriyatlar bilan uygʻunlikda, dunyoviy qadriyatlar asosida shakllantirilishini ragʻbatlantirish;
v) ijtimoiy adolatga nisbatan axloqiy normalarning umumjamiyat manfaatlariga uygʻunligini taʼminlash;
g) insonparvarlik gʻoyalarini va dunyoviy qadriyatlarni jamiyatning barcha qatlamlari orasida ommalashtirish choralarini koʻrish;
d) atrof-muhitga, shu jumladan hayvonot va oʻsimlik dunyosi xilma-xilligiga nisbatan insonparvarlik gʻoyalariga asoslanadigan munosabatni shakllantirish;
e) jamiyatda ijtimoiy munosabatlar birdamlik, tenglik, hamkorlik, adolat va boshqalarning shaxsiy qarashlarini hurmat qilish prinsiplariga asoslanishini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirish;
j) diniy eʼtiqodidan qatʼi nazar, jamiyatdagi fuqarolar va guruhlarning umummilliy qadriyatlar va umumjamiyat manfaatlari asosida totuvlikda hayot kechirishini taʼminlash boʻyicha tizimli choralar koʻrish;
z) ijtimoiy munosabatlarga oid u yoki bu masala yuzasidan jamoatchilik muhokamalarini oqilona, asosli, oʻzaro hurmat prinsiplari asosida olib borish;
i) ijtimoiy munosabatlar ishtirokchilari oʻrtasida, ularning eʼtiqodidan qatʼi nazar, ochiq muloqot va oʻzaro tushunishni taʼminlash;
k) haqiqiy yoki faraz qilingan huquqlarning oʻzboshimchalik bilan amalga oshirilishiga yoʻl qoʻymaslik.
7-bob. Yakunlovchi qoidalar
36. Konsepsiyada belgilangan vazifalarni amalga oshirish natijasida quyidagilarga erishiladi:
fuqarolarning xohlagan dinga eʼtiqod qilish yoki hech qaysi dinga eʼtiqod qilmaslik boʻyicha kafolatlangan konstitutsiyaviy huquqini amalga oshirish uchun shart-sharoitlar yaratiladi;
jamiyatda qonun ustuvorligi mustahkamlanadi, fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini himoya qilish samaradorligi oshadi;
jamiyatda totuvlik, ijtimoiy hamjihatlik va birdamlik muhiti mustahkamlanadi, yuzaga kelishi mumkin boʻlgan nizolarning barvaqt oldini olish va ularni profilaktika qilish imkoniyati yaratiladi;
dunyoviylikni taʼminlashga doir qonunchilik yanada takomillashtiriladi, mavjud huquqiy boʻshliqlar va ziddiyatlar bartaraf etiladi;
dunyoviy davlat prinsipini roʻyobga chiqarishga toʻsiq boʻluvchi omillar minimallashtiriladi;
dunyoviy davlatda vijdon erkinligini taʼminlash shart-sharoitlari yaratiladi;
Oʻzbekiston Respublikasida davlat va konfessiyalar oʻrtasida diniy bagʻrikenglik va konfessiyalararo totuvlikni taʼminlashga asoslangan munosabatlar modelini rivojlantirishning tashkiliy-huquqiy asoslari takomillashtiriladi;
diniy va dinshunoslik taʼlim yoʻnalishlari boʻyicha mutaxassislarning malakasini oshirishni nazarda tutadigan diniy sohada kadrlar tayyorlash tizimi takomillashadi;
diniy sohadagi davlat siyosatining axborot makonida tizimli ravishda yoritilishini taʼminlash uchun davlat organlari, fuqarolik jamiyati institutlari va media sohasi vakillarining hamkorlik mexanizmlari yaratiladi;
diniy masalalarni oʻrganish boʻyicha ilmiy-tadqiqot va ekspert-tahliliy loyihalarni amalga oshirish tizimi yoʻlga qoʻyiladi.
37. Konsepsiya yoʻnalishlari boʻyicha tadbirlar davriy qabul qilinadigan dasturlar orqali amaliyotga joriy etib boriladi.
38. Oʻzbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon erkinligini taʼminlash maqsadida yagona davlat siyosatini amalga oshirish va uning natijalari fuqarolarning teng huquqliligini kafolatlaydi, shuningdek dunyoviylik turlicha talqin qilinishining hamda buzilishining oldini olishga xizmat qiladi.
39. Konsepsiya mamlakat aholisining, ayniqsa yoshlarning maʼnaviyatini yanada yuksaltirishga, koʻpmillatli Oʻzbekiston xalqining totuvligi va tengligini taʼminlashga, davlatchilikning huquqiy asoslarini mustahkamlashga xizmat qiladi.
40. Konsepsiyada belgilangan maqsad va vazifalarning bajarilishini tashkil etish Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining, barcha darajadagi davlat organlari, tashkilotlar, muassasalar hamda mahalliy davlat hokimiyati organlari rahbarlarining, shu jumladan davlat xizmatchilarining zimmasiga yuklatiladi.
Konsepsiyani amalga oshirishda keng jamoatchilik, nodavlat notijorat tashkilotlari, diniy tashkilotlar va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, ommaviy axborot vositalari, ilmiy-tadqiqot muassasalari hamda fuqarolar bilan hamkorlik qilinadi.
41. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarori bilan Konsepsiyada belgilangan asosiy vazifalarning bajarilishi ustidan parlament nazoratini amalga oshirish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Komissiyasi (parlament komissiyasi) tashkil etiladi.
Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti Sh. MIRZIYOYEV
Toshkent sh.,
2025-yil 25-fevral,
OʻRQ-1037-son
Закон Республики Узбекистан
КОНЦЕПЦИЯ
Об утверждении Концепции обеспечения свободы совести граждан и государственной политики в религиозной сфере в Республике Узбекистан
Принят Законодательной палатой 11 февраля 2025 годa Одобрен Сенатом 20 февраля 2025 года
Статья 1. Утвердить Концепцию обеспечения свободы совести граждан и государственной политики в религиозной сфере в Республике Узбекистан ( прилагается ).
Статья 2. Кабинету Министров Республики Узбекистан:
организовать и обеспечить исполнение настоящего Закона;
привести решения правительства в соответствие с настоящим Законом;
обеспечить пересмотр и отмену республиканскими органами исполнительной власти их нормативно-правовых актов, противоречащих настоящему Закону.
Статья 3. Настоящий Закон вступает в силу со дня его официального опубликования.
ПРИЛОЖЕНИЕ к Закону Республики Узбекистан от 25 февраля 2025 года № ЗРУ-1037
обеспечения свободы совести граждан и государственной политики в религиозной сфере в Республике Узбекистан
Глава 1. Общие положения
1. Концепция обеспечения свободы совести граждан и государственной политики в религиозной сфере в Республике Узбекистан (далее — Концепция) определяет реализацию права на свободу совести и конституционных положений о том, что Республика Узбекистан является светским государством, а также цели, задачи, принципы и приоритетные направления государственной политики в религиозной сфере.
Концепция разработана опираясь на богатый национально-исторический опыт развития нашей государственности и общечеловеческих ценностей и направлена на обеспечение в многонациональном и многоконфессиональном Узбекистане стабильной среды, необходимой для реализации интересов всего общества, для проживания во взаимном согласии на основе демократии, светскости, свободы, равенства, социальной справедливости и солидарности, последовательного развития.
2. В Конституции Республики Узбекистан (далее — Конституция) установлено, что Узбекистан — суверенное, демократическое, правовое, социальное и светское государство с республиканской формой правления.
В статье 35 Конституции свобода совести гарантируется для всех. Каждый имеет право исповедовать любую религию или не исповедовать никакой, не допускается принудительное насаждение религиозных взглядов.
3. В светском государстве также играют важную роль религиозные ценности. Религиозные ценности способствуют формированию культуры, образа жизни, обычаев, нравственности народа Узбекистана и передаче их от поколения к поколению.
Религиозные убеждения и религиозная толерантность, истинная гуманистическая сущность религий являются одной из духовно-нравственных основ общества, источником вековых ценностей, служащих единству и сплочению народа Узбекистана, укрепляющих взаимоуважение и взаимопонимание в семьях.
Конституционное право на свободу совести может быть в полной мере реализовано только в светском государстве. Светское государство создает необходимую социальную среду для уважения и защиты, последовательного развития религиозных ценностей, убеждений.
4. Основные понятия, применяемые в Концепции:
свобода совести — это гарантированное конституционное право граждан исповедовать любую религию или не исповедовать никакой;
светскость — система норм и взглядов, предусматривающих этику и поведение, основанная на свободе совести, свободе мысли и в соответствии с Конституцией и законами на гуманистических ценностях и всеобщих интересах;
светское государство — государство, в котором для каждого гарантирована свобода совести, многообразие идеологий и мнений, государственная власть отделена от религиозно-конфессиональных взглядов и институтов и которое при регулировании общественных отношений, принятии решений и их исполнении управляется, основываясь на Конституции и законах, всеобщих интересах;
светские ценности — комплекс общечеловеческих принципов, норм и взглядов в обществе, основанных на свободе совести, верховенстве закона, многообразии идеологий и мнений, межрелигиозной толерантности и межнациональном согласии;
всеобщие интересы — совокупность осознанных потребностей общества по созданию необходимых условий для обеспечения прав, свобод и равенства перед законом каждой личности, совместного мирного проживания, справедливого использования материально-духовных благ и развития независимо от пола, расы, национальности, языка, религии, убеждений, социального прохождения, общественного положения.
Глава 2. Описание современного состояния процесса обеспечения свободы совести в Узбекистане
5. В Узбекистане формирование нормативно-правовых основ регулирования отношений в области обеспечения свободы совести началось в 1990-х годах.
14 июня 1991 года был принят Закон «О свободе совести и религиозных организациях». Данный Закон был направлен на формирование новых отношений между гражданами, исповедующими разные религии, и религиозными организациями, а также религией и государством.
Конституция Республики Узбекистан, принятая 8 декабря 1992 года, установила конституционные гарантии права на свободу совести граждан согласно политическим правам, связанным с установлением политических институтов, многообразия идеологий и мнений, а также личным правам и свободам, связанным со свободой мысли, слова и убеждений.
Вместе с тем активизация противозаконной деятельности радикальных, экстремистских и террористических группировок в Центральной Азии на фоне религиозного фанатизма, в том числе их попытки создания клерикального государства, привели к появлению угроз для конституционного права граждан на свободу совести.
В данных условиях 1 мая 1998 года был принят Закон Республики Узбекистан «О свободе совести и религиозных организациях» в новой редакции.
В 2000-х годах в мировой истории наблюдалось значительное увеличение активности деятельности членов международных террористических организаций. Данный процесс не обошел стороной и Узбекистан. Несмотря на это, были последовательно осуществлены меры, направленные на устранение угроз свободе совести, была сохранена атмосфера стабильности в обществе.
6. После 2017 года последовательная работа по непосредственной реализации конституционного права граждан на свободу совести, обеспечению межконфессионального согласия и толерантности, поддержке национальных и религиозных ценностей, благоустройству мест паломничества и святых мест, изучению и популяризации научного наследия наших великих предков приобрела новое содержание и импульс.
В частности, государство активно участвовало в делах по благоустройству зданий, имеющих историческое, религиозное, культурное значение. В стране были построены и отремонтированы сотни мечетей, церквей.
Многие объекты культурного наследия, в том числе здания мечетей, церквей были переданы в пользование религиозным организациям, где граждане свободно совершают религиозные обряды.
Представители различных религиозных конфессий свободно отмечают религиозные праздники. Также создаются необходимые условия для качественной организации паломнического туризма.
Квота на совершение хаджа для Узбекистана увеличена в 3 раза, квоты на совершение умры полностью отменены. В результате около 800 тысяч мусульман отправились в Саудовскую Аравию, чтобы совершить паломничество хадж и умра.
Также более 10 тысяч христиан, иудеев, бахаи, кришнаитов, буддистов посетили религиозные святыни в России, Турции, Италии, Армении, Израиле, Индии, Республике Корея, Грузии и Греции.
Большое внимание уделяется развитию системы религиозного образования. В Узбекистане сегодня функционируют 4 высших исламских образовательных учреждения, 10 средних специальных исламских образовательных учреждений, включая 2 женских медресе, а также православные и протестантские семинарии.
С целью гармонизации светских и религиозных знаний, формирования единой системы подготовки, переподготовки и повышения квалификации кадров в религиозной сфере в 2018 году была основана Международная исламская академия Узбекистана.
В стране была налажена деятельность Совета по делам конфессий, состоящего из руководителей всех религиозных конфессий. Данный Совет служит эффективной площадкой для установления взаимного диалога между различными конфессиями, укрепления межконфессионального согласия и взаимопонимания.
В целях изучения на основе научно-практического подхода наследия мыслителей, которые внесли значительный вклад в развитие исламской цивилизации, а также исследования идеологических угроз, связанных с религиозным фанатизмом, начали функционировать Центр исламской цивилизации в Узбекистане, международные научно-исследовательские центры имама Бухари, имама Мотуруди, имама Термизи.
В направлении реализации конституционного права на свободу совести уделяется особое внимание социальной адаптации лиц, вовлеченных в состав запрещенных организаций под воздействием ложных религиозных убеждений.
Впервые в истории налажено на ежегодной основе принятие решений Президента Республики Узбекистан о помиловании в отношении лиц, отбывающих наказание за участие в деятельности запрещенных организаций, искренне раскаявшихся в содеянном и твердо вставших на путь исправления.
В 2019 — 2021 годах в рамках гуманитарных операций «Мехр» в Узбекистан был возвращен 531 гражданин нашей страны из регионов Ближнего Востока, охваченных вооруженными конфликтами.
Достойное признание на международном уровне последовательных реформ, осуществляемых в религиозной сфере, свидетельствует об их эффективности. Например, в 2018 году по инициативе Узбекистана Генеральная Ассамблея ООН приняла резолюцию «Просвещение и религиозная толерантность».
В соответствии с реализованными широкомасштабными реформами по дальнейшему прочному обеспечению права граждан на свободу совести 5 июля 2021 года принят новый Закон Республики Узбекистан «О свободе совести и религиозных организациях».
7. В настоящее время Узбекистан стабильно развивается как суверенное, демократическое, правовое, социальное и светское государство, в котором обеспечены межнациональное и межконфессиональное согласие.
В стране свободно действуют более 2300 религиозных организаций, относящихся к 16 конфессиям, проживают представители более 130 национальностей и народностей. Создание государством возможности обучения на 7 языках, передача в эфир телерадиопрограмм на 12 языках, выпуск газет и журналов на 14 языках, свободное функционирование 155 национальных культурных центров является наглядным примером межнационального согласия, религиозной толерантности и атмосферы взаимопонимания.
Вместе с тем отмечаются случаи попыток внедрения правил, характерных для определенной религии, в общественные отношения, регулируемые законами, ставящие под сомнение равенство прав женщин и мужчин, отказа от выполнения гражданских обязанностей, отрицания норм общественной этики, национальных и общечеловеческих ценностей, ограничения прав на пользование медицинским обслуживанием, достижениями науки и культуры, товарами и услугами, неосознания отдельными государственными служащими сущности светской государственности и распространения незаконных идей и взглядов, подрывающих развитие, сплоченность и стабильность общества.
Кроме того, в условиях свободного пользования социальными сетями в результате глобализации информационного пространства, широкого вовлечения молодежи в миграционные процессы ограничены возможности полноценного контроля факторов, являющихся причинами радикализации.
Подобные случаи представляют угрозу сплоченности народа единого Узбекистана, общества и государства, могут привести к несоблюдению законодательных актов, нарушению прав других лиц, негативному изменению отношения граждан к правопорядку, утрате патриотических чувств, семейным конфликтам.
Отсутствие четкого определения принципов государственной политики в религиозной сфере может привести к ее различному пониманию среди населения, искаженному толкованию основ светского государства, обострению конфликтных ситуаций в обществе.
Также пренебрежение к научным и технологическим достижениям, игнорирование их значения в развитии государства и общества, несоответствие требованиям времени усложняют реализацию актуальных задач страны в деле занятия достойного места на глобальной конкурентной арене.
В настоящее время в нашем обществе обеспечивается стабильность, государство надежно защищает права граждан, связанные с реализацией свободы совести, на основе верховенства закона.
Системная деятельность государственных органов и институтов гражданского общества по созданию равных возможностей для реализации права на свободу совести представителей различных религиозных конфессий позволяет последовательно развивать эффективную модель обеспечения религиозной толерантности и межрелигиозного согласия в нашей стране.
Глава 3. Цель, основные задачи и принципы государственной политики в религиозной сфере в Республике Узбекистан
8. Целью государственной политики в религиозной сфере в Республике Узбекистан является создание равных условий для реализации гражданами права на свободу совести, содействие взаимопониманию и уважению между религиозными организациями различных религий, укрепление межконфессионального согласия, обеспечение религиозной толерантности и светскости в обществе.
9. Основными задачами государственной политики в религиозной сфере в Республике Узбекистан являются:
принятие мер по обеспечению свободы и равенства перед законом граждан независимо от пола, расы, национальности, языка, религии, убеждений, социального происхождения, социального положения, а также недопущению дискриминации их конституционных прав и свобод;
укрепление единства и солидарности многонационального и многоконфессионального народа Узбекистана, чувства уважения к его традициям, создание равных условий для их развития;
создание равных правовых условий для активного участия граждан в общественной жизни;
создание условий для реализации гражданами конституционных прав на свободу совести независимо от их отношения к религии, не допуская насильственного навязывания религиозных взглядов;
опора на светскость в соответствии с конституционными нормами при реализации государством своей внутренней и внешней политики;
обеспечение регулирования на основе светскости в соответствии с конституционными нормами деятельности органов государственного управления, Вооруженных Сил Республики Узбекистан и правоохранительных органов, органов самоуправления граждан, других институтов гражданского общества, а также общественных отношений;
реализация последовательных мер по укреплению активной гражданской позиции граждан в утверждении религиозной толерантности и законности в обществе;
недопущение предоставления приоритета какой-либо религии или убеждениям либо дискриминации какой-либо религии или убеждений со стороны государственных служащих в своей профессиональной деятельности и при выполнении функциональных задач;
развитие науки и культуры страны с использованием передовых достижений мировой науки, культуры, искусства и литературы;
борьба с радикализацией, угрожающей правам, свободам и законным интересам граждан, здоровью населения, общественной нравственности, общественной безопасности и общественному порядку, недопущение распространения идей экстремизма и терроризма.
10. Государственная политика в религиозной сфере в Республике Узбекистан основывается на следующих основных принципах:
законность;
свобода совести;
отделение религии от государства;
равенство;
свобода выбора;
межрелигиозный диалог и взаимопонимание.
11. В соответствии с принципом законности государственная политика в религиозной сфере осуществляется в соответствии с Конституцией и иными актами законодательства.
Обеспечивается непротиворечие решений, принимаемых государственными органами и их должностными лицами, Конституции и иным актам законодательства.
12. Согласно принципу свободы совести в Республике Узбекистан гарантируется свобода религии и убеждений для всех лиц.
Граждане свободно пользуются правом исповедовать любую религию, менять вероисповедание или не исповедовать никакой религии. Принудительное насаждение религиозных взглядов или отказа от религии недопустимо.
Не допускается ограничение прав граждан в зависимости от их отношения к определенному религиозному учению, предоставление непосредственного или косвенного преимущества, оскорбление их чувств, связанных с наличием или отсутствием религиозных убеждений.
13. Принцип отделения религии от государства предусматривает правила о том, что религиозные организации и государственные органы не вмешиваются в деятельность друг друга, государство не возлагает на религиозные организации какие-либо государственные функции, не допускается осуществление религиозными организациями функций государства.
Этот принцип независимо от религиозных убеждений основан на идеях конституционной правовой системы (правовые нормы и их применение), демократии, светскости, свободы, равенства, гуманизма, социальной справедливости и единства, прав человека.
14. В соответствии с принципом равенства граждане равны перед законом, имеют равные права и свободы независимо от пола, расы, национальности, языка, религии, убеждений, социального происхождения и социального положения.
Не допускается предоставление или лишение граждан льгот исходя из их веры или отсутствия веры в какую-либо религию.
Законы одинаково применяются ко всем гражданам, независимо от их религиозных убеждений или отсутствия таковых.
15. Согласно принципу свободы выбора не допускается то или иное принуждение при определении гражданином своего отношения к религии, исповеданию или не исповеданию религии, участию или не участию в богослужениях, религиозных обрядах и церемониях, в получении религиозного образования.
16. На основании принципа межрелигиозного диалога и взаимопонимания граждане, исповедующие различные религии или не исповедующие какой-либо религии, организации разных конфессий устанавливают диалог на основе взаимной религиозной терпимости, примирения, уважения и взаимопонимания.
Государство обеспечивает установление духа примирения и уважения, толерантности между гражданами, исповедующими различные религии или не исповедующими никакой религии, религиозными организациями разных конфессий, не допускает действия, направленные на радикализм, экстремизм, терроризм, конфронтацию и обострение различных религиозных убеждений, нарушение согласия между гражданами на основании этого, провоцирование агрессии внутри различных конфессий и между другими конфессиями.
Глава 4. Приоритетные направления обеспечения свободы совести граждан и государственной политики в религиозной сфере и механизмы их осуществления
17. Основные механизмы осуществления государственной политики по направлению последовательной реализации права граждан на свободу совести, дальнейшего укрепления межконфессиональных отношений в обществе:
а) обеспечение гарантий реализации права граждан на свободу совести, создание необходимых организационно-правовых условий для законной деятельности религиозных организаций;
б) координация взаимосвязей и взаимодействия государственных органов с религиозными организациями через уполномоченный государственный орган;
в) укрепление сотрудничества между государственными органами, религиозными организациями и другими институтами гражданского общества при обеспечении межконфессионального согласия и религиозной толерантности;
г) обеспечение взаимодействия граждан, религиозных организаций и государственных органов по вопросам обеспечения безопасного проведения паломнического туризма, других религиозных обрядов и церемоний;
д) создание необходимых условий для организации и проведения праздников религиозных конфессий;
е) благоустройство и сохранение мест паломничества и священных мест;
ж) оказание содействия в подготовке высококвалифицированных работников для религиозных организаций в религиозных образовательных учреждениях, прошедших государственную регистрацию;
з) создание условий для обучения по актам законодательства, регулирующим религиозную сферу в Республике Узбекистан и определяющим основы светского государства, в религиозных образовательных учреждениях;
и) повышение осведомленности граждан о проводимой работе по обеспечению реализации права граждан на свободу совести, укреплению межконфессиональных отношений в обществе.
18. Основные механизмы реализации государственной политики по направлению изучения научно-культурного наследия религий, религиоведения и развития научных исследований в религиозной сфере:
а) оказание поддержки фундаментальных и научно-практических исследований по изучению культуры религий, сформированных в разные исторические эпохи народа Узбекистана, и религиозно-философского наследия великих мыслителей и ученых, признанных в качестве выдающихся достижений исламской цивилизации, исторических трудов, архитектуры, поэзии, письменных источников по социально-естественным наукам;
б) подготовка, переподготовка и повышение квалификации квалифицированных специалистов по религиоведению в государственных высших образовательных учреждениях;
в) организация на системной основе научно-просветительских мероприятий по актуальным проблемам в религиозной сфере с участием зарубежных и отечественных ученых, квалифицированных экспертов по религиозным конфессиям;
г) оказание поддержки в осуществлении научно-исследовательских проектов на международном, региональном и национальном уровнях по борьбе с радикализмом, экстремизмом и терроризмом со стороны научно-исследовательских центров;
д) обеспечение проведения научных исследований и социологических опросов по изучению отношения населения к религиозно-социальным процессам.
19. Основные механизмы реализации государственной политики по направлению борьбы с факторами, угрожающими свободе совести граждан, общественной безопасности и общественному порядку в религиозной сфере:
а) недопущение религиозной радикализации, то есть действий, пропагандирующих на основе личных религиозных взглядов превосходство той или иной религии или конфессии над другими, при толковании личных религиозных взглядов несоблюдение требований законодательства и права на свободу совести других граждан;
б) борьба с идеями радикальных религиозных течений, экстремистских и террористических организаций и предотвращение распространения их идеологии, установление с этой целью эффективного сотрудничества государственных органов и институтов гражданского общества с религиозными организациями;
в) проведение мероприятий, направленных на социальную адаптацию лиц, особенно молодежи, попавших под влияние идей радикальных религиозных течений, экстремистских и террористических организаций, обеспечение их интеграции в атмосферу мира и согласия, царящую в обществе;
г) создание системы эффективного сотрудничества между государством, институтами гражданского общества и представителями медиасферы, направленной на реализацию современных стратегий по раскрытию гуманистической сущности религии, ее важной роли в жизни общества и государства;
д) выявление случаев использования религии незаконно и в политических целях в информационном пространстве и принятие мер, установленных законом;
е) обеспечение освещения в информационном пространстве материалов, посвященных религиозным вопросам, в соответствии с требованиями национального законодательства;
ж) своевременное реагирование на случаи нарушения актов законодательства в области обеспечения свободы совести и применения справедливых правовых мер воздействия, разработка и внедрение современных, действенных методов правового и профилактического воздействия;
з) в случае распространения материалов, разжигающих национальную, расовую, этническую или религиозную вражду, в том числе пропагандирующих идеи превосходства какой-либо религии или нетерпимости к другим религиям, в том числе во всемирной информационной сети Интернет, ограничение использования таких информационных ресурсов в порядке, установленном законом;
и) принятие мер по предупреждению и пресечению на ранней стадии экстремистских и террористических преступлений, совершаемых на почве религиозных предрассудков.
Глава 5. Обеспечение гармонии всеобщих интересов и свободы совести в светском государстве
20. Всеобщие интересы в светском государстве охватывают:
реализацию установленных Конституцией и законами личных, политических, экономических, социальных, культурных и экологических прав и свобод каждого человека на основе равенства и справедливости;
обеспечение на основании закона равных прав, возможностей и защиты каждому человеку, создание социальной среды, где ценится и уважается каждый человек, его мнение принимается во внимание;
реализацию социальной справедливости, направленной на пропорциональное распределение материальных благ и возможностей, устранение системных неравенств и удовлетворение первичных потребностей (образование, здравоохранение, безопасность и экономические возможности) всех лиц на надлежащем уровне;
формирование духа солидарности и толерантности, мирного сосуществования и сплоченности между социальными группами с различными взглядами и точками зрения, установление диалога, взаимопонимания и сотрудничества между ними и создание атмосферы стабильности и согласия, предотвращающей появление ошибочных представлений друг о друге и враждебности;
принятие решений, направленных на обеспечение общего благополучия для всех граждан, исключая предоставление приоритета интересам какой-либо одной социальной группы;
создание условий для участия для всех без исключения граждан в управлении делами общества и государства, независимо от их религиозных убеждений и взглядов, на основе идей демократии, свободы и равенства, социальной справедливости и солидарности;
недопустимость принятия решений или действий, подрывающих устойчивость окружающей среды, на основе каких-либо религиозных взглядов;
обеспечение защищенности общества от любых посягательств, социальных и межнациональных конфликтов, от разжигания вражды и ненависти между различными конфессиями, от чрезвычайных ситуаций и других угроз.
21. Основные условия гармонии всеобщих интересов и свободы совести в светском государстве:
граждане в рамках своего личного пространства исповедуют любую религию, не затрагивая права, свободы и законные интересы иных лиц, общества и государства, не нарушая законодательство и общественный порядок, или не исповедуют никакую;
в пространстве религиозных общин граждане в порядке, установленном законодательством, выражают свои религиозные взгляды, совершают богослужение, обряды индивидуально или коллективно в религиозных организациях, местах совершения религиозных обрядов и церемоний в порядке, установленном законодательством, не затрагивая права, свободы и законные интересы иных лиц, общества и государства;
не допускается незаконное распространение в общественно-политическом пространстве убеждений и взглядов, связанных с религией и нерелигиозностью, по вопросам, регулируемым правом, а также организация политических партий и массовых общественных движений, преследующих политические цели и принятие решений согласно религиозным признакам.
Глава 6. Приоритетные направления и механизмы развития светского государства
§ 1. В направлении государственного управления
22. Светскость в направлении государственного управления — это преследование всеобщих интересов, опора на научно обоснованные подходы с уважением общенациональных и общечеловеческих ценностей и культурного наследия в соответствии с Конституцией и законами при принятии и реализации решений по государственному управлению.
23. Основные механизмы обеспечения светскости в направлении государственного управления:
а) учет всеобщих интересов, строгое обеспечение опоры на научно обоснованные выводы в процессе разработки, принятия и внедрения в практику нормативно-правовых актов, международных договоров и управленческих решений;
б) широкое привлечение граждан, институтов гражданского общества и представителей различных социальных групп при принятии решений по государственному управлению;
в) принятие организационных и правовых мер по недопущению создания политических партий и массовых общественных движений по религиозным признакам;
г) обеспечение соблюдения профессиональными служащими религиозных организаций ограничений, установленных законодательством о выборах;
д) обеспечение того, чтобы религиозные взгляды работников государственных органов и организаций, военнослужащих Вооруженных Сил Республики Узбекистан, сотрудников правоохранительных органов не влияли на их профессиональную деятельность и осуществление ими функциональных обязанностей;
е) обеспечение независимости и свободы судебной власти от национальных, расовых или политических и религиозных влияний;
ж) обеспечение организации системы подготовки, переподготовки и повышения квалификации государственных служащих на основе светских ценностей;
з) обеспечение того, чтобы при отборе и расстановке кадров на государственной службе они обладали навыками понимания всеобщих интересов, принятия рациональных и научно обоснованных решений;
и) обеспечение деятельности государственных гражданских служащих и военнослужащих, сотрудников правоохранительных органов и представителей органов самоуправления, институтов гражданского общества на основе актов законодательства;
к) осуществление системных мер по раннему выявлению и устранению внутренних и внешних рисков, подрывающих основы светскости и всеобщие интересы.
§ 2. В направлении регулирования экономики
24. Светскость в направлении регулирования экономики — это опора государства при регулировании экономики, отношений между субъектами экономики на экономические закономерности, принципы и институты, основанные на эмпирических доказательствах, рациональном анализе и объективных наблюдениях.
25. Основные механизмы обеспечения светскости в направлении регулирования экономики:
а) обеспечение принятия государством решений по экономической политике на основе эмпирических доказательств, рационального анализа и объективных наблюдений;
б) расширение научных и методических основ ведения экономической политики;
в) укрепление доверия субъектов экономики к финансовым и банковским услугам;
г) недопущение ограничения субъектами экономики установленных законом прав и законных интересов потребителей на основе религиозных взглядов;
д) разъяснение экономическим субъектам значения соблюдения принципов экономической свободы и открытого рынка при выборе видов экономической деятельности, бизнес- и торговых партнеров;
е) обеспечение соблюдения в жизненно важных отраслях экономики норм общепринятой этики в экономических отношениях, включая сферы производства и оборота продуктов питания, лекарственных средств, медицинской техники, средств гигиены и другой продукции;
ж) приумножение объективных представлений граждан об экономических закономерностях, принципах и институтах, укрепление у них навыков сбора эмпирических доказательств о рыночной экономике, принятия экономических решений на основе рационального анализа и объективного наблюдения;
з) развитие науки, инноваций и предпринимательской деятельности, принятие мер по их системной поддержке.
§ 3. В направлении образования
26. Светскость в направлении образования — это опора на идеи формирования научных знаний, навыков логического мышления, национальных и общечеловеческих ценностей, уважения многообразия взглядов, внесения вклада во всеобщие интересы в образовательном процессе, при его организации и предоставлении образовательных услуг у обучающихся способом, свободным от религиозных догм и взглядов.
27. Основные механизмы обеспечения светскости в направлении образования:
а) осуществление последовательных и системных мер по обеспечению светского характера образовательной системы;
б) обеспечение права граждан на получение светского и религиозного образования в порядке, установленном законом;
в) принятие мер по недопущению ограничения по каким-либо основаниям получения обязательного образования, установленного на основе законов;
г) повышение научного, интеллектуального потенциала населения страны, особенно молодежи, укрепление чувства патриотизма, духа уважения к национальным ценностям и нормам общественной морали;
д) повышение социально-экономической и политической активности женщин путем создания широких возможностей для получения ими образования и активного вовлечения их в науку;
е) обеспечение сохранения религиозного нейтралитета в системе образования и среды, не допускающей насаждение религиозных взглядов;
ж) обеспечение инклюзивности учебных программ в системе образования;
з) формирование у обучающихся знаний и умений, включающих в себя точные, гуманитарные и общественные науки, искусство, которые предоставляют им широкие возможности;
и) создание исследовательской и познавательной среды для учащихся, развивающей навыки критическо-аналитического мышления, формирующей способность анализировать данные, проверять научные гипотезы, оценивать доказательства;
к) обеспечение внедрения таких ценностей, как гуманизм и справедливость, дружба и солидарность, уважение к национальным и общечеловеческим идеям, формирование навыков поиска оптимальных решений нравственных вопросов;
л) предоставление объективных знаний об истории, этапах развития и современных тенденциях различных религиозных убеждений и учений;
м) обеспечение атмосферы уважения, терпимости и понимания по отношению к различным религиям, культурам и мировоззрениям;
н) при подготовке и отборе педагогических кадров развитие и укрепление их способностей давать знания, прививать основы нравственности и эстетики, сохраняя при этом религиозную терпимость.
§ 4. В направлении медицины
28. Светскость в направлении медицины — это опора на научные исследования, доказательства, правила медицинской этики, принципы приоритета прав граждан на охрану здоровья при организации системы здравоохранения, оказании медицинских услуг и формировании медицинской культуры.
29. Основные механизмы обеспечения светскости в направлении медицины:
а) принятие мер по недопущению научно не обоснованных взглядов, воздействий при принятии решений о применении клинически и научно обоснованных процедур и лекарственных препаратов;
б) разъяснение вреда взглядов, препятствующих добровольному согласию на проведение медицинских процедур и патологоанатомических практик, основанных на полной осведомленности пациентов;
в) формирование у граждан четкого представления о том, что практика процедур, основанных на ненаучных обрядах, не может заменить существующие научные методы лечения в медицинской науке и практике;
г) внедрение надежных механизмов, обеспечивающих то, что медицинская практика и опыт приносят благотворный результат для личности и общества, приводят к улучшению здоровья человека;
д) создание равных возможностей для пользования каждым человеком медицинскими услугами, соответствующими его потребностям;
е) проведение разъяснительной работы среди населения с целью искоренения взглядов и ошибочных представлений, которые отрицают медицинскую процедуру и лечение, ставят под угрозу общественное здоровье;
ж) осуществление нормативно-правовых и организационных мер по ограничению клинически неподтвержденной практики лечения;
з) разъяснение того, что любая научно обоснованная медицинская помощь и манипуляция могут использоваться в качестве меры, необходимой для жизни человека;
и) принятие правовых и организационных мер по недопущению побуждения граждан к отказу от оказания медицинской помощи в случаях, когда медицинское вмешательство необходимо для сохранения здоровья и жизни человека;
к) проведение разъяснительной работы среди лиц, которые по различным причинам отказываются от вакцинации, трансплантации органов и тканей человека, переливания крови и иной медицинской помощи, и принятие организационно-правовых мер;
л) реализация нормативно-правовых и организационных мер, не допускающих в процессе оказания медицинской помощи и медицинских услуг медицинскими работниками и в фармацевтической деятельности совершения исходя из своих личных убеждений любых действий (бездействия), которые затрагивают жизнь и здоровье, иные интересы пациентов, а также призыва к таким действиям (бездействию);
м) создание возможностей для использования средств народной медицины в порядке, установленном законодательством.
§ 5. В направлении культуры
30. Светскость в направлении культуры — это опора на идеи гуманизма, бережного отношения к природе, уважения к национальному и общечеловеческому культурному наследию в процессе культурного развития общества, включая развитие обычаев, сферы художественного и прикладного искусства (литература, музыка, хореография, театр, кино и другие).
31. Основные механизмы обеспечения светскости в направлении культуры:
а) создание справедливых условий для развития культуры граждан всех национальностей и народностей, конфессий;
б) поддержка культурного разнообразия, произведений и проектов, продвигающих национальные и светские ценности;
в) поддержка продуктов художественного и прикладного искусства, творчества, пропагандирующих рациональное и критическое мышление, идеи гуманизма, эстетику и этику;
г) осуществление правовых и организационных мер, направленных на предотвращение ограничений и цензуры в области культуры;
д) создание условий для развития искусства, художественной литературы и творчества, музыки, театра, хореографии, эстрады, которые основаны на идеях гуманизма в области культуры;
е) обеспечение межконфессионального согласия, решения проблемных вопросов путем консенсуса, формирование духовно-нравственных ценностей, уважения многообразия взглядов и позитивного вклада в достижение общих целей общества, а также распространения общенациональных ценностей посредством кино, театра, литературы и произведений искусства;
ж) сохранение объектов материального культурного наследия и религиозных памятников, формирование духа уважения к ним;
з) формирование культуры критического анализа получаемой информации.
§ 6. В направлении регулирования института брака
32. Светскость в направлении регулирования института брака — это опора на права и свободы граждан, гражданское и семейное законодательство при правовом регулировании брачных отношений.
33. Основные механизмы обеспечения светскости в направлении регулирования института брака:
а) правовые нормы, регулирующие институт брака, основываются на светских ценностях;
б) обеспечение того, чтобы брак основывался на традиционных семейных ценностях народа Узбекистана, добровольном согласии и равенстве вступающих в брак;
в) обеспечение того, чтобы религиозная церемония заключения брака проводилась только после регистрации брака в установленном законом порядке;
г) принятие мер по ограничению пропаганды сожительства с двумя или более женами либо двумя или более мужьями;
д) поддержка традиционных брачных отношений, национальных ценностей и традиций, сформированных в обществе и основанных на действующем законодательстве.
§ 7. В направлении формирования норм общественной морали и поведения
34. Светскость в направлении формирования норм общественной морали и поведения — это рациональное поведение лица во взаимоотношениях с другими лицами и обществом, независимо от своих личных убеждений, при уважении прав и свобод других, включая право на свободу совести, опора на гуманистические идеи, национальные и светские ценности.
35. Основные механизмы обеспечения светскости в направлении формирования норм общественной морали и поведения:
а) обеспечение формирования норм общественной морали и поведения на основе светских ценностей, с учетом национальных и религиозных ценностей;
б) стимулирование формирования норм общественной морали в семейных и бытовых отношениях на основе светских ценностей в гармонии с национальными и религиозными ценностями;
в) обеспечение гармонии моральных норм со всеобщими интересами в отношении социальной справедливости;
г) принятие мер по популяризации идей гуманизма и светских ценностей среди всех слоев общества;
д) формирование основанного на идеях гуманизма отношения к окружающей среде, в том числе к разнообразию животного и растительного мира;
e) осуществление мер по обеспечению того, чтобы в обществе социальные отношения основывались на принципах солидарности, равенства, сотрудничества, справедливости и уважения личных взглядов других;
ж) принятие системных мер для обеспечения мирного сосуществования в обществе граждан и групп на основе общенациональных ценностей и всеобщих интересов независимо от их религиозных убеждений;
з) проведение общественных обсуждений по тем или иным вопросам, касающимся общественных отношений, на основе рациональности, обоснованности и принципа взаимного уважения;
и) обеспечение открытого диалога и взаимопонимания между участниками общественных отношений независимо от их убеждений;
к) недопущение самоуправства при осуществлении существующих или предполагаемых прав.
Глава 7. Заключительные положения
36. В результате реализации задач, поставленных в Концепции, достигается следующее:
будут созданы условия для реализации гарантированного конституционного права граждан исповедовать любую религию или не исповедовать никакой;
укрепится верховенство закона в обществе, повысится эффективность защиты конституционных прав и свобод граждан;
будет укреплена атмосфера согласия, социальной сплоченности и солидарности в обществе, создана возможность раннего предупреждения и профилактики потенциальных конфликтов;
усовершенствуется законодательство по обеспечению светскости, будут устранены существующие правовые пробелы и противоречия;
минимизируются факторы, препятствующие реализации принципа светского государства;
будут созданы условия для обеспечения свободы совести в светском государстве;
будут усовершенствованы организационно-правовые основы развития модели отношений между государством и конфессиями, основанной на обеспечении религиозной толерантности и межконфессиональном согласии в Республике Узбекистан;
будет усовершенствована система подготовки кадров в религиозной сфере, предусматривающая повышение квалификации специалистов по образовательным направлениям религии и религиоведения;
будут созданы механизмы взаимодействия между представителями государственных органов, институтов гражданского общества и медиасферы для обеспечения системного освещения в информационном пространстве государственной политики в области религии;
будет налажена система осуществления научно-исследовательских и экспертно-аналитических проектов по изучению религиозных вопросов.
37. Мероприятия по направлениям Концепции будут внедряться в практику через периодически принимаемые программы.
38. Реализация единой государственной политики в Республике Узбекистан в целях обеспечения свободы совести граждан и ее результаты гарантируют равные права граждан, а также будут служить предотвращению различных толкований и нарушений светскости.
39. Концепция послужит дальнейшему повышению культуры населения страны, особенно молодежи, обеспечению согласия и равенства многонационального народа Узбекистана, укреплению правовых основ государственности.
40. Организация реализации целей и задач, определенных Концепцией, возлагается на Правительство Республики Узбекистан, руководителей государственных органов всех уровней, организаций, учреждений, органов государственной власти на местах, в том числе на государственных служащих.
При реализации Концепции будет осуществляться сотрудничество с широкой общественностью, негосударственными некоммерческими организациями, религиозными организациями и другими институтами гражданского общества, органами самоуправления граждан, средствами массовой информации, научно-исследовательскими учреждениями и гражданами.
41. В целях осуществления парламентского контроля за реализацией основных задач, определенных в Концепции, решением палат Олий Мажлиса Республики Узбекистан образуется Комиссия Олий Мажлиса Республики Узбекистан (парламентская комиссия).
Президент Республики Узбекистан Ш. МИРЗИЁЕВ
г. Ташкент,
25 февраля 2025 г.,
№ ЗРУ-1037